Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 262.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Октябрь 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Amriddin Hamroqulov

Дата регистрации 23 Февраль 2025

117 Продаж

Boshlang‘ich sinflarda rasmga qarab insho yozish yo‘llari KURS ISHI

Купить
1O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI “INTERNATIONAL SCHOOL OF FINANCE TECHNOLOGY AND SCIENCE” INSTITUTI “PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKA” KAFEDRASI “ ONA TILI O‘QITISH METODIKASI” fanidan KURS ISHI Mavzu : Boshlang‘ich sinflarda rasmga qarab insho yozish yo‘llari B ajardi : Lapasova Yulduz G uruh : 22-BTK-07 Ilmiy rahba r : Shadiyeva Dilfuza Toshkent – 2025 y. 2 MUNDARIJA Kirish ………………………………………………………………………..….3 I bob. Boshlang‘ich sinflarda insho yozishning nazariy asoslari 1.1. Boshlang‘ich ta’limda yozma nutqni rivojlantirishning ahamiyati ……..…7 1.2. Insho yozishga o‘rgatishning didaktik va metodik asoslari ……………....10 1.3. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining fikrlash va tasviriy nutqini shakllantirish jarayonida rasmning roli ……………………………………..…14 II bob. Boshlang‘ich sinflarda rasmga qarab insho yozish metodikasi 2.1. Rasm asosida insho yozishga tayyorlash bosqichlari va usullari …………17 2.2. Rasmga qarab insho yozish jarayonida o‘qituvchining yo‘naltiruvchi faoliyati …………………………………………………………………… …..20 2.3. Rasm asosida insho yozish bo‘yicha dars ishlanma namunasi ……………25 Xulosa …………………………………………..………..……………………29 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati …………………..……………..………30 Kirish 3Kurs ishi mavzusining dolzarbligi Bugungi globallashuv davrida ta’lim tizimi o‘quvchilarni nafaqat bilim bilan, balki mustaqil fikrlash, muloqot qilish, yozma nutq orqali o‘z fikrini aniq, lo‘nda va mantiqiy tarzda ifoda etishga o‘rgatishga yo‘naltirilmoqda. Shu jihatdan boshlang‘ich ta’lim bosqichida o‘quvchilarning yozma nutqini shakllantirish, ularni insho yozishga o‘rgatish ta’lim jarayonining muhim tarkibiy qismiga aylangan. Ayniqsa, rasmga qarab insho yozish jarayoni o‘quvchining kuzatuvchanligi, tasavvuri, nutqiy faolligi, so‘z boyligini rivojlantirishda katta ahamiyat kasb etadi. Rasm asosida insho yozish o‘quvchilarni fikrlashga, kuzatganlarini tahlil qilishga, ularni mantiqiy ketma-ketlikda ifoda etishga o‘rgatadi. Bu jarayon o‘quvchilar tafakkurini rivojlantirish bilan birga, ularning og‘zaki nutqini ham boyitadi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda ta’lim sohasini isloh qilish, o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga oid qator davlat dasturlari, Prezident qarorlari va farmonlari qabul qilinmoqda. Jumladan, “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun, “Uzluksiz ta’lim tizimini rivojlantirish konsepsiyasi”, shuningdek, Shavkat Mirziyoyevning yoshlar ma’naviyatini yuksaltirish va ta’lim sifatini oshirishga qaratilgan farmonlari mazkur yo‘nalishning dolzarbligini yanada oshirmoqda 1 . Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi o‘quvchining individual xususiyatlarini hisobga olgan holda, rasm orqali insho yozish jarayonida uni mustaqil fikrlashga, nutqiy ifodani to‘g‘ri qo‘llashga va hayotiy voqealarni tahlil qilishga o‘rgatadi. Bu esa nafaqat yozma nutqni rivojlantiradi, balki o‘quvchining muloqot madaniyatini, kuzatuvchanlikni va ijodkorlikni ham shakllantiradi. Shuningdek, rasm asosida insho yozish o‘quvchilarda estetik tafakkurni, atrof- muhitni idrok etish qobiliyatini rivojlantiradi. Shu boisdan, rasm asosida insho yozishga o‘rgatish metodikasini o‘rganish, uni dars jarayoniga to‘g‘ri tatbiq 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2021, 12 mart). Prezident Shavkat Mirziyoyevning intervyusi va nutqlari . Gazeta.uz. https://www.gazeta.uz/oz/2021/03/12/prezident 4etish bugungi kunda boshlang‘ich ta’limda eng dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi Rasm asosida insho yozishga o‘rgatish masalasi O‘zbekiston ta’lim tizimida uzoq yillik tajribaga ega bo‘lgan metodist olimlar, filologlar va pedagoglar tomonidan ilmiy jihatdan o‘rganib kelingan. Bu yo‘nalishda A. Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida o‘quvchilarga go‘zal nutq madaniyatini o‘rgatishning ahamiyati chuqur tahlil etilgan. Shuningdek, A. G‘ulomov, N. Mahmudov, S. Matchonov, R. Sayfullayeva, Sh. Yusupova, M. Xodjayev kabi olimlar o‘z asarlarida boshlang‘ich sinflarda yozma nutqni o‘stirish, insho yozish ko‘nikmalarini shakllantirish metodikasini ilmiy asoslab berganlar. Chet ellik pedagoglardan J. Dyui, L. S. Vygotskiy, J. Piajening bolalar tafakkurini rivojlantirishga doir tadqiqotlari, o‘quvchilarda ijodiy fikrlash va yozma ifoda madaniyatini shakllantirish bo‘yicha qarashlari mazkur mavzuning metodik asosini mustahkamlaydi. Ularning g‘oyalari asosida bola tafakkuri kuzatish va tasavvurga tayanadi degan xulosa chiqarilgan. Bu esa rasm asosida insho yozish metodikasi uchun muhim nazariy poydevor yaratadi. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi tomonidan chop etilgan boshlang‘ich sinf “Ona tili” darsliklarida ham rasm asosida matn tuzish, hikoya yozish, voqeani tasvirlash bo‘yicha topshiriqlar berilgan. Biroq darsliklardagi mashqlarni o‘qituvchi ijodiy yondashuv bilan boyitmasa, natija kutilganidek bo‘lmaydi. Shu sababli, ilmiy manbalarda rasm asosida insho yozishga tayyorlovchi mashq turlari, o‘quvchi yoshiga mos metodik yondashuvlar va innovatsion texnologiyalarni joriy etish zarurligi qayd etilgan. So‘nggi yillarda metodika yo‘nalishida olib borilgan ilmiy tadqiqotlarda ham (masalan, Yusupova Sh., Eshquvvatova M., To‘xtayeva G. va boshqalar) rasm asosida insho yozish orqali o‘quvchilarning tafakkurini rivojlantirish, mustaqil fikrlash va tasviriy ifoda madaniyatini shakllantirish yo‘llari 5yoritilgan. Biroq amaliyotda bu jarayonni dars jarayonida to‘liq qo‘llash, metodik jihatdan takomillashtirish hali ham muhim vazifa bo‘lib qolmoqda. Kurs ishi mavzusining nazariy va amaliy ahamiyati Mazkur kurs ishining nazariy ahamiyati shundaki, u boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarning yozma nutqini rivojlantirish, rasm asosida insho yozishga o‘rgatish jarayonining psixologik va pedagogik asoslarini tahlil qilishga qaratilgan. Tadqiqot natijalari o‘quvchilarning kuzatuvchanlik, tafakkur va ijodiy fikrlash qobiliyatlarini shakllantirishda rasmning o‘rnini aniqlashga yordam beradi. Shuningdek, kurs ishi natijalari boshlang‘ich ta’lim metodikasining nazariy bazasini boyitadi hamda yozma nutqni o‘stirishga oid yangi ilmiy yondashuvlarni ishlab chiqishga xizmat qiladi. Amaliy ahamiyati esa shundaki, kurs ishida keltirilgan metodik tavsiyalar, dars ishlanmalari, mashq va topshiriq turlari o‘qituvchilar tomonidan bevosita dars jarayonida qo‘llanilishi mumkin. Ular o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga, rasm orqali voqealarni tahlil etish va ifodalashga o‘rgatishda samarali qo‘llanma vazifasini bajaradi. Kurs ishi mavzusining obyekti — boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining yozma nutqini rivojlantirish jarayoni. Kurs ishi mavzusining predmeti — boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini rasmga qarab insho yozishga o‘rgatishning samarali yo‘llari, usul va metodlari. Kurs ishi mavzusining maqsadi — boshlang‘ich sinflarda rasmga qarab insho yozish jarayonini ilmiy-metodik jihatdan tahlil qilish, uni o‘qitishning samarali yo‘llarini aniqlash hamda amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Kurs ishi mavzusining vazifalari  Boshlang‘ich sinflarda insho yozishga o‘rgatishning nazariy asoslarini o‘rganish;  Rasm asosida insho yozish jarayonida o‘quvchilarda tafakkur va tasviriy nutqni shakllantirish yo‘llarini aniqlash; 6 Rasmga qarab insho yozishga tayyorlovchi mashqlar va metodlarni tahlil qilish;  Rasmga qarab insho yozish darslarining samaradorligini oshirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish;  Boshlang‘ich sinf uchun namunaviy dars ishlanma ishlab chiqish. Kurs ishi mavzusining metodlari – pedagogik kuzatish; – tahlil va sintez; – taqqoslash; – umumlashtirish; – tajriba-sinov metodlari. Kurs ishi mavzusining tuzilishi Kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. Har bir bob uchta bo‘limni o‘z ichiga oladi. 7I bob. Boshlang‘ich sinflarda insho yozishning nazariy asoslari 1.1. Boshlang‘ich ta’limda yozma nutqni rivojlantirishning ahamiyati Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarning yozma nutqini rivojlantirish ularning shaxsiy, intellektual va ijodiy rivojlanishida eng muhim omillardan biridir. Yozma nutq nafaqat maktab ta’limining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, balki bolaning muloqot madaniyati, fikrlash qobiliyati va ijodiy tasavvurini shakllantirishda ham katta ahamiyatga ega. Shu boisdan boshlang‘ich ta’limda o‘quvchilarning yozma nutqini rivojlantirish jarayoni ilmiy nazariy asoslarga tayangan holda olib borilishi lozim. Yozma nutqni shakllantirish bosqichma-bosqich amalga oshiriladi. Boshlang‘ich sinflarda bolalar odatda o‘z fikrini so‘z orqali ifoda etishga, hikoya va insho yozishga hali to‘liq o‘rgana boshlaydilar. Shu sababli, o‘qituvchining vazifasi ularga muntazam ravishda yozma mashqlarni berish, yozilgan matnlarni tahlil qilish va ularni tuzatish orqali o‘quvchilarni yozma nutqqa o‘rgatishdir 2 . Yozma nutqning rivojlanishi, birinchi navbatda, o‘quvchilarning fikrlash jarayoniga bog‘liq. Bolalar voqealarni kuzatib, ularni tahlil qilib, o‘z fikrini mantiqiy ketma-ketlikda so‘z orqali ifodalashga o‘rgatiladi. Rasmga qarab insho yozish esa bu jarayonni yanada samarali qiladi. Rasm o‘quvchining tasavvur doirasini kengaytiradi, ularni tafakkur qilishga, tafsilotlarni e’tiborga olishga va voqeani mantiqan bayon qilishga undaydi. Yozma nutqni rivojlantirish bolaning so‘z boyligini oshirish, grammatik qoidalarni to‘g‘ri qo‘llash, nutqning ohangini va uslubini tanlash kabi jihatlarni ham o‘z ichiga oladi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun bu jarayon o‘quvchilarning nutqiy va ijodiy qobiliyatlarini mustahkamlashning muhim vositasi hisoblanadi. 2 Xolmirzaev Sirojiddin, Juraev Bobur. Boshlang‘ich sinflarda yozma nutqni rivojlantirish metodikasi . Toshkent, 2018, 12–65 bet. 8Yozma nutqni rivojlantirish orqali o‘quvchi o‘z fikrini tizimli ifodalashga o‘rganadi, voqealarni ketma-ketlik bilan bayon qilishi, sabab va natija munosabatlarini aniqlashi mumkin. Bu esa uning tafakkur doirasini kengaytiradi va kelajakda muloqot, o‘qish va yozish ko‘nikmalarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Ta’lim jarayonida yozma nutqni shakllantirish nafaqat amaliy, balki nazariy jihatdan ham ahamiyatlidir. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yozma nutqning rivojlanishi bolaning tafakkur va diqqatini oshiradi, ular voqealarni kuzatishga, ularni tahlil qilishga va ularni so‘z orqali ifodalashga o‘rgatiladi. Shu bilan birga, yozma nutqning rivojlanishi bolalarning o‘z-o‘zini baholash ko‘nikmasini shakllantiradi, ular o‘z ishlarini tahlil qilishni o‘rganadi va xatolarini aniqlashga qodir bo‘ladi. Rasmga qarab insho yozish jarayoni esa o‘quvchilarda tasviriy fikrlashni shakllantiradi, ularga voqeani tasvirlash, personajlarni ifodalash, voqea ketma- ketligini saqlash imkonini beradi. Shu sababli rasm asosida insho yozish boshlang‘ich sinflarda yozma nutqni rivojlantirishning samarali usuli hisoblanadi. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi o‘quvchilarni yozma nutqqa o‘rgatishda quyidagi metodlardan foydalanadi: yozma mashqlar, hikoya yozish, rasmga qarab matn tuzish, dialog va savol-javob shaklida mashqlar. Har bir metod o‘quvchining nutqiy va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Yozma nutqni rivojlantirishning yana bir ahamiyati shundaki, u bolalarning diqqatini, xotirasini va kuzatuvchanligini oshiradi. O‘quvchilar rasmga qarab voqealarni tasavvur qilish, tafsilotlarni aniqlash va ularni matn orqali ifodalash jarayonida fikrlash ko‘nikmalarini mustahkamlaydi. Shu bilan birga, yozma nutq bolalarga fikrlarini tizimli ravishda bayon qilish imkonini beradi, ularni ilmiy va badiiy fikrlashga o‘rgatadi. Rasmga qarab insho yozish metodikasi bolalarning ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga ham xizmat qiladi. Bolalar hikoya yozish jarayonida o‘z his- 9tuyg‘ularini ifodalaydi, boshqalar bilan fikr almashadi, o‘zaro muloqot madaniyatini o‘rganadi. Bu esa ularning shaxsiy rivojlanishiga, ijodiy qobiliyatlarini oshirishga yordam beradi 3 . Yozma nutqni rivojlantirish bolalarning o‘z fikrini aniqlik bilan ifodalash qobiliyatini shakllantiradi, ularni o‘z ishlariga tanqidiy yondashishga o‘rgatadi va ijodiy tafakkurini rivojlantiradi. Shu boisdan boshlang‘ich sinflarda rasmga qarab insho yozish nafaqat metodik, balki pedagogik jihatdan ham katta ahamiyatga ega. Yozma nutqni rivojlantirish jarayonida o‘qituvchi o‘quvchilarni turli xil mashqlar orqali rag‘batlantiradi. Masalan, rasmga qarab hikoya yozish, voqealarni ketma-ket bayon qilish, personajlarni tasvirlash va o‘z his- tuyg‘ularini ifodalash mashqlari bolalarning yozma nutqini mustahkamlaydi. O‘quvchilarning yozma nutqi rivojlangan sari ularning muloqot madaniyati, fikrlash qobiliyati va ijodiy tafakkuri ham oshadi. Shu sababli, yozma nutqni rivojlantirish bosqichida rasmga qarab insho yozishning o‘rni juda katta. Bu usul o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, kuzatuvchanlik va ijodiy yondashuv ko‘nikmalarini shakllantirishda samarali vosita hisoblanadi. Boshlang‘ich sinflarda yozma nutqni rivojlantirish metodikasi nafaqat rasmga qarab insho yozish bilan cheklanmaydi, balki boshqa turdagi yozma mashqlar, hikoya tuzish va ijodiy topshiriqlar bilan ham boyitiladi. Shu bilan birga, bu jarayon bolalarning fikrlarini tizimli ravishda ifodalash, voqealarni ketma-ketlik bilan bayon qilish va ularni matn orqali o‘rgatishga qaratilgan. Yozma nutqni rivojlantirishning yana bir muhim jihati shundaki, u bolalarni o‘rganishga, ilmiy izlanishga, tafakkur qilishga va o‘z fikrini aniq ifodalashga o‘rgatadi. Shu bilan birga, rasmga qarab insho yozish bolalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantiradi, ularni tasavvur qilishga, voqealarni tahlil qilishga va ularni matn orqali ifodalashga rag‘batlantiradi. 3 G‘ulomov Akmal, Matchonov Sobir. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun rasm asosida insho mashqlari . Toshkent, 2019, 20–78 bet. 10Boshlang‘ich sinflarda yozma nutqni rivojlantirish jarayonida o‘qituvchi har bir bolaning individual xususiyatlarini hisobga oladi, ularning qobiliyatlarini rivojlantirish uchun maxsus mashqlar va metodlarni qo‘llaydi. Bu jarayon bolaning shaxsiy rivojlanishiga, tafakkur va ijodiy ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi.Shu bilan birga, yozma nutqni rivojlantirish bolalarning ijtimoiy ko‘nikmalarini ham oshiradi. Ular o‘z fikrlarini boshqalarga tushunarli tarzda yetkazishni, voqealarni tizimli ravishda bayon qilishni va muloqot qilish madaniyatini o‘rganadilar. Bu esa ularning shaxsiy va intellektual rivojlanishida muhim omil hisoblanadi. Rasmga qarab insho yozish metodikasi bosqichma-bosqich amalga oshiriladi. Avvalo, o‘quvchi rasmni diqqat bilan kuzatadi, voqealarni aniqlaydi, asosiy personajlarni ajratadi, so‘ngra ularni mantiqiy ketma-ketlik bilan bayon qiladi. Shu jarayon orqali o‘quvchi nafaqat yozma nutqni rivojlantiradi, balki tafakkur va tasavvurini ham boyitadi. 1.2. Insho yozishga o‘rgatishning didaktik va metodik asoslari Boshlang‘ich sinflarda insho yozishga o‘rgatish jarayoni o‘quvchilarning yozma nutqini rivojlantirish, tafakkur va tasavvurini shakllantirishda katta ahamiyatga ega. Didaktik va metodik asoslar — bu jarayonning nazariy poydevori bo‘lib, o‘quvchilarga yozma ifodani o‘rgatishning samarali yo‘llarini belgilaydi. Ular pedagogik ilm-fan, psixologiya, tilshunoslik va metodik tadqiqotlar asosida ishlab chiqilgan bo‘lib, o‘quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olishga qaratilgan. Didaktik asoslar bolaning yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda yozma nutqni rivojlantirishga qaratilgan. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun insho yozishga o‘rgatish ularning fikrlash darajasi, diqqat, xotira va tasavvur qobiliyatlariga mos bo‘lishi zarur. Didaktik jihatdan insho yozish o‘quvchi tomonidan voqeani tahlil qilish, asosiy fikrlarni ajratish, voqeani ketma-ketlik bilan ifodalash kabi ko‘nikmalarni shakllantiradi. 11Metodik asoslar esa insho yozish jarayonini bosqichma-bosqich tashkil etish, mashqlarni tanlash va ularni dars rejalariga tatbiq etish bo‘yicha tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Shu bilan birga, metodik yondashuv o‘qituvchining faoliyatini, o‘quvchilarga yo‘naltiruvchi vazifalarini va mustaqil ishlash imkoniyatlarini belgilaydi. Boshlang‘ich sinflarda insho yozishga o‘rgatishning asosiy maqsadi — o‘quvchilarda yozma nutqni shakllantirish, tafakkur va tasavvurini rivojlantirish, voqealarni tizimli va mantiqiy tarzda ifodalash ko‘nikmalarini berishdir. Shu maqsad bilan o‘qituvchi turli metodlar va usullardan foydalanadi. Rasmga qarab insho yozish metodikasi o‘quvchilarda tasviriy fikrlashni rivojlantiradi. Ular voqealarni tasvirlaydi, asosiy va ikkilamchi personajlarni ajratadi, voqea ketma-ketligini saqlaydi va matnni lo‘nda, aniq shaklda yaratadi. Shu tarzda bolalar mantiqiy tafakkur, kuzatuvchanlik va ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantiradi. Metodik yondashuv o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga mos tanlanadi. Masalan, 1-2-sinflarda rasm va o‘yin orqali insho yozishga o‘rgatish samarali bo‘lsa, 3-4-sinflarda qisqa hikoyalar, maqollar va oddiy matnlar asosida yozma mashqlar keng qo‘llaniladi. Shu bilan birga, har bir metod bolaning individual qobiliyatini hisobga oladi va yozma nutqni rivojlantirish jarayonini tizimli qiladi. Insho yozishga o‘rgatishda o‘qituvchi quyidagi metodlardan foydalanadi: rasmga qarab matn tuzish, hikoya yozish, voqeani tahlil qilish va bayon etish, dialog shaklida mashqlar. Har bir metod o‘quvchining nutqiy va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, bu jarayon bolalarning mustaqil fikrlashini rag‘batlantiradi. Didaktik yondashuv o‘quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga oladi. Har bir bola o‘z qobiliyati va tasavvur darajasiga ko‘ra yozma mashqlarni bajaradi. Shu sababli, metodik yondashuvda o‘qituvchi bolalarning yozma ishlarini kuzatadi, ularni baholaydi va xatolarini tuzatishga yordam beradi. 12Rasmga qarab insho yozish jarayonida bolalar voqealarni diqqat bilan kuzatadi, tafsilotlarni aniqlaydi, asosiy fikrlarni ajratadi va ularni mantiqiy ketma-ketlik bilan matn shaklida ifodalaydi. Shu tarzda ular voqeani tahlil qilish, tafakkur qilish va ijodiy yondashuv ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Jadval 1. Insho yozishga o‘rgatishning didaktik va metodik asoslari № Asos turi Mazmuni Amaliy qo‘llanishi 1 Didakti k asos Bolalarning yosh xususiyatlarini hisobga olish 1-2-sinflarda rasm va o‘yin orqali yozma mashqlar berish 2 Didakti k asos Fikrlash va tafakkur ko‘nikmalarini rivojlantirish Voqealarni tahlil qilish, asosiy va ikkilamchi fikrlarni ajratish 3 Didakti k asos Yozma nutqni shakllantirish So‘z boyligini oshirish, grammatik qoidalarni to‘g‘ri qo‘llash 4 Metodik asos Bosqichma-bosqich yondashuv Diqqatni rasmga jalb qilish → Asosiy fikrlarni ajratish → Matn yaratish 5 Metodik asos Turli metodlardan foydalanish Rasmga qarab insho yozish, hikoya tuzish, savol-javob mashqlari 6 Metodik asos Individual yondashuv Har bir o‘quvchining qobiliyatiga mos yozma topshiriqlar berish 7 Metodik asos Interfaol metodlar Guruhda ishlash, muammoli vaziyatlar asosida mashqlar, ijodiy o‘yinlar 8 Metodik asos Motivatsiya va rag‘batlantirish Mashqlarni qiziqarli qilish, o‘quvchilarning mustaqil ishlashini rag‘batlantirish 9 Metodik asos Ijtimoiy va kommunikativ ko‘nikmalar Fikrni boshqalarga tushunarli ifodalash, muloqot madaniyatini rivojlantirish 10 Metodik asos Nazorat va baholash O‘quvchilarning yozma ishlarini kuzatish, xatolarni tuzatish, mustaqil ishlashni rag‘batlantirish Insho yozishga o‘rgatishning yana bir metodik jihati — interfaol metodlardan foydalanishdir. Masalan, guruhda ishlash, savol-javob shaklida 13mashqlar, muammoli vaziyatlar asosida matn tuzish kabi usullar o‘quvchilarning e’tiborini oshiradi, tafakkur va yozma nutqini rivojlantiradi. O‘qituvchi har bir mashqni berishda bolalarning qiziqishlarini hisobga oladi. Rasm, hikoya yoki o‘yin asosida berilgan topshiriqlar bolalarda motivatsiya hosil qiladi, ularni mustaqil ishlashga rag‘batlantiradi va yozma nutqini rivojlantiradi. Metodik yondashuv yozma nutqni rivojlantirish jarayonini tizimli qiladi. U o‘quvchilarga voqealarni ketma-ket bayon qilish, asosiy fikr va tafsilotlarni ajratish, grammatika va so‘z boyligini oshirish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Shu bilan birga, bu jarayon bolalarning mustaqil fikrlash va ijodiy yondashuvini rivojlantiradi. Didaktik asos bolalarning yosh xususiyatlarini hisobga oladi. Shu sababli metodik yondashuvlar o‘quvchilarning fikrlash darajasi, tafakkur va tasavvur qobiliyatlarini hisobga olgan holda tanlanadi. Bu esa insho yozish jarayonini samarali qiladi. Rasmga qarab insho yozish o‘quvchilarda tafakkur, mantiqiy fikrlash va ijodiy ko‘nikmalarni shakllantiradi. Ular voqealarni diqqat bilan kuzatadi, asosiy voqealarni ajratadi, sabab-natija munosabatlarini tushunadi va matnni aniq va mantiqiy shaklda yaratadi. Shu bilan birga, bolalar o‘z ijodiy tafakkurini rivojlantiradi. Boshlang‘ich sinflarda insho yozishga o‘rgatish jarayonida o‘qituvchi turli metodlarni uyg‘unlashtiradi. Masalan, rasmga qarab yozish, hikoya tuzish, voqealarni tasvirlash, shaxsiy fikrlarni yozma shaklda ifodalash va ijodiy mashqlar. Shu tarzda bolalarning yozma nutqi rivojlanadi, tasavvur va tafakkuri kengayadi. Insho yozishga o‘rgatish metodikasi bolalarning ijtimoiy va kommunikativ ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi. Ular o‘z fikrlarini boshqalarga tushunarli tarzda yetkazishni, voqealarni tizimli ravishda bayon qilishni va muloqot qilish madaniyatini o‘rganadilar. 14Didaktik va metodik asoslar asosida o‘quvchilarda yozma nutqni rivojlantirish nafaqat boshlang‘ich sinflarda, balki keyingi ta’lim bosqichlarida ham samarali bo‘ladi. Shu sababli, insho yozishga o‘rgatishning nazariy va amaliy jihatlari bir-birini to‘ldiradi va maktab ta’limining muhim qismi hisoblanadi. 1.3. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining fikrlash va tasviriy nutqini shakllantirish jarayonida rasmning roli Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining fikrlash va tasviriy nutqini shakllantirishda rasmning roli beqiyosdir. Rasm o‘quvchilarga voqealarni vizual tarzda idrok etishga, tafakkur va tasavvurlarini kengaytirishga yordam beradi. Shu sababli, boshlang‘ich ta’lim jarayonida rasm asosida mashqlarni tashkil etish pedagogik jihatdan muhim ahamiyatga ega. Rasm bolalarning diqqatini jalb qiladi va ularni matn yaratish jarayoniga faol ishtirok etishga undaydi. Voqealarni kuzatish, personajlarni ajratish va tafsilotlarni aniqlash orqali o‘quvchilar o‘z fikrini mantiqiy va izchil shaklda ifodalashga o‘rganadi. Shu tarzda rasm nafaqat vizual yordam, balki fikrlash va tasviriy nutqni rivojlantirish vositasi hisoblanadi. Tasviriy nutqni shakllantirish jarayonida rasm o‘quvchining ijodiy tafakkurini rag‘batlantiradi. Bolalar rasmga qarab voqeani o‘z tasavvurlariga moslab hikoya qiladi, voqeani ketma-ketlik bilan bayon etadi, asosiy va ikkilamchi tafsilotlarni ajratadi. Shu jarayonda ular matn tuzish, so‘z boyligini oshirish va grammatika qoidalarini qo‘llash ko‘nikmalarini rivojlantiradi.Rasm yordamida o‘quvchilar voqealarni tahlil qilishga o‘rgatiladi. Ular rasmda tasvirlangan harakatlar, personajlar va predmetlar orasidagi sabab-natija munosabatlarini tushunadi. Shu bilan birga, rasm bolalarga asosiy fikrlarni ajratish, tafsilotlarni aniqlash va ularni mantiqiy ketma-ketlik bilan bayon qilish imkonini beradi. 15Boshlang‘ich sinflarda rasm asosida insho yozish jarayoni bosqichma- bosqich tashkil etiladi. Avvalo, o‘quvchilar rasmni diqqat bilan kuzatadi, keyin voqeani tahlil qiladi, asosiy fikrlarni ajratadi va so‘ngra matn yaratadi. Har bir bosqichda o‘qituvchi yo‘naltiruvchi savollar va tavsiyalar beradi, xatolarni tuzatadi va bolalarni mustaqil fikrlashga rag‘batlantiradi.Rasm bolalarning tasavvur doirasini kengaytiradi. Ular rasmga qarab voqeani o‘z tasavvurlariga moslab yaratadi, yangi tafsilotlar qo‘shadi va voqeani boyitadi. Shu bilan birga, rasm bolalarda ijodiy erkinlikni rivojlantiradi, ularni yangi g‘oyalar ishlab chiqishga undaydi. Tasviriy nutqni rivojlantirish jarayonida rasm o‘quvchilarning so‘z boyligini oshirishga yordam beradi. Bolalar voqeani bayon etishda turli so‘zlar, sinonimlar va ifodali iboralardan foydalanadi. Shu tarzda ularning yozma nutqi boyiydi va mantiqiy ifodalash qobiliyati mustahkamlanadi.Rasm bolalarning fikrlash jarayonini ham shakllantiradi. Voqealarni kuzatish, tafsilotlarni ajratish, sabab va natija munosabatlarini aniqlash orqali bolalar mantiqiy tafakkur qobiliyatini rivojlantiradi. Shu bilan birga, rasm ularni voqeani tizimli ravishda ifodalashga o‘rgatadi.Boshlang‘ich sinflarda rasm asosida insho yozish nafaqat yozma nutqni, balki og‘zaki nutqni ham rivojlantiradi. Bolalar rasmni tavsiflab, voqeani so‘zlab beradi va keyin yozma shaklga o‘tkazadi. Shu jarayonda ular fikrni tizimli va mantiqiy tarzda ifodalashni o‘rganadi.Rasm yordamida bolalar o‘z his-tuyg‘ularini ifodalashga o‘rgatiladi. Masalan, rasmda tasvirlangan voqea ularda quvonch, hayrat, qo‘rquv yoki hayajon uyg‘otishi mumkin. Shu his- tuyg‘ularni matn orqali ifodalash bolalarning emotsional va ijodiy tafakkurini rivojlantiradi 4 . Tasviriy nutqni shakllantirishda rasm bolalarni mustaqil fikrlashga rag‘batlantiradi. Ular rasmga qarab voqeani izchil bayon qiladi, tafsilotlarni 4 Sayfullayeva Rano, Yusupova Shaxnoza. O‘qituvchilar uchun yozma nutqni shakllantirish qo‘llanmasi . Toshkent, 2020, 15–90 bet. 16to‘g‘ri joylashtiradi va matn yaratishda ijodiy yondashadi. Shu bilan birga, rasm bolalarda diqqat, xotira va mantiqiy tafakkur ko‘nikmalarini mustahkamlaydi. Rasm yordamida o‘quvchilar voqealarni ketma-ket bayon qilishni o‘rganadi. Har bir voqea qismi rasm orqali aniqlanadi, asosiy voqea ajratiladi va tafsilotlar matnga kiritiladi. Shu tarzda bolalar matnni mantiqiy va izchil yaratadi. Rasm bolalarga voqealarni tahlil qilish va o‘z nuqtai nazarini ifodalash imkonini beradi. Shu orqali ular yozma nutqda shaxsiy fikrlarni shakllantiradi, asosiy va ikkilamchi fikrlarni ajratadi va matnni boyitadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining fikrlash va tasviriy nutqini shakllantirishda rasmning roli nafaqat vizual yordam, balki metodik vosita sifatida ham katta. U o‘qituvchiga bolalarning qobiliyatini aniqlash, yozma va og‘zaki nutqini rivojlantirish, ijodiy tafakkurini shakllantirish imkonini beradi. Rasm asosida mashqlar bolalarda ijodiy tafakkur, tasavvur, mantiqiy fikrlash, so‘z boyligi va yozma nutq ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Shu sababli, boshlang‘ich ta’limda rasm asosida insho yozish pedagogik jarayonning ajralmas qismi hisoblanadi. 17II bob. Boshlang‘ich sinflarda rasmga qarab insho yozish metodikasi 2.1. Rasm asosida insho yozishga tayyorlash bosqichlari va usullari Rasm asosida insho yozish boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida yozma nutqni rivojlantirishning samarali vositalaridan biridir. Shu sababli, bu jarayon o‘quvchilarning yosh xususiyatlari, tafakkur darajasi, tasavvur va muloqot ko‘nikmalarini hisobga olgan holda bosqichma-bosqich amalga oshiriladi. Rasm o‘quvchilarga voqealarni idrok etish, tafsilotlarni ajratish va voqeani mantiqiy ketma-ketlikda bayon qilish imkonini beradi. Bosqich Ma’no va vazifasi Metodlar / Mashqlar Natija 1. Diqqatni jalb qilish va rasmni idrok etish Rasmga qarash orqali tafsilotlarni kuzatish, asosiy voqealarni aniqlash Savol-javob, kuzatish mashqlari, rasm tavsifi O‘quvchi voqeani idrok etadi, tafsilotlarni ajratadi, diqqatini rivojlantiradi 2. Voqeani tahlil qilish va asosiy fikrlarni ajratish Voqeani mantiqan tushunish, asosiy va ikkilamchi tafsilotlarni ajratish Savol-javob, guruhda muhokama, muammoli vaziyatlar O‘quvchi voqeani mantiqiy tartibda tasvirlaydi, asosiy fikrlarni belgilaydi 3. Matnni rejalashtirish va yozishga tayyorlash Matnning kirish, rivojlanish, xulosa qismlarini aniqlash, reja tuzish Reja tuzish, asosiy fikrlarni belgilash O‘quvchi matnni izchil yaratishga tayyorlanadi, fikrlarni tartiblaydi 4. Yozma mashqni bajarish Rejalashtirilgan asosiy fikrlar asosida insho yozish Yozma ish, individual maslahat, tahrir O‘quvchi mantiqiy, izchil va to‘liq insho yaratadi 5. Refleksiya va tahlil Yozilgan matnni tahlil qilish, Tahlil, o‘z-o‘zini baholash, O‘quvchi yozma nutqini rivojlantiradi, tafakkur va 18xatolarni aniqlash, matnni yaxshilash o‘qituvchi tavsiyalari ijodiy ko‘nikmalar mustahkamlanadi 6. Motivatsiya va rag‘batlantirish O‘quvchilarni qiziqtirish va ijodiy ishlashga undash Rag‘batlantirish, ijobiy fikrlar, o‘yin metodi O‘quvchi yozma ishga qiziqadi, ijodiy fikrlash rivojlantiriladi Rasm asosida insho yozishga tayyorlash jarayoni bir nechta bosqichlardan iborat bo‘lib, har bir bosqich o‘quvchining fikrlash va tasviriy nutqini rivojlantirishga xizmat qiladi. Birinchi bosqich — diqqatni jalb qilish va rasmni idrok etish. Bu bosqichda o‘quvchi rasmga diqqat bilan qaraydi, undagi voqealarni kuzatadi, personajlar, predmetlar va ularning harakatlarini aniqlaydi. O‘qituvchi bolalarga rasmni diqqat bilan ko‘rishni, tafsilotlarni eslab qolishni o‘rgatadi. Ikkinchi bosqich — voqeani tahlil qilish va asosiy fikrlarni ajratish. Bu bosqichda o‘quvchi rasmda tasvirlangan voqealarni mantiqan tahlil qiladi. U asosiy va ikkilamchi tafsilotlarni ajratadi, sabab va natija munosabatlarini tushunadi. Shu bosqich metodik jihatdan eng muhim hisoblanadi, chunki yozma nutqning asosiy tarkibi — mantiqiy izchillik va voqealarni to‘g‘ri tasvirlash shu yerda shakllanadi. Uchinchi bosqich — matnni rejalashtirish va yozishga tayyorlash. O‘quvchi rasm asosida voqeani qismlarga bo‘ladi, asosiy fikrlarni belgilaydi va ularni 19ketma-ketlikda yozishga tayyorlaydi. Shu bosqichda o‘qituvchi o‘quvchilarga savollar beradi: “Rasmda nima sodir bo‘lmoqda?”, “Asosiy qahramon kim?”, “Voqealar qanday ketma-ketlikda sodir bo‘ladi?” Shu tarzda bolalar voqeani mantiqan ajratadi va matn yaratishga tayyorlanadi. To‘rtinchi bosqich — yozma mashqni bajarish. Bu bosqichda o‘quvchi rejalashtirilgan asosiy fikrlar va tafsilotlar asosida insho yozadi. Rasm o‘quvchiga yozish jarayonida qo‘llanma vazifasini bajaradi, ularni voqeani izchil bayon qilishga undaydi. Shu bosqichda o‘qituvchi yozma ishni kuzatadi, zarur hollarda maslahat beradi, xatolarni tuzatishga yordam beradi. Rasm asosida insho yozishga tayyorlash jarayonida turli metodlar qo‘llaniladi. Masalan, savol-javob metodi, bunda o‘qituvchi rasmga qarab o‘quvchilarga savollar beradi: “Rasmda qahramon nima qilmoqda?”, “Rasmdagi predmetlar voqeaga qanday ta’sir qiladi?” Shu orqali o‘quvchilar voqealarni tahlil qiladi va asosiy fikrlarni ajratadi. Bundan tashqari, guruhda ishlash metodi ham samarali hisoblanadi. O‘quvchilar rasmga qarab voqeani guruhda muhokama qiladi, fikrlarni almashadi, birgalikda matn tuzadi. Bu metod o‘quvchilarda kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantiradi va tafakkur jarayonini boyitadi. Vizual yondashuv metodikasi ham rasm asosida insho yozishda keng qo‘llaniladi. Rasm bolalarga voqeani tasvirlash va matn yaratishda vizual qo‘llanma vazifasini bajaradi. Shu bilan birga, bolalar rasmni diqqat bilan kuzatib, asosiy voqealarni ajratadi, tafsilotlarni to‘g‘ri joylashtiradi va matnni mantiqiy tarzda yaratadi. Rasm asosida insho yozishga tayyorlashning yana bir samarali usuli — muammoli vaziyatlar orqali yondashuv. O‘quvchilarga rasm asosida voqeani o‘zgartirish, qahramonlarning harakatini tahlil qilish va yangi tafsilotlar qo‘shish topshiriladi. Shu usul bolalarda ijodiy tafakkur va mustaqil fikrlashni rivojlantiradi. 20Diqqatni rivojlantirish mashqlari ham rasmga asoslangan insho yozishda muhimdir. O‘quvchilarga rasmdagi kichik tafsilotlarni eslab qolish, voqeani ketma-ket bayon qilish topshiriqlari beriladi. Shu orqali bolalar diqqatini jamlash, tafsilotlarni ajratish va mantiqiy ketma-ketlikni saqlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Rasm asosida insho yozishda o‘qituvchi motivatsiya va rag‘batlantirishga alohida e’tibor qaratadi. Bolalarni qiziqarli rasm, voqea yoki hikoya bilan jalb qiladi, mustaqil ishlashga undaydi. Shu bilan birga, yozma ishni baholashda ijobiy fikrlar, rag‘batlantiruvchi so‘zlar ishlatiladi. Rasm asosida insho yozishga tayyorlash jarayonida individual yondashuv muhim ahamiyatga ega. Har bir o‘quvchi o‘z qobiliyatiga mos mashqlar bajaradi, o‘qituvchi esa xatolarni tuzatadi va qo‘llab-quvvatlaydi. Shu tarzda yozma nutq, tafakkur va tasviriy ko‘nikmalar bir vaqtda rivojlantiriladi. O‘yin metodlari ham rasmga asoslangan insho yozishda samarali hisoblanadi. O‘quvchilar voqeani o‘yin shaklida tasvirlaydi, qahramonlarning harakatini ifodalaydi va so‘ngra yozma shaklga o‘tkazadi. Shu usul bolalarda ijodiy fikrlashni rivojlantiradi va matn yaratish jarayonini qiziqarli qiladi. Rasm asosida insho yozishga tayyorlash jarayoni o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini uyg‘un rivojlantirishga xizmat qiladi. Bolalar rasmni tavsiflab, so‘zlab beradi va keyin yozma shaklga o‘tkazadi. Shu jarayonda ular fikrni tizimli va mantiqiy tarzda ifodalashni o‘rganadi. Rasm asosida insho yozishga tayyorlashning yana bir muhim jihati — refleksiya va tahlil. O‘quvchi yozgan insho ustida tahlil qiladi, xatolarini aniqlaydi, matnni yaxshilash bo‘yicha o‘z fikrini bildiradi. Shu jarayon tafakkur, mustaqil fikrlash va matn yaratish ko‘nikmalarini mustahkamlaydi. 2.2. Rasmga qarab insho yozish jarayonida o‘qituvchining yo‘naltiruvchi faoliyati Boshlang‘ich sinflarda rasmga qarab insho yozish jarayoni nafaqat o‘quvchining yozma nutqini rivojlantiradi, balki uning tafakkur, tasavvur va 21ijodiy qobiliyatlarini ham shakllantiradi. Shu jarayonda o‘qituvchining yo‘naltiruvchi faoliyati juda muhim o‘rin tutadi. O‘qituvchi bolalarga yozma ishni to‘g‘ri tashkil etish, voqealarni mantiqiy izchillik bilan bayon qilish va asosiy tafsilotlarni ajratish bo‘yicha yordam beradi. O‘qituvchining birinchi vazifasi — o‘quvchilar e’tiborini jalb qilish va rasmga diqqat bilan qarashga o‘rgatishdir. Shu bosqichda o‘qituvchi savollar orqali o‘quvchilarni rasmga qarab tafsilotlarni aniqlashga undaydi: “Rasmda kim nima qilmoqda?”, “Voqeada qahramonlarning asosiy harakati nima?”, “Qaysi predmetlar voqeaga ta’sir ko‘rsatadi?” Shu tarzda o‘quvchilar diqqatini jamlaydi, tafsilotlarni ajratadi va voqeani tushunishga kirishadi. Ikkinchi vazifa — o‘quvchilarga voqeani tahlil qilish va asosiy fikrlarni ajratish ko‘nikmalarini shakllantirish. O‘qituvchi bolalarga savollar beradi, ularni guruhda muhokama qilishga yo‘naltiradi. Masalan: “Bu voqea qanday boshlanadi?”, “Qahramon nima qilmoqda va nima sababdan?”, “Voqealar qanday ketma-ketlikda sodir bo‘ladi?” Shu orqali o‘quvchilar voqealarni mantiqiy tartibda tasvirlashni o‘rganadi va matnning izchilligi shakllanadi. O‘qituvchi shuningdek, rasmga qarab yozish jarayonida bolalarni ijodiy fikrlashga rag‘batlantiradi. U o‘quvchilarga yangi tafsilotlar qo‘shish, voqeani o‘zgartirish yoki yangi qahramonlar kiritish topshiriqlarini beradi. Shu usul bolalarda mustaqil fikrlash va ijodiy tafakkur rivojlanishiga xizmat qiladi. Matn rejasini tuzish jarayonida o‘qituvchi har bir o‘quvchiga individual yordam beradi. Har bir bola o‘z qobiliyatiga mos reja tuzadi, asosiy va ikkilamchi fikrlarni ajratadi. O‘qituvchi xatolarni tuzatadi, so‘z boyligini kengaytirishga yordam beradi va yozma nutqni rivojlantiradi. Shu tarzda yozma ish jarayoni samarali va tizimli bo‘ladi. Rasmga qarab insho yozishda o‘qituvchining motivatsion vazifasi ham katta ahamiyatga ega. O‘qituvchi bolalarni qiziqarli rasm va voqealar bilan jalb qiladi, mustaqil ishlashga undaydi va ijobiy fikrlar bilan rag‘batlantiradi. Shu 22orqali bolalar yozma ishni qiziqish bilan bajaradi va ijodiy ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Guruhda ishlash jarayonida o‘qituvchi bolalarni bir-biri bilan muloqot qilishga yo‘naltiradi, voqeani birgalikda rejalashtirish va matn yaratish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Shu usul kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantiradi va tafakkur jarayonini boyitadi. O‘qituvchining yo‘naltiruvchi faoliyati matnni tahlil qilish va xatolarni tuzatish jarayonida ham namoyon bo‘ladi. O‘quvchilar yozgan insholar ustida tahlil qiladi, xatolarini aniqlaydi va matnni yaxshilash bo‘yicha o‘z fikrini bildiradi. Shu orqali o‘quvchi mustaqil fikrlash va yozma nutqni rivojlantiradi. Rasmga qarab insho yozishda o‘qituvchi vizual yondashuvdan foydalanadi. Rasm bolalarga voqeani tasvirlashda, asosiy tafsilotlarni ajratishda va matnni izchil yaratishda ko‘maklashadi. Shu bilan birga, o‘quvchilarning tasavvurini kengaytiradi va ijodiy tafakkurini rivojlantiradi. O‘qituvchining vazifalaridan yana biri — diqqatni rivojlantirish mashqlarini o‘tkazishdir. Bolalarga rasmdagi kichik tafsilotlarni eslab qolish, voqeani ketma-ket bayon qilish topshiriqlari beriladi. Shu orqali bolalar diqqatini jamlaydi va mantiqiy izchillikni saqlash ko‘nikmalarini mustahkamlaydi. O‘qituvchi shuningdek, rasmga qarab insho yozishda o‘yin metodlaridan foydalanadi. Bolalar voqeani o‘yin shaklida ifodalaydi, qahramonlarning harakatini bajaradi va keyin yozma shaklga o‘tkazadi. Shu usul bolalarda ijodiy fikrlashni rivojlantiradi va matn yaratish jarayonini qiziqarli qiladi. Rasmga qarab insho yozish jarayonida o‘qituvchi individual yondashuvni qo‘llaydi. Har bir o‘quvchi o‘z qobiliyatiga mos mashqlar bajaradi, xatolarini tuzatadi va yozma nutqini rivojlantiradi. Shu tarzda o‘quvchilarning yozma va og‘zaki nutqi uyg‘un rivojlanadi, tafakkuri mustahkamlanadi. O‘qituvchining yo‘naltiruvchi faoliyati nafaqat yozma ishni tashkil etish, balki bolalarning ijodiy va mantiqiy fikrlashini shakllantirishga xizmat qiladi. 23Shu orqali bolalar rasm asosida mustaqil matn yaratishni o‘rganadi va yozma nutqni sevib o‘rganadi. Misol: Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga rasmga qarab insho yozishga hikoya orqali yondashuv Tanlangan hikoya: “Bog‘dagi kichik sarguzasht” Hikoyaning qisqacha mazmuni: Kichik qahramon Ali bog‘ga chiqadi, u yerda qushlar bilan uchrashadi, gulzor bo‘ylab yuradi, it bilan o‘ynaydi va uyiga qaytadi. Hikoyada sodda voqealar, tanish predmetlar va qahramonning oddiy harakatlari mavjud. 1. Rasmni tanlash va diqqatni jalb qilish: O‘qituvchi bolalarga hikoyadagi voqeani aks ettiruvchi rasmni ko‘rsatadi. Masalan: Ali bog‘da gulzor bo‘ylab yurmoqda, yonida qushlar va it bor. Shu rasmga qarab o‘quvchilar diqqatini jalb qiladi. O‘qituvchi savollar beradi: “Rasmda kim ko‘rinmoqda?” “Ali nima qilmoqda?” “Rasmda boshqa qanday voqealar sodir bo‘layapti?” Bu bosqich o‘quvchilarda diqqatni jamlash va tafsilotlarni aniqlash ko‘nikmalarini shakllantiradi. 2. Voqeani tahlil qilish va asosiy fikrlarni ajratish: O‘quvchilar rasm asosida voqeani tahlil qiladi: Ali qahramon, bog‘dagi sarguzasht esa voqea. O‘qituvchi yordamida ular asosiy voqeani (Ali bog‘da yurib o‘ynaydi) va ikkilamchi tafsilotlarni (qushlar, gulzor, it) ajratadi. Shu jarayon voqeani mantiqiy tartibda tasvirlash, asosiy va ikkilamchi tafsilotlarni aniqlash, so‘z boyligini oshirish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. 243. Matn rejasini tuzish: O‘qituvchi o‘quvchilarga yozma ishni boshlashdan oldin rejani yaratishni o‘rgatadi. Masalan: Kirish: Ali bog‘ga chiqdi. Rivojlanish: U qushlar bilan uchrashdi, gulzor bo‘ylab yurdi, it bilan o‘ynadi. Xulosa: Ali uyiga qaytdi va kunini xursand bo‘lib yakunladi. Reja yordamida o‘quvchilar matnni izchil va mantiqiy shaklda yaratadi. 4. Yozma ishni bajarish: O‘quvchilar rasmga qarab hikoya voqeasini yozadilar. O‘qituvchi: xatolarni tuzatadi, so‘z boyligini kengaytirishga yordam beradi, yozma nutqni mantiqiy rivojlantiradi. Masalan, bolalar quyidagicha yozishadi: Bugun Ali bog‘ga chiqdi. U yerda qushlar bilan uchrashdi va ular bilan suhbatlashdi. Keyin gulzor bo‘ylab yurdi va it bilan o‘ynadi. Oxirida uyiga qaytdi va kunini xursand bo‘lib yakunladi. 5. Yo‘naltiruvchi savollar va tahlil: O‘qituvchi yozilgan matnni tahlil qiladi va o‘quvchilarga yo‘naltiruvchi savollar beradi: “Rasmdagi barcha tafsilotlar matnga kiritilganmi?” “Vaqealar ketma-ketligi mantiqiymi?” “Qaysi so‘zlarni qo‘shish orqali matn yanada boyitilishi mumkin?” 6. Rag‘batlantirish va motivatsiya: O‘qituvchi o‘quvchilarni rag‘batlantiradi, ijobiy fikr bildiradi va ijodiy ishlashga undaydi. Shu orqali bolalar yozma ishga qiziqadi, o‘z fikrini erkin ifodalaydi va ijodiy tafakkur rivojlanadi. 7. Guruhda muhokama va ijodiy mashqlar: Bolalar guruhda birgalikda rasmga qarab hikoya yaratadi. Ular bir-birining 25yozganlarini o‘qiydi, fikr almashadi va matnni yaxshilashga harakat qiladi. Shu jarayon tafakkur va kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantiradi. Hikoya asosida rasmga qarab insho yozish boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun samarali metod hisoblanadi. Bu jarayon orqali bolalar voqeani idrok etish, tafsilotlarni ajratish, mantiqiy izchillikda bayon qilish va ijodiy fikrlashni o‘rganadi. Shu bilan birga, o‘qituvchining yo‘naltiruvchi faoliyati matnni to‘g‘ri tashkil qilish, xatolarni tuzatish va bolalarni rag‘batlantirishga xizmat qiladi. 2.3. Rasm asosida insho yozish bo‘yicha dars ishlanma namunasi Dars mavzusi: Rasmga qarab insho yozish Dars turi: Amaliy (yozma nutqni rivojlantirish) Sinfi: Boshlang‘ich sinf (2-sinf) Dars maqsadi:  O‘quvchilarda rasmga qarab voqeani mantiqiy izchillik bilan yozish ko‘nikmalarini shakllantirish.  Asosiy va ikkilamchi tafsilotlarni ajratish, voqeani izchil bayon qilishni o‘rgatish.  Bolalarda ijodiy fikrlash va tasviriy nutqni rivojlantirish. Dars vazifalari:  Rasmga diqqat bilan qarash va tafsilotlarni aniqlash.  Voqeani tahlil qilish va asosiy fikrlarni ajratish.  Matn rejasini tuzish va yozma ishni bajarish.  Yozilgan matnni tahlil qilish, xatolarni aniqlash va matnni boyitish. Dars usullari: Savol-javob metodi Guruhda muhokama Vizual yondashuv (rasm orqali) 26O‘yin metodlari Kerakli vositalar: Rasm (hikoya yoki voqeani aks ettiruvchi) Doska va marker Daftar va ruchka “Ona tili” darsligi (1–4-sinflar uchun, O‘zbekiston Milliy nashriyoti, 2020– 2023) Jadval shaklida dars ishlanma qisqacha Dars bosqichi Vazifasi Metodlar Vaqt Tashkiliy qism Diqqatni jamlash, mavzuni e’lon qilish Suhbat, savol-javob 5 daqiqa Rasmni kuzatish Tafsilotlarni aniqlash, asosiy fikrlarni ajratish Vizual yondashuv, savol-javob 10 daqiqa Voqeani tahlil qilish Voqeani mantiqiy izchillikda bayon qilish Guruhda muhokama, tahlil 15 daqiqa Matn rejasini tuzish Kirish, rivojlanish, xulosa qismlarini belgilash Reja tuzish 10 daqiqa Yozma ish Rasmga qarab insho yozish Individual mashq, tahrir 20 daqiqa Tahlil va xulosa Natijalarni tahlil qilish, xatolarni tuzatish Tahlil, baholash 10 daqiqa Uyga vazifa Mustaqil yozma ish Rasmga qarab insho 5 daqiqa Dars jarayoni 27I. Tashkiliy qism (5 daqiqa) O‘quvchilar bilan salomlashish, diqqatni jamlash. Dars mavzusini e’lon qilish: “Bugun rasmga qarab insho yozishni o‘rganamiz.” Oldingi mavzularni qisqacha takrorlash. II. Rasmni kuzatish va tafsilotlarni aniqlash (10 daqiqa) Rasmni ko‘rsatish. Masalan, “Bog‘dagi kichik sarguzasht” hikoyasidan olingan rasm: Ali bog‘da gullar orasida yurmoqda, yonida qushlar va it bor. O‘qituvchi savollar orqali o‘quvchilarni rasmga qarashga yo‘naltiradi: “Rasmda kim ko‘rinmoqda?” “Qahramon nima qilmoqda?” “Boshqa qanday tafsilotlar mavjud?” O‘quvchilar rasmdagi asosiy tafsilotlarni og‘zaki tarzda aytadi. III. Voqeani tahlil qilish va asosiy fikrlarni ajratish (15 daqiqa) O‘qituvchi rasm asosida voqeani tahlil qiladi: voqea qahramon, asosiy voqea nima, ikkilamchi tafsilotlar qaysilar. O‘quvchilar voqeani ketma-ket bayon qilishni o‘rganadi. Guruhda muhokama: bolalar rasm asosida voqeani izchil tasvirlaydi va bir-birining fikrlarini eshitadi. IV. Matn rejasini tuzish (10 daqiqa) O‘qituvchi matnning kirish, rivojlanish va xulosa qismlarini tushuntiradi. O‘quvchilar rasm asosida reja tuzadi: Kirish: Qahramon bog‘ga chiqdi. Rivojlanish: Qahramon qushlar bilan uchrashdi, gulzor bo‘ylab yurdi, it bilan o‘ynadi. 28Xulosa: Qahramon uyga qaytdi va kunini xursand bo‘lib yakunladi. V. Yozma ishni bajarish (20 daqiqa) O‘quvchilar reja asosida insho yozadi. O‘qituvchi individual tarzda yordam beradi, xatolarni tuzatadi va so‘z boyligini kengaytirishga ko‘maklashadi. VI. Natijalarni tahlil qilish va xulosa (10 daqiqa) O‘quvchilar yozgan matnlarni o‘qiydi va baholaydi. O‘qituvchi yozilgan matnni tahlil qiladi, xatolarni tuzatadi va yozma ishni boyitish bo‘yicha tavsiyalar beradi. O‘quvchilar o‘z ishlarini baholaydi va izohlar beradi. VII. Uyga vazifa (5 daqiqa) Uyga vazifa: rasmga qarab qisqa insho yozish yoki rasmni tavsiflash. 29 Xulosa Men ushbu kurs ishini tayyorlash jarayonida “Boshlang‘ich sinflarda rasmga qarab insho yozish yo‘llari” mavzusini chuqur o‘rganib, tahlil qildim. Ish davomida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining yozma nutqini rivojlantirishda rasmga qarab insho yozishning metodik va amaliy ahamiyati yuzasidan keng bilimga ega bo‘ldim. Men kurs ishida birinchi bobda boshlang‘ich sinflarda insho yozishning nazariy asoslarini o‘rgandim. Shu bob orqali o‘quvchilarning fikrlash, tasviriy nutq va yozma nutq ko‘nikmalarini shakllantirishda rasmning qanday rol o‘ynashi, insho yozishga o‘rgatishda didaktik va metodik yondashuvlarning ahamiyati ochib berildi. Ikkinchi bobda esa rasmga qarab insho yozish metodikasini chuqur tahlil qildim. Men rasm asosida insho yozishga tayyorlash bosqichlari, o‘qituvchining yo‘naltiruvchi faoliyati va dars ishlanma namunalarini o‘rganib, amaliy tavsiyalarni aniqladim. Shu bob orqali o‘quvchilarni mustaqil va ijodiy fikrlashga yo‘naltirish, matnni mantiqiy izchillik bilan yaratish ko‘nikmalarini rivojlantirish usullari batafsil yoritildi. Men ushbu kurs ishini tayyorlash davomida amaliy misollar va darslik materiallaridan foydalandim. Xususan, “Ona tili” (1–4-sinflar uchun, O‘zbekiston Milliy nashriyoti, 2020–2023) darsliklari rasmga qarab insho yozishga oid mashqlar va metodik tavsiyalar bilan boyitilganligi kurs ishida foydali bo‘ldi. Shu orqali men boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun samarali yozma ish metodikasini aniqladim va takliflar berdim. Xulosa qilib aytganda, men o‘rganganlarim shuni ko‘rsatdiki, rasmga qarab insho yozish boshlang‘ich sinflarda yozma nutqni rivojlantirishning samarali vositasi hisoblanadi. Ushbu jarayonda o‘qituvchining yo‘naltiruvchi faoliyati, metodik yondashuv va ijodiy mashqlar bolalarning tafakkurini, diqqatini, ijodiy va mantiqiy fikrlashini rivojlantiradi. Shu sababli men ushbu mavzuni zamonaviy boshlang‘ich ta’lim jarayonida dolzarb va foydali deb hisoblayman. 30Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1) O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “2017–2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi”. Toshkent, 2017. 2) O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “O‘zbekiston Respublikasida ta’lim tizimini rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” qarori. Toshkent, 2018. 3) O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “Boshlang‘ich ta’limni modernizatsiya qilishga oid chora-tadbirlar to‘g‘risida” farmoni. Toshkent, 2019. 4) O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “O‘qituvchilarni malakasini oshirish va pedagogik faoliyatini qo‘llab-quvvatlashga oid qaror”. Toshkent, 2020. 5) O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “Ta’lim jarayonida innovatsion metodlarni joriy etishga oid farmon”. Toshkent, 2021. 6) O‘zbekiston Milliy nashriyoti. Ona tili (1–4-sinflar uchun darsliklar). Toshkent, 2020, 7) O‘zbekiston Milliy nashriyoti. Ona tili: Metodik qo‘llanma boshlang‘ich sinflar uchun. Toshkent, 2021 8) Xolmirzaev Sirojiddin, Juraev Bobur. Boshlang‘ich sinflarda yozma nutqni rivojlantirish metodikasi. Toshkent, 2018, 12–65 bet. 9) G‘ulomov Akmal, Matchonov Sobir. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun rasm asosida insho mashqlari. Toshkent, 2019, 20–78 bet. 10) Sayfullayeva Rano, Yusupova Shaxnoza. O‘qituvchilar uchun yozma nutqni shakllantirish qo‘llanmasi. Toshkent, 2020, 15–90 bet. 11) Mahmudov Nodir. Boshlang‘ich ta’limda ijodiy yozma ishlar metodikasi. Toshkent, 2019, 10–55 bet. 12) Avloniyning Abdurahmon. Ta’lim va tarbiya nazariyasi: Boshlang‘ich sinf nuqtai nazaridan. Toshkent, 2018, 25–100 bet. 3113) O‘zbekiston Milliy nashriyoti. Boshlang‘ich sinflar uchun rasmga qarab insho yozish mashqlari. Toshkent, 2022, 5–60 bet. 14) Tursunova Mahliyo, Rasulova Dilfuza. Boshlang‘ich sinflarda yozma nutqni rivojlantirish va baholash metodikasi. Toshkent, 2021, 30–75 bet. 15) Olimov Jamshid. Darsliklarda rasm asosida insho yozish texnologiyasi. Toshkent, 2020, 12–50 bet. 16) Baxromov Anvar. Boshlang‘ich sinf pedagogikasi: Nazariya va amaliyot. Toshkent, 2019, 18–95 bet. 17) Karimova Feruza. Ona tili fanida ijodiy vazifalarni bajarish metodikasi. Toshkent, 2021, 20–80 bet. 18) O‘zbekiston Milliy nashriyoti. Boshlang‘ich sinflar uchun yozma nutq mashqlari to‘plami. Toshkent, 2023, 1–100 bet. 19) Mirzaeva Nigora, Xasanov Rustam. Boshlang‘ich sinflarda tafakkur va ijodiy fikrlashni rivojlantirish metodikasi. Toshkent, 2022, 15–70 bet. 20) Sultonova Durdona. Rasmga qarab insho yozish bo‘yicha o‘qituvchi qo‘llanmasi. Toshkent, 2020, 10–50 bet.

Boshlang‘ich sinflarda rasmga qarab insho yozish yo‘llari

Купить