Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 28.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Boshlang‘ich sinflarda sifatni o‘rganish darslari rеjasi va ishlanmasini tuzish

Купить
Boshlang‘ich sinfl arda sifat ni o’rganish darslari rеjasi v a ishlanmasini t uzish. Reja: 1. Boshlang‘ich sinflarda sifatni o‘rganish vazifalari. 2. Boshlang’ich sinflarda s ifat ni o’rganish bo’yicha mashq va lug’atlardan foydalanish. 3. Sifatni o`rganish darslari rеjasi va ishlanmasini tuzish. Boshlang‘ich sinflarda sifatni o‘rganish vazifalari. Sifatni o ’ rganish tizimi, materalni leksik va grammatik izchillik bilan boyitib, murakkablashtirib borishni ko ’ zda tutadi. O’quvchilar 1 va 2-sinfda sifatning leksik ma’nosini kuzatadilar, sifatga qanday? qanaqa? so’rog’ini berishga o’rganadilar. 3-sinfda sifat so’z turkumi sifatida o’rganiladi. 4- sinfda ilgari o’rganilganlar takrorlanib, grammatik materialga bog’liq holda qip-qizil, yam-yashil kabi orttirma darajadagi sifatlarning yozilishi o’rgatiladi. Ona tili va o’qish darslarida o’quvchilar nutqi yangi-yangi sifatlar bilan boyitiladi, ularga oldindan ma’lum bo’lgan sifatlarning ma’nosiga aniqlik kiritiladi . Sifatni o`rganish metodikasi uning lingvistik xususiyatlariga asoslanadi. Sifat predmetning belgisi (rangi, hajmi, shakli va ko`rinishi, maza-ta’mi, xarakter- xususiyati, hidi, vazni, o`rin va paytga munosabati)ni bildiradi. Sifatning leksik ma’nosi uni ot bilan bog`liq holda o`rganishni talab qiladi. Sifatni tushunish uchun 1-sinfdanoq o’quvchilar e’tibori sifatning otga bog`lanishini aniqlashga qaratiladi. O`quvchilar predmetning belgisini aytadilar, ularda so`roq yordamida gapda so`zlarning bog`lanishini aniqlash ko`nikmasi o`stiriladi, ya’ni ular gapdagi sifat va otdan tuzilgan so`z birikmasini ajratadilar. Keyingi sinflarda bu bog`liqlik aniqlashtiriladi. Shunday qilib, sifatning semantik-grammatik xususiyatlari sifat ustida ishlashni leksik va grammatik (morfologik va sintaktik) ravishda olib borishni talab etadi. Boshlang`ich sinflarda “Sifat”ga oid mavzular ma’lum izchillikda o`rganiladi. Mazkur mavzulardan kelib chiqqan holda 4-sinfda sifatni o’rganishning vazifasi etib:  Sifatning ma’no turlari haqidagi tushunchani berib dastlabki ko’nikma hosil qilish uning leksik ma’nolari, gapdagi vazifasi haqidagi bilimni chuqurlashtirish.  Sifat yasovchi qo’shimchalarning talaffuzi va yozilishi haqidagi ko’nikmani hosil qilish.  Sifatning ma’no munosabatlari – ma’nodosh va zid ma’nolari ustida ishlash.  Sifatning ma’no turlarini farqlash.  Nutqda sifat va uning ma’no turlaridan matn bilan bog’liq holda tanishtirib borishga qaratilgan mashqlardan foydalanish kabilar Gapdagi sifatlarga so’roq berib, narsa-buyumning rangi, shkli, hajmi hamda payt va vaqtga munosabati asosida ma’no turlari aniqlanadi. Aniq kuzatish asosida yig’ilgan bu leksik materiallar o’qituvchi rahbarligida umumlashtiriladi va xulosa chiqariladi. Sifat yuzasidan o`quvchilar quyidagi bilim, ko`nikma va malakalarni egallashlari lozim: Bilim:  Sifat, sifatning ma’no turlari;  Qanday?, qanaqa? so`roqlariga javob bo`lishi;  Ikkinchi darajali bo`lak vazifasida kelishi;  Ohang yordamida bog`lanishi;  Shakldosh, ma’nodosh sifatlar. Ko`nikma:  Sifatning ma’no turlarini farqlashi.  Sifatga qanday? so`rog`ini bera bilishi.  Gap va matn tarkibidan sifatni so`roqlari orqali aniqlay bilishi.  Sifatlarni belgi bildiruvchi boshqa so`zlardan farqlay bilishi.  Sifat bog`lanib kelgan so`z orqali unga so`roq bera olishi. Sifatning otga bog`lanib kelishini bilishi.  Sifatning gapda ikkinchi darajali bo`lak vazifasida kelishini, uni to`lqinli chiziq orqali belgilay olishi.  Sifatlarni to`g`ri talaffuz qila olishi.  Sifatlardan og`zaki va yozma nutqda to`g`ri va o`rinli foydalana olishi.  Sifatlarga shakldosh so`zlar, ma’nodosh, qarama-qarshi ma’noli sifatlar topa olishi. Malaka:  Sifatlarning ma’nosini izohlay olishi.  Sifatlarning talaffuzi va yozilishini izohlay olishi.  Imlo lug`atdan foydalana olishi.  Sifatlarni o`qilgan asar matnidan topa olishi  Berilgan sifat ishtirokida birikma va gap tuza olishi.  O`qiganlari, kuzatganlari va rasm asosida sifatlarni qatnashtirib kichik hikoyacha tuza olishi.  Matndagi sifatlarni boshqa ma’nodosh sifatlar bilan almashtirisha bilishi.  Sifatni o`rgatishda quyidagi metodlarni qo`llang va ularning eng samaradorini ajratib, izoh bering. Boshlang’ich sinflarda sifatni o’rganish bo’yicha mashq va lug’atlardan foydalanish. O`quvchilar qanday?, qanaqa? so`roqlariga javob bo`lgan (predmet belgisini bildirgan) so`zlarni o`zlashtirishlari uchun mashqning quyidagi turlari samarali hisoblanadi: 1) so’roq yordamida predmetning belgisini bildirgan so’zlarni tanlash; 2) aralash berilgan so’zlardan gap tuzish; 3) matndan kim? yoki nima? so`rog`iga javob bo`lgan so`zni va unga bog`langan qanday? va qanaqa? so`rog`iga javob bo`lgan so’zni tanlab (so`z birikmasini topib) aytish va yozish; 4) tayanch so’zlar va rasm asosida gap yoki kichik hikoya tuzish. Ikkinchi bosqichda asosan ikki vazifa: “sifat” tushunchasini shakllantirish hamda o’quvchilar nutqini yangi sifatlar bilan boyitib borish, fikrni aniq ifodalash uchun mazmunga mos sifatlardan nutqda o’rinli foydalanish ko’nikmasini o’stirish hal qilinadi. “Sifat” tushunchasini shakllantirish o`quvchilarning “predmet belgisi” degan umumlashtirilgan kategoriyani o`zlashtirish darajasiga bevosita bog’liq. Shu maqsadda rang, maza, shakl-hajm, xil-xususiyat bildiradigan so’zlar guruhlanadi va shu so’zlarning xususiyatlari umumlashtiriladi. Sifatning leksik ma’nosi bilan birga uning xarakterli grammatik xususiyatlari ham qayd etiladi. Sifatlarning xususiyatlarini umumlashtirish asosida o’quvchilar uning so’z turkumi sifatidagi o’ziga xos ko’rsatkichlarini ajratadilar:  predmet belgisini bildiradi;  qanday? yoki qanaqa? so’rog’iga javob bo’ladi;  gapda otga bog’lanib, shu ot bilan so’z birikmasi hosil qiladi;  ikkinchi darajali bo’lak vazifasida keladi. Bu sinfda og’zaki va yozma ijodiy ishlar (maktab bog’i yoki parkka ekskursiya vaqtida kuzatilgan daraxt, qushlar, hayvonlarni tasvirlab kichik hikoya tuzish kabilar)ga katta o’rin beriladi. O’quvchilarning sifatning leksik ma’nosi haqidagi tushunchalarini chuqurlashtirish va predmetni har tomonlama tasvirlash malakasini o’stirish uchun: 1) berilgan predmetlarning rangi, mazasi, shakli, xususiyatini ifodalaydigan sifatlar tanlash va yozish: Qanday shaftoli? Shirin, suvli, tuksiz shaftoli. Qanday kitob? Qalin, qizil kitob ; 2) berilgan belgilariga qarab qaysi hayvon ekanini aniqlash: Tikanli, kichkina, foydali ... (tipratikan). Ehtiyotkor, ayyor, yovvoyi ... (tulki) ; 3) predmetlarning belgisiga qarab topishmoqlarning javobini ayting kabi mashqlardan foydalanish mumkin. Sifatning nutqimizdagi, fikrni aniq va tushunarli ifolashdagi o`rnini puxta o`zlashtirishga erishish uchun ma’nodosh va zid ma’noli sifatlar ustida ishlash, o`qish darslarida sifatning o`z va ko`chma ma’noda ishlatilishini kuzatish maqsadga muvofiq. Sifatni o`rganish jarayonida so`z yasashga oid mashqlarni muntazam o`tkazib borish o`quvchilarda u yoki bu so`z turkumini yasash uchun so`z yasovchi qo`shimchalardan ongli foydalanish malakasini shakllantiradi. Uchinchi bosqichda sifat haqidagi bilimlarni takomillashtirish, og`zaki va yozma nutqda sifatlardan aniq, o`rinli foydalanish ko`nikmasini o`stirish bilan bog`liq holda -roq qo`shimchasi bilan qo`llangan sifatlarni va ko`m-ko`k, yam- yashil kabi sifatlarni to`g`ri yozish malakasi shakllantiriladi. Ish mazmuni shu vazifalarni bajarishga qarab belgilanadi va o`quvchilar nutqini o`stirishga qaratiladi. Nazariy ma’lumotlarga asoslanib: matnda berilgan otlarning belgilarini ifodalaydigan sifatlarni tanlab qo`yish, gapda sifat bog`langan otni (so`z birikmasini) aniqlab yozish; otga mos sifatlar tanlab predmetni tasvirlash, berilgan sifatlar yoki so`z birikmasi bilan gap tuzish kabi mashqlardan foydalaniladi. Mashq materialini tanlashda -roq qo`shimchasi bilan qo`llangan yaxshiroq, aqlliroq kabi, shuningdek, tip-tiniq, sap-sariq kabi sifatlar ko`proq bo`lishiga e’tibor beriladi. O`quvchilarning mustaqilligi osha borgan sayin, mashq topshiriqlari ham asta-sekin murakkablashtira boriladi. Shunday qilib, sifatni o`zlashtirishda uni ot bilan o`zaro bog`liq holda o`rganishga asoslaniladi. Sifatni o`rganish darslari rеjasi va ishlanmasini tuzish. Sifat so’z turkumiga oid mavzularni o’rganish darslarida dars rejasi, ishlanmasi yoki texnologik xaritasini tuzishda 2 narsaga e’tiborni qaratish lozim: Sifatning ish-harakatning belgisini bildirishi, belgini darajalab ifodalashi; Sifatning stilistik vazifa bajarishi. Sifat nutqda faol qo’llaniladigan so’z turkumi bo’lsa-da, o’quvchilar ba’zan uni ravish bilan farqlolmay qolishadi, buning sababi ba’zi maktablarda ravishga oid so’zlarning sifat turkumi sifatida o’rgatilayotgani deb aytish ham mumkin. Boshlang’ich sinflarda ravish turkumi o’rgatilmagani uchun o’quvchilar ish- harakatning belgisini ham sifat deb qabul qilishadi. Sifatni o’rganish dars rejasida buni farqlashga albatta vaqt ajratish lozim. Sifat gapda asosan aniqlovchi, kesim vazifasini bajaradi, ba’zan hol vazifasini ham bajarishi qisman izohlanadi: chiroyli yozdi , yaxshi o’qiydi – bunda sifat hol vazifasini bajargani sintaktik tahlil asosida tushuntiriladi. Sifatni o’rganishning har bir darsida 5-10 daqiqani (asosan, 4-sinfda) sifatning belgi deganda, predmetning rang-tusidan tashqari, uning mazasi (shirin, achchiq), shakl- hajmi (qiyshiq, tekis), xususiyati (mehribon, chiroyli), vaqtga munosabati (qishki, yozgi), o’ringa munosabati (devoriy, ko’chadagi), o’lchov (og’ir, yengil) kabi belgilarni ham anglatishini o’rgatib borishga bag’ishlash kerak. Dars ishlanmasi namunasi (4- sinf) Mavzu: Sifatlarning ma’no turlari Darsning maqsadi : 1. Ta’limiy maqsad : Belgini bildirgan so’zlar haqida tushunchani kengaytirib sifatning ma’no turlari haqida bilim berish, belgini bildirgan so’zlarga beriladigan savollar belgini bildirgan so’zlar bilan bog’lanishi haqida tushuntirish. 2. Tarbiyaviy maqsad : O’quvchilarning nutq madaniyatini shakllantirish. 3. Rivojlantiruvchi maqsad: O’quvchilar ning og‘zaki va yozma nutqini o’stirish, lug‘at ustida ishlash ko‘nikmasini rivojlantirish. Darsning turi : Yangi bilim beruvchi. Darsning uslubi : tanishtirish, ko’rgazmali suhbat. Darsning jihozi : darslik, yozuv taxtasi, turli narsa-buyumlarning surati aks etgan rasmlar, videolavhalar , taqdimotlar. Darsning borishi: 1. Tashkiliy qism : 1) O’quvchilar davomatini, sinfxonaning tozaligini tekshirish; 2) O’quvchilarni darsga jalb qilish uchun ob-havo haqida ma’lumot berish. 2. Asosiy qism: O’tilgan mavzuni so’rash: “ Sifatga oid so‘zlarning ma’nodosh va zid ma’nolariga ko‘ra farqlanishi, so‘roqlari asosida so‘z ma’nolarini farqlash, guruhlash” mavzusi bo’yicha uyga berilgan vazifalar og’zaki va yozma ravishda savol-javob va analiz o’tkaziladi. Dars jarayoniga faol bo’lgan o’quvchilar taqdirlanadi va baholanadi. Yangi mavzu bilan bog’liq tomonlari qisman izohlanib o’tiladi. Yangi mavzu bilan tanishtirish: Yangi mavzu e’lon qilinib, doskaga yoziladi. Mavzu o`quvchilarning sifatning ma’no turlari haqidagi daslabki mashg’ulotlardan biri sifatida ahamiyatli bo’lib, kelajakda o’rganiladigan sifat so’z turkumlari haqidagi bilimga asos bo’ladi. Bunda shaxs va narsaning belgilari o’quvchilarga aniq, sodda tanish bo’lgan so’zlar vositasida misol qilib olib, rasmlar asosida ko’rsatish kerak. Boshlang’ich sinfda o’quvchilarga sifatning ma’no turlari mavzusini o’rgatishga alohida e’tibor qilish lozim, chunki sifat mavzusini puxta o’zlashtirgan o’quvchilar ravish so’z turkumiga oid so’zlarni ham farqlashni o’zlashtiradi. Shuningdek, sifat gapda boshqa so’z turkumlari bilan ma’no va sintaktik jihatdan bog’lanib, bundan keyingi har bir grammatik tushunchalarni shakllantirishga zamin hozirlaydi. Yangi mavzuni o’qitishda didaktik, ko’rgazmalilik, taqqoslash, umumlashtirish prinsiplaridan foydalanish mumkin. Shuningdek, darslikda berilgan mashqlar va topshiriqlardan tashqari o’qituvchining o’zi mustaqil tayyorlab kelgan taqdimot, tarqatma materiallardan foydalanishi ularni mavzuni ongli o’zlashtirishini ta’minlaydi. Yangi mavzuni mustahkamlash : Darsning bu qismida uzog’i bilan 5-10 daqiqa yangi pedagogik texnologiyalardan foydalangan holda aqliy hujum, konseptik jadval, kichik guruhda ishlash kabi interfaol metodlardan foydalanish hamda izohli diktant ham o’tkazish mumkin. Bunda o’quvchilarning mustaqilligi ta’minlanadi, nutqiy va aqliy fikrlash qobiliyati shakllantiriladi. Mavzunu mustahkamlashda darslikda berilgan mashqlar ustida ishlash bilan birga lug’at ustida ishlash yoki leksik, leksik-frazeologik tahlil ishlariga e’tibor qaratish lozim. Har bir mavzu oxirida lug'at berilgan bo'lib, mashqlarda qo’llangan notanish so’zlarning ma’nosini aniq tushunib olishlari uchun qulaylik tug’diradi. So`zlarni yozish o`quvchi mashqni mustaqil uyga bajarishga tayyorlaydi: O`quvchilarga yozishda qiynaladigan so`zlarni tushuntirib, amaliy yordam beradi. Darsni yakunlash: 1) O’quvchilarni baholash : dars jarayonida faol bo’lgan o’quvchilar baholanadi, aksincha passiv bo’lganlariga tanbeh berilgan holda qo’shimcha topshiriq beriladi. 2) Uyga vazifa berish : Mavzu bo’yicha o’quvchilar uchun darslikdan uyga vazifa uchun maxsus topshiriq hamda o’rganishi qiyin bo’lgan shaxs yoki narsa buyum belgisini bildirgan ba’zi so`zlarga qanday so`roq berilishi va ularning imlosi bo’yicha qisqa izoh berilgan holda ma’nosini o’rganish uchun so’zlar qo’shimcha topshiriq sifatida beriladi. 4-sinfda sifatni o’rganish 1-3-sinflarda o'tilganlarni takrorlashdan boshlanadi. Bunda so'z haqidagi bilimlar takrorlanib mustahkamlanadi. Va asta-sekin navbatdagi bilimlar berib boriladi. 2020-yilda to'ldirilgan nashrining ham “So’z turkumlari” bo’limi so’z turkumlarini o’rganishga mo’ljallangan bo’lib, ma’lum mavzular turli mashq materiallari asosida amaliy o’rgatishda orfografik malakani shakllantirishga e’tibor qaratiladi. Shuningdek, sifatning ma’no turlari yuzasidan farqlash, umumlashtirish asosida o’rgatish amalga oshiriladi. Bunda asosiy e’tibor sifatning leksik, morfologik xususiyatlari bilan nazariy tanishtirish, semantikasi ustida ishlash, matndan shu belgilariga ko’ra aniqlash, sifatdan ongli ravishda foydalanishga qaratiladi. Mashqlar tizimi  Ajratib ko`rsatilgan so`zlarga qanday?, qanaqa? so`roqlarini bering. Bu so`zlar qanday ma’no bildirayotganini ayting.  Ajratib ko`rsatilgan so`zlarga so`roq bering. Ular qanday ma’noni bildiryapti?  Qanday? so`rog`i yordamida sifatlarni toping.  Rang, shakl, maza bildirgan sifatlarni narsa va Shaxs bildirgan so`zlar bilan birikma tarzida yozing.  Qanday? so`rog`iga javob bo`lgan sifatlarni toping. Ular kimning yoki nimaning belgisini bildirayotganini ayting.  Sifatlarga narsa va shaxs bildirgan so`zlar orqali so`roq bering va ularni birikma tarzida yozing.  Sifatlarni o`zi bog`langan so`zlar bilan birikma tarzida yozing.  Sifatlarni aniq lab, o`zi bog`langan so`zlar bilan birikma tarzida yozing. Ularning tagiga to`lqinli chiziq chizing. Ma’no turini qavs ichida ko`rsating.  Chiziqchalar o`rniga sifatning ma’no turlaridan mosini qo`yib yozing.  Sifatlarni o`zi bog`langan so`zlar bilan birikma tarzida yozing. Ularning gapdagi vazifasini ayting.  Sifatlarga ma’nodosh ( shakldosh, qarama-qarshi) ma’noli sifatlar toping. Ular ishtirokida gaplar tuzing. Shakldosh so`zlarning turkumini ayting.  Rasm asosida “Oltin kuz“ mavzusida hikoyacha tuzing. Hikoyangizda sifatlardan foydalaning. Adabiy ot lar ro` y xat i. 1. Uzviylashtirilgan Davlat ta’lim standarti. – T.: Yangiy o` l poligraf service, 201 7 . – 14-79 b. 2. Uzviylashtirilgan o`quv dasturi. – T.: Yangiy o` l poligraf service, 201 7 . – 14-79 b. 1. Qosimova K., Matjonov S., G`ulomova X., Yo`ldosheva Sh., Sariyev Sh. Ona tili o`qitish metodikasi. –T.: Noshir, 2009. – 163 b. 2. Matchanov S., G`ulomova X., Yo`ld a sheva Sh., A. Nisanbaeva. Ana tilin oq ы tu ә d і stemes і . – T .: TDPU, 2013. – 2 7 7 b . 3. Raxmatullaeva L.I. Metodika prepodavaniya rodnogo yazыka rodnogo yazыka. – T.: Uchebnoe posobie. Moliya Iktisod, 2007. 4. Husanboeva.Q, Shodiyev.F, Hazratqulov.M. Boshlang`ich sinflarda adabiyot o`qitish metodikasi. SamDU.2019.332 b. 7. Ikromova R., Gulomova X., Yo’ldosheva.Sh., Shodmonqulova D. Ona tili (4-sinf uchun darslik). – T.: “O’qituvchi”,, 2020. 8. Fuzailov S., Xudoyberganova M., Yo’ldosheva.Sh. Ona tili (3-sinf uchun darslik). – T.: “O’qituvchi”,, 2019. 9. Qosimova K., Fuzailov S., Ne’matova A. Ona tili (2-sinf uchun darslik). – T.: Cho’lpon nomidagi NMIU, 2018. 10. G’afforova. T., Shodmonov E., G’ulomova X. Ona tili (1-sinf uchun darslik). – T.: “Sharq”, 2019.

Boshlang‘ich sinflarda sifatni o‘rganish darslari rеjasi va ishlanmasini tuzish

Купить