Информация о документе

Цена 19900UZS
Размер 67.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 11 Декабрь 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bahrom

Дата регистрации 05 Декабрь 2024

383 Продаж

Boshlang'ich sinflarda so’z ustida ishlash

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI UNIVERSITETI Ro’yxatga olindi №__________ Ro’yxatga olindi №__________ “_____” ____________20 y. “_____” ____________20 y. “___________________________ “ KAFEDRASI “_____________________________ “ FANIDAN KURS ISHI Mavzu:________________ Bajardi:_________________________________ ________________ fakulteti, guruh talabasi Tekshirdi ; ______________ - 20 BOSHLANG'ICH SINFLARDA SO’Z USTIDA ISHLASH MUNDARIJA KIRISH ………...……………………………………………………..………7 I.BOB.SO’Z USTIDA ISHLASH 1.1. Morfemika haqida tushuncha…………………………………………………………….8 1.2. So’z ustida ishlash……………………………………………………...…..11 II.BOB.BOSHLANG’ICH SINFLARDA SO’Z YASASH 2.1. Boshlang’ich sinfda so’zning morfemik tarkibini o’rganishning metodik ahamiyati ……………………………………………………………15 2.2. 3- sinf ona tili darslarida so’z yasalishi ustida i shlash ...................................................................17 2.3. 3- sinf ona tili darslarida so ` z tarkibini o’rganishda dars samaradorligini oshirish …………………………………....21 XULOSA ........................................................................................................35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI .................................36 KIRISH Davlatimiz mustaqillikka erishgan dastlabki yillardayoq yosh avlodni komil insonlar qilib tarbiyalash ishiga alohida e’tibor bilan qarab kelmoqda. “Kadrlar tayyorlash milliy dasturining bosh yo`nalishi – davlat, jamiyat va oila oldidagi mas’uliyatni anglab yetadigan, mustaqil firlay oladigan, o`z fikr mulohazalarini himoya qiladigan ozod shaxsni tarbiyalashga qaratilgandir. 1 Maktabda grammatik materialni o’rganish amaliy yo’nalishga ega bo’lgani va birinchi navbatda, o’quvchilarning nutqiy va aqliy rivojlanishiga xizmat qilgani uchun, bir til kategoriyasining boshqasiga tobeligini va bir-birini taqozo qilishini tushunish bilan birga, o’quvchilarning bu haqdagi bilimlaridan amaliy vazifalarni hal qilishda, ya’ni so’zlarni yozish, gap tuzish, so’zni tahlil qilishda foydalanishga o’rgatish ham muhimdir. O’qituvchi tilni o’rgatish vazifalarini hisobga olib, doimo o’quvchilarning nutqiy tajrbasiga suyanadi va til kategoriyalarining bog’liqligi haqidagi bilimlarni tajribaga tatbiq etish jarayoniga yo’naltiradi. Bilim komponentlari o’rtasidagi bog’lanishni aniqlash bilimni tajribaga, o’quvchilarning yozma va og’zaki nutqiga tatbiq etish imkonini beradi. Ona tilini o’rganish jarayonida bilimlarning izchilligi qanday ta’minlanadi? Avvalo, maktab dasturi lingvistik materialni o’rganishda yangi o’rganiladigan materialning ilgari o’rganilganlar bilan ilmiy asoslangan bog’lanishini aniqlashga imkon beradigan izchillikni ko’zda tutadi. O’qituvchi bu bog’lanishning mohiyatini metodik jihatdan aniq ko’z oldiga keltirishi zarur. O’zaro bog’liq bo’lgan til hodisalarini ketma-ket va parallel o’rganish mumkin. Bularning qaysi biridan foydalanish ma’qulroq degan masala ko’proq materialning lingvistik mohiyatidan kelib chiqib hal qilinadi. Masalan, kishilik olmoshlari fe’ldan oldin o’rganiladi, bu fe’lning shaxs-sonda tuslanishini kishilik olmoshlariga bog’lab o’rganish imkonini beradi. O’qituvchi yangi o’rganiladigan materialni ilgari o’rganilganlar bilan bog’laydi. Buning uchun til tushunchalarini taqqoslaydi va bir-biriga qarama-qarshi qo’yadi. Masalan, so’z 1 o’zgartuvchi qo’shimchalarni o’rganishda ular so’z yasovchi qo’shimchalar bilan taqqoslanadi (so’z yasovchi qo’shimcha yangi so’z hosil qilish uchun xizmat qilsa, so’z o’zgartuvchi qo’shimcha so’zning shaklini o’zgartirish uchun, ya’ni gapda so’zlarni bog’lash uchun xizmat qilishi aniqlanadi). O’quvchilar tahlil tartibini bilib olishlari uchun o’qituvchi bu tartibga rioya qilib so’zga xarakteristika berishning qulayligini tushuntiradi. So’z turkumiga ko’ra tahlil og’zaki va yozma tarzda o’tkaziladi: uni mustaqil mashq sifatida topshirish ham mumkin. To’liq bo’lmagan morfologik tahlildan xilma-xil grammatik vazifalarni bajarish maqsadida yangi mavzu bilan tanishtirish bosqichida ham, uni mustahkamlash bosqichida ham foydalaniladi. Mustaqillikning dastlabki yillaridanoq ona tili o’qitishga katta ahamiyat berila boshlandi. Bunda 1989 yil 21 oktyabrda «O’zbek tiliga Davlat tili maqomini berish haqida”gi qaror alohida o’rin tutadi. Ta’lim sohasidagi bu o’zgarishlar ona tili o’qitish metodikasida ham bir qator imkoniyatlarni yuzaga keltirdi. Bu yangiliklardan ko’plari maktablarda amaliyotga tatbiq qilinmoqda, ba’zilari hozircha sinovdan o’tkazilmoqda. SHunday qilib, fan sifatida ona tili o’qitish metodikasining o’z predmeti, vazifasi, nazariy va ilmiy sohasi bo’lib, bir qator fanlar o’rtasida uning ma’lum o’rni bor. Bu fan ham boshqa fanlar kabi rivojlanib, taraqqiy etib bormoqda. Keyinchalik 1931 yil 5-sentyabrda qabul qilingan “Boshlang’ich va o’rta maktab haqida”gi, 1932 yil 25-avgust qabul qilingan «Boshlang’ich va o’rta maktab o’quv dasturlari rejimi haqida»gi qarorlar yuqoridagi kabi yo’l qo’yilgan xato va kamchiliklarni bartaraf qilishda va o’quv mashg’ulotlari tizimini ishlab chiqishda maktabga va o’qituvchilarga yordam berdi. O’quvchilarga ta’lim-tarbiya berish vazifalaridan biri ularda ilmiy dunyoqarash elementlarini shakllantirishdir. Bu vazifani hal qilishda maqsadga muvofiq ishlashning yetakchi sharti − o’quvchini shaxs sifatida muvaffaqiyatli kamol toptirishdir. Quyidagi ko’rsatilgan omillar tilni o’rgatish bilan bog’liq holda o’quvchilarda ilmiy dunyoqarash elementlarini shakllantirish usulini belgilaydi: Mustaqillgimizning dastlabki yillaridanoq butun mamalakat miqyosida talim tarbiya, ilm -fan, kasb hunar o`rgatish sohalarini isloh qilishga nihoyatda katta zarurat sezila boshlandi.Busiz jamiyatimizning biror bir sohasini o`zgartirishga erishib bo`lmaydi. 2 1. Tilning ijtimoiy hodisa sifatidagi mohiyati uning aloqa (kommunikativ) vazifasini ifodalashdan iboratdir. Maktabda, shu jumladan, boshlang’ich sinflarda tilni o’rgatishning yetakchi yo’nalishi o’quvchilar tomonidan tilning aloqa vazifasini bajarishini tushunishlariga erishish hisoblanadi. 2. Til bilan tafakkur uzviy bog’liq bo’lib, tafakkur so’z vositasida yuzaga chiqadi. Til tafakkurnipg mahsuli hisoblanib, ongdan tashqarida o’zicha yashamaydi. Maktabda tilning barcha tomonlari (talaffuzi, fonetikasi, leksikasi, grammatikasi, so’z yasalishi)ni o’zaro bog’liq holda o’rganish ona tilini o’rgatishdagi yetakchi tamoyil bo’lib, uni amalga oshirish o’quvchilarning tilni murakkab, rivojlanuvchan, o’zaro bog’langan muhim tomonlarga ega bo’lgan hodisa sifatida anglab yetishlari uchun ilmiy asos yaratadi. Tilning mohiyatini bunday idrok etish hodisalarning rivojlanuvchanligi va o’zaro bog’langan qismlardan tuzilishini tushunishga zamin hozirlaydi. Maktab tajribasi va maxsus tekshirishlar shuni ko’rsatadiki, yuqorida qayd etilgan dastlabki qoidalarni o’quv jarayonida amalga oshirishda ijtimoiy hodisa sifatida til haqidagi bilimlar majmuasini to’g’ri tanlash, asosiy til hodisalarini va turlarini tushuntirishda o’qituvchining tutgan metodologik yo’lining aniqligi, o’quvchilar fikrlashini faollashtirish, til nazariyasini o’rgatishga asos bo’ladigan til materialining yuqori sifatli bo’lishi kabi dalillar hal qiluvchi ta’sir etadi. SHubhasiz, har bir omil maktab tajribasida bir-biridan ajralgan holda bo’lmaydi. Aksincha, ularning bir-biriga to’g’ri, maqsadga muvofiq ta’siri ijobiy natija beradi. Tilning rivojlanishi, ayrim so’zlarning ma’nolari haqidagi bilimni boshlang’ich sinf o’quvchilari ot, sifat, son, fe’lni o’rganish jarayonida asta-sekin bilib oladilar. Bu o’rinda «So’zning tarkibi» bo’limi katta imkoniyatga ega. 2 O’quvchilar bu bo’lim materiallarini o’rganish jarayonida tilimizning yangi so’zlar bilan boyib borishi haqidagi muhim manbalar bilan, so’z yasalishi bilan tanishadilar. Ma’lumki, ko’pgina yangi so’zlar tilda mavjud bo’lgan so’zlar zaminida yaratiladi, tilda bor qoliplar kabi yasaladi: limon tipida limonzor, suvchi tipida bo’zchi kabi. Tilda yangi so’zning paydo bo’lishi o’zidan keyin bir xil o’zakli so’zlar guruhining hosil bo’lishiga sabab bo’ladi: ishli, ishsiz, ishchi kabi. B oshlang’ich sinflarda tilning rivojlanishi haqidagi masala maxsus o’rganilmaydi. Tilga jamiyatning rivojlanishi bilan bog’liq holda rivojlanadigan hodisa sifatida ilmiy qarashga zamin yaratish muhim ahamiyatga ega. Tilning leksik tomoni boshqalariga nisbatan xarakatchan, tez rivojlanadigan bo’lgani uchun, til leksikasi misolida boshlang’ich sinf o’quvchilari saviyasiga mos ravishda jamiyatning rivojlanishi bilan bog’liq holda tilning ham rivojlanishi tushuntiriladi. Tilning leksik tarkibida yuz berayotgan o’zgarishlar yuzasidan o’qituvchi va o’quvchilarning kuzatishlari bolalarda dunyoni bilish haqidagi tasavvurini shakllantirishga mos mate rial beradi. Tildan bilim berishda o’quvchilarning hayotiy tajribasiga tayanish muhimdir. O’qituvchi nazariy xarakterdagi umumlashtirish zarur bo’lgan daliliy materiallarni yig’ish bosqichida ham, berilgan bilimlarni amaliyotga tatbiq etish uchun ham bolalarning hayotiy tajribasiga, nutqqa oid amaliyotiga tayanadi. Til ga oid bilimni o’rganish natijasida o’quvchilar nut q faoliyatining sifati o’zgaradi, ongliligi ortadi. O’tgan asrning 50-70-yillari mobaynida boshlang’ich sinflarda ona tili o’qitish metodikasi sohasida anchagina qo’llanmalar yaratildi. Bu yillarda ona tili o’qitish metodikasi fan sifatida rivojlana boshladi, umumiy pedagogik, didaktik va psixologik xarakterdagi ilmiy tekshirishlarning natijalari ona tili o’qitish metodikasini takomillashtirish va yangi metodika yaratishga imkon berdi. 1955 yildan boshlab pedagogika institutlari qoshida boshlang’ich ta’lim o’qituvchilari tayyorlaydigan fakultetlar ochila boshlandi. Til fikrni shakllantirish va bayon qilish, taassurot, his-kechinmalarni ifodalashda muhim o’rin tutadi. Til jamiyat a’zolarining bir-biri bilan o’zaro aloqasi uchun xizmat qiladigan vositadir. Bu vosita qanchalik takomillashsa, fikr shunchalik aniq, ta’sirchan ifodalanadi. Demak, kishilarning o’zaro munosabati, his-tuyg’ulari, kechinma va holatlari til vositasida aniqlanadi. Maktabda ona tilini chuqur o’rganish zarurati tilning bajaradigan asosiy vazifalaridan kelib chiqadi. K.D.Ushinskiy boshlang’ich maktab o’quv predmetlari tizimida ona tiliga katta ahamiyat berib, uni markaziy va yetakchi predmet hisoblagan. Ona tili boshqa fanlarni o’qitish vositasi hamdir: jamiyat tarixi ham, tabiiy fanlar ham ona tili yordamida o’rganiladi. Demak, ona tili bolaning umumiy kamol topishida ham, bilim va mehnatga havasini uyg’otishda ham alohida o’rin tutadi. Til muhim tarbiya vositasidir. Badiiy adabiyotlarni, gazeta, jurnallarni o’qigan bola o’zida eng yaxshi xislatlarni tarbiyalab boradi, muomala madaniyatini egallaydi. Ona tili boshlang’ich sinflarda asosiy o’rinni egallar ekan, har bir o’quvchida ona tiliga qiziqish va muhabbatni tarbiyalab borish zarur. Boshlan g’ ich sinflarnig ona tili da st uri ikki qismdan iborat: O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998 yil 13 maydagi “O’zbekiston Respublikasida umumiy o’rta ta’limni tashkil etish to’g’risida”gi 203-sonli qarorida umumiy o’rta ta’lim ikki bosqichdan iborat qilib belgilandi: 1. Boshlang’ich ta’lim. 2. Umumiy o’rta ta’lim. Respublikamizda u mumiy o’rta ta’limning standarti yaratildi. Unda boshlang’ich bosqich va umumiy o’rta ta’lim nihoyasida o’quvchilar egallashi lozim bo’lgan bilim, ko’nikma va malakalarning minimal darajasi belgilab berildi. Hozirda o’quvchilarga bilim berish, bilimlarni oshirishda mustaqil ishlarni uyushtirish, bilimlarni hisobga olish kabi metodik tavsiyalar tizimi ishlab chiqilmoqda, texnik vositalardan unumli foydalanish, grammatik ta’limiy o’yinlarni joriy etish keng tus olmoqda, ta’lim jarayonida test topshiriqlaridan, turli boshqotirma va jadvallardan keng foydalangan holda mashg’ulotlar uyushtirilmoqda. Yuqoridagilardan ko’rinib turibdiki, ona tili o’quv fani sifatida shakllanib, rivojlanishning murakkab yo’lini bosib o’tmoqda. Dialektik tafakkur keng ma’noda hodisalarning boshqa hodisalar va jarayonlarga bog’liqligini hisobga olib, ularni har tomonlama mavjud belgilari yig’indisi bilan rivojlanishda ko’rish ko’nikmasini ta’riflaydi. Tafakkurning bunday sifati o’quvchilarda asta-sekin shakllana boradi va o’z navbatida, ular kuzatish jarayonida dalillarni topish, ularni tahlil qilish va o’rganiladigan hodisalarning ayrim tomonlari o’zaro bog’liqligini aniqlash, taqqoslash va umumlashtirish ko’nikmasini egallab boradilar. Keyingi yillarda o’quvchilarning o’quv faoliyati tobora izlanish xarakteriga ega bo’lmoqda. Tilni o’rganishda boshlang’ich sinf o’quvchilari uchun ayrim qoida va aniqliklarni yodlab olish emas, balki atrofdagi hayotni kuzatish asosida o’quvchilarning o’zlari «topgan» yoki adabiy manbalardan tayyor olingan til materialini maqsadga muvofiq analiz va sintez qilish yetakchi hisoblanadi. Ona tilini o’rganish jarayonida o’quvchilarda ilmiy dunyoqarash asoslarini shakllantirish masalasini hal qilishda maktab da ona tilini o’rgatishga asos bo’ladigan material alohida qimmatga ega. Materialning haqiqiy tomoni, uning g’oyaviy yo’nalishi va badiiy ifodaliligi o’quvchilarning fikrlash faoliyatiga, his- tuyg’ulariga ta’sir etadi, atrof-muhit haqidagi bilimlarini kengaytiradi, tilga va uni yaratgan xalqqa qiziqishini tarbiyalaydi, o’quvchilarning umumiy taraqqiyoti darajasini o’stiradi va ularning shaxsiy sifatlarining, dunyoqarashlarining shakllanishiga ta’sir ko’rsatadi. Keyigi yillarda maktab ona tili darsliklari va o’qituvchilar uchun nashr qilingan qo’llanmalar materiali mazmuniga qo’yilgan talablar anchagina ortdi. Materialning asosiy me’zoni matn va alohida gaplarning bilimni boyituvchi qimmati, leksik-uslubiy aniqligi, mavzu jihatdan xilma-xilligi, hayotning turli tomonlari bilan bog’lanishi, matnlarning g’oyaviy-mavzuviy yo’naltirilganligi, kichik yoshdagi o’quvchilarga mosligidir. SHunday qilib, tilni o’rganish jarayonida kichik yoshdagi o’quvchilarda ilmiy dunyoqarash asoslarini shakllantirishga o’qituvchining metodologik yondashuvi, o’quvchilar o’zlashtiradigan ijtimoiy hodisa sifatida rivojlanib boruvchi til haqidagi bilimlar majmuasi, o’quvchilar o’rganib oladigan bilish usuli, tilni o’rganishga asos bo’ladigan materialning bilim berishdagi, g’oyaviy-siyosiy va badiiy qimmati hal qiluvchi ta’sir ko’rsatar ekan. O’quvchilarda dunyoqarash asoslarini shakllantirish ko’p qirrali jarayon bo’lib, u maktabda va maktabdan tashqarida olib boriladigan o’quv-tarbiyaviy ishlarning barcha tizimida hal qilinadi. So’z, so’z birikmasi va gap grammatik tomondan ko’pgina xususiyatlarga ega. So’zning o’z morfemik qurilishi, o’zining so’z yasalish turi, biror grammatik kategoriyasi (shaxs, son, egalik, kelishik va boshq.), ma’lum sintaktik vazifasi bor. So’z birikmasi ham so’z kabi so’z o’zgarishi (ko’proq ergash so’z o’zgaradi) shakllariga ega. Gap o’z qurilishiga ko’ra so’zdan sifat jihatdan farqlanadi: so’z o’zi alohida kelganda mustaqil ma’no anglatmaydigan morfemalardan tuziladi, gapni tashkil etuvchi qismlar esa gapdan tashqarida ham mustaqil leksik ma’no bildiradi, gap tarkibida esa uning ma’nosi yana oydinlashadi. Gap va so’z birikmasi “qurilish materiali” sifatida xilma-xil tuzilgan so’zdan foydalanadi. Gap uchun qator sintaktik xususiyatlar, shuningdek, tugallangan ohang ham xarakterlidir. SHunday qilib, tilning har bir jihatining o’ziga xos xususiyatini ko’rib chiqishning o’zi ularning o’zaro munosabatini, bir-biriga o’tishining murakkabligini ta’kidlaydi. Tilshunoslik fani bo’limlari o’rtasidagi munosabatlar ham shunga o’xshash murakkabdir. So’z uchun muqarrar morfemik tarkibi xarakterli bo’lib, bunga so’zning leksik ma’nosi va qator grammatik belgilari bog’liq bo’ladi. Yangi so’z qaysi usul bilan yasalmasin, u doim grammatik shakllanadi va o’zining leksik ma’nosiga ega bo’ladi. Har bir so’z turkumida so’z yasalishining xarakterli xususiyatlari mavjud. So’zning morfemik tarkibi va yangi so’z yasalish usullari tilshunoslik fanining so’z yasalishi bo’limida, grammatika va leksikologiyadan ajratilmagan holda o’rganiladi. O’quvchilar tilni ularda til birliklariga, xususan, ularning asosiylari bo’lgan so’z, morfema, so’z birikmasi, gapga lingvistik munosabatni parallel shakllantirish bilan birga ongli o’zlashtiradilar. So’zga lingvistik munosabat so’zni tovush-harf tomonidan tahlil qilib, uning tovush va grafik tomoni o’rtasidagi bog’lanishini aniqlash, so’zni morfemik tahlil qilish va so’zga leksik ma’no berishda morfemaning o’rnini tushunish; so’zni gram matik tahlil qilish va shu so’zning muayyan so’z turkumiga oid ekani bilan uning grammatik belgilari o’zaro bog’liqligini tushunish ko’nikmasining shakllanishiga qarab o’sib boradi. Masalan, III sinf o’quvchilari gapdagi so’z birikmalarini topadilar, ammo u so’z birikmasidagi so’zlar o’zaro qanday, ya’ni nimalar yordamida bog’langanini tushuntira olmaydilar. IV sinf o’quvchilari gapdagi so’z birikmasini topadilar va so’z birikmasi tarkibidagi so’zlar o’zaro so’z o’zgartuvchi qo’shimchalar (kelishik, shaxs-son qo’shimchalari) yoki ohang yordamida bog’langanini tushuntiradilar, ya’ni bog’lanish grammatik vositalar bilan ifodalanishini ko’rsatadilar. Bu so’z birikmasi tarkibidagi so’zlarning bog’lanish mohiyatini elementar darajada tushunish bo’lib, uni yuqori sinflarda chuqurroq (so’z birik masi tarkibidagi so’zlarning bog’lanish turlari, bosh va ergash so’zning xususiyatlarini) tushunadilar. Ta`lim sohasidagi ishlarimizni sarhisob qilar ekanmiz Fransiyadagi dunyoning eng yaxshi 5 ta biznes maktabi qatoriga kiradigan “Inssad” [alqoro biznes maktabining 2012 yilgi innovatsiyalarning global indeksi” maruzasida bayon etilgan ma`lumotlarni keltirish o`rinli deb o`ylayman. Ta`lim tizimini rivojlantirish bo`yicha esa O`zbekiston dunyoning 141 mamlakati orasida ikkinchi o`rinnni band etgan. 3 I. I BOB.SO’Z USTIDA ISHLASH 1.1. Morfemika haqida O’qituvchi o’quvchilarda so’zga, so’z birikmasi va gapga lingvistik munosabatni ta’lim jarayonida maqsadga muvofiq o’stirib boradi, xususan, o’rganiladigan kategoriyani o’quvchi tushunib olishiga g’amxo’rlik qiladi. 3 Morfemalarning qo’shilishi bir-biriga ta’sir qiladi, bun dan tashqari, ko’pgina o’zak va so’z yasovchi qo’shimchalar ko’p ma’noli. SHunga qaramay, ko’p so’zlarning leksik ma’nosini uning mor femik tarkibiga qarab aniqlash qiyin, bu maqsadda so’zni morfemalarga ajratishdan foydalanishga to’g’ri keladi. O’quvchilar so’zning morfemik tarkibini va so’z yasalishini o’rganishlariga qarab, so’zni morfemalarga ajratishdan ongli foydalana boshlaydilar. Ular yasama so’zlarning leksik ma’nosini so’zlarning semantik o’xshashligiga qarab bilib oladilar. So’zning leksik ma’nosini aniqlash maqsadida uni morfemalarga ajratish til haqidagi fanda o’zining nazariy asosiga ega. Morfema – so’zning eng kichik, bo’linmaydigan ma’noli qismi. Morfema ikki turga bo’linadi: 1. O’zak morfema – so’zda albatta qatnashadigan va leksik ma’no anglatadigan morfema. 2. Affiksal morfema – mustaqil holda leksik ma’no anglatmay, so’zning leksik va grammatik ma’nolari shakllanishi uchun xizmat qiladigan morfema. Masalan, gullarni, gulla so’zlaridagi gul – o’zak morfema, -lar, -ni, -la affiksal morfema dir. Affikslar (qo’shimchalar) ikki turga bo’linadi: 1. So’z yasovchi qo’shimchalar. Ular so’zning leksik ma’nosini shakllantirish uchun xizmat qiladi. Masalan, bog’bon, paxtakor, gulzor, ishchi so’zlaridagi -bon, -kor, -zor, -chi so’z yasovchi affikslardir. 2. SHakl yasovchi qo’shimchalar. Bu qo’shimchalar so’zlarni grammatik jihatdan shakllantirib, turli grammatik ma’nolarni ifodalaydi. Masalan, maktablarimizni so’zida -lar, -imiz, -ni shakl yasovchi qo’shimchalar bo’lib, -lar ko’plik ma’nosini, -imiz egalikning I shaxs ko’plik ma’nosini, -ni tush um kelishigi ma’nosini ifodalaydi. So’zlarning morfemik tarkibi ustida ishlashning ahamiyati va shunga mos ravishda o’qituvchining vazifalariga quyidagilar kiradi: 1. So’zning morfemik tarkibi ustida ishlash bilan o’quvchilar so’zning leksik ma’nosini aniqlashning asosiy usullaridan birini bilib oladilar. Bunda o’qituvchining vazifasi o’quvchilar so’zlarning leksik ma’nosi va morfemik tarkibi bir-biriga bog’liqligini bilib olishi uchun eng qulay sharoit yaratish, shu asosda ularning lug’atiga aniqlik kiritishga maqsadga muvofiq rahbarlik qilish hisoblanadi. 2. So’z yasalishi haqidagi elementar bilim ham o’quvchilarning tilimizning yangi so’zlar bilan boyishining asosiy manbasini tushunishlari uchun muhimdir. Yangi so’z tilda mavjud bo’lgan morfemalardan, ma’lum usul va modellar asosida vujudga keladi (yasaladi). So’z yasalishini kuzatish o’quvchilarda so’zga faol munosabatni shakllantirishga ijobiy ta’sir etadi, tilning rivojlanish qonuniyatlarini tushunishga olib keladi. 3. So’z yasalishi asoslari bilan tanishish o’quvchilar lug’atini atrof-muhit haqidagi bilimlar bilan boyitishga imkon beradi. Predmet, jarayon, voqea-hodisalar haqidagi tushunchalar so’z bi lan ifodalanadi. So’zlar o’rtasidagi ma’no va tuzilish jihatidan bog’lanishni belgilash o’zaro munosabatda bo’lgan tushunchalar o’rtasidagi bog’lanishga tayanadi (masalan, traktor v a traktorchi so’zlari o’zaro munosabatda bo’lgan tushunchalar, shu tufayli ma’ no va tuzilishiga ko’ra bog’langan). O’quvchilar so’zlarning ma’no va tuzilishiga ko’ra o’zaro munosabatini haqiqatan bilsalar, atrof-muhitda mavjud bo’lgan predmetlar, jarayonlar, voqealar o’rtasidagi bog’lanishni chuqur tasavvur etadilar, biladilar. 4. So’zda morfemaning ahamiyatini anglash, shuningdek, qo’shimchalarning semantik ma’nosini bilish o’quvchilarda nutqning aniq shakllanishiga ta’sir etadi. O’qituvchining vazifasi o’quvchilarning so’zning leksik ma’nosini tushunibgina qolmay, kontekstda aniq qo’shimchali so’zlardan ongli foydalanishlarini ham o’rgatish hisoblanadi. 5. So’zning morfemik tarkibini o’rganish imloviy malakalarni shakllantirishda ham katta ahamiyatga ega. Fonetik tamoyil yangi o’zbek imlosining yetakchi tamoyili bo’lib, bunga binoan so’zlar va ularning tarkibiy qismi (o’zak va qo’shimchalar) ko’proq talaffuziga muvofiq yoziladi. O’zak va qo’shimchalarni to’g’ri yozish malakasini nazariy asosda shakllantirish fonetik, so’z yasalishiga oid, grammatik b ilimlarni maqsadga muvofiq tatbiq etishni talab qiladi. SHuning uchun so’zning morfemik tarkibini o’rganishning muhim vazifalaridan biri o’zak va qo’shimchalarni to’g’ri yozish malakasini shakllantirish uchun zarur bo’lgan bilim va ko’nikmalar asosini yaratish hisoblanadi. 6. So’zning morfemik tarkibini o’rganish o’quvchilarning aqliy qobiliyatini o’stirishda, xususan, til birligi sifatida so’zni ongli bilib olish uchun zarur bo’lgan maxsus aqliy ko’nikmalarni shakllantirishda ham ahamiyatli. O’qituvchining vazifasi ta’lim jarayonida bilimni o’zlashtirish bilan o’quvchilarda aqliy faoliyatni o’stiradigan, analiz, taqqoslash ko’nikmalarini shakllantiradigan sharoit yaratish hisoblanadi. Boshlang’ich sinflar ona tili dasturiga muvofiq so’zning morfemik tarkibi III sinfda o’rganiladi. IV sinfda so’z turkumlarini o’rganish bilan bog’liq holda so’zning tarkibi haqidagi bilimlarni takomillashtirish ko’zda tutiladi. Avvalo, til materialini o’rganish tizimi nimaligini aniqlab olish zarur. Til materialini o’rganish tizimi deganda aniq, ilmiy asoslangan izchillikdagi va o’zaro bog’lanishdagi bilimlar yig’indisini o’zlashtirishni ta’minlaydigan maqsadga qaratilgan jarayon, shuningdek, shu asosda amaliy ko’nikmalarni shakllantirish tushuniladi. So’zning morfemik tarkibiga tatbiq qilganda, tizim so’z yasalishiga oid va grammatik bilimlarni o’zlashtirish: a) dastur materialini o’rganish tizimida so’zning morfe mik tarkibini o’rganishning o’rni bilan; 2) “o’zak”, “o’zakdosh so’z”, “so’z yasovchi qo’shimcha”, “shakl yasovchi qo’shimcha” tushunchalari ustida ishlashdagi izchillik bilan; 3) so’zning morfemik tarkibi va so’z yasalishining o’zaro bir-biriga ta’sir qilishi bi lan; 4) morfemalarni to’g’ri yozish malakasini shakllantirish us tida ishlash bilan bog’liqligini belgilab beradi. 1.2. So’z ustida ishlash Mavzuni o’rganishda to’rt bosqich ajratiladi: BIRINCHI BOSQICH – so’z yasalishini o’rganishga tayyorgarlik bosqichi. Bu bosqichning vazifasi – o’quvchilarni bir xil o’zakli so’zlarning ma’no va tuzilishiga ko’ra bog’lanishini tushunishga tayyorlash. Bunday vazifaning qo’yilishiga sabab, birinchidan, so’zning ma’no va tuzilishi jihatidan bog’lanishini tushunish, o’zining lingvistik mohiyatiga ko’ra, bir xil o’zakli so’zlarni va so’z yasalishini o’zlashtirishga asos hisoblanadi. Haqiqatan ham, yasalgan va yasashga asos bo’lgan so’zlar bir-biri bilan ma’no va tuzilishi jihatidan bog’lanadi: ish – ishchi, g’alla – g’allakor. Ikkinchidan, o’quvchilar bir xil o’zakli so’zlarni va morfemalarni o’rganishda qiyinchiliklarga duch keladilar: ular bir xil o’zakli so’zlarnnng ma’nolaridagi umumiylikni tushunishda qiynaladilar, chunki ularda mavhum tafakkur hali yetarli rivojlanmagan bo’ladi; o’zak, so’z yasovchi va shakl yasovchi qo’shimchalarning vazifalarini o’zlashtirishda ularga bir xil o’zakli so’zlarning ma’no va tuzilishi jihatidan o’xshashligi va farqi ni aniqlash anchagina qiyinlik qiladi. SHuning uchun so’zning morfemik tarkibini maxsus o’rganishdan oldin uning ma’no va tarkibiga ko’ra yaqinligi kuzatiladi. I sinfda kuzatish o’rganiladigan materialning mazmuni va ayrim so’zlarning ma’nosini, yozilishini tushuntirish bilan uzviy bog’lanadi. I sinfda kim?, nima? So’rog’iga javob bo’lgan so’zlarni o’rganish jarayonida o’qituvchi va o’quvchilarning “Nima uchun u yoki bu narsa shunday nomlangan?” savoliga birgalikda javob topishi ularni bir xil o’zakli so’zlar o’rtasidagi munosabatni tushunishga tayyorlashda anchagina mos va qiziqarli usul hisoblanadi. Bu savolga javob topish bilan o’quvchilar “Nega so’zlar o’zakdosh hisoblanadi?”, “Bir so’zdan boshqa so’z qanday hosil bo’ldi?” savollariga javob berishga tayyorlanadilar. Tilda juda ko’p so’zlar shaxs va narsaning nomi hisoblanadi. SHuning uchun o’quvchilar bilan nega shaxs yoki narsa shunday nomlanganini aniqlashdan asta- sekin tildagi bir so’z bilan ikkinchi so’z o’rtasidagi bog’lanishni aniqlashga o’tish mumkin. Masalan, “Nega kishilar paxta ko’p ekilgan joyni paxtazor (paxta – paxtazor) , daraxt ko’p ekilgan joyni daraxtzor (daraxt – d araxtzor) deb nomlashgan?”, “Nega kishilar bir uyni g’ishtli (g’isht – g’ishtli) , boshqasini sinchli deyishadi?” O’quvchilar predmet yoki predmet belgisining nomlanish sababini aniqlashdan so’zlarning ma’nosi va tarkibidagi umumiylikni topishga o’rganadilar. Bularning hammasi o’quvchilarni bir xil o’zakli so’zlarning yasalishi mohiyatini tushunishga tayyorlaydi; ular bir so’z boshqa so’zdan o’zaro ma’no jihatdan bog’lanishi asosida yasalishini, o’z navbatida, shu so’z bilan nomlangan tushunchalar o’rtasidagi bog’lanishga asoslanishini tushuna boshlaydilar. O’quvchilar so’zning yangi so’z hosil qilishga yordam beradigan qismini bilib olgan sari ularda so’z yasalishi haqidagi tasavvur chuqurlasha boradi. IKKINCHI BOSQICH – bir xil o’zakli so’zlarning xususiyatlari va barcha morfemalarning mohiyati bilan tanishtirish. Bu bosqichning asosiy o’quv vazifasi – so’zlarning ma’noli qismlari sifatida o’zak, so’z yasovchi va shakl yasovchi qo’shimchalar bilan tanishtirish, “o’zakdosh so’zlar” tushunchasini shakllantirish, bir xil o’zakli so’zlarda o’zakning bir xil yozilishini kuzatish hisoblanadi. “O’zakdosh so’zlar” tushunchasini shakllantirish ularning ikki muhim belgisini, ya’ni mazmuniy umumiylikni (ma’nosida qandaydir umumiylik borligini) va tuzilishiga ko’ra umumiylikni (umumiy o’zak mavjudligini) o’zlashtirish bilan bog’lana di. SHuning uchun bu belgilarni o’quvchilar o’zlashtirishiga ta’lim jarayonida sharoit yaratish lozim. Bu o’quvchilarda bir xil o’zakli so’zlarning lug’aviy ma’nolari bilan morfemik tarkibi o’rtasidagi bog’lanishni aniqlash ko’nikmasini rivojlantiradi. Masalan, o’quvchilar gul, gulzor, gulli (ko’ylak), gulladi so’zlarini taqqoslaydilar, bu to’rt so’z ma’nosiga ko’ra o’xshashligini va bir xil umumiy qismga ega ekanini, shuning uchun bularni bitta o’zakdosh so’zlar guruhiga kiritish mumkinligini aniqlaydilar. Bir xil o’zakli so’zlarning ma’nolaridagi umumiylik o’zakning umumiyligi tufayli vujudga keladi, ularni bir guruhga birlashtiradi; qo’shimchalar esa so’zning ma’nosiga o’ziga xos ma’no qo’shadi; ularni bir-biridan farqlaydi. Bir xil o’zakli so’zlar ustida bunday ishlash usuli o’quvchilarning bilish faoliyatini faollashtiradi, ular diqqatini so’zning umumiylikka asoslangan aniq belgilariga jalb qilish imkonini beradi. Masalan, o’qituvchi kombayn rasmini ko’rsatadi va «Kombaynni boshqaradigan kishi nima deb nomlanadi?» savolini beradi. Javob xattaxtaga yoziladi: kombayn – kombaynchi. Tushunchalarni taqqoslab kuzatish quyidagi aniq til materialini yaratish imkonini beradi, uni tahlil qilish jarayonida bir xil o’zakli so’zlarning xususiyatlari haqida xulosa chiqariladi: Avval so’zlarni ma’no va tarkibiga ko’ra taqqoslash asosida “o’zakdosh so’zlar” atamasi beriladi, keyin o’zakdosh so’zlarning umumiy qismi o’zak deyilishi, o’zakdosh so’zlarni, boshqacha qilib, bir xil o’zakli so’zlar (ya’ni o’zakdosh so’zlar) deb nomlanishi ham tushuntiriladi. O’quvchilarda bir xil o’zakli so’zlarni ikki muhim belgisiga ko’ra aniqlash ko’nikmasini o’stirish uchun o’zakdosh so’zlar yaqin ma’noli – sinonim so’zlar bilan, shakli o’xshash bo’lgan so’zlar bilan taqqoslanadi. Masalan, o’quvchilar baxtli – baxtsiz o’zakdosh so’zlari bilan baxtli – saodatli sinonim so’zlarini taqqoslab, o’zakdosh so’zlar ham, sinonim so’zlar ham yaqin ma’no bildirishini (o’xshash tomonini), o’zakdosh so’zlarda umumiy qism (baxt) mavjud bo’lib, sinonim so’zlarda bunday umumiy qism yo’qligini (farqli tomonini) aniqlaydilar, ular bog’ – bog’bon o’zakdosh so’zlari bilan suv – suva so’zlarini taqqoslab, quyidagi xulosaga keladilar: bog’ – bog’bon o’zakdosh so’zlar hisoblanadi, chunki bular yaqin ma’noli va umumiy qismi bor; suv – suva so’zlari shakli tomonidangina o’xshaydi, ammo butunlay boshqa ma’noni bildiradi. Bunday mashqlar o’quvchilarni o’zakdosh so’zlarni yaqin ma’noli sinonim so’zlardan, bir- biriga o’x shash bo’lgan so’zlardan farqlashga o’rgatadi. Bir xil o’zakli so’zlar turli so’z turkumiga oid bo’ladi. SHuning uchun bir xil o’zakli so’zlarni o’rganishning bu bosqichida o’quvchilar diqqati o’zakdosh so’zlar shaxs, narsa, uning harakati va belgisini bildirishiga qaratiladi. SHu maqsadda turli so’z turkumiga oid bir xil o’zakli so’zlar mavjud bo’lgan matnni tahlil qilib, o’zakdosh so’zlarni aniqlash, shuningdek, kim?, nima?, qanday?, nima qiladi? so’roqlariga javob bo’ladigan bir xil o’zakli so’zlar tanlash mashqlaridan foydalanish yaxshi natija beradi. Bunda so’zlarni ma’nosi va tarkibiga ko’ra taqqoslab, o’xshash va farqli tomonlarini aniqlash shart. O’quvchilar u yoki bu so’z nima uchun o’zakdosh ekanini isbotlaganlarida, ularning ikki muhim belgisini aytsinlar. Masalan, gul, gulladi, gulli, guldor, gulzor o’zakdosh so’zlar hisoblanadi, chunki bularda umumiy qism – gul mavjud, bu so’zlar yaqin ma’noni bildiryapti. Bir xil o’zakli so’zlarni o’rganish jarayonida o’quvchilar o’zakning har vaqt bir xil yozilishini kuzatadilar. Bunday kuzatish o’zakda jufti bor jarangli va jarangsiz undoshlar bo’lgan so’zlarni anglab, to’g’ri yozishga asos bo’ladi. Bir xil o’zakli so’zlar bilan tanishish jarayonida o’quvchilarda so’zning ma’noli qismi bo’lgan morfemalar (o’zak, so’z yasovchi, shakl yasovchilar) haqida boshlang’ich tasavvur hosil bo’ladi. Buning uchun so’z yasashga oid vazifa topshirish maqsadga muvofiq. Bu vazifani bajarishda o’quvchilar morfemalardan foydalanib bir xil o’zakli so’zlar guruhini hosil qiladilar va morfemalarning o’rni hamda vazifasi haqida tasavvur hosil qiladilar. Masalan, o’qituvchi gul so’zini yozish va unga gul ko’p ekilgan joyni bildiradigan o’zakdosh so’z tanlashni topshiradi. O’quvchilar gul , gulzor so’zlarini yozadilar. Gulzor so’zini hosil qilish uchun - zor qismi qo’shilgani aniqlanadi. O’qituvchi “Gul parvarish qilish bilan shug’ullanadigan kishini nima deb nomlaymiz?” savolini beradi. O’quvchilar gulchi so’zini aytadilar; bu so’z gul so’ziga -chi qis mini qo’shish bilan hosil qilingani (yasalgani) aniqlanadi. So’zlardagi -zor, -chi q ismlarining ahamiyatini taqqoslash asosida boshlang’ich bilimlar umumlashtiriladi, so’z yasovchi qo’shimcha a tamasi beriladi. SHakl yasovchi qo’shimcha bilan elementar tanishtirish uchun daftar va daftarlar so’zlarini ma’no va shakl tomondan taqqoslash topshiriladi. Suhbat asosida o’quvchilar ma’noning o’zgarmaganini, shakli o’zgarganini ( -lar qo’shilganini) aniqlaydilar. Ta’limning bu bosqichida o’quvchilarning morfema haqidagi bilimlari yetarli emas, ularni bu tushunchalar bilan amaliy mashqlarni bajarish jarayonida endigina tanishtirilyapti. SHuning uchun o’qituvchi tarkibi va yasalish usuli o’quvchilarning yosh xususiyatiga mos bo’lgan so’zlarni tanlaydi, bu so’zlarni analiz va sintez qilishni boshqaradi, so’zlarning leksik ma’nosi bilan morfemik tarkibi o’rtasidagi bog’lanishni o’quvchilarning bilib olishlariga doimiy g’amxo’rlik qiladi. UCHINCHI BOSQICH – o’zak, so’z yasovchi va shakl yasovchi qo’shimchalarning xususiyatlari hamda tildagi ahamiyatini o’rganish metodikasi. Bu bosqichning o’quv vazifasiga “o’zak”, “so’z yasovchi qo’shimcha”, “shakl yasovchi qo’shimcha” tushunchalarini shakllantirish, so’zning leksik ma’nosi bilan morfemik tarkibi o’rtasidagi bog’lanish haqidagi tasavvurlarni o’stirish, o’zakda jufti bor jarangli va jarangsiz undoshli so’zlarni to’g’ri yozish malakasini shakllantirish, nutqda so’z yasovchi qo’shimchasi bor so’zlarni ongli ishlatish ko’nikmasini o’stirish kiradi. Bu bosqichning vazifasi bir-biri bilan ma’lum bog’lanishda hal qilinadi. Masalan, so’zda har bir morfemaning ahamiyatini o’zlashtirish asosida o’quvchilar s o’zning leksik ma’nosi bilan uning morfemik tarkibi o’rtasidagi bog’lanishni bilib oladilar. Barcha vazifalar bilan uzviy bog’liq holda, so’zlarning morfemik tarkibini hisobga olib, ulardan nutqda mumkin qadar aniq va ongli foydalanish vazifasi ham bajariladi. O’zakni o’rganishning xususiyatlari. “O’zak” tushunchasini shakllantirishda o’quvchilar o’zak o’zakdosh so’zlarning umumiy qismi ekani va u barcha bir xil o’zakli so’zlarning ma’nosidagi umumiylikni o’z ichiga olishi bilan tanishtiriladi. O’zakdosh so’zlarni tahlil qilish bilan o’quvchilar so’zning qaysi qismi shu so’zlardan o’zakdosh so’zlar hosil qilayotganini tushuntirishga (bunda ular o’zakni ajratadilar), qaysi qismi har xil ma’noli so’zlar hosil qilayotganini tushuntirishga (bun da ular so’z yasovchi qo’shimchalarni ajratadilar) o’rgatiladi. Bunday vazifalarni to’g’ri bajarish natijasida o’quvchilar o’zak va so’z yasovchi qo’shimchaning so’zning leksik ma’nosini hosil qilishdagi rolini elementar tarzda bo’lsa ham tushunadilar, shuningdek, o’zak o’zakdosh so’zlarga asos bo’ladigan qism ekanini bilib oladilar. O’zak ustida ishlash bu bilan tugamaydi, balki boshqa morfemalarni maxsus o’rganishga ajratilgan darslar mazmuni bilan va keyinroq so’z turkumlari o’rganilganda , so’z yasashga doir mashqlar bilan ham uzviy bog’lanadi. II.BOB.BOSHLANG’ICH SINFLARDA SO’Z YASASH 2.1. Boshlang’ich sinfda so’zning morfemik tarkibini o’rganishning metodik ahamiyati S o’z yasovchi qo’shimchalar ustida i shlash. Bu morf e mani o’rganishning asosiy vazifasi o’q uvchilarni so’zda so’z yasovchi qo’ shimchaning ahamiyat i bilan tanishtirish va shu asosda so’z yasovchi qo’ sh i mchali so’zdan o’ z nut q ida ongli foydalanish k o’ nikmasini o’ stirish h isoblanadi. O’quvchilar so’z yasovchi qo’shimcha yordamida yangi leksik ma’noli so’z yasash mumkinligini tushunishi muhim ahamiyatga ega. So’z yasovchi qo’shimchalar ustida ishlash ba’zi so’z yasovchi qo’shimchaning ma’nosini va yasama so’zning grammatik belgilarini aniqlash bilan birga olib boriladi. So’z yasovchi qo’shimchaning ma’nosini tushuntirish uning so’z yasashdagi ahamiyatini o’quvchilar anglashiga imkon beradi, ularning diqqat-e’tibori so’z yasovchi qo’shimcha yordamida yangi leksik ma’noli so’z yasalishiga qaratiladi. Masalan: ish – ishchi, ishli, ishchan, ishla). Yasalgan so’z qaysi so’z turkumiga kirishini aniqlash so’z yasovchi qo’shimcha yordamida har xil so’z turkumiga oid so’zlar yasash mumkinligi haqidagi tasavvurni chuqurlashtiradi. So’z yasovchi qo’shimchani ongli o’zlashtirish uchun quyidagi mashqlar guruhidan foydalanish yaxshi natija beradi: Birinchi guruh mashqlar ga har xil so’z yasovchi qo’shimcha qo’shish bilan hosil bo’lgan bir xil o’zakli so’zlarning ma’no jihatdan farqini qiyoslashga oid vazifalar kiradi. Masalan, gul so’zidan -chi, -zor so’z yasovchi qo’shimchalari bilan yangi so’z yasang. Hosil bo’lgan so’zlarni ma’nosi va tarkibiga ko’ra qiyoslang. Ularda nima o’xshash? So’zning qaysi qismi ularni ma’nosiga ko’ra farqlayapti? Yangi so’zlarni qatnashtirib gap tuzing. Ikkinchi guruh mashqlar ga bir so’z yasovchi qo’shimchani har xil so’zlarga qo’shishdan hosil bo’lgan so’zlarda so’z yasovchi qo’shimchaning ma’nosini qiyoslashga oid vazifalar kiradi. Bunday mashqlarning maqsadi so’z yasovchi qo’shimchaning ma’nosi haqidagi bilimni elementar tarzda umumlashtirish hisoblanadi. Masalan, ishchi, suvchi, gulchi so’zlarini taqqoslash, ma’nosiga ko’ra o’xshash tomonini belgilash (biror ishni, vazifani bajaradigan kishini – shaxsni bildiradi), so’zning qaysi qismi bajaruvchi shaxs ma’nosini bildirayotganligini aniqlash (so’z yasovchi qo’shimcha -chi ). Uchinchi guruh mashqlar ga matnni leksik-grammatik va leksik-stilistik tahlil qilishga oid vazifalar kiradi. Masalan, matndan o’zakdosh so’zlarni topish, ularning ma’nosidagi farqni aytish, bu farq so’zning qaysi qismi yordamida berilayotganini aniqlash; berilgan so’zlardan namunadagidek gap tuzish (masalan, Soatsoz soatni tuzatdi. Traktorchi yerni traktor bilan haydaydi); o’ zakdosh so’zlarni aniqlash va tarkibiga ko’ra tahlil qilish va h.k. SHakl yasovchi qo’shimchalarni o’rganish xususiyatlari. Har bir morfemaning lingvistik mohiyatida o’ziga xoslik bo’lib, uni o’rganish metodikasi ham o’ziga xos xususiyatlarga ega. SHakl yasovchi qo’shimchada grammatik vazifa yetakchi hisoblanadi, bu bilan u so’z yasovchi qo’shimchadan farqlanadi. SHakl yasovchi qo’shimcha so’zning grammatik ma’nosini ifodalovchi vosita hisoblanadi. O’quvchilar so’zning grammatik ma’nosini bilmay turib shakl yasovchi qo’shimchaning vazifasini ham anglab yetmaydilar. Bundan tashqari, shakl yasovchi qo’shimcha bir necha ma’no ifodalaydi (masalan, ki tobni o’qidim so’z birikmasidagi -m I shaxs birlik ma’nosini bildiradi). SHakl yasovchi qo’shimchani o’rgatishda uning mana shu xususiyatlari hisobga olinadi, boshlang’ich sinf o’quvchilari uning ikki belgisi bilan (so’z shaklini o’zgartirishi va gapda so’zlarni bir-biriga bog’lashi bilan) amaliy tanishtiriladi. O’quvchilar otlarda birlik va ko’plik, bo’lishli va bo’lishsiz fe’llar, otlarning egalik va kelishik qo’shimchalari bilan o’zgarishi, kishilik olmoshlarining kelishiklar bilan turlanishi, fe’llarda shaxs-son, zamonni (IV sinf) o’rganishlari bilan bog’liq holda ularning shakl yasovchi qo’shimcha haqidagi bilimlari asta-sekin chuqurlashtirila boriladi. O’quvchilarda gapda so’zlar shakl yasovchi qo’shimcha yordamida bog’lanishi haqidagi dastlabki tasavvur mashqlarni bajarish jarayonida hosil qilinadi. Masalan, gapning mazmuniga mos ravishda ajratib berilgan so’zning shaklini so’roqlardan foydalanib o’zgartirish va u so’z gapdagi qaysi so’z bilan bog’langanini aniqlash so’raladi: O’quvchi (nimani?) kitob... sevadi. U (nimadan?) kitob... yaxshi foydalanadi? O’quvchilar o’qituvchi rahbarligida “So’zning shaklini nima uchun o’zgartirishga to’g’ri keldi? So’z shaklini o’zgartirish bilan nimaga erishildi?” savollariga javob beradilar. O’quvchilar shakl yasovchi qo’shimchalarning sintaktik vazifasini gapda so’zlarning bog’lanishi va so’z birikmasini o’zlashtirish jarayonida o’zlashtiradilar. O’quvchilarning so’zlarning bog’lanishi haqidagi bilimi elementar xarakterda bo’lsa ham, ularning so’z birikmasidagi so’zlar ma’no va grammatik jihatdan shakl yasovchi qo’shimchalar yordamida bog’lanishini tushunishiga erishiladi. O’quvchilar ot va kishilik olmoshlarining kelishik qo’shimchalari bilan turlanishini o’rganganlaridan so’ng gapda ma’no va grammatik jihatdan o’zaro bog’langan so’zlarni ajrata olish va nimalar yordamida bog’langanini tushuntirish ko’nikmalariga ega bo’lishlari mumkin, so’ngra shakl yasovchi qo’shimchalarning sintaktik vazifasini o’zlashtira boshlaydilar. O’quvchilar har bir morfemaning vazifasini boshqa morfemalar bilan qiyoslab ko’rsatish talab qilingan vazifani bajarish jarayonida shakl yasovchi qo’shimchaning o’ziga xos xususiyatini yaxshi o’zlashtiradilar. Masalan, o’zakdosh so’zlar tanlash vazifasini bajarish davomida so’z yasash uchun qanday morfemalardan foydalanilgani, so’z yasovchi qo’shimcha tufayli so’zning ma’nosi qanday o’zgargani aniqlanadi. SHundan so’ng o’quvchilarga “Otni shunday o’zgartiringki, u birlikni emas, ko’plikni bildirsin” topshirig’i beriladi. Bolalar bu vazifani bajarib, otga shakl yasovchi ko’plik qo’shimchasi qo’shilganda, so’zning leksik ma’nosi o’ zgarmaganini, faqat shakli o’zgarganini, ko’plik bildirganini aytadilar. So’z yasovchi qo’shimcha bilan shakl yasovchi qo’shimchalarni taqqoslash orqali o’quvchilar shakl yasovchi qo’shimchaning so’z shaklini o’zgartirishdagi o’rnini yaqqol ko’radilar. TO’RTINCHI BOSQICH – so’z turkumlarini o’rganish bilan bog’liq holda so’zning tarkibi ustida ishlash (III-sinf). So’zning morfemik tarkibini o’rganish tizimida bu bosqichning maqsadi so’z yasovchi qo’shimchaning so’z yasashdagi ahamiyati va shakl yasovchi qo’shimchaning so’z shaklini o’zgartirishdagi ahamiyati haqidagi bilimni chuqurlashtirish; o’quvchilarni ot, sifat, fe’llarning yasalish xususiyatlarini tushunishga tayyorlash hisoblanadi. So’z turkumlarini o’rganish jarayonida o’qituvchi o’quvchilarga so’z yasalishi asoslarini, so’z yasovchi qo’shimcha yordamida bir so’z turkumidan boshqasini yoki shu so’z turkumining o’zini yasash mumkinligini tushuntiradi. Masalan, ot ko’proq boshqa bir otdan (ishchi, baliqchi; sinfdosh, sirdosh; bog’bon, oshpaz, kitobxon, zargar), shuningdek, fe’ldan (elak, kurak, yutuq, o’roq, yotoq, terim, bilim); sifat ko’proq otdan (suvli, suvsiz; yozgi, qishki, ishchan, ishli, ishsiz), shuningdek, fe’ldan (maqtanchoq, o’tkir, sezgir); fe’llar otdan (ishla, gulla, gapir), sifatdan (oqla, yaxshila, oqar, qoray) yasaladi. O’quvchilarni so’z yasalish xususiyatlarini tushunishga tayyorlash uchun o’qituvchi ularga muayyan bir yangi so’z qaysi so’zdan va qaysi morfema yordamida yasalganini aniqlashga qaratilgan top shiriq beradi. Masalan, o’qituvchi chegara otini aytadi va chegara ni q o’riqlaydigan kishini bildiradigan o’zakdosh ot tanlashni topshiradi (chegarachi). Vazifani boshqacharoq berish ham mumkin: o’qituvchi so’zni va so’z yasovchi morfemani beradi. O’quvchining vazifasi yangi so’zni to’g’ri yasash va leksik ma’nosini tushuntirish hisoblanadi. Masalan, b aliq so’zidan –chi qo’shimchasi yordamida yangi so’z yasash (baliqchi), uning leksik ma’nosini tushuntirish, qaysi so’z turkumi ekanini aytish topshiriladi. Ikkala topshiriqda ham o’quvchilar so’zni morfemik tahlil qiladilar. Bunda o’qituvchi o’quvchilar e’tiborini hosil bo’lgan so’z qaysi morfema yordamida, qaysi so’z turkumidan yasalganiga, qanday ma’no anglatishi va qaysi so’z turkumi ekaniga qaratadi. Bunday mashqlarda tilda mavjud bo’lgan so’zlarning leksik ma’nosi bilan morfemik tarkibining o’zaro bog’liqigiga va biror so’z turkumiga xarakterli bo’lgan so’z yasalishi usuliga asoslaniladi. Bunday mashq turlaridan namunalar: 1. O’zakdosh so’zlari bo’lgan matnni leksik – so’z yasalishi tomonidan tahlil qilish. Masalan, quyidagi kabi matn diktovka bilan yozdiriladi: Hovlimizda gulzor bor. Gulzorga har xil gul ekilgan. Ularni gulchi akam parvarish q iladi. Gullar chamand ek ochiladi. O’qituvchi rahbarligida bir o’zakdosh so’zdan boshqasi qanday morfema yordamida yasalgani, u qaysi so’z turkumiga kirishi, qanday ma’no bildirishi aniqlanadi. 2. Leksik ma’nosi keng tushuntirilgan so’zni o’zakdosh so’z bilan almashtirish. Topshiriq. Ajratib ko’rsatilgan so’zga o’zakdosh bo’lgan bir so’z toping. Uning qaysi so’z turkumiga kirishini ayting va uni so’z tarkibiga ko’ra tahlil qiling. – Olma daraxti ko’p joy (Olmazor) – Paxta ye tishtirish bilan shug’ullanadigan kishi (Paxtakor) – Bog’ yaratadigan va uni parvarish qiladigan kishi (Bog’bon) – Traktor bilan ish bajaradigan kishi (Traktorchi) – Gul solib qo’ y i ladig a n idish (Guldon) O’quvchilar o’qituvchi yordamida shu so’z qaysi so’zdan va qanday qo’shimcha yordamida yasalganini aniqlaydilar. 3. Har xil so’z turkumiga kiradigan o’zakdosh so’zlardan qatnashtirib gap tuzish. 4. So’z yasashga doir vazifalar: – Oq, ish so’zlaridan -la, -chi qo’ shimchalari yordamida yangi so’zlar yasang. Berilgan va siz yasagan so’zlar qaysi so’z turkumiga kirishini ayting va fikringizni asoslang. – Ish, paxta, suv otlaridan o’zakdosh otlar yasang. So’zlarni tarkibiga ko’ra tahlil qiling. Yangi ot hosil qilish uchun siz so’zning qaysi qismidan foydalandingiz? – CHiz, o’r fe’llaridan o’zakdosh otlar yasang. Otlarni so’z tar kibiga ko’ra tahlil qiling. Fe’ldan ot yasash uchun qanday qo’shimchalardan foydalandingiz? Bu vazifalar o’quvchilardan so’z yasalishi xususiyatlariga, so’zlarning morfemik tarkibiga e’tibor berishni talab etadi va so’zning morfemik tarkibi shu so’zning muayyan bir so’z turkumiga oid ekani bilan bog’liqligini aniqlashga qaratiladi. Boshlang’ich sinflarda u yoki bu so’z turkumining yasalishini kuzatish propedevtik xarakterda bo’ladi, uning natijasi mashqning mavzuni o’zlashtirish maqsadiga qaratilishi, darsda faol va individual ishlarni to’g’ri uyushtirish, foydalanilgan leksik mate rialning o’quvchilar saviyasiga mosligi va ko’rgazmalilikka bog’liq. 2.2. 3- sinf ona tili darslarida so’z yasalishi ustida ishlash O’qituvchi o’quvchilarning biror morfemani qay darajada o’zlashtirganini ularning morfemik tarkibi bolalar saviyasiga mos so’zlardagi morfemalarni ajratish ko’nikmasiga, o’zak va shakl yasovchi qo’shimchadan yo o’zak va so’z yasovchidan, yoki o’zak, so’z yasovchi va shakl yasovchidan tuzilgan so’zlarni mustaqil tanlay bilishiga, so’zdagi morfemalarning rolini so’z bilan tushuntirish ko’nikmasiga, gapda so’z yasovchi qo’shimchali so’zlarni to’g’ri ishlatish ko’nikmasiga qarab aniqlaydi. Quyidagicha savol va topshiriqlarni bajarish asosida o’quvchilar so’zning morfemik tarkibini qanday o’zlashtirganini aniqlash mumkin: I. Savollarga javob berish: 1. So’zda qaysi qism eng asosiy hisoblanadi? Nima uchun? 2. So’z yasovchi qo’shimcha qanday vazifani bajaradi? Misol bilan isbotlang. 3. So’zda shakl yasovchi qo’shimcha nima uchun xizmat qiladi? Isbotlang. II. Ikki so’zning ma’nosi va tarkibini taqqoslash. Buning uchun o’quvchilar o’zak va so’z yasovchi qo’shimchalarning semantik ahamiyatini qanchalik tushunganini aniqlashga imkon beradigan so’zlar tanlanadi (ishladi va boshladi, paxtakor va paxtazor). III. So’zlarni taqqoslab, o’zakdosh yoki o’zakdosh emasligini isbotlash (tuz, tuzdon, tuzli, tuzsiz, tuzladi) . Q aysi qism ularni o’zakdosh qilyapti? Qaysi qism har xil ma’noli so’z hosil qilyapti? kabi savollarga javob berish. IV. Bog’bon, o’roq, bog’ni, ishchidan so’zlarini tarkibiga ko’ra tahlil qilish. 1) o’zak va so’z yasovchi qo’shimchadan, 2) o’zak va shakl yasovchi qo’shimchadan, 3) o’zak va so’z yasovchi, shakl yasovchi qo’shimchalardan tuzilgan so’zlar tanlash. V. Tayanch so’zlar asosida o’qituvchi tavsiya etgan mavzuga oid kichik hikoya tuzish. Xulosa qilib aytganda, boshlang’ich sinflarda so’zning morfemik tarkibi va so’z yasalishini o’rgatish o’quvchilarning har bir so’zga ongli munosabatda bo’lishlarini ta’minlaydi, so’z tarkibi va uning yasalishi haqidagi dastlabki tushunchalarni shakllantiradi. Boshlang’ich sinflar uchun ona tili o‘quv fanini o‘rganish, asosan, ko`nikkan, asosiy mashg‘uloti ona tili ekanligini anglagan, fikri, tushunchasi bog’cha yoshidagi bolalik davriga nisbatan ancha rivojlangan, eng muhimi, psixologik jihatdan ona tiliga tayyor davr sanaladi. “Ta’limga psixologik tayyorgarlik deganda, - deb qayd qiladi E.G‘oziyev, - bolaning ob’ektiv va sub’ektiv jihatdan maktab talabiga munosibligi nazarda tutiladi? Bu yoshdagi bolalarda idrok ancha o‘tkirlashadi, ona tiliga qiziquvchanligi oshadi, xayoli yorqinlashib, xotirasi chiniqadi, tafakkur doirasi nisbatan kengayib, ijodiy fikrlashga moyillik ortadi. Boshlangich sinf o‘quvchilarida yaqqol obrazli xotira ancha taraqqiy etgan bo’ladi. Bu yoshda o’quvchilar ko’rgan, kuzatgan narsalarini xotirada uzoq vaqt saqlay oladi. Shu sababli ona tili mashg‘ulotlarida ko‘rsatmali vositalardan: diafilm, o‘quv filmlari va audiovizual vositalardan unumli foydalanishga jiddiy e’tibor qaratishga to‘g‘ri keladi. 7-11 yoshli bolalar o‘qiganini yoki eshitganlarini yetarli darajada tushunadi; o‘z fikrlarini ona tilida izchillik bilan bayon qila oladi; mantiqiy operatsiyalarni kuzatish, taqqoslash, guruhlash, umumlashtirish singarilarni bemalol bajara oladi; o‘rganganlari asosida umumlashma hosil qilishi mumkin. O`qituvchi kichik maktab yoshidagi o‘quvchilar bilan qaysi yo‘nalishda ish tutsa, ular tez shunga moslashadi. O‘quvchini fanga qiziqtirish, undagi qobiliyatni yuzaga chiqarish kichik sinf o‘qituvchisidan mohirlikni, o‘ziga xos uslubiyatni, bolajonlikni talab etadi Shu sababli ona tili mashg`ulotlarida o`qituvchi nafaqat qayta xotiralashga asoslangan o`quv topshiriqlardan, balki qisman ijodiy topshiriqlardan ham unumli foydalanishi lozim. Ijodiy topshiriqlar ustida ishlash bolalarning yoshi va bilim saviyasi oshgan sari asta-sekin murakkablashib boradi. Bola ilk bor maktabga qadam qo’ygan ekan, ma’lum so’z jamg’armasi bilan keladi.U oilada, bog’chada ko’p so’zlarni ishlatsa-da, hali ularning ma’nosini chuqur anglamaydi.8-9 yoshli bolalar esa bir yildan ziyodroq tajribaga ega bo`lgan bolalar bo`lib, ularda dars jarayonida mustaqil xulosalar chiqarish ancha tarkib topgan bo’ladi. Mashhur psixolog V.A. Kruteskiyning ta`kidlashicha, bu davrda ular o`z oldilariga “ Nima uchun bunday?” – “Nima uchun shu narsani o`rganish kerak?” degan savolni qo`ya oladigan bo`lishadi. Bu davrda ular “Nima uchun o`z ona tilimizni bilishimiz kerak?” degan savolga javob bera oladilar. Ona tilini o`rganish ularning nutqiy muloqot doirasini kengaytirishini, badiiy, ilmiy adabiyotlarni o`rganishlariga keng yo`l ochib berishini anglay boshlaydilar. Ma`lumki, boshlang`ich sinflardagi o`qish, avvalo, psixik jarayonlarning rivojlanishi uchun qulay shart-sharoitlar yaratadi. Ularda sezgi, idrok, xotira, tafakkur kabi individual psixik xususiyatlar ancha tarkib topadi. Boshlang’ich sinf o`quvchilari o`z idroklarining aniqligi, sofligi, o`tkirligi bilan boshqa yoshdagi bolalardan ajralib turadi. Ular har bir o`rgatilayotgan til materiallariga sinchkovlik bilan qaraydilar, dars jarayonida duch kelinadigan so`zlarni tez qabul qiladilar. Ona tilini o’rganishga bo’lgan intilishlari ancha ortadi. Bu yoshdagi o`quvchilarda tarkib topa boshlagan sinchkovlik idrokni ancha o`tkirlashtiradi. Ba`zan bu yoshdagi bolalar kattalarning diqqat-e`tiboridan chetda qolgan mayda-chuydalarni ham payqaydilar. Shu bois o`qituvchi dars mashg`ulotlarida sinchkovlikni tarkib toptirish va rivojlantirishga alohida e`tibor berishi lozim. Boshlang’ich sinfda o`quvchilar idrokining yana bir xususiyati uning xilma- xilligi, yorqin bo`yoqlar, yaqqol tasvir va his – tuyg`uga boyligidir. Shuning ushun bu yoshda o`quvchilar rangli tasvirlarni, his - tuyg`u uyg`otadigan rasmlarni yoqtiradilar. Ammo bu o`rinda shuni ta`kidlash lozimki, me`yoridan ortiq rangli rasmlar bolani charchatib qo`yadi va rasmlarga tez-tez murojaat etish uni zeriktiradi. Shuning uchun 2,-3,4-sinflar uchun “Ona tili” darsliklarini haddan ziyod rasmlar bilan to`ldirish maqsadga muvofiq emas. O`quvchilarning o`qishi, bilim olish xususida gap ketar ekan, diqqatning qanchalik katta ahamiyatga ega ekanligini ham unutmaslik lozim. “Diqqat, -deb qayd qilinadi. “O`zbek tilining izohli lugati”da, – e`tiborini bir joyga to`plamoq, yig`moq, uni biror narsaga qaratmoq demakdir”. Boshlang’ich sinf o`quvchilarining diqqati xususida fikr yuritilganda uni yetarli darajada barqaror emasligini unutmaslik lozim. Bu yoshdagi bolalar diqqatlarini muayan narsaga qaratib turishda qiynaladilar. Bolalar diqqatining barqarorligi, psixologlar keltirgan ma`lumotlarga qaraganda, miyada tormozlanish bilan qo`zg`alishning o`zaro nomuvofiq harakat qilishidir. Ona tili mashg`ulotlarida o`quvchilarning ko`p hollarda tutulishi, to`xtab qolishi, so`zni burro, aniq talaffuz eta olmasligi , yozishda ba`zan harf, bo`g`in, so`zlarning tushib qolishi mana shu fiziologik holat tufayli sodir bo`ladi. Psixologiya fanidan olib borilgan qator tadqiqotlar boshlang’ich sinf o`quvchilarining darsda 30-35 daqiqadan ortiq o`z diqqatlarini muayan ob`ektga qarata olmasligini ko`rsatadi. Bu ona tili mashg`ulotlarida ta`lim usullarini tez-tez o`zgartirib turishni, o`quv topshiriqlarining rang-barangligini ta`minlashni taqozo etadi. Chunki ta`lim usuli yoki o`quv topshirig`i o`zgartirilishi bilan o`quvchilarning unga munosabati ham o`zgaradi. Boshlang’ich sinf o`quvchilari diqqatidagi bu xususiyat vaqti-vaqti bilan mashg`ulotning turini o`zgartirishini, norasmiy darslarning turli-tuman ko`rinishlaridan foydalanishni talab etadi. Kichik maktab yoshidagi o`quvchilarda xotira ham o`ziga xos xususiyatlarga ega. “Xotira” deganda shaxsning o`z hayotiy tajribasini saqlab turishi va keyinchalik esga tushurishi tushuniladi. (7,306-,bet) Psixologik adabiyotlarda xotiraning ikki turi: 1) so`z –mantiq xotirasi; 2) ko`rgazmali - harakatli xotira mavjudligi qayd qilinadi. Boshlang’ich sinf o`quvchilarida mantiqiy (so`z - mantiq) xotiradan ko`ra ko`rgazmali - harakatli xotira ancha rivojlangan bo`ladi. Shuning uchun ham ona tilini o`rganish jarayonida nazariy ma`lumotlarni o`zbek tilining imlo qoidalarini tushuntirish orqali o`rganishdan ko`ra sinf taxtasi yoki jadvalda yozilgan so`zlarni, rasmda aks etgan narsalarni tushunish ancha oson kechadi. Ma`lumki, 8-9 yosh bolalarda xotira ancha mustahkam bo`ladi. Shu sababli bu yoshdagi bolalar o`rganilayotgan o`quv materiallining mohiyatini anglab yetishdan ko`ra, shu materialni iloji boricha so`zma-so`z yodlab olishga harakat qiladilar. V.A. Krutechkiyning fikricha, bu holning asosiy sababi, birinchidan, o`quvchi oldiga esda saqlab qolish kerakligi vazifa qilib qo`yilganda, hali u o`zidan konkret nima talab qilinayotganligini tushunmaydi, nimalarni so`zma-so`z esda olib qolish kerag-u, nimalarni eng umumiy tarzda esda saqlab qolish kerakligini ajrata olmaydi, ikkinchidan, birinchi va ikkinchi sinf o`quvchilari nutqini yaxshi egallamaganliklari tufayli matnning umumiy ma`nosini o`z so`zlari bilan aytib berishga qaraganda, uni so`zma-so`z aytib berish ular uchun osonroq tuyuladi. Kichik maktab yoshida o`quvchilar o`z oldilariga o`quv maqsadi qo`yishda qiynaladilar. Shu boisdan ham ular faoliyatida ixtiyorsiz esda qoldirish muhim o`rin egallaydi. O`qituvchi boshlang’ich sinf o`quvchilarining yoshi bilan bog`liq ana shu xususiyatni hisobga olgan holda har bir soatlik ona tili darsidan ko`zlangan maqsadni o`quvchilar ongiga singdirishga alohida e`tibor qaratishga to`g`ri keladi. O`quvchi dars mashg`ulotidan ko`zlangan maqsadni tushunib yetsa, uni o`rganishga qiziqishi ortadi va o`quv materialini xotirada saqlab qolishi osonlashadi. Xotira – tarbiya mahsuli. Shuning uchun o`qituvchi o`z o`quvchilariga materialni eslab qolish uchun muayyan intilishni tarkib toptirishi, asta - sekinlik bilan mantiqiy - aqliy faoliyat usullariga (kuzatish, taqqoslash, guruhlash, umumlashtirish) o`rgatib borishi lozim. Xotiraning mahsuldorligini oshirish uchun ta`lim jarayonida o`zini-o`zi nazorat qilish; o`rganilgan materialini esga tushurish ; mashq qilishdan unumli foydalanishga to`g`ri keladi. Ona tili mashg`ulotlarining samaradorligi tilga olingan ana shu vositalar bilan chambarchas bog`langan. Talaffuzi va imlosi murakkab bo`lgan bir qator so`zlarni bir marta aytishi yoki yozib ko`rsatish bilan o`quvchi xotirasiga kiritish qiyin. Bu so`zlarning imlosini o`zlashtirish faqat qayta – qayta mashq mahsuli bo`lishi mumkin. Bilishda xayolning ham katta ahamiyatga ega ekanligini unutmaslik lozim. Xayol deganda o`ylash, fikr yuritish jarayoni tushuniladi. (13, 310-bet) Xayolning tarkib topishi o`quv faoliyatining ta`siri va talabalari asosida amalga oshadi. Bolalarning dars jarayonidagi ishtiroki, mashg`ulotlarda bo`ladigan savol-javoblar, turli xildagi o`quv topshiriqlarini bajarish, ertak va hikoyalar o`qishi, televedeniya eshittirishlarini tamosha qilishi, kinofilmlarni ko`rishi, sayohatlarga borishi xayolni rivojlantirish vositalaridir. Xayolning eng yuksak ko`rinishi ijodiy xayoldir. Ijodiy xayol surishga tayyor bo`lmagan o`quvchi bilimlarini o`zlashtirib olishda muayyan manbadan (o`qituvchining so`zi, darslik materiali) chetga chiqa olmaydi. Xayoli yetarli darajada taraqqiy topmagan o`quvchi o`quv materialini o`rganishi uchun ko`p kuch va vaqt sarflaydi, ammo yaxshi natijaga erishmaydi. Boshlang’ich sinflarda “Ona tili” o`quv fanining tabiati ko`proq bolalardan ijodiy xayolni talab etadi. Chunki berilgan rasmlar yoki biror bir mavzu asosida og`zaki hamda yozma matn tuzishi, biror harakatni bildiradigan predmetning nomini yoki belgisini bildiradigan, uning son-sanog`ini, miqdorini bildiradigan so`zlarni o`zaro qiyoslab, o`xshash va farqli tomonlarini aniqlash, umumlashma va xulosalar chiqarish ijodiy xayol mahsuli hisoblanadi. Ta`limning samaradorligini ko`p jihatdan tafakkurning rivojlanganlik darajasiga bog`liq. “Tafakkur – deb qayd qiladi psixolog M.T. Davletshin, - kishi aqliy faoliyatining yuksak formasi bo`lib, real borliqning bilvosita va umumlashgan intiqosi, borliqdagi buyumlar hamda hodisalar o`rtasidagi aloqa – munosabatlar va ularning umumiy xossalarining aks etish jarayonidir”. Kichik maktab yoshidagi o`quvchilar tafakkuri maktabga kelganga qadar ancha shakllangan bo`lib, u maktabda o`qish jarayonida takomillashib boradi. Boshlang`ich ta`lim davrida bolalarning idroki va xotirasi ustida ishlash tafakkurining rivojlanishi uchun muhim shart-sharoit yaratadi. Bu davrda bolalardagi idrok va xotira sifat jihatdan qayta o`zgarishga uchraydi, ya`ni ixtiyoriy va boshqariladigan jarayonga aylanadi. O`qishning dastlabki paytlarida bolalar konkret tafakkur qilishadi. Ta`lim ta`siri bilan asta–sekin ularda tahlil qilinayotgan yoki o`rganilayotgan ma`lumotlarning mohiyatini anglash muhim xususiyat va belgilarning tafakkurda aks etishi bilan boshlandi. Ma`lumki, psixologlar tafakkurining ikki darajada namoyon bo`lishini qayd qiladilar: 1) reproduktiv (tasavvur etish) tafakkur; 2) ijodiy tafakkur. Reproduktiv taffakur o`quvchining tayyor bilimlar olishi va ularni tushunib olib, og`zaki yoki yozma ravishda eslab qolishi bilan xarakterlanadi. Ijodiy tafakkur jarayonida o`quvchi bilimlarni tayyor holda qabul qilmaydi, balki uni mustaqil ravishda, aqliy faoliyat usullarini ishga solgan holda egallaydi. Bir soatlik dars mashg`ulotida o`qituvchi o`rni kelganda reproduktiv tafakkurga, o`rni kelganda esa ijodiy tafakkurga tayanib ish ko`radi. Ta`limning samaradorligi o`quvchilardan hukm va xulosalar chiqara olish qobiliyatini ham talab qiladi. Ona tili mashg`ulotlarida hukm va xulosalar chiqarish; unli va undosh tovushlarni, so`z va qo`shimchalarni, gap qurilishlarini o`zaro qiyoslash; ularning o`xshash- farqli tomonlarini aniqlash; uyadosh so`z va qo`shimchalar ro`yxatini tuzish; ularni muayyan belgilariga qarab guruhlash singarilar asosida amalga oshiriladi. Shuning uchun boshlang’ich sinf oquvchilarini bu aqliy faoliyat usullarini bajarishga o`rgatish muhim ahamiyat kasb etadi. Aqliy faoliyat usullariga o`rgatish, avvalo, o`quvchini ta`lim jarayonining sub`ekti (faol ishlovchisi) ga aylantirishni taqozo etadi. O`quvchi ta`lim jarayonining faol ishlovchisiga aylansagina, u til hodisalarini kuzatib, taqqoslab, ular o`rtasidagi o`xshash va farqli tomonlarni aniqlaydi, muayyan belgilariga qarab guruhlarga ajratadi. Har bir guruhni qanday qilib mustaqil davom ettirish mumkinligini anglab yetadi, shaxsiy kuzatishlarga asoslanib hukm va xulosalar chiqara oladi. O`quvchining ta`lim jarayonining sub`ektiga aylanishi, o`qituvchini bu jarayondan chetda qoldirilmaydi, aksincha, uning ta`sirini kuchaytiradi. Bu murakkab jarayonda o`qituvchi nafaqat nazoratchi, balki tashkilotchiga, bevosita o`quvchi faoliyatining boshqaruvchisiga aylanadi. 2.2. 3- sinf ona tili darslarida so’z yasalishi ustida i shlash Kuzatish, taqqoslash, guruhlash, umumlashtirish o`zaro chambarchas bog`langan shunday aqliy faoliyat usullariki, ta`lim jarayoni ularning barchasini zaruriyatga aylantiradi. Ayni vaqtda bu faoliyat usullarining birortasi e`tibordan chetda qolsa, ikkinchisi ko`zlagan natijani bermaydi. Til hodisalarini taqqoslash uchun ularni diqqat bilan kuzata olmoq, guruhlash uchun qiyoslay olmoq, xulosa va hukmlar chiqarmoq uchun kuzatilgan, qiyoslangan va guruhlanganlarni umumlashtira olmoq talab etiladi. Masalan, “Shaxsning xususiyatini ifodalovchi so`zlar” mavzusini o`rganishda insonning xususiyati, uning belgilarini ifodalovchi so`zlar aralash holda berilgan mashqdan faqat insonning xususiyatini bildiruvchi (chiroyli, xushmuomala, serjahl, bosiq, samimiy, o`jar v.h) so`zlarni bir uyaga guruhlash topshiriladi. Ayniqsa, namuna sifatida bir uyaga mansub 3-3 ta so`zni berib, bu so`zlar ro`yxatini mustaqil davom ettirish, bolalarda aqliy faoliyat usullarini rivojlantirishning muhim omillaridan biridir. Ta`lim jarayonida o`quvchilarning bilimga qiziqishlari ham muhim ahamiyatga ega. Psixologik adabiyotlardan qiziqishning ikki turi bizga ma`lum. Qiziqishning birinchi ko`rinishi muayyan paytda, muayyan faoliyat jarayonida qo`zg`aladigan qiziqish bo`lsa, ikkinchisi, maqsad qiziqishi bo`lib, tashqi ta`sir natijasida o`quvchi oldiga muayyan maqsadini qo`yib, uni shunga qiziqtirishdir. Har bir o`qituvchi o`z faniga nisbatan barqaror, bilvosita qiziqishni tarkib toptirishga erishishlari lozim. “Ona tili” faniga qiziqtirish dars mashg`ulotlarini qiziqarli tashkil etish, т opshiriqlarning rang-barangligiga erishish, ko`rgazmali, audiovizual va texnik vositalardan unumli foydalanish, dars mashg`ulotlarining amaliy yo`nalishini kuchaytirish, o`quvchini ta`lim jarayonining sub`ektiga aylantirish singari omillar bilan chambarchas bog`langan. Kichik maktab yoshidagi bolalarda fanga qiziqish o`qituvchini sevishdan boshlanadi. Kichik maktab yoshida bolalar uchun eng katta obro’ bu o`qituvchi. Bola ona tili fanidan dars beradigan o`qituvchini sevsa, uning o`qitadigan fanini ham yoqtiradi. O`qituvchidan bezgan o`quvchi uning fanidan ham bezadi. Kichik yoshli maktabxon har qanday bilimni o`qituvchisi orqali idrok etadi. O`quvchilar o`qituvchining oliy himmat, kuyunchak, mehribon ekanligini, ularning har birini tushunish mahoratini hamda o`sib ulg`ayib, kamol topib borayotganligidan xursand bo`lish qobiliyatlarini, o`ta bilimli o`qituvchi ekanligini sezishlari kerak. Ana shundagina, o`quvchilarning sizga degan mehri tobora oshib boraveradi. Siz ularning eng yaqin mehribon kishisiga aylanasiz. Ona tili ta`limining samaradorligi ko`p jihatdan bolalarning real o`quv imkoniyatlarini hisobga olish bilan chambarchas bog`langan. Bolalarning real o`quv imkoniyatini aniqlash, ularning o`zlashtirish darajasi, o`quv topshiriqlarini bajara olish qobiliyati, o`quv qiyinchiliklarini bartaraf eta olish imkoniyati kabilarini hisobga olish bilan uzviy bog`liqdir. Chunki, bolaning nimaga qodir ekanligini bilmay turib, uni o`qitib bo`lmaydi. Ona tili o`qituvchisi boshlang`ich sinf o`qituvchisi bilan hamkorlikda har bir bolaning real o`quv imkoniyatini aniqlash, shundan kelib chiqib, o`quv topshiriqlarining murakkablik darajasini belgilashi lozim. Shunday qilib, boshlang’ich sinf o`quvchilarining yosh xususiyatlarini hisobga olish va undan kelib chiqqan holda ona tilini o`rganish imkoniyatlarini aniqlash quyidagi natijalarga erishishga ko`maklashadi: 1. Ona tili ta`limi mazmunini o`quvchilarning real o`quv imkoniyatlariga muvofiqlashtirish. “Ona tili” darsligida beriladigan o`quv topshiriqlari, tushuncha va qoidalar sharhi yoki o`qituvchi tomonidan tanlanadigan qo`shimcha o`quv materiallari bolalarning yosh xususiyatiga qancha muvofiq kelsa, samaradorlik shuncha yuqori bo`ladi. 2. Boshlang’ich sinf o`quvchilarining yosh xususiyati va ona tilini o`rganish imkoniyatlarini aniqlash dars mashg`ulotini to`g`ri tashkil etish, pedagogik texnologiyalardan maqsadga muvofiq ravishda foydalanish imkoniyatini yaratadi. O`qituvchi bolalarning yoshini hisobga olsa, darsni to`g`ri tashkil etadi, o`qitishning maqsadga muvofiq metodini tanlaydi, muammoli vaziyatlar yaratadi va h. 3. Boshlang’ich sinf o`quvchilarining yosh xususiyatini aniqlamay turib, “O`quvchi + o`quv topshirig`i + o`qituvchi” o`rtasidagi munosabatlarni to`g`ri belgilash mumkin emas. O`qituvchi o`quv topshiriqlari orqali o`quvchi bilan aloqa bog`laydi. Bolalarning yoshini bilish o`qituvchi va o’quvchi orasidagi hamkorlikni to`g`ri yo`lga qo`yishga keng imkoniyat yaratadi. 4. Boshlang’ich sinf o`quvchilarining real o`quv imkoniyatini aniqlash, bolalarning o`zlashtirish darajasiga qarab topshiriqlarni tabaqalashtirishga shart- sharoit yaratadi. Topshiriqlar o`quvchilarning bilim sa’viyasiga mos bo`lsagina u samarali bo`ladi. So’zning tub (lug’aviy) ma’nosini bildirib, ma’noli bo’laklarga bo’linmaydigan qism o ’ z a k deyiladi: gul zor, bog’ bon, chiz g’ich, paxta kor. Ayrim darsliklarda bunday qism a s o s deb atalgan va unga quyidagicha ta’rif berilgan: “So’zning asosiy ma’nosini ifodalab, mustaqil qo’llana oladigan qismi asos deyiladi Bir o’zakdan hosil bo’lgan so’zlar bir xil o’zakli (o’zakdosh) so’zlar deyiladi: bil im , bil imdon , bil ag’on , bil uvchi . Bunday so’zlar o’zaro sinonim ham bo’lishi mumkin: ser hosil – hosil dor, be g’ubor – g’ubor siz, til chi – til shunos O’zakka qo’shilib, turli ma’nolarni ifodalaydigan qism qo’shimcha deyiladi: ish chi , baho la , olma zor , ish la , yoz gi . Qo’shimchalar so’z tarkibida qatnashmasligi ham mumkin, ular ayrim qo’llanmaydi, doim o’zakka qo’shilib keladi. O’zak va qo’shimchalar so’zning ma’noli qismlari (morfemalar)dir. Qo’shimchalar vazifasi va so’zga qo’shilib anglatadigan ma’nosiga ko’ra uch turli bo’ladi (Ayrim darsliklarda qo’shimchalar ikki turga bo’linadi: so’z yasovchi va shakl yasovchi qo’shimchalar 1. So’z yasovchi qo’shimchalar o’zakka qo’shilib, yangi ma’noli so’z hosil qiladigan qo’shimchalardir: o’t - o’t loq , arra - arra la , kuch - kuch li , hosil - ser hosil . So’z yasovchi qo’shimchalar unumli (-li, -la, -chi, ser-, -dosh, -kor) va unumsiz (-vul, -ag’on, -chil, -in, -a) bo’lishi mumkin . 2 . So’z o’zgartiruvchi qo’shimchalar (ayrim darsliklarda “aloqa- munosabat shakli qo’shimchalari” deyiladi (19; 18) gapda so’zlarni bir-biriga bog’laydigan qo’shimchalardir. Bular 3 turli bo’ladi: 1) kelishik qo’shimchalari: kitob ni , uy ga , daftar ning . 2) egalik qo’shimchalari: maktab imiz , uka m , bog’ i . 3) shaxs-son qo’shim chalari: ye di k , bordi m , keldi ng , yura san . 3 . SHakl yasovchi qo’shimchalar (ayrim darsliklarda «lug’aviy shakl qo’shimchalari” deyiladi. O’zakka qo’shilib, ma’noni bir oz o’zgartiradigan, qo’shimcha ma’no orttiradigan, lekin yangi so’z yasamaydigan qo’shimchalardir. Bular so’zlarni bir-biriga bog’lash vazifasini bajarmaydi, balki ko’plik (kitob lar) , kichraytirish (uy cha) , erkalash (qiz alo q), chegaralash ( uy gacha ), kamlik ( oqar inqira moq ), kuchaytirish ( tep kila moq, chay qa ), gumon ( kim dir ), daraja ( katta roq ) kabi ma’nolarni ifodalaydi, O’zbek tilida qo’shimchalarning o’zakka qo’shilish tartibi, odatda, quyidagicha: Asos + so’z yasovchi qo’shimchalar + lug’aviy shakl yasovchi qo’shimchalar +so’z o’zgartuvchi(sintaktik shakl yasovchi) qo’shimchalar: kitob+xon+lar+ning. O’zbek tilida qo’shimchalarning o’zakka qo’shilish tartibi, odatda, quyidagicha: Asos + so’z yasovchi qo’shimchalar + lug’aviy shakl yasovchi qo’shimchalar + so’z o’zgartuvchi(sintaktik shakl yasovchi) qo’shimchalar: kitob+xon+lar+ning. XULOSA Ma’lumki, tarbiya ko’proq ta’lim jarayonida berib boriladi. Bolalarga maktabga kelgan kunidan boshlab, bilim olishga havas tuyg’usi shakllantiriladi. Ularda asta-sekin bilim olishga ehtiyoj paydo bo’ladi va bu orqali o’kuvchilar ma’naviy ozuqa ola boshlaydilar. Bu bilan bolada kelajakka intilish, orzu-havas, mehnatga chanqoqlik, xayru ehsonda sofdillik, ona-Vatanga mehr-muhabbat, fidoyilik, milliy g’urur, matonat, mehr-oqibat, do’stlik, ezgulik kabi yuksak hislar paydo bo’ladi. Har bir Masalda yotgan hikoyalar bolalarga haqiqiy hayot nima ekanligini va bu qiyin yo'lda qanday qiyinchiliklarga duch kelishi mumkinligini tushunadigan tilda aytib beradi. Va eng muhimi, har bir Masalda siz ushbu vaziyatdan chiqishning bir nechta yo'lini topishingiz mumkin. Biz ko’pincha Masalning kirish qismida, ba’zan oxirida qissadan xissa, ya’ni ibratli xulosa chiqariladi. Bu o’quvchilarni ahloqiy tomondan tarbiyalashga katta imkon beradi. Masalda fikrning qisqa, lo’nda, chiroyli va ifodali tasvirlanishi, tilining o’tkirligi va xalqchilligi o’quvchilar nutqi va tafakkurini o’stirishda muhim material hisoblanadi. Masal kichik hajmli, ammo boy mazmunli, tugun, kulminasion nuqta va echimi bo’lgan kichik pesani eslatadi. U biror voqea-hodisani qisqa va mazmunli tasvirlashda ajoyib namuna bo’la oladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI  1. Obidjon Karimov, “Mumtoz she’riyat janrlari”,” Namangan” nashriyoti- 2015  2. Jumayeva S. O`zbek mumtoz she’riyatida raqam ramzlari va ularning ma’no talqini. Fil.fanlari. nomz.disser. avtoref. Toshkent, 2006. 3. Jumatova S. Hozirgi o`zbek she’riyatida rang bilan bog`liq ramziy obrazlar: Filol. fan. nomz... diss.Toshkent, 2000. 4. Komilov N. Tasavvuf. Tavhid asrori. 2-kitob. Toshkent, 1999. 5. Yusuf Xos Hojib. Qutadg„u bilig (Saodatga yullovchi bilim), transkripsiya va hozirgi o„zbek tiliga tavsif. Nashrga tayyorlovchi K. Karimov. - Toshkent: Fan, 1971 6. Karimov K. “Kutadg„u bilig„”ning tuzilishi va vazni. 2 - kitob. - Toshkent: UzFA nashriyoti, 1961. 7. www.ziyouz.com 8. www.kutubxona.com 9. www.literature.uz http://fayllar.org  10.V. Grosheva, L.G.Yevstafeva, D.T.Maxmudova, Sh.B.Nabixanova, S.V. Pak, G.E.Djanpeisova ”Ilk qadam” davlat o‘quv dasturi T: 2018. 1-81-b;  11.2. Т.С.Волосовес, В.А.Маркова, С.А.Аверина. СТЕМ-образование детей дошколного и младшего школного возраста. М. Бином. Лаборатория знаний 2019.  12.G.Bogdanovich. Dopolnitelnaya ob щ erazvivayu щ aya programma «Multstudiya «Moy mir» Sverdlovskaya oblast, 2018 g.  13. 4. Master-klass dlya pedagogov «Sozdanie multfilmov vmeste s detmi» М ., 2018  A.Zununov va boshq.Adabiyot o’qitish metodikasi. T,O’qituvchi41,1992  A.Rafiyev.Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosi va imlosi T.:2003  A.G’ulomov.Ona tili o’qitish prinsiplari va metodlari-T,O’qituvchi”1992  B.Ma’qulova,T.Adashboyev.Kitobim – oftobim (1-sinf uchun sinfdan tashqari o’qish kitobi)-T.O’qituvchi 1999  9.Karimov I.A. O’zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. – Toshkent, O’zbekiston, 2011-yil.  10.Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent, Ma’naviyat,2008-yil.  11.Umumiy o’rtata’limning davlat standartlari va o’quv dasturi // O’zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligining Axborotnomasi, 7- maxsus son. Toshkent.  «Sharq», 1999.  12.Boshlang’ich ta’lim bo’yicha Yangi tahrirdagi davlat ta’lim standarti //  «Boshlang’ich ta’lim». Jurnali. Toshkent, 2005. - №5.5,6.  13.Boshlang’ich ta’lim bo’yicha Yangi tahrirdagi o’quv dasturi // «Boshlang’ich ta’lim». Jurnali. Toshkent, 2005. - № 5.  14.A. Zunnunov va boshqalar. Adabiyot o’qitish metodikasi. Toshkent  «O’qituvchi», 1992.  15.A.G’ulomov. ona tili o’qitish prinsiplari va metodlari. Toshkent. «O’qituvchi», 1992.  15.B.Ma’qulova, T.Adashboyev. Kitobim – oftobim (1-sinf uchun sinfdan tashqari o’qish kitobi). Toshkent.: «O’qituvchi», 1999.  16.B.Ma’qulova, S.Sa’diyeva. Sinfdan tashqari o’qish mashg’ulotlari (1-sinf o’qituvchilari uchun metodik qo’llanma). Toshkent. «O’qituvchi», 1997.  17.B.Ma’qulova, S.Matchonov. Kitobim-oftobim (2-sinf uchun sinfdan tashqari o’qish kitobi). Toshkent. «O’qituvchi», 2000.  18.B.Ma’qulova, D.Nasriddinova. Kitobim – oftobim (1-sinfdan tashqari o’qish kitobi). Toshkent. «O’qituvchi» NMIU, 2008.  19.G’afforova T., Shodmonov E., Eshturdiyeva G. O’qish kitobi. Umumiy o’rta ta’lim maktablarining 1-sinfi uchun darslik. –Toshkent, Sharq,2011.  20.Abdullayeva Q., Yusupov M., Rahmonbekova S. O’qish kitobi. Umumiy o’rta ta’lim maktablarining 2-sinfi uchun darslik. –Toshkent, Sharq,2

Boshlang'ich sinflarda so’z ustida ishlash

KIRISH………...……………………………………………………..………7 
I.BOB.SO’Z USTIDA ISHLASH
1.1. Morfemika haqida tushuncha…………………………………………………………….8 
1.2. So’z ustida ishlash……………………………………………………...…..11 
II.BOB.BOSHLANG’ICH SINFLARDA SO’Z YASASH 
2.1.  Boshlang’ich sinfda  so’zning morfemik tarkibini  o’rganishning  metodik ahamiyati ……………………………………………………………15 
2.2.   3-sinf ona tili darslarida so’z yasalishi ustida ishlash ...................................................................17 
2.3. 3-sinf ona tili darslarida so`z  tarkibini o’rganishda dars samaradorligini oshirish …………………………………....21 
XULOSA........................................................................................................35 
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI.................................36 

 

Купить