Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 105.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 02 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Boshlang‘ich sinflarda tarbiya jarayoni mohiyati va mazmuni

Купить
MAVZU: BOSHLANG‘ICH SINFLARDA TARBIYA JARAYONI MOHIYATI VA MAZMUNI MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………………..….….3 I BOB. UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA TARBIYAVIY ISHLARNI TASHKIL ETISH JARAYONI……………………………….…………………6 1.1. Tarbiyaning mohiyati va vazifalari ……………………………………………6 1.2. Maktabda tarbiyaviy ishlar bo‘yicha direktor o‘rinbosarining faoliyati ……………………………………………………………………….…...16 1.3 . Boshlag‘ich sinflarda tarbiyaviy ishlarni tashkil etish metodikasi ……...……21 II BOB. BOSHLANG‘ICH SINFLARDA TARBIYAVIY ISH USLUBLARI……………………………………………………………….…….26 2.1. Boshlang‘ich sinflardagi tarbiyaviy ishlarning o‘ziga xos xususiyatlari ……………...……………………………………..…………………26 2.2. O‘quvchilarga tarbiya berishning asosiy turlari va shakllari ………...……….29 XULOSA………………………………... ……………………………………….36FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………..…………………………38 3 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Yoshlar tarbiyasi barcha davrlarda ham dolzarb muamolardan biri ekan, ayniqsa bu masalaga mustaqillik yillarida jiddiy e’tibor berib kelinmoqda. Yoshlar ma’naviyatini yuksaltirmasdan turib, jamiyatimizni rivojlantirib bo‘lmaydi, chunki, mamlakatimiz taraqqiyoti shu yosh avlod qo‘lidadir. Ularni qanchalik vatanparvarlik, insonparvarlik, mehnatsevarlik va ayniqsa milliy ruhda tarbiyalay olsakgina mustaqil ona diyorimiz yanada gullab yashnaydi, rivojlangan mamlakatlar qatoridan munosib o‘rin egallaydi. Bizga ma’lumki, yurtimiz mustaqillikka erishgach, xalqimiz ma’naviyatini yuksaltirish masalasi kun tartibidagi dolzarb masalaga aylandi. Mu’telik, o‘z qadriyatlarini unutish va namoyon qila olmaslik xalqimiz qalbi va shuurining xiralashib ketishiga sabab bo‘ldi. Shu bois yurtimiz fuqarolari ma’naviyatini yuksaltirish, o‘z qadrini tiklashi, o‘z vataniga o‘zi egalik qilishi hissini o‘yg‘otish Prezidentimiz I.A. Karimov va hukumatimiz zimmasiga tushdi. Bizga ma’lumki, yosh avlod ma’naviyati shubhasiz ta’lim-tarbiya jarayonida shakllanadi. Ta’lim jarayonining ajralmas qismi hisoblangan tarbiyaga bo‘lgan e’tibor yurtimizda har qachongidan ham muhim dolzarblik kasb etmoqda. O‘quvchi o‘quv jarayonining davomi sifatida bevosita tarbiyaviy ishlarda ishtirok etadi. Uning darsda olgan bilimi, dunyoqarashi, qiziqishi, imkoniyatlari tarbiyaviy ishlarda namoyon bo‘ladi, mustahkamlanadi. Eng asosiysi o‘quvchi tarbiyaviy ishlarda qatnashish jarayonida o‘z-o‘zini anglaydi, ijodkorligi o‘sadi, olgan bilimlarini amalda qo‘llashga o‘rganadi, shuningdek, ularda jamoatchilik, uyushqoqlik, hamdardlik kabi ko‘nikmalar shakllanadi. Shunday ekan, ta’lim tizimi oldida turgan asosiy masalalardan biri ham tarbiyaviy ishlarni maqsadga muvofiq tarzda tashkil etish, samaradorligini oshirish, yosh avlodda g‘oyaviy-siyosiy bilimdonlikni oshirishdan iboratdir. Ushbu masalaning yana muhim tomonilaridan biri shuki, bugungi kunda tarbiyaviy ishlarni tashkil etishda zamonaviylikka asoslanish, ya’ni tarbiyaviy ishlarda zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanish pedagogik jarayonda talab 4 etilayotgan masaladir. Mamlakatimiz taraqqiyoti har tomonlama barkamol insonlar shaxsini shakllantirish masalasi bilan bog‘liq. Buning uchun esa avvalo ularning ongida yangicha dunyoqarashni, mustaqil fikrlashni, mustaqil yashashni, mustaqil ishlashni hamda axloqiy fazilatlarni yuksak darajada shakllantirish kerak. Shu bilan birga ularda Sharqona odob-axloqqa xos bo‘lgan barcha hislatlar, fazilatlar jumladan: kattalarga hurmat, shirin so‘z, mehribonlik, yurtni e'zozlash, saxiylik va ilm egallash kabilar mujassam bo‘lmog‘i lozim. Bu borada bizga asosiy manba bo‘lib milliy qadriyatlar hisoblanadi. Chunki, bizning millatimizga xos bo‘lgan axloqiy qarashlar, tartib qoidalar barchasi ana shu milliy qadriyatlarda mujassamdir. O‘zbeklar diyoriga, o‘z Vataniga mehr-muhabbat, mehnatsevarlik, bilimga, ustozlarga, ma'rifatparvarlarga nisbatan alohida hurmat-ehtirom O‘zbekiston aholisiga xos fazilatdir”,[1. 46-bet.] - degan edi. Darhaqiqat, vatanparvarlik, mehnatsevarlik, tavoze, sahovat, shirinsuhanlik, o‘zidan kattalarni hurmat qilish, ota-onani e’zozlash, ilm egallash, to‘g‘riso‘zlik, mehmondo‘stlik, bag‘rikenglik kabi insoniy fazilatlar barchasi shaxsning axloqiy qadriyatlari turkumiga kiruvchi xalqimizning eng ezgu xislatlaridan biridir. Bizning vazifamiz xalqimizning ushbu qadriyatlarni yanada chuqurroq o‘rganish, ularni ta’lim tarbiya jarayoniga tadbiq etish hamda boshlang‘ich sinflardanoq o‘quvchilar shaxsini shakllantirishda ulardan tarbiya vositasi sifatida foydalanishdan iboratdir. Bizga ma'lumki, shaxsning shakllanishi tarbiya jarayonida amalga oshiriladi, tarbiya esa bola dunyoga kelgan kundan boshlab amalga oshiriladi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev o‘z nutqida shunday degan : “Bizni hamisha o‘ylantirib keladigan bir muhim masala – bu yoshlarimizning odob- axloqi, yurish-turishi, bir so‘z bilan aytganda, dunyoqarashi bilan bog‘liq.Bugun zamon shiddat bilan o‘zgaryapti. Bu o‘zgarishlarni hammadan ham ko‘p his etadigan kim - yoshlar. Mayli, yoshlar o‘z davrining talablari bilan uyg‘un bo‘lsin. Lekin ayni paytda o‘zligini ham unutmasin. Biz kimmiz, qanday ulug‘ zotlarning avlodimiz, degan da’vat ularning qalbida doimo aks-sado berib, o‘zligiga sodiq 5 qolishga undab tursin. Bunga nimaning hisobidan erishamiz? Tarbiya, tarbiya va faqat tarbiya hisobidan”. Kurs ishining maqsadi: Boshlang‘ich sinflarda tarbiyaviy ishlarni rejalashtirish jarayonini ko‘rsatish. Kurs ishining vazifalari: Maktabda tarbiyaviy ishlar bo‘yicha direktor o‘rinbosarining vazifalarini ochib berish; Boshlang‘ich sinflarda tarbiyaviy ishlarni tashkil etish metodlarini ko‘rsatish; Boshlang‘ich sinflardagi tarbiyaviy ishlarning o‘ziga xos xususiyatlari; O‘quvchilarga tarbiya berishning asosiy shakllari va turlarini ko‘rsatib berish. Kurs ishining predmeti: Boshlang‘ich sinflarda tarbiyaviy ishlarni tashkil etishning mazmuni, manbalari, shakllari, vositalari. Kurs ishining obyekti: Boshlang‘ich sinflarda tarbiyaviy ishlarni tashkil etish jarayoni. Kurs ishining tuzilishi va hajmi: Ushbu kurs ishi kirish, ikki bob, har bir bobda ikkitadan qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan. 6 I BOB.UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA TARBIYAVIY ISHLARNI TASHKIL ETISHNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI. 1.1. Tarbiyaning mohiyati va vazifalari Tarbiya nazariyasi –pedagogikaning bir qismi bo‘lib, tarbiya jarayonining mazmuni, mohiyati, qoidalari, usuli va tashkil etilishi masalalarini o‘rganadi. Tarbiya nazariyasi Markaziy Osiyo faylasuflarining va xalq pedagogikasining tarbiya borasidagi boy tajribalariga tayanadi. Tarbiya ta‘lim berish bilan mustahkam aloqada bo‘lgani holda o‘ziga xos qonuniyatlarga ega. Ta‘lim-tarbiya yaxlit pedagogik jarayondir. Lekin ular bir-biriga aynan o‘xshash emas. Bir butun pedagogik jarayonda ta‘lim doimo tarbiyaviy vazifalarni, tarbiya esa hayotni bilish, unga tayyorlanishdek mas‘uliyatli vazifani bajaradi. Ta‘limning asosiy vazifasi o‘quvchilarni bilimlar bilan qurollantirish bo‘lsa, tarbiyada o‘quvchining jamiyatimizda qabul qilingan axloq-odob qoidalariga mos keladigan e‘tiqodini, axloqiy malaka va ko‘nikmalarini tarkib toptirish muhimdir. Tarbiya jarayonining mohiyati shu jarayon uchun xarakterli bo‘lgan va muayyan qonuniyatlarda namoyon bo‘ladigan ichki aloqa va munosabatlarni aks ettiradi. Tarbiya jarayoni murakkab jarayon bo‘lib, u uzoq davom etadi hamda uning natijasini ko‘rish qiyinroq kechadi. Bolalarni tarbiyalash ular tug‘ilgan vaqtidan boshlanadi va muntazam ravishda ta‘lim berish bilan birga olib boriladi. Bolaning o‘sishi va tarbiyasi uning faoliyati jarayonida amalga oshiriladi. Tarbiya tarbiyalanuvchining ruhiyatiga tarbiyachiga ma‘qul bo‘lgan sifatlarni singdirish uchun, maqsadga muvofiq tarzda va muntazam ravishda ta‘sir etishdir. Shuning uchun tarbiya avvalo tarbiyalanuvchi shaxsining tarkib topish jarayoniga rahbarlik qilishni taqozo etadi. Tarbiya davomida tarbiyalanuvchining qarashlari, hayotiy nuqtai nazari asta-sekin tarkib topib boradi. Hozirgi zamon pedagogikasida tarbiya tarbiyachining tarbiyalanuvchi shaxsiga oddiy ta‘sir ko‘rsatishi emas, balki tarbiyachilar tarbiyalanuvchilarning aniq bir maqsadga qaratilgan, bir-biri bilan hamkorlikdagi munosabtlari va o‘zaro ta‘sir ko‘rsatishi ekanligi alohida ta‘kidlanadi. Bugungi kunda shunchaki bilim 7 egasi bo‘lgan insonni emas, balki ijodkor, o‘z iste‘dodi bilan ajralib turuvchi, ishbilarmon, har tomonlama rivojlangan komil insonni tarbiyalash zamon taqozosidir. Tarbiya jarayonida kishining turli qobiliyatlari rivojlanadi, g‘oyaviy, axloqiy, irodaviy, estetik xislatlari shakllanadi, tabiatga, jamiyatga ilmiy qarashlar tizimi tarkib topadi, jismoniy kuch-quvvatlari mustahkamlanadi. Bola kattalarning tajribalarini sust holda emas, balki faol ravishda o‘zlashtiradi: bu o‘zlashtirishda uning ongli harakati, tirishqoqligi katta ahamiyatga ega bo‘ladi. Tarbiyalanuvchilar muayyan darajada aktiv faoliyat ko‘rsatmasalar tajriba va bilimni o‘zlashtira olmaydilar. Bolalaning yoshi ulg‘aygan sari bu faollik tobora ko‘proq mustaqil xususiyatlarga ega bo‘lib boradi; tarbiyalanuvchilar o‘zlarida dunyoqarashni tarkib toptirishga, o‘z-o‘zini takomillashtirish, tabiat, jamiyat va turmushda uchraydigan hodisalarni tushunishga ko‘nika boradilar. Tarbiyaga barcha davrlarning ilg‘or kishilari yuqori baho berganlar. Xalq donishmandlari va mutafakkirlaridan Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiy, Zavqiy, Furqat, Avaz O‘tar, Hamza, Abdulla Avloniy kabilar inson kamolotini ilm-fan va tarbiyada deb bilganlar. Tarbiya jarayoni o‘z-o‘zini tarbiyalash bilan mustaxkam bog‘langan. O‘z- o‘zini tarbiyalash kishining o‘z shaxsini o‘zgartirishga qaratilgan faoliyatidir. O‘z- o‘zini tarbiyalash to‘g‘ri tarbiya berish bilan birga sodir bo‘ladi va ayni vaqtda to‘g‘ri tarbiya natijasi hisoblanadi. O‘z-o‘zini tarbiyalashning muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun har bir kishi o‘z- o‘zini to‘g‘ri baholay bilishga o‘rganishi, hayotda o‘zi intilishi lozim bo‘lgan idealni aniq tushungan holda o‘zidagi ijobiy sifatlarni va mavjud kamchiliklarni ko‘ra olishi muhim axamiyatga ega. O‘qituvchi va tarbiyachilar, shuningdek ota- onalar bolalarni kichik yoshdan boshlab o‘zini o‘zi eplash, tuta bilish, odamlar bilan qay yo‘sinda muomala qilish, rost so‘zlash, kattalarga hurmatda bo‘lish, o‘zidan kichiklarga mehribonlik ko‘rsatish kabilarga o‘rgatib, odatlantirib borishlari lozim. Bola o‘zini-o‘zi tarbiyalamasa, aql-farosatini ishga solmasa, 8 tarbiyadan ko‘zlangan natijaga erishib bo‘lmaydi. Har bir bola o‘zining xulq- atvoriga talabchan bo‘lishi va o‘zida eng yaxshi insoniy fazilatlarning tarkib topishi uchun astoydil tirishmog‘i lozim. Demak, o‘z-o‘zini tarbiyalash jarayoni – bilish, istak, bajara olish va harakat qilishdan iborat. O‘z-o‘ziga, o‘z ishiga tanqidiy munosabatda bo‘lish o‘z-o‘zini axloqiy tarbiyalash jarayonida zarur xislatlardan biridir. Bunday xislat o‘z-o‘zini tarbiyalash uchun kishiga o‘z kamchiliklarini aniqlash, ularni bartaraf etish maqsadini o‘z oldiga quyishga imkon yaratadi. Kishi o‘ziga, o‘z xulqi, xatti- harakatlariga nisbatan tanqidiy ko‘z bilan qaramasa, o‘z-o‘zini tarbiyalab bo‘lmaydi. Shuning uchun kishida bunday xislatlarni yoshlikdan tarbiyalab o‘stirish maqsadga muvofiq. O‘z-o‘zini tarbiyalash bolaning doimiy ishi bo‘lmog‘i va uzluksiz davom etmog‘i zarur. Chunki haqiqiy tarbiya bolani o‘z kuchi, layoqatlari va qobiliyatlarini ishga solishga undaydi, uning ideallarini, shaxsiy mulohazalarini, e‘tiqodini tarkib toptiradi. Natijada bola shaxsini har tomonlama rivojlantirishga qaratilgan tarbiyaviy jarayon o‘z-o‘zini tarbiyalash jarayoniga aylanadi. Pedagogik faoliyatning muhim jixatlaridan biri ham o‘z-o‘zini axloqiy tarbiyalashdir. O‘rta Osiyo xalqlarining umuminsoniy va milliy ma‘naviy qadriyatlarida inson o‘zligini anglab olishi, o‘z odatlari va sifatlarini o‘zgartirishga qodir ekanligi ta‘kidlanadi. Kishining o‘z shaxsini axloqiy ideallar, axloqiy bilimlar, e‘tiqodlar asosida shakllantirish maqsadiga yo‘naltirilgan faoliyati o‘z-o‘zini axloqiy tarbiyalashdir. O‘z-o‘zini axloqiy tarbiyalash bu- kishining ijtimoiy tajribada mavjud bo‘lgan va shu jamiyat a‘zolarining ongida mustahkamlanib qolgan axloqiy odatlar va sifatlarni egallab olishga yo‘naltirilgan faoliyatidir. O‘z-o‘zini axloqiy tarbiyalash har bir shaxsning mehnat jamoalari, ma‘lum bir guruh, kasb egalarining mehnat faoliyatida qatnashishi jarayonida yuz beradi. Maktabda o‘qish yillari inson hayotida axloqiy izlanishlar davriga to‘g‘ri keladi. Bu davrda bolalarni o‘z-o‘zini tarbiyalashga da‘vat etish samarali bo‘ladi. 9 Muallim o‘quvchilarning o‘z-o‘zini axloqiy tarbiyalash ishini tashkil etish, amalga oshirishga da‘vat etar ekan, avvalo uning o‘zi o‘z shaxsini muntazam takomillashtirish, o‘zining axloqiy saviyasini kengaytirib, axloqiy odat va sifatlarini o‘stira borishi lozim. O‘z-o‘zini axloqiy tarbiyalash tajribasiga ega bo‘lmagan kishi boshqalarga bu ishni o‘rgata olmaydi. O‘z-o‘zini tarbiyalash ishini samarali amalga oshirish uchun o‘quvchidan quyidagilar talab etiladi: axloqiy rivojlanish sohasida ergashish, taqlid qilish lozim bo‘lgan namunani (idealni) ko‘z oldiga aniq keltirish; o‘z-o‘zini tarbiyalashning negizi sifatida o‘z bilimlarini mustaqil oshirishi uchun bo‘sh vaqtga ega bo‘lish va undan unumli foylanishni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish; o‘z-o‘ziga, o‘z ishiga tanqidiy munosabatda bo‘lish va shu kabilar. Kishi o‘ziga, o‘z xulqi, xatti-harakatlariga nisbatan tanqidiy ko‘z bilan qaramasa, o‘z- o‘zini tarbiyalab bo‘lmaydi. Shuning uchun kishida bunday xislatni yoshlikdan tarbiyalab o‘stirish maqsadga muvofiq. Shunday qilib, tarbiyalash, o‘z-o‘zini tarbiyalash va qayta tarbiyalash jarayonlari o‘zaro mustahkam bog‘langan bo‘lib, inson shaxsini tarkib toptirishning bir butun jarayonida doimo bir-biriga ta‘sir o‘tkazadi. Milliy sharqona tarbiya mezonlari. Xalqimiz azal-azaldan axloqiy fazilatlarga boy bo‘lgan. Ota-bobolarimiz farzand o‘stirar ekanlar, ularning xulq-atvorlariga, gap-so‘zlariga, kishilar oldida o‘zlarini qanday tutishiga, o‘z maqsadlarini qanday so‘zlar bilan tushuntirishlariga katta ahamiyat berishgan. Ular farzandlarining qo‘rslik qilishi, kattalar suhbatiga aralashishi, nojo‘ya ishlariga zinhor-bazinhor yo‘l qo‘ymaganlar. Bu kabilarga farzand tarbiyasining eng muhim tomoni deb qaraganlar. Ammo, ming taassufki, yaqin tariximizda sharqona tarbiya, axloq-odobning ming yillik tajribalaridan «eskilik sarqiti» deb voz kechdik, o‘zligimizni unutayozdik. Sharqona odob ming yillar maboynida islomiy tarbiya qoidalari asosida tarkib topib, takomillashib borganligi tarixdan ma‘lum. Jumladan, Qur‘oni karim 10 oyatlari mazmuni, Payg‘ambar alayhissalom hadislari, sharq allomalari va faylasuflarining hikmatomuz kitoblari tarbiyamizning manbai bo‘lib xizmat qilgan. Islomiy tarbiya musulmonlar hayotining barcha qirralarini, hatto mayda jihatlarigacha qamrab olgan. U go‘daklarni emizishdan tortib, qanday kiyintirishgacha, ovqatlanish odobidan tortib, ko‘cha-ko‘yda, kattalar oldida o‘zini qanday tutish lozimligigacha barcha jihatlarni o‘z ichiga olgan. Eng asosiysi, islomiy odob farzandlarning halol, pok, mehnatkash, ilmga intiluvchi, kattalarni, ayniqsa, ota-onani hurmatlash ruhida tarbiyalashni shart qilib qo‘ygan. Masalan, Rasululloh hadislarida: «Farzandlaring-izni izzat-ikrom qilish bilan birga axloq- odobini ham yaxshilanglar!», «Hech bir ota o‘z farzandiga xulqu odobdan buyukroq meros bera olmaydi», deyilgan. Demak, o‘tmishda tarbiya berish hammaning vijdoniy burchi deb qaralgan. O‘zbek xalqi o‘z madaniyati va ma‘naviyatida komil insonlarni voyaga yetkazishga katta e‘tibor bergan. Buning natijasida asrlar davomida aqlu zakovatga, qomusiy bilim va qobiliyatga ega bo‘lgan yuqorida aytib o‘tgan allomalarimiz kabi komil insonlar yetishib chiqdi va olamga tanildi. Bugungi kunda mustaqil davlatimizda milliy tarbiya an‘analari tiklanib, oilaviy hayotimizda muhim mezonga aylanmoqda. Bu esa, o‘z navbatida, sobiq sho‘ro tarbiya nazariyasida o‘rganilishi mumkin bo‘lmagan milliy odob, milliy e‘tiqod, iymon-diyonat kabi insonning butun milliy xususiyatiga bevosita bog‘liq fazilatlarni yosh avlodning shaxsiy sifatlariga aylantirishni dolzarb vazifa qilib qo‘ydi. Milliy tarbiya O‘zbekistonning davlat mustaqilligini mustahkamlash va amalga oshirishga tayyor farzandlarni tarbiyalab voyaga yetkazishga xizmat qiladi. Hozirgi davrda ushbu maqsadlarga erishishning o‘ziga xos muammolari ham bor. Shulardan biri – milliy tarbiya nazariyasining asosiy qoidalari va ilmiy tushunchalari yaratilmaganligidir. Bularning barchasi O‘zbekiston maktablarida milliy istiqlol tarbiyasining mezonlarini ilmiy asoslash zaruratini vujudga keltirmoqda. 11 Milliy tarbiya mezonlarini belgilashda mustaqil O‘zbekistonning ijtimoiy buyurtmasi bo‘lmish ijobiy sifatlar: milliy iftixor, vatanparvarlik, millatlararo muloqat madaniyati, milliy odob, vijdoniylik, iymon-e‘tiqod, milliy istiqlol mafkuraviy ongini rivojlantirish zarur. Ularning aksi bo‘lgan sifatlar: vatanpurushlik, mahalliychilik, vijdonsizlik, mafkurasizlik kabilarga yoshlarda nafrat uyg‘otish darkor. Bu ishlarni bir-biri bilan uzviy bog‘lab olib borish o‘qituvchi-tarbiyachi va ota-ona tomonidan tarbiyaviy mezon qilib olinishi kerak. Ayniqsa, oilada milliy tarbiyani yoshlarga singdirishda dastlab miliy odobni (avval salomlashish, keyin so‘z boshlash, yaxshi va yomonni ajratish, kattalarga hurmat va kichiklarni izzatlash, ustozlarni e‘zozlash kabilarni), milliy g‘urur asoslarini (o‘zbek millatiga mansubligini anglash, O‘zbekiston-Vatanim mening tuyg‘usini chuqur anglash), vijdoniylik (andishali bo‘lish, rostguylik, yolg‘on gapirmaslik, yaxshi va yomon xulqqa o‘zining to‘g‘ri fikrini bildirish) kabilarni tarbiyalash, o‘qtirish, ularni axloqiy Nizomga aylantirish milliy tarbiyamizni yanada ravnaq toptiradi va kelajagimizni yuksaltiradi. Maktabda ta‘lim-tarbiya ishlarining samaradorligi faqat o‘qituvchining tayyorgarligi, ma‘naviy qiyofasi va o‘z vazifasini qanday bajarishigagina bog‘liq bo‘lmay, balki bola yashaydigan muhit va oilaning ta‘siriga ham bog‘liqdir. Oila bolani axloqiy tarbiyalash, uning ma‘naviy-axloqiy yo‘nalishlarini shakllantirish- ning muhim omilidir. Oila erkaklar va ayollarning to‘la teng huquqligi, oila uchun bab-baravar javobgarligi asosida quriladi. Ota-onalarning o‘z hayotlari, turmush tarzlari, bola shaxsida ilmiy dunyoqarash asoslari, ma‘naviy, axloqiy, nafosat, mehnat va boshqa ijtimoiy omillarni shakllantirish maqsadida tizimli ta‘sir ko‘rsatish jarayoniga oilaviy tarbiya deyiladi. Oila bola tarbiya oladigan eng birinchi jamoa bo‘lib, bola unda axloqiy qoidalar, urf-odatlarni bilib oladi, dastlabki axloqiy tarjriba orttiradi. Ayni paytda oilaviy hayot va oilaviy tarbiya o‘zining milliy xususiyatlariga ham ega. Bu esa, o‘z navbatida, oilaviy tarbiya usullari va mazmunining umumiy hamda xususiy tomonlari rivojida yaqqol ko‘zga tashlanadi. 12 Har bir inson yoshlikda ona qo‘lida tarbiyalanadi. Ona allasi bilan birga bola qalbiga ona muhabbati singadi va onaning erkalatishlari bir umr yodda qoladi, oilada bola yaxshi bilan yomonning farqini ajratishni o‘rganadi. Oila tarbiyasi orqali bola ongida umuminsoniy va milliy qadriyatlar, yashashdan maqsad haqida dastlabki tasavvurlar hosil bo‘ladi. Oilada shaxsning ijtimoiy-qimmatli fazilatlari o‘sa boshlaydi. O‘zbekiston sharoitida oilaviy tarbiya mazmuni tashkil etilishiga oid pedagogik omillar mavjudki, bularni hisobga olishga majburdirmiz. Bola maktabga qadam qo‘yganda yaxshi va yomon narsalar haqida o‘z tasavvuriga ega bo‘ladi. O‘qituvchi bolada qanday axloqiy tushunchalar mavjudligini va axloqiy fazilatlar qanday sharoitda shakllanganligini ham bilmog‘i kerak. Shuning uchun ham muallim o‘quvchilarning ota-onalari bilan aloqa bog‘lab, bolani tarbiyalashda ular bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yishi darkor. Tarbiyaning samaradorligi ko‘pincha oila va maktabning bolaga nisbatan bir xil talab qo‘ya bilishiga bog‘liq. Shuning uchun ham pedagogik axloqda o‘qituvchi bilan ota-onalarning o‘zaro munosabatlari, muomalasiga katta e‘tibor beriladi, muallim oila bilan aloqa va hamkorlik qilmasdan turib, bolani axloqiy tarbiyalash vazifasini bajara olmaydi. Chunki maktab oilada shakllangan axloqiy fazilatlarni mustahkamlashi yoki illatlarni yo‘qotishi lozim bo‘ladi. Maktabda bolaga chuqur bilim, ta‘lim-tarbiya mafkuraviy g‘oya, o‘zbekona milliy qadriyatlar, xalol mehnat, biror bir kasb-hunarni egallashlari uchun mustahkam poydevor yaratishdek mas‘ul vazifani zamonaviy talab darajasida amalga oshirish lozim. Ularga ta‘lim berishning ilg‘or pedagogik texnologiyalar, zamonaviy o‘quv-metodik dasturlar asosida bilim berish, o‘quv jarayonlarini jahon andozalariga mos didaktik jihatdan ta‘minlab, o‘quvchilarning imkoniyatlari va qiziqishlarini tahlil qilish kerak. O‘qituvchi pedagogik jarayonda asosiy figura, yetakchi kishidir. Unga yosh avlodni o‘qitish va tarbiyalash vazifasi yuklatilgan. Shuning uchun ham o‘qituvchiga, uning axloqiy sifatlariga, xulqiga o‘quvchilar bilan muomalasiga nisbatan alohida, yuksak talablar qo‘yiladi. Muallim hayotga endigina kirib kelayotgan, barkamol shaxs sifatida shakllanayotgan yoshlarga ta‘lim-tarbiya 13 berib, ularni umuminsoniy va milliy axloq mezonlarini o‘zlashtirishini ta‘minlaydi. Shu boisdan ham o‘qituvchi bola uchun bir umr idel, ibrat va namuna bo‘lib qolishi keark. Afsuski, hamma o‘qituvchilar haqida ham shunday deb bo‘lmaydi. Kasbiy salohiyati yetarli emas, axloqiy fazilatlarida nuqsonli, o‘zining dag‘al muomalasi bilan yoshlarning ko‘nglini o‘qishdan sovitib, dilini o‘rinsiz ranjitadiganlar ham uchrab turadi. Bundaylar yoshlar tarbiyasiga, ularning axloqiga salbiy ta‘sir etadilar. Tarbiyaviy ishlarga tuzatish qiyin bo‘lgan darajada ziyon yetkazadilar. Kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, yoshlarda kattalarning xatti-harakatlari, axloqiy fazilatlariga tanqidiy munosabatda bo‘lish hissi kuchli bo‘ladi. Shu jihatdan qaraganda tinch-totuv yashaydiganlarning oilalaridagi bolalar ham shu oilada mavjud bo‘lgan axloqiy xislatlar: xushmuoamalalik, odoblilik, kattalarga hurmat, kichiklarga g‘amho‘rlik qilish, oila a‘zolari o‘rtasidagi o‘zaro hurmat kabi ijobiy fazilatlardan namuna oladilar. Pedagog olimlar tadqiqotlarida isbotlanganidek, oilaviy tarbiyaga doir ishlar quyidagi sharoitlarda bajarilsa, tarbiya samaradorligi yanada oshadi: 1. Maktab o‘zining barcha ta‘sirlari majmuini oilaviy tarbiya jarayoniga izchil yo‘naltirsa; 2. O‘qituvchilar jamoasi oila bilan o‘zaro hamkorligi davrida o‘zlarining etik-pedagogik tarbiyaviy talablarini to‘g‘ri tashkil etsa; 3. Ta‘lim maskanlaridagi tarbiyaviy jarayonga tashkilotchi ota-onalar uyushtirilsa; 4. O‘qituvchilar tomonidan oilaviy tarbiyaga rahbarlik bolalar maktabga kelmasdan oldin boshlansa va bu ish ularning barcha o‘quv yillarida davom ettirilsa.Demak, maktab, oila va jamoatchilik hamkorligi bolalar tarbiyasida asosiy hal qiluvchi bo‘g‘in bo‘lib, bunda o‘qituvchi-tarbiyachilarning bir maqsadga yo‘naltirilgan tarbiyaviy ishlari muammoni ijobiy hal etuvchi omil hisoblanadi. Oliy maktabda amalga oshiriladigan axloqiy tarbiya jarayonida talabalarning ruhiyatiga, ularning ongiga ta‘sir etiladi. Bu umuminsoniy va milliy axloqning 14 tamoyillari va pedagogik odob qoidalarini har bir bo‘lajak o‘qituvchining ongiga yetkazish, singdirish demakdir. Talabalarning axloqiy shakllanishi bir-biri bilan uzviy bog‘liq ta‘lim-tarbiya ishlarini muntazam va izchil ravishda bajarishni talab etadi. Tarbiyaviy ta‘sir ko‘rsatishning aniq va mukammal tizimigina axloqiy tarbiyaning samaradorligini ta‘minlaydi. Tarbiyaviy ishda mukammal tizimning mavjudligi bir xil ishni ortiqcha takrorlayvermaslikka, bo‘lajak muallimlarga bir xil talablar qo‘yish va yakdillik bilan ta‘sir o‘tkazishga imkon beradi. Axloqiy tarbiya tizimi nima? Tizim, qismlardan tuzilgan bir butun, ya‘ni tartib bilan joylashtirilgan bir-biriga bog‘liq qismlardan tuzilgan yaxlit bir narsa, degan ma‘noni bildiradi. Oliy maktabda bo‘lajak o‘qituvchilarning axloqiy tarbiya tizimini yaratish oliy o‘quv yurtida amalga oshirilayotgan barcha tarbiyaviy ishlarning mazmuni va yo‘nalishini belgilashga ko‘maklashadi. Tarbiyaviy ishlar tizimi turli kurslarning (I, II, III, IV, V) talabalari bilan o‘tkaziladigan tadbirlarda izchillik va ketma-ketlikni saqlashga yordam beradi. Oliy maktab talabalarida axloqiy sifatlar qandaydir biror universal shakl, vosita yoki usul yordamida emas, balki xilma-xil shakllar, vositalar va metodlar, ya‘ni axloqiy tarbiya tizimi natijasida shakllanadi. Tarbiyaviy ishlar tizimi ma‘lum vazifani bajaradigan, tuzilish jihatidan o‘zaro bog‘liq bo‘lgan ko‘plab qismlarni o‘z ichiga oladi. Tarbiya tizimi barkamol avlodni, yuksak axloqiy fazilatli mutaxassislarni shakllantirish maqsadiga bo‘ysundirilgan, o‘zaro bir-biriga bog‘liq va mos keladigan shakl, usul va vositalarning yaxlit birligidan iborat. Masalan, ta‘lim jarayonida faqat axloqiy tarbiyagina emas, balki aqliy, xuquqiy, iqtisodiy, ekologik, estetik va mehnat tarbiyasi ham amalga oshiriladi. Har qanday tarbiya tizimining asosiy belgilaridan biri izchillik, ketma- ketlikdir. Oliy maktabda amalga oshiriladigan axloqiy tarbiya tizimi ham ana shu qonuniyatga asoslanadi. Axloqiy tarbiya tizimi bir necha tizimchalardan tuziladi. Umumiy tizimning har bir qismi o‘zining ichki tizimiga ham ega bo‘ladi. Masalan, oliy maktabda talabalarga beriladigan kasbiy ta‘lim ma‘lum bir tizim asosida 15 tuzilgan bo‘lib, u yoshlarga ijtimoiy-gumanitar, psixo-pedagogik, ixtisosiy bilimlar va axloqiy tarbiya berishga xizmat qiladi. Axloqiy tarbiya guruh murabbiylari, jamoat tashkilotlari, talabalar va professor-o‘qituvchilar jamoalari ishida ham tizim bo‘lishini talab etadi. Axloqiy tarbiya tizimi talabalarning oliy maktabda ta‘lim olish yillari davomida deyarli o‘zgarmaydi. Faqat uning mazmunigina yangilanadi. Tarbiyaning maqsad va vazifalari hamda bu vazifalarni hal etishga yordam beradigan faoliyat turlari, tarbiyaning shakllari va metodlari, turli ichki va tashqi ta‘sirlar natijasida shaxsning kamolga erishish bosqichlari va darajalari axloqiy tarbiya tizimining asosiy qismlari hisoblanadi. Xullas, axloqiy tarbiya tizimining barcha qismlari talabalarning xilma-xil faoliyati bilan bevosita bog‘liq. Bu faoliyat jarayonida talabalar jamoasida ob‘ektiv axloqiy munosabatlar vujudga keladi. Mashg‘ulotlar va faoliyat turlarini bajarish natijasida ob‘ektiv munosabatlar talabalarning shaxsiy odob, muomala- munosabatlariga aylanadi va shu jarayonda bo‘lajak mutaxassisning axloqiy fazilatlari shakllanadi. 16 1.2. Maktabda tarbiyaviy ishlar bo‘yicha direktor o‘rinbosarining faoliyati. Maktabni boshqarish demokratiya, oshkoralik, o‘z-o‘zini boshqarish tamoyillari asosida amalga oshiriladi. Maktab jamoasi o‘ziga yuklangan vazifani ota-onalar, mahalla qo‘mitalari, keng jamoatchilik bilan mustahkam hamkorlikda amalga oshiradi. Maktabning o‘quv-tarbiya jarayoni va kundalik faoliyatiga bevosita rahbarlikni maktab direktori olib boradi. Maktab direktorining o‘quv-tarbiya ishlari bo‘yicha o‘rinbosari maktab direktorining tavsiyasiga ko‘ra shahar xalq ta’limi bo‘limining mudiri tomonidan lavozimiga tayinlanadi va bo‘shatiladi. Maktab direktorining o‘quv-tarbiya ishlari bo‘yicha o‘rinbosari maktab direktori bilan hamkorlikda maktabdagi o‘quv-tarbiya jarayonini tashkil etadi, maktab pedagoglari jamoasiga uslubiy jihatdan rahbarlik qiladi. Maktab direktorining o‘quv-tarbiya ishlari bo‘yicha direktor o‘rinbosari bevosita maktab direktoriga bo‘ysunadi. Maktabning o‘quv-tarbiya ishlari bo‘yicha o‘rinbosariga bevosita o‘qituvchilar, o‘quvchilar, laboratoriya xodimlari bo‘sunadi. Maktab direktorining o‘quv-tarbiya ishlari bo‘yicha o‘rinbosari o‘z vakolatlari doirasida quyidagi mansab vazifalarini bajaradi: Pedagoglar jamoasining faoliyati kundalik va istiqbol rejalashtirilishini tashkil etadi. O‘qituvchilar va boshqa pedagog xodimlarning o‘quv rejalarini va dasturlarini bajarish bo‘yicha ishlarni muvofiqlashtiradi. Zaruriy o‘quv-uslubiy hujjatlar ishlab chiqilishini tashkil etadi va muvofiqlashtiradi. Ta’lim jarayonining sifatini va o‘quvchilarning ta’limiy tayyorgarlik natijalari obyektiv ravishda baholanishini, to‘garaklar va fakultativlar ishini muntazam nazorat qiladi; maktab pedagog xodimlari tomonidan o‘tkazilayotgan darslar va o‘quv mashg‘ulotlarining boshqa turlariga tashrif buyuradi (o‘quv yili davomida kamida 180 soat), ularning shakli va mazmunini tahlil qiladi, tahlil natijalarini pedagoglarga ma’lum qiladi. Imtihonlarga tayyorgarlik ko‘rish va ularni o‘tkazish ishlarini tashkil etadi. Ota-onalar uchun ma’rifat ishlarini tashkil etadi, o‘quv-tarbiya jarayonini tashkil etish masalalari yuzasidan ota-onalarini (ularning o‘rnini bosuvchi shaxslarni) 17 qabul qiladi. Pedagog xodimlarga yangi dasturlar va pedagogik texnologiyalarni o‘zlashtirish va ishlab chiqishda yordam beradi; o‘quv mashg‘ulotlari va ta’lim faoliyati boshqa turlarining jadvallarini tuzadi, vaqtinchalik yo‘q bo‘lgan o‘qituvchilarning darslari sifatli va o‘z vaqtida almashtirilishini ta’minlaydi, qoldirilgan va boshqa o‘qituvchi o‘rniga o‘tilgan darslarni qayd qilish jurnalini yuritadi. Belgilangan hisobot hujjatlari o‘z vaqtida tuzilishini ta’minlaydi, pedagoglar tomonidan sinf jurnallari va boshqa hujjatlar to‘g‘ri va o‘z vaqtida yuritilishini nazorat qiladi. Pedagog kadrlarni saralash va joy-joyiga qo‘yishda ishtirok etadi, ularning malakasini va kasbiy mahoratini oshirish ishlarini tashkil etadi; uslubiy birlashmalar ishiga rahbarlik qiladi, o‘z malakasini oshiradi. Maktab pedagog va boshqa xodimlarini attestatsiyadan o‘tkazishga tayyorgarlik ko‘rish va uni o‘tkazishda ishtirok etadi; pedagoglar va o‘quv-tarbiya xodimlar tarkibining ish vaqtini hisobga olish tabelini yuritadi, imzolaydi va maktab direktoriga topshiradi. Direktorning ma’muriy-xo‘jalik ishlar bo‘yicha o‘rinbosari ishtirokida o‘quv xonalari, ustaxonalar, sport zali hamda yordamchi xonalarni pasportlashtirishni o‘z vaqtida va sifatli o‘tkazilishini tashkil etadi. Mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha yo‘riqnomalar hamda amaliy va laboratoriya ishlarini bajarish bo‘yicha uslubiy ko‘rsatmalarda xavfsizlik texnikasi bo‘yicha bo‘limlar ishlab chiqilishini va vaqti- vaqti bilan kamida 5 yilda 1 marta qayta ko‘rib chiqilishini tashkil etadi. Direktorning tarbiyaviy ishlar bo‘yicha o‘rinbosari bilan hamkorlikda yo‘l harakati, suvda va ko‘cha-ko‘yda o‘zini tutish, yong‘in xavfsizligi qoidalarini o‘rgatish uslubiyati va tartibini belgilaydi, o‘quvchilar bilimlarini tekshiruvdan o‘tkazishni amalga oshiradi. Kasaba qo‘mitasi bilan hamkorlikda o‘quv asboblari va jihozlari, kimyoviy reaktivlar, ko‘rgazmali qurollar, maktab mebelidan foydalanish va saqlash xavfsizligining ma’muriy-jamoa nazoratini amalga oshiradi. Namunaviy ro‘yxatlarda nazarda tutilmagan, shu jumladan tegishli ruxsatnoma dalolatnomasiz ustaxonalarda, o‘quv xonalari va boshqa xonalarda o‘rnatilgan yasama kimyoviy reaktivlar, o‘quv jihozlari va asboblarni olib qo‘yish 18 choralarini o‘z vaqtida ko‘radi, ta’lim muassasasi xonalarida xodimlar va o‘qituvchilarning sog‘ligi uchun xavfli sharoitlar yuzaga kelganida ta’lim jarayonini to‘xtatib turadi. Maktabda, turmushda, jamoat joylarida pedagoglarning jamiyatdagi o‘rniga munosib bo‘lgan axloqiy me’yorlarga amal qiladi. Yuqоridаgi vа endi tаvsiya qilinаdigаn mаvzulаrni sinf o‘quvchilаrining qаbul qilish dаrаjаsigа qаrаb sоddаlаshtirish, murаkkаblаshtirish mumkin. Bilim оlishdа оngli munоsаbаtni tаrbiyalаsh. Bu tаrbiyaviy tаdbirda yuqоridаgi kitоbdаn оlingаn quyidаgi pаrchаlаrni guruh tаrbiyaviy sоаtidа ishlаb chiqilsа, mаqsаdgа muvоfiq bo‘lаdi. Ilm ko‘ngil ko‘zini оchur, nоdоnlik qоrоng‘ulikni kеltirur, ulug‘ dаrаjаlаr yеtkurur, dushmаnlаrgа qurоl bo‘lur, tiriklikni sаqlаr, dunyo kutmаk sаbаblаrini bildirur, yurt ichidа vа umumхаlqlаr ilа qаndаy suvrаtdа bo‘lmаk kеrаk ekаnini o‘rgаtur. Ilm оlimlаrning hurmаti bo‘z, ug‘rilаrdаn qurqusiz dаvlаt vа hеch bitmаyturgаn bоylikdir. Оlimlаr pаyg‘аmbаrlаrning vоrislаri, dunyoning nurlаri bo‘lib, nоdоnlаrdа dunyodа turgаnlаri hоldа o‘liklаr hukmidаdirlаr, chunki ulаr Оllоh tаоlоning аjib nаrsаlаrigа kеrаk vаqtidаginа ko‘z sоlurlаr, lеkin ibrаt оlа bilmаslаr. Kеrаk vаqtidа suv ichаdilаr, аmmо suvning nimаdаn xоsil bo‘lgаni, chаshmаlаrning qаyеrdаn kеlib, qаyеrgа kеtgаnlаridаn хаbаri bo‘lmаs. Ilmi ko‘p kimsаlаrgа qаrаgаndа о’z ilmli bo‘lmаkdаn uyalmаngiz, bаlki bilmаq qo‘lingizdаn kеlаjаk nаrsаlаrni bilmаy qоluvingizdаn uyalingiz, chunki bunisi аybdir. Ilm аhllаrigа nаfs оrtidаn yurmаk hеch kеlishilgаn ish emаs, shuning uchun shаriyаt o‘lchоvidаn tаshqаri mоl sеvmаngiz, shаhvаtlаrgа аsir bo‘lmаngiz. Hаr vаqt ilmgа muhаbbаt qo‘yingiz, o‘rgаtilmish nаrsаlаrni iхlоs ilа tinglаngiz, kеrаkliklаrdаn so‘ng kеrаkliklаrni o‘rgаningiz vа hаr bir ilmdаn ko‘rkаm bo‘la bilingiz, hеch vаqt ilmgа tаkаbburlik ko‘rsаtmаngiz . Ilm o‘rgаnmаk hаrnаqаdаr go‘zаl ish bo‘lsа-dа, buzuq niyat ilа bo‘lgаnidа go‘zаlligi yo‘q оlur. Shuning uchun "Bizdаn Оllоh tаоlо rizо bo‘lsin hаm yaхshi ishlаrgа sаbаb bo‘lsin", dеb niyаt etingiz. Bu esа yaхshi 19 niyatdir. "Imоm, muаzzin, охund, qоziy yoki muаllim, mudаrris vа nimа bo‘lsа-dа, bir mаrtаbаgа erishsаk edi", dеb niyаt etmаngiz, ko‘nglingizdа bu kаbi nаrsаlаr bu, chiqаringiz, chunki bu yахshi niyyаt emаsdir. Zеrо, ilmdаn mаqsаd dаrаjа emаs, bаlki fоydаli оdаm bo‘lmаkdir.[15. 185-bet.] Хаzinаngizdа bo‘lgаn ilmdаn оrtiqni dа‘vо etmаngiz, o‘z-o‘zingizgа ulug‘lik ilа hukm аylаmаngiz. Bilursizmi, dоnlаri ko‘p vа yirik bo‘lgаn bоshоqlаr hаr vаqt bоshlаrini qo‘yi sоlib tururlаr. Dоnsiz yoki dоnli bоshоqlаr bоshlаrini yuqоri ko‘tаrib tururlаr, оzginа hаvо silkinsа, silkinа bоshlаydilаr, hоlbuki, o‘zlаrining o‘tgа yondirmаkdаn bоshqа fоydаlаri bo‘lmаs. "So‘nggi ахbоrоt" daqiqalarini o‘tkаzish. O‘quvchilаr nаvbаt bilаn hаftа mоbаynidа Vаtаnimiz vа chеt el yangiliklаridаn to‘plаb, muhоkоmа qilinаdi. Mаtеriаllаr gаzеtа, rаdiо vа tеlеvidеniyadаn to‘plаnаdi. Buning uchun hаr tаrbiyaviy sоаtdа 3-4 daqiqa vаqt аjrаtilаdi, hаr bir o‘quvchi bu tаdbirdа bir mаrtа qаtnаshаdi. O‘quvchilаrning ta‘lim muassasasidаgi fаn to‘gаrаklаrigа qаtnаshishini tashkil etish vа kuzаtish. "O‘ylаb ko‘r", "Bаhs", "Bilib qo‘ygаn yaхshi", "Yangiliklаr" mаvzulаridа sinfning munоzаrа burchаgini tаshkil etish. Gаzеtа vа jurnаllаrgа оbunа bo‘lishni tа‘minlаsh. Rаdiо vа tеlеvidеniyalаrdа o‘tаdigаn o‘quvchilаrbоp eshittirish va ko‘rsаtuvlаrni eshitish vа ko‘rish, uni muhоkamа qilish. Fаn hаftаliklаridа ishtirоk etish. Ta‘lim muassasasidа tаshkil etilаdigаn fаngа оid ko‘rgаzmа, kеchа, bаdiiy оlimpiаdаlаrdа qаtnаshish. Sоg‘liqni sаqlаsh vа sоg‘lоm аvlоdni tаrbiyalаsh tаdbirlаri Tibbiyot хоdimlаrining "Tоzаlik vа sоg‘lik", hаqidаgi suhbаtlаrini uyushtirish. "Sоg‘lоm tаndа – sоg‘lоm аql", "Sоg‘lik - tumаn bоylik" mаvzulаridа munоzаrа o‘tkаzish. Buyuk аllоmаlаrning sоg‘lik-sаlоmаtlik hаqidаgi o‘gitlаrini muhоkаmа qilish. ―Gаzеtа, jurnаl vа bаdiiy аsаrlаr qаndаy o‘qilаdi?– Mаvzusidа munоzаrа. Shuningdеk, "Nаsihаt" kitоbidаn 20 "Оvqаtlаnmаk" vа "Ichmаk" оdоblаri hаqidаgi ibrаtli pаrchаni ishlаb chiqilsа mаqsаdgа muvоfiq, bo‘lаdi. Ekоlоgik tаrbiya Insоn sаmаrаli mеhnаti, tаbiаt nоz-nе‘matlаridаn оqilоnа fоydаlаnishi vа uning go‘zаlliklаridаn bаhrаmаnd bo‘lishi tufаyli fаrоvоn hаyot kеchirаdi. O‘quvchilаrdа bu tushunchаni shаkllаntirishdа ekоlоgik tаrbiya muhim o‘rin tutаdi. Ekоlоgik tаrbiya – bu o‘quvchilаrdа аtrоf-muhitgа nisbаtаn bеpаrvо bo‘lmаslik, tаbiаt, insоn, hаyvоnоt vа o‘simliklаr dunyosini e‘zоzlаshni shаkllаntirish dеmаkdir. Bu jаrаyon dаrs vа guruhdаn tаshqаri mаshg‘ulоtlаrdа аmаlgа оshirilаdi. Yashаb turgаn tumаn, vilоyat tаbiаtini o‘rgаnish. “Suvsiz hаyot bo‘lmаs”, “Yer хаzinа, suv-оltin”, “Tаbiаt uchinchi - аkаmiz mаvzulаridа til-аdаbiyot o‘qituvchisi hаmkоrligidа inshо o‘tkаzish, muhоkаmа qilish, nаmunаli inshоlаr ko‘rgаzmаsini tаshkil etish. "Tаbiаt bоyliklаri dеgаndа nimаni tushunаsiz?", "Tаbiаtni аsrаsh uchun nimаlаr qilish kеrаk?", "Qаndаy zаvоdlаr hаvоni iflоslаydi?", "Оrоl dеngizi hаqidа nimаlаrni bilаsiz?", "Qаndаy dаrахt vа gullаrni sеvаsiz?" mаvzulаridа munоzаrа tаshkil etish. Jismоniy tаrbiya “Bаdаn tаrbiya bilаn mu‘tаdil vа uzоq vаqt shug‘ullаnuvchi kishi tаbiblаrning dаvоsigа muhtоj bo‘lmаydi”. Аbu Аli ibn Sinо kеlаjаk аvlоdni hаr jihаtdаn yеtuk qilib tаrbiyalаsh, o‘quvchilаrni jismоniy bаquvvаt, hаr qаndаy muхitgа, mеhnаtgа qоdir vа chidаmli qilib tаrbiyalаsh mаqsаdidа guruh tаrbiyaviy sоаt dаrslаri vа bоshqа tаrbiyaviy tаdbirlаrdа tubаndаgi mаvzulаrdаn fоydаlаnish. Sаlоmаtlikni sаqlаsh vа tiklаsh uchun jismоniy mаshqlаrdаn fоydаlаnish. O‘quvchilаrni ta‘lim muassasasi vа ta‘lim muassasasidаn tаshqаridаgi spоrt musоbаqаlаrigа qаtnаshishlаrini tа‘minlаsh. 21 1.3. Boshlag‘ich sinflarda tarbiyaviy ishlarni tashkil etish metodikasi. O‘zbekiston mustaqilligi, uning ravnaqi ko‘p jihatdan yoshlarni qanday o‘qitish va tarbiyalashga bog‘liq. Mamlakatimiz mustaqillikka erishgach barcha sohalarda bo‘lgani kabi xalq ta’limi tizimida ham tub o‘zgarishlar qilinmoqda. O‘quvchilarning ma’naviy-axloqiy fazilatlarini rivojlantirishning samarali shakl va usullarini ishlab chiqish juda muhim. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining IX sessiyasida qabul qilingan Kadrlar tayyorlash milliy dasturida ma’naviy va ma’rifiy ishlarning samarali shakllari hamda uslublarini ishlab chiqish va joriy etish lozimligi alohida ta’kidlangan. Bu ishni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun shubhasiz, xalqimizning bir necha asrlarga borib taqaluvchi urf odat, an’ana va qadriyatlari hamda pedagogik merosidan, umumbashariyat tafakkur xazinasiga katta hissa qo‘shgan ma’rifatparvarlarimizning axloqiy asarlaridan ijodiy foydalanish juda muhimdir. Zero, sinfdan tashqari vaqtda o‘quvchilar bilan olib boriladigan ishlar keng tarbiyaviy imkoniyatga ega bo‘lib, so‘z bilan ish birligini, axloqiy tushunchalarining xulqiy ko‘nikma, odat, malakalarga aylanishini ta’minlaydi. O‘quvchilarning ma’naviy-axloqiy jihatdan kamol topib borishida, shubhasiz, sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlar jarayoni muhimdir. O‘quvchilarni axloqiy tarbiyalashda, ularning ongiga, shuuriga ta’sir ko‘rsatishda sinfdan va maktabdan tashqari ishlar katta ahamiyatga molik, bu ishni muvaffaqiyatli hal qilishda, albatta, o‘qituvchilardan chuqur bilim, izlanish, fidoyilik talab qilinadi. Eng avvalo o‘qituvchilar, jumladan boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari, sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlar o‘tkazish metodikasini chuqur bilishlari juda muhimdir. Biz kurs ishini yoritib berish jarayonida bir qator sinfdan tashqari tadbirlarni amalga oshirdik, unda yangi usul maktabi tarafdorlarining darsliklaridagi axloqiy tarbiyaga doir matnlarni asos qilib oldik. Vaholanki, bolaning dunyoqarashi, didi, salohiyati shakllanadigan boshlang‘ich sinflarga eng yetuk, eng tajribali murabbiylar biriktirilib qo‘yilishini oddiy mantiqning o‘zi talab etadi”[3.83-bet]. 22 Darhaqiqat, bu holat bolalarning tarbiyasiga, ayniqsa, axloqiy tarbiyasiga yomon ta’sir ko‘rsatadi. Respublikamiz mustaqillikka erishgach, bu kamchiliklarga barham berila boshlandi. Kadrlar tayyorlash milliy dasturida kadrlar tayyorlash tizimini rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlaridan biri - ma’naviy-axloqiy tarbiya va ma’rifiy ishlarga katta e’tibor berilgan: “Yosh avlodni ma’naviy-axloqiy tarbiyalashda xalqimizning boy milliy, madaniy-tarixiy an’analariga, urf-odatlari hamda umumbashariy qadriyatlarga asoslangan samarali tashkiliy, pedagogik shakl va vositalar ishlab chiqilib, amaliyotga joriy etiladi. Shaxsni tarbiyalash va uni har tomonlama kamol toptirishning ustuvorligi ta’minlanadi. Umumiy hamda pedagogik madaniyatni oshirish maqsadida, mamlakat aholisi orasidagi ma’rifiy ishlar takomillashtirilib boriladi”. Demak, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini tarbiyalashda ma’naviy-ma’rifiy tadbirlarni tashkil qilish va o‘tkazish muhim ahamiyat kasb etadi. O‘quvchilarning ma’naviy-axloqiy fazilatlarini rivojlantirishning samarali shakl va usullarini ishlab chiqish juda muhim. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining IX sessiyasida qabul qilingan Kadrlar tayyorlash milliy dasturida ma’naviy va ma’rifiy ishlarning samarali shakllari hamda uslublarini ishlab chiqish va joriy etish lozimligi alohida ta’kidlangan. Bu ishni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun shubhasiz, xalqimizning bir necha asrlarga borib taqaluvchi urf- odat, an’ana va qadriyatlari hamda pedagogik merosidan, umumbashariyat tafakkur xazinasiga katta hissa qo‘shgan ma’rifatparvarlarimizning axloqiy asarlaridan ijodiy foydalanish juda muhimdir. Zero, sinfdan tashqari vaqtda o‘quvchilar bilan olib boriladigan ishlar keng tarbiyaviy imkoniyatga ega bo‘lib, so‘z bilan ish birligini, axloqiy tushunchalarning xulqiy ko‘nikma, odat, malakalarga aylanishini ta’minlaydi. O‘quvchilarning ma’naviy-axloqiy jihatdan kamol topib borishida, shubhasiz, sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlar jarayoni muhimdir. O‘quvchilarni axloqiy tarbiyalashda, ularning ongiga, shuuriga ta’sir ko‘rsatishda sinfdan va maktabdan tashqari ishlar katta ahamiyatga molik, bu ishni 23 muvaffaqiyatli hal qilishda, albatta, o‘qituvchilardan chuqur bilim, izlanish, fidoyilik talab qilinadi. Eng avvalo o‘qituvchilar, jumladan boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari, sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlar o‘tkazish metodikasini chuqur bilishlari juda muhimdir. Biz kurs ishini yoritib berish jarayonida bir qator sinfdan tashqari tadbirlarni amalga oshirdik, unda yangi usul maktabi tarafdorlarining darsliklaridagi axloqiy tarbiyaga doir matnlarni asos qilib oldik. Boshlang‘ich ta’lim amaliyotida sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarni quyidagi shakl-usullarda o‘tkazish maqsadga muvofiq: axloqiy mavzudagi suhbatlar kitoblar ko‘rgazmasi, adabiy ertaliklar, kitobxonlik konferensiyalari, qiziqarli savol-javob o‘yinlari (viktorinalar). Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi bilimdon, odob-axloqli, o‘z kasbining fidoyisi bo‘lishi zarur.O‘qituvchi sinfdan tashqari o‘tkaziladigan axloqiy mavzudagi suhbatlarga alohida e’tibor berishi kerak. Zero, sinfdan tashqari o‘tkaziladigan ishlar jarayoni muhim bo‘lib, o‘quvchilarni axloqiy tarbiyalashda yetakchi ahamiyatga ega. Bizning kuzatishlarimiz, ilmiy-tajriba ishlarimizning ko‘rsatishicha, boshlang‘ich sinflarda axloqiy mavzudagi suhbatlar o‘tkazishning ahvolini qoniqarli holda deb bo‘lmaydi. Bunga asosiy sabablar: a) aksariyat maktablarning boshlang‘ich sinflarida sinfdan va maktabdan tashqari ishlar jarayonida yangi usul maktabi tarafdorlarining merosiga doir axloqiy mavzudagi suhbatlar deyarli o‘tkazilmaydi; b) juda kam maktablarda sinfdan tashqari ishlar jarayonida axloqiy mavzudagi suhbatlar o‘tkazib turilsada, bunda juda katta xato va kamchiliklarga yo‘l qo‘yilmoqda. Xususan: ko‘plab o‘qituvchilar axloqiy mavzuda suhbatlar o‘tkazish metodikasini bilmaydilar, shu sababli ko‘zlangan maqsadga erisha olmayaptilar; -axloqiy mavzudagi suhbatlar har oyda, ba’zan har ikki oyda bir marta nomigagina, yoxud turli xil sabablar bahonasida o‘tkaziladigan hollar ko‘p uchraydi; -bunday suhbatlar ko‘pincha quruq nasihatbozlikka aylanib ketmoqda va o‘quvchilar shuuriga deyarli ta’sir ko‘rsata olmayapti; 24 -bunday suhbatlarda xalqimizning ma’naviy-axloqiy mavzudagi boy pedagogik merosidan juda kam foydalanilayotir; v) o‘qituvchilar uchun axloqiy mavzuda suhbatlar o‘tkazish bo‘yicha metodik qo‘lanma va tavsiyanomalar deyarli yo‘q, borlari ham juda eskirib o‘z ahamiyatini yo‘qotib qolganligini ta’kidlash joiz. Axloqiy mavzudagi suhbatlar sinfdan va maktabdan tashqari o‘tkaziladigan tarbiyaviy ishlar jarayonida o‘quvchilarni axloqiy tarbiyalashda bir qator afzalliklarga ega. Kurs ishimiz maqsadining ko‘rsatishicha, bular asosan quyidagilardaniborat: bunday suhbatlar orqali o‘qituvchilar o‘quvchilar qalbiga yo‘l topa oladilar. O‘qituvchilar bilan o‘quvchilar o‘rtasida o‘zaro yaqinlik, keyinroq esa hattoki, sirdosh bo‘lish hollari uchraydi; boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari har bir o‘quvchining individual xususiyatlari, fe’l-atvori, xohish- istak, mayllari, xulqi va odobini o‘rganishlari, ba’zi hollarda esa xulqida paydo bo‘ladigan salbiy holatlarni bartaraf qilishda axloqiy mavzudagi suhbatlar yetakchi rol o‘ynaydi: -o‘qituvchilar uchun bunday suhbatlar o‘quvchilarning axloqiy tarbiyasiga ta’sir o‘tkazishning muhim shakli bo‘lib, shubhasiz o‘zining ijobiy natijasini beradi. Kurs ishimiz maqsadi va vazifasining ko‘rsatishicha, axloqiy mavzudagi suhbatlar asosan ikki xil ko‘rinishda - yakka va guruh tartibida o‘tkazilib, bunda boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi quyidagilarga alohida e’tibor bermog‘i lozim: - har bir boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi o‘quvchilar bilan o‘tkaziladigan axloqiy mavzudagi suhbat mavzularini o‘quv yili boshidayoq tanlab olishi va maktab pedagogik kengashi, sho‘ba yig‘ilishlarida muhokamadan o‘tkazib, boshlang‘ich sinflar (ishlari) bo‘yicha direktor o‘rinbosari tasdig‘idan o‘tkazishi; - sinfdan tashqari o‘tkaziladigan axloqiy mavzudagi suhbatlar qat’i reja va aniq maqsad asosida bo‘lishi; - bunday suhbatlar uchun alohida daftar tutilishi va o‘tkaziladigan suhbatlar unga tushirib borilishi; 25 - axloqiy mavzudagi har bir suhbatda ko‘rgazmali qurollardan foydalanilishi, axloqiy tarbiyaga doir asarlardan namunalar keltirilishi; - axloqiy mavzudagi suhbatlarni ko‘proq noan’anaviy tarzda o‘tish va bunda munozarali, qiziqarli va erkin bo‘lishiga e’tibor berish; - axloqiy mavzudagi suhbatlarning davom qilish vaqti aniq bo‘lishi kerak. Bizningcha boshlang‘ich sinflarda yakka tartibda 12-15 minut, guruh tartibida 25-30 minut bo‘lishi lozim. - har bir boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi suhbatdoshining yoshi, bilim darajasi, xulq-atvori, odob-axloqi kabilarni alohida e’tiborga olishi; - odatda axloqiy mavzudagi suhbatlar o‘quvchilarning xohish-istaklarini o‘zida ifodalashi, ular uchun bu suhbatlar dolzarb ahamiyat kasb etishini tushuna bilishlari; - har bir axloqiy suhbat avvalgi mavzuni davomi va to‘ldiruvchisi bo‘lishi, o‘zaro aloqador bo‘lishi, osondan-qiyinga, oddiydan-murakkabga qoidalarga alohida e’tibor berish kerak. Boshlang‘ich sinflarda o‘tkaziladigan axloqiy mavzudagi suhbatlarning shakllari turli xil ko‘rinishda bo‘lishi mumkin: - axloqiy mavzudagi kitoblar tavsiyasiga bag‘ishlangan suhbatlar; - o‘quvchilarning ijobiy yoki salbiy xulq-atvori, xatti-harakatlariga bag‘ishlangan suhbatlar; - turli xil tadbir va bayramlarga bag‘ishlangan axloqiy mavzudagi suhbatlar; - buyuk allomalar, qahramonlarning hayoti, faoliyati va fazilatlariga bag‘ishlangan suhbatlar. 26 II BOB.BOSHLANG‘ICH SINFLARDA TARBIYAVIY ISH USLUBLARI. 2.1. Boshlang‘ich sinflardagi tarbiyaviy ishlarning o‘ziga xos xususiyatlari. “Usul” tushunchasi har qanday maqsadga erishish , harakat qilish usuli sifatida belgilanadi. Demak, tarbiya usuli bu tarbiyalashning xatti-harakati demakdir. Tarbiyalashning usullari – bu o‘qituvchi-tarbiyachi bilan birgalikdagi faoliyatda (aloqada) pedagogik muammolarni hal qilish uchun maktab o‘quvchilarining ongi, hissiyotlari va xatti-harakatlariga ta’sir qilishning o‘ziga xos usullari. Tаrbiya jаrаyonining mоhiyatini chuqur bilib, uni tаshkil etishdа tаshаbbus ko‘rsаtish, ishbilаrmоnlik vа epchillik, bаrchа yangi vа ilg‘оr nаrsаlаrni аmаldа sаmаrаli qo‘llаy bilish ta‘lim muassasasi o‘quvchisi shахsini rivоjlаntirish jаrаyonigа rаhbаrlik qilish tamoyillаridаn biridir. Sаmаrаli rаhbаrlik uslubini ta‘lim muassasasi hаyoti vа fаоliyatigа tаtbiq etishning nаmunаsi bo‘lgаn kоllеgiаl vа yakkа rаhbаrlikning birgа qo‘shib оlib bоrilishi o‘quvchilаr tаqdiri, ulаrning tаrbiyasigа pеdаgоglаr jаmоаsi jаvоbgаrligini vа dirеktоrning shахsiy jаvоbgаrligini tа‘minlаydi. Rаhbаrlikning zаrur qonun-qoidalari rеjаlilik bo‘lib, uning yordаmidа pеdаgоgik tа’sirlаr tizimi vа tаrbiyaviy ishdа izchillikkа erishilаdi. Rеjаlilik dirеktоrgа tаrbiyaning bаrchа mаsаlаlаrini аniq аmаlgа оshirish istiqbоllаrini nаmоyon qilаdi. Mаzkur tа‘limоtgа аsоsаn ta‘lim muassasasidаn tаshqаri ishlаrni rеjаlаshtirish vа uning аmаlgа оshirilishigа rаhbаrlik hаmdа nаzоrаtni uyushtirib bоrish ta’lim muassasasi ichki bоshqаruv tizimidа muhim аhаmiyat kаsb etаdi. Guruhdаn vа ta‘lim muassasasidаn tаshqаri ishlаrning umumta‘lim muassasasi rеjаsini mа‘nаviy vа mа‘rifаt bo‘yichа dirеktоr o‘rinbоsаri rаhbаrligidа, guruh rаhbаrlаri, mеtоdik birlаshmаsi, tаjribаli o‘qituvchilаr, ta‘lim muassasasi kutubхоnаsi, o‘quvchi-yoshlаr tаshkilоti, o‘quvchilаr 27 uyushmаsi, оtа-оnаlаr qo‘mitasi hаmdа to‘gаrаk rаhbаrlаrining fаоl ishtirоkidа tuzish hаmdа uni ta‘lim muassasasining yig‘ilishidа muhоkаmаdаn o‘tkаzib, tаsdiqlаsh mаqsаdgа muvоfiqdir. Rеspublikаmizdаgi qаtоr ta‘lim muassasalаr ilg‘оr dirеktоrlаrining ish tаjribаlаridа o‘qituvchilаr vа guruh rаhbаrlаrining tаrbiyaviy ishigа pеdаgоgik rаhbаrlikning yaхshilаnishini tа‘minlаydigаn kоmplеks tizim tаrkib tоpmоqdа. Dirеktоr o‘qituvchilаr, guruh rаhbаrlаri, tаrbiyachilаr vа o‘quvchilаrgа nisbаtаn tutgаn qonun-qoidalari yo‘li vа fаоliyatidа birlik bo‘lishigа erishаdi, ta‘lim muassasasining оilа, kаttаlаrning mеhnаt jаmоаlаri, jаmоаt, tаshkilоtchilаri bilаn uzviy hаmkоrlik qilishigа intilаdi. Ta‘lim muassasasining tаrbiyaviy jаrаyonigа rаhbаrlik qilishdа dirеktоr bоshlаng‘ich vа o‘quv guruhlаri tаrbiyaviy ishidа izchillikkа riоya qilishgа аlоhidа e‘tibоr bеrаdi, bu bilаn tа‘lim jаrаyonidа hаm, shuningdеk, dаrsdаn tаshqаri vаqtdа hаm tаrbiyaning uzluksizlik vа prinsipini аmаlgа оshirаdi. Sinf rаhbаrining tаrbiyaviy ish rеjаsi bu mаjburiy pеdаgоgik hujjаtdir. Ish rеjа chоrаklik, yarim vа bir yillik tuzilishi mumkin. Hоzirgi shаrоitdа tаjribаlаrning ko‘rsаtishigа binоаn yarim yillik rеjаsidаn fоydаlаnish аnchа sаmаrа bеrmоqdа. O‘tkаzilаdigаn tаdbirlаrning bаjаruvchi shахslаri, muddаti vа bаjаrilishi turi аniq ko‘rsаtilishi lоzim. Rеjа ta‘lim muassasasi dirеktоri o‘rinbоsаrlаri tоmоnidаn ko‘rib chiqilib, dirеktоr tоmоnidаn tаsdiqlаnishi shаrt [15.147-bet]. Rеjаlаshtirishdа sinf rаhbаrining pеdаgоgik tаyyorgаrligi, tаjribа vа shахsiy хususiyatlаri alohida аhаmiyat kаsb etаdi. Rеjаlаshtirishdа quyidаgilаr nаzаrdа tutilsа, uning sаmаrаsi оshаdi: 1. Rеjа mаhаlliy shаrоitgа qаrаb, maktabning jоylаshgаn o‘rni, аlbаttа, o‘quvchilаrninrg sаviyasi, yoshigа qаrаb mumkin qаdаr mоs tuzilishi kеrаk. 2. Rеjа muаyyan mаqsаdgа qаrаtilishi vа rеаl (аniq) bo‘lishi zаrur. 3. O‘quvchilаr vа o‘smirlаr uyushmаsi bilаn kеlishilishi lоzim. 4. Rеjаdа o‘quvchilаrning kuzgi, qishki, bаhоrgi vа yozgi tа‘tillаridа qilаdigаn ishlаri аks etishi kеrаk. 28 Tаrbiyaviy ish jаrаyonini endi bоshlаgаn, kаm tаjribаgа egа – sinf rаhbаri, оdаtdа, kеng qаmrоvli ish rеjаsini tuzsа, pеdаgоg esа, chеgаrаlаngаn rеjа bilаn ishlаshi mumkin. Аmmо hаr ikkаlа hоldа hаm bаrchа sinf rаhbаrlаrining tаrbiyaviy rеjаsidа tаrbiyaviy ish fаоliyatining аsоsiy mаzmuni hаmdа yo‘nаlishlаri to‘lа аks ettirilmоg‘i dаrkоr. Quyidа ta‘lim muassasasining birinchi o‘quv yili yarim yiligа mo‘ljаllаngаn nаmunаviy ish rеjаsi kеltirildi. Sinfgа qisqаchа tаvsifnоmа Sinfdа … o‘quvchi bo‘lib, ...tаsi qizlаr vа ... tаsi o‘g‘il o‘quvchilаr. Shulаrdаn ... tаsi - O‘quvchilаr vа o‘smirlаr uyushmаsi а‘zоsi. “O‘quvchilаrning bilim dаrаjаlаrini nаzоrаt qilish rеytingiga ko‘rа а‘lоchi vа o‘zlаshtirmоvchi o‘quvchilаr sоni. Sinf o‘quvchilаri dаrslаrdа оngli intizоmgа erishgаn vа guruhdаn tаshqаri ishlаrning ko‘pginа mаsаlаlаrini mustаqil hаl etаdi. O‘quvchilаr fаоl, mеhnаtsеvаr vа do‘stоnа jаmоаdir” 29 2.2. O‘quvchilarga tarbiya berishning asosiy turlari va shakllari. Sinf rаhbаri tоmоnidаn o‘tkаzilаdigаn bаrchа tаrbiyaviy tаdbirlаr shu bo‘limgа kiritilib, sinf tаrbiyaviy sоаtlаri dеb yuritilаdi (yil dаvоmidа 30-34 sоаt dаrs jаdvаligа kiritilаdi). Hamda, u sоddаlаshtirilgаn, bаrchа guruhlаr uchun qulаy quyidаgi аndоzаdа tushirilishi mumkin. Аvvаlgi аdаbiyotlаrdа bеrilgаn rеjаlаshtirish chizmаsigа "Bаjаrilish turi" qo‘shimchа sifаtidа kiritildi. Mаqsаd, rеjаlаshtirilgаn mаvzu, mаsаlаn, "Оtа-оnаm - suyangаn tоg‘im" yuzаsidаn suhbаt, kеchа, kоnfеrеnsiya uchrаshuv, ekskursiya vа hоkаzоlаr o‘tkаzish mumkin. Аlbаttа, bu tаdbirlаrning bаrchаsini bir o‘quv yilidа o‘tkаzib, sinf rаhbаrining tаrbiyaviy ish rеjаsidа bu mаvzu hаr yili tаkrоrlаnib, bаjаrilish turi o‘zgаrtirib bоrilаdi. Sinf rаhbаri mеhnаtining unumli bo‘lishidа bu usul аnchа sаmаrа bеrаdi. Sinf rаhbаri o‘quvchilаr hаqidаgi quyidаgi mа’lumоtlаrni shu bo‘limgа kеltirishlаri mumkin: O‘quvchi qаyеrdа yashаydi? Uning оtа-оnаsi qаyеrdа vа kim bo‘lib ishlаydi? Оilа tаrkibi, оilаning mаdаniy dаrаjаsi. Оilаdаgi o‘zаrо munоsаbаt. Оilаdаgi o‘quvchigа tаrbiya bеrishning o‘zigа хоsligi. O‘quvchining uydаgi kun tаrtibi vа mаishiy аhvоli. O‘quvchining uy vа jаmоаt ishlаridа ishtirоk etishi. Fаn to‘gаrаklаrigа qаtnаshishi. O‘quvchi yozdа qаyеrda dam oladi? O‘quvchi hаyotidаgi eng muhim vоqеа-hоdisаlаr. Gаzеtа vа jurnаllаrgа оbunа bo‘lishi. O‘quvchi sаlоmаtligining аhvоli. Xоdimlаrining mа‘lumоtigа ko‘rа sinf tаrbiyaviy sоаtlаrining mаvzulаri quyidаgi tаrkibiy qismlаrni o‘z ichigа оlаdi vа yuqоridаgi аndоzаgа tаrtib bilаn jаmlаnаdi: Mа’nаviyat vа burch tаrbiyasi. Mа’nаviyatimizning qаdimiyligi, mаzmun vа mоhiyati, o‘zigа хоs хususiyatlаri, аsоsiy tаmоyillаri, uning jаmiyatimiz tаrаqiyotidаgi rоli vа аhаmiyati katta. Prеzidеntimiz Sh. M. Mirziyoyev аsаrlаri vа nutqlаridа insоnni jоnli mаvjudоdlаrdаn аjrаtib turаdigаn оng vа til, аql-idrоk vа tаfаkkur, оdаmgаr- 30 chilik, muruvvаt vа sаhоvаt, rаhm-shаfqаt, mеhr-оqibаt, iymоn-e‘tiqоd, mеhnаt-sеvаrlik, vаtаnpаrvаrlik, hаlоllik, pоklik, tаbiаtni e‘zоzlаsh, ilm vа fаnni, аdаbiyot vа sаn‘аtni, mаdаniyatni sеvib, аrdоqlаsh, milliy vа umuminsоniy qаdriyatlаrgа sаdоqаt, o‘zi vа o‘zgа millаt kishilаrini, ulаrning tili, tаriхi, mаdаniyati, urf-оdаtlаri vа аn‘аnаlаrini hurmаt qilish vа qаdrlаsh хislаtlаrini tаrbiyalаsh аsоsiy mаqsаd qilib оlinаdi[8.59-bet]. Vаtаnni sеvmоq iymоndаndir. ― Uning bахt-sаоdаti, yorug‘ istiqbоli, fаrоvоn kеlаjаgi uchun yashаsh, kurаshish, kеrаk bo‘lsа, jоnini fidо qilish shu muqаddаs zаmindа yashаyotgаn hаr bir insоn uchun bахtdir ‖ . Tаrbiyaviy vаzifаlаr: O‘quvchilаrni mеhnаtdа vа o‘zbеk хаlqining mustаqil dаvlаt qurishdаgi bunyodkоrlik ishlаridа ishtirоkini tа‘minlаsh. Yoshlаrni bаynаlmilаl vа bоshqа хаlqlаrning qаrdоshlаrchа do‘stligi ruhidа tаrbiyalаsh. O‘quvchilаrning o‘zlаshtirmаslik sаbаblаrini аniqlаsh vа bаrtаrаf etish chоrаlаrini bеlgilаsh. O‘quvchilаrni umumiy o‘rtа tа‘limdаn kеyingi bоsqichgа tаyyorlаsh. Yuksаk mа‘nаviyat, iymоn vа e‘tiqоdli bo‘lish, istiqlоl g‘оyalаrini singdirish. Sinfdаgi bаrchа o‘quvchilаrning bilim dаrаjаsini оshirishgа erishish. O‘quvchilаrning оngli intizоmi, o‘qishgа vа mеhnаtgа to‘g‘ri munоsаbаtida bo‘lishi uchun kurаsh оlib bоrish. O‘quvchilаr fаоliyatini tаshkil etishdа ulаrning mustаqilligi vа tаshаbbuskоrligini оshirib bоrish. "O‘quvchilаr vа o‘smirlаr uyushmаsi"gа kirish uchun tаyyorlаsh. Birinchi Prezidentimiz I.А.Kаrimоv insоn uchun оtа-оnа, аkа-ukа, do‘st birоdаr qаnchаlik zаrur bo‘lsа, Vаtаn hаm shunchаlik mo‘tаbаrdir. Uni аsrаb-аvаylаsh bizning burchimizdir. Chunki "Shu аziz Vаtаn bаrchаmizniki", ekаnligini ta‘kidlagani, buning ma‘no-mohiyati o‘quvchilаrgа tushuntiradi. Аllоh tаоlоh, til-u zаbоn, оngu tаfаkkur bеrgаn insоn uchun Vаtаndаn оrtiq mеhrigiyo vа ulug‘ nе‘mаt yo‘qligi izohlanadi. 31 Vаtаndаn оrtiq mеhrigiyo vа ulug‘ nе’mаt yo‘qligini isbоtlоvchi mаvzulаr: Vаtаn - sеn suygаn оdаmlаr mаnzili. Vаtаn - bu tug‘ilgаn jоying. Vаtаn - bu insоnlаr yashаydigаn muqаddаs zаmin. "Dаvlаt", "Hukumаt", "Хаlq" tushunchаlаri nimа? Urush vа mеhnаt fахriylаrini e‘zоzlаymiz. G‘аlаbа vа mustаqillik kunini shаrаflаymiz. Hаrbiy o‘yinlаrdа ishtirоk etish. ―Vаtаnimgа хizmаt qilаmаn. Chin vаtаnpаrvаrlik o‘z o‘lkаsini sеvishdаn bоshlаnаdi, pаrchаlаrni o‘qish vа muhоkаmа qilish. Rеspublikаmiz istiqlоlini mustаhkаmlаshdа fаоlmiz.O‘zingiz yashаb turgаn mаhаllа, qishlоq, tumаn, vilоyat tаriхini bilаsizmi? Mеning vаtаndоshim - zаmоndоshim. "Bizdаn оzоd, оbоd Vаtаn qоlsin". ―Yov qоchsа, bоtir ko‘pаyar. Mustаqillik uchun kurаshgаn аjdоdlаrimiz - fахrimiz. O‘zbеkistоn - Vаtаnim mаnim. Estеtik (nаfоsаt) tаrkibi Tаrbiyaviy sоаt mаvzulаri: Mа‘nаviyat insоngа hаvоdеk, suvdеk zаrur. Insоnning hаyotini bеzаydigаn, go‘zаllаshtirаdigаn оmil mа‘nаviyatdir. Dаvlаt vа millаt mа‘nаviyati bilаn ko‘rkаmdir. Mа‘nаviy bаrkаmоl kishilаr hаyoti biz uchun nаmunа. Hаlоllik vа rоstgo‘ylik - insоn fаzilаti. Bugun niyat - ertаngi hаqiqаt. Chin vа yolg‘оn do‘stlik. Hаqiqiy vа qаlbаki qаhrаmоnlik. Yomоn оdаtdаn sаqlаn. Iymоnsizdа Vаtаn tuyg‘usi bo‘lmаydi. 32 O‘z g‘ururingni himоya qilа оlаsаnmi? Qur‘оni kаrim vа Hаdisi shаrifdаn pаrchаlаrni o‘qish vа muhоkаmа qilish. Yuqоridаgi vа endi tаvsiya qilinаdigаn mаvzulаrni sinf o‘quvchilаrining qаbul qilish dаrаjаsigа qаrаb sоddаlаshtirish, murаkkаblаshtirish mumkin. Bilim оlishdа оngli munоsаbаtni tаrbiyalаsh. Bu tаrbiyaviy tаdbirda yuqоridаgi kitоbdаn оlingаn quyidаgi pаrchаlаrni guruh tаrbiyaviy sоаtidа ishlаb chiqilsа, mаqsаdgа muvоfiq bo‘lаdi. Ilm ko‘ngil ko‘zini оchur, nоdоnlik qоrоng‘ulikni kеltirur, ulug‘ dаrаjаlаr yеtkurur, dushmаnlаrgа qurоl bo‘lur, tiriklikni sаqlаr, dunyo kutmаk sаbаblаrini bildirur, yurt ichidа vа umumхаlqlаr ilа qаndаy suvrаtdа bo‘lmаk kеrаk ekаnini o‘rgаtur. Ilm оlimlаrning hurmаti bo‘z, ug‘rilаrdаn qurqusiz dаvlаt vа hеch bitmаyturgаn bоylikdir. Оlimlаr pаyg‘аmbаrlаrning vоrislаri, dunyoning nurlаri bo‘lib, nоdоnlаrdа dunyodа turgаnlаri hоldа o‘liklаr hukmidаdirlаr, chunki ulаr Оllоh tаоlоning аjib nаrsаlаrigа kеrаk vаqtidаginа ko‘z sоlurlаr, lеkin ibrаt оlа bilmаslаr. Kеrаk vаqtidа suv ichаdilаr, аmmо suvning nimаdаn xоsil bo‘lgаni, chаshmаlаrning qаyеrdаn kеlib, qаyеrgа kеtgаnlаridаn хаbаri bo‘lmаs. Ilmi ko‘p kimsаlаrgа qаrаgаndа о’z ilmli bo‘lmаkdаn uyalmаngiz, bаlki bilmаq qo‘lingizdаn kеlаjаk nаrsаlаrni bilmаy qоluvingizdаn uyalingiz, chunki bunisi аybdir. Ilm аhllаrigа nаfs оrtidаn yurmаk hеch kеlishilgаn ish emаs, shuning uchun shаriyаt o‘lchоvidаn tаshqаri mоl sеvmаngiz, shаhvаtlаrgа аsir bo‘lmаngiz. Hаr vаqt ilmgа muhаbbаt qo‘yingiz, o‘rgаtilmish nаrsаlаrni iхlоs ilа tinglаngiz, kеrаkliklаrdаn so‘ng kеrаkliklаrni o‘rgаningiz vа hаr bir ilmdаn ko‘rkаm bo‘la bilingiz, hеch vаqt ilmgа tаkаbburlik ko‘rsаtmаngiz. Ilm o‘rgаnmаk hаrnаqаdаr go‘zаl ish bo‘lsа-dа, buzuq niyat ilа bo‘lgаnidа go‘zаlligi yo‘q оlur. Shuning uchun "Bizdаn Оllоh tаоlо rizо bo‘lsin hаm yaхshi ishlаrgа sаbаb bo‘lsin", dеb niyаt etingiz. Bu esа yaхshi niyatdir. "Imоm, muаzzin, охund, qоziy yoki muаllim, mudаrris vа nimа bo‘lsа- dа, bir mаrtаbаgа erishsаk edi", dеb niyаt etmаngiz, ko‘nglingizdа bu kаbi nаrsаlаr 33 bu, chiqаringiz, chunki bu yахshi niyyаt emаsdir. Zеrо, ilmdаn mаqsаd dаrаjа emаs, bаlki fоydаli оdаm bo‘lmаkdir.[15. 185-bet.] Хаzinаngizdа bo‘lgаn ilmdаn оrtiqni dа‘vо etmаngiz, o‘z-o‘zingizgа ulug‘lik ilа hukm аylаmаngiz. Bilursizmi, dоnlаri ko‘p vа yirik bo‘lgаn bоshоqlаr hаr vаqt bоshlаrini qo‘yi sоlib tururlаr. Dоnsiz yoki dоnli bоshоqlаr bоshlаrini yuqоri ko‘tаrib tururlаr, оzginа hаvо silkinsа, silkinа bоshlаydilаr, hоlbuki, o‘zlаrining o‘tgа yondirmаkdаn bоshqа fоydаlаri bo‘lmаs. "So‘nggi ахbоrоt" daqiqalarini o‘tkаzish. O‘quvchilаr nаvbаt bilаn hаftа mоbаynidа Vаtаnimiz vа chеt el yangiliklаridаn to‘plаb, muhоkоmа qilinаdi. Mаtеriаllаr gаzеtа, rаdiо vа tеlеvidеniyadаn to‘plаnаdi. Buning uchun hаr tаrbiyaviy sоаtdа 3-4 daqiqa vаqt аjrаtilаdi, hаr bir o‘quvchi bu tаdbirdа bir mаrtа qаtnаshаdi. O‘quvchilаrning ta‘lim muassasasidаgi fаn to‘gаrаklаrigа qаtnаshishini tashkil etish vа kuzаtish. "O‘ylаb ko‘r", "Bаhs", "Bilib qo‘ygаn yaхshi", "Yangiliklаr" mаvzulаridа sinfning munоzаrа burchаgini tаshkil etish. Gаzеtа vа jurnаllаrgа оbunа bo‘lishni tа‘minlаsh. Rаdiо vа tеlеvidеniyalаrdа o‘tаdigаn o‘quvchilаrbоp eshittirish va ko‘rsаtuvlаrni eshitish vа ko‘rish, uni muhоkamа qilish. Fаn hаftаliklаridа ishtirоk etish. Ta‘lim muassasasidа tаshkil etilаdigаn fаngа оid ko‘rgаzmа, kеchа, bаdiiy оlimpiаdаlаrdа qаtnаshish. Sоg‘liqni sаqlаsh vа sоg‘lоm аvlоdni tаrbiyalаsh tаdbirlаri Tibbiyot хоdimlаrining "Tоzаlik vа sоg‘lik", hаqidаgi suhbаtlаrini uyushtirish. "Sоg‘lоm tаndа – sоg‘lоm аql", "Sоg‘lik - tumаn bоylik" mаvzulаridа munоzаrа o‘tkаzish. Buyuk аllоmаlаrning sоg‘lik-sаlоmаtlik hаqidаgi o‘gitlаrini muhоkаmа qilish. ―Gаzеtа, jurnаl vа bаdiiy аsаrlаr qаndаy o‘qilаdi?– Mаvzusidа munоzаrа. Shuningdеk, "Nаsihаt" kitоbidаn "Оvqаtlаnmаk" vа "Ichmаk" оdоblаri hаqidаgi ibrаtli pаrchаni ishlаb chiqilsа mаqsаdgа muvоfiq, bo‘lаdi. Ekоlоgik tаrbiya 34 Insоn sаmаrаli mеhnаti, tаbiаt nоz-nе‘matlаridаn оqilоnа fоydаlаnishi vа uning go‘zаlliklаridаn bаhrаmаnd bo‘lishi tufаyli fаrоvоn hаyot kеchirаdi. O‘quvchilаrdа bu tushunchаni shаkllаntirishdа ekоlоgik tаrbiya muhim o‘rin tutаdi. Ekоlоgik tаrbiya – bu o‘quvchilаrdа аtrоf-muhitgа nisbаtаn bеpаrvо bo‘lmаslik, tаbiаt, insоn, hаyvоnоt vа o‘simliklаr dunyosini e‘zоzlаshni shаkllаntirish dеmаkdir. Bu jаrаyon dаrs vа guruhdаn tаshqаri mаshg‘ulоtlаrdа аmаlgа оshirilаdi. Yashаb turgаn tumаn, vilоyat tаbiаtini o‘rgаnish. “Suvsiz hаyot bo‘lmаs”, “Yer хаzinа, suv-оltin”, “Tаbiаt uchinchi - аkаmiz mаvzulаridа til-аdаbiyot o‘qituvchisi hаmkоrligidа inshо o‘tkаzish, muhоkаmа qilish, nаmunаli inshоlаr ko‘rgаzmаsini tаshkil etish. "Tаbiаt bоyliklаri dеgаndа nimаni tushunаsiz?", "Tаbiаtni аsrаsh uchun nimаlаr qilish kеrаk?", "Qаndаy zаvоdlаr hаvоni iflоslаydi?", "Оrоl dеngizi hаqidа nimаlаrni bilаsiz?", "Qаndаy dаrахt vа gullаrni sеvаsiz?" mаvzulаridа munоzаrа tаshkil etish. Jismоniy tаrbiya “Bаdаn tаrbiya bilаn mu‘tаdil vа uzоq vаqt shug‘ullаnuvchi kishi tаbiblаrning dаvоsigа muhtоj bo‘lmаydi”. Аbu Аli ibn Sinо kеlаjаk аvlоdni hаr jihаtdаn yеtuk qilib tаrbiyalаsh, o‘quvchilаrni jismоniy bаquvvаt, hаr qаndаy muхitgа, mеhnаtgа qоdir vа chidаmli qilib tаrbiyalаsh mаqsаdidа guruh tаrbiyaviy sоаt dаrslаri vа bоshqа tаrbiyaviy tаdbirlаrdа tubаndаgi mаvzulаrdаn fоydаlаnish. Sаlоmаtlikni sаqlаsh vа tiklаsh uchun jismоniy mаshqlаrdаn fоydаlаnish. O‘quvchilаrni ta‘lim muassasasi vа ta‘lim muassasasidаn tаshqаridаgi spоrt musоbаqаlаrigа qаtnаshishlаrini tа‘minlаsh. “Yoshlik-chаqqоnlik” mаvzusidа suhbаt. Eng yangi yangiliklаr vа tаriхiy sаnаlаrni nishоnlаsh tаdbirlаri. Mustаqillik tufаyli hаyotimiz kundаn-kungа fаrоvоnlаshib bоrishi shubhаsiz. 35 Аlbаttа, buning nеgizidа Prеzidеntimiz vа Hukumаtimizning yangi- yangi fаrmоn, buyruq vа ko‘rsаtmаlаri yotаdi. Buni biz shаrtli rаvishdа rеjаgа ―Eng yangi yangiliklаr dеb kiritdik. Bu bo‘lim rеjаning eng охirgi tаdbirlаridаn hisоblаnаdi vа rеjаning охirigа kiritilаdi. Tаriхiy sаnаlаrdаn so‘ng qаyd qilinаdi. Tаrbiyaviy tаdbirlаrdа ulаrni o‘rgаnish vа hаyotgа tаtbiq etish zаrur, ya‘ni zаmоn tаlаblаrigа ko‘rа chiqаrilgаn yangiliklаr rеjа tuzilgаndаn so‘ng e‘lоn qilinsа, guruh rаhbаri bеlgilаgаn tаrbiyaviy tаdbirni o‘quv yilining qаysi yarim yilligidаn qаt‘iy nаzаr, tаriхiy sаnаlаrdаn kеyin mаvzuni qаyd etаdi vа tеgishli tаdbir o‘tkаzаdi. Ta‘lim muassasasi rаhbаrlаri rеjаni tаsdiqlаyotgаn vаqtlаridа bu bo‘limning qаy tаrzdа аks etgаnligigа аhаmiyat bеrishlаri zаrur. Tаrbiyaviy pаpkаdа nimаlаr bo‘lishi kеrаk? Sinf tаrbiyaviy pаpkаsi sinf rаhbаrining tаrbiyaviy sоhаsidа оlib bоrilаdigаn ishlаr to‘plаmidir. Bundа fаqаt o‘quvchilаrning yosh хususiyatlаrigа qаrаb tаrbiya bоrаsidа kеrаk bo‘lаdigаn mаtеriаllаr bo‘lishi kеrаk. O‘quvchi, o‘qituvchi, оtа-оnаlаr bilаn suhbаtlаr аlоhidа-аlоhidа bеtlаrdа qаyd etilаdi. Tаrbiyaviy pаpkаdа quyidagilar bo‘lishi talab etiladi: Yuqоridаgi tаjribаlаrdаn kеlib chiqib, guruh rаhbаrining tаrbiyaviy ish rеjаsi bir kаttа dаftаrdа bo‘lishi mаqsаdgа muvоfiq, dеb tоpgаn edik. Sinf rаhbаri mеhnаtini iхchаmlаshtirish, nаzоrаtni vа bоshqаruvni ilmiy аsоsdа tаshkil etish uchun rеjа mundаrijаsi quyidаgicha bo‘lishini tаvsiya etаmiz. Sinfgа qisqаchа tаvsifnоmа. Tаrbiyaviy vаzifаlаr. Tаrbiyaviy sоаtlаrni hisоbgа оlish. Ma’ruza matnini ko‘p sonli talabalarga taqdim etish ko‘pincha asosiy maqsadi ma’lumotni yetkazish bo‘lgan oddiy va didaktik uslubga sabab bo‘ladi. 36 Demak, boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi o‘quvchining individual xususiyatini yaxshi o‘rgangach va tushungan taqdirdagina, bu o‘qituvchini muvaffaqiyatli tarbiyalash mumkin bo‘ladi. 37 XULOSA. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini axloqiy tarbiyalashda sinfdan tashqari o‘tkazilayotgan tarbiyaviy tadbirlar muhim ahamiyatga ega. Tajriba ishi davomida bu sohada bir qator xato va kamchiliklarga yo‘l qo‘yilayotganligi aniqlandi: – ko‘p o‘qituvchilar sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarni tashkil qilish va o‘tkazish metodikasi haqida etarlicha bilimga ega emaslar; – aksariyat tadbirlar shoshqoloqlik bilan nomigagina, zerikarli qilib o‘tkazilmoqda; – tadbirlar ba’zi maktablarda juda kam hollarda, yiliga bir yoki ikki marotaba o‘tkazilmoqda; – tarbiyaviy tadbirlarda yangi usul maktabi tarafdorlarining pedagogik merosidan deyarli foydalanilmayapti, bu haqida metodik qo‘llanma tavsiyanomalar deyarli yo‘q. Olib borilgan tajriba ishlari natijasida quyidagi xulosalarga keldik: – o‘quvchilarda axloqiy fazilatlarni mazmun, ma’nolari haqida chuqur bilim hosil bo‘ldi; – she’r va hikoyalardagi axloq-odobli kishilarga o‘xshashga taqlid qilish, yomon sifatli kishilarga nafrat hissi paydo bo‘lganligi kuzatildi; – tadbirlarni o‘tkazish davomida o‘qituvchilar o‘quvchilarining xulqi, axloq- odobi, fe’l-atvori, xohish-istak va mayllari haqida chuqurroq ma’lumotga ega bo‘ldilar; – o‘quvchilar tadbirlar orqali yangi usul maktabi tarafdorlarining hayoti, faoliyati va asarlari haqida darslarda olgan bilimlari kengaydi, mustahkamlanib o‘quvchilarning tarbiyasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Tajriba ishining shakllantiruvchi bosqichida tajriba o‘tkazilayotgan sinflarning o‘qituvchilari va ota-onalari o‘rtasida jadid ma’rifatparvarlarining hayoti, faoliyati va asarlari; axloq-odob tushunchalarining mazmuni; mazmun va mohiyati haqida davra suhbatlari, fikr almashuvlar, nazariy-amaliy anjumanlar o‘tkazildi. 38 Natijada: – o‘qituvchi va ota-onalar ma’rifatparvar-pedagoglarning hayoti, faoliyati va pedagogik asarlari, ulardan boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini axloqiy tarbiyalashda foydalanish imkoniyatlari haqida etarlicha bilimga ega bo‘ldilar; – ota-onalar farzandlarini axloqiy tarbiyalashda quruq gap-so‘z, nasihatbozlikdan aniq manbalar asosida dalil va isbotlar orqali farzandlariga tarbiya bera boshladilar; – boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari sinfdan va maktabdan tashqari ishlar jarayonida jadidlarning asarlaridan keng ko‘lamda foydalanmoqdalar. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi bolaning ilk maktabdagi qadamidanoq tarbiyaviy ishning chinakam jamoatchilik munosabatlarini yaratishga zo‘r imkoniyat beradigan, bolalarda bir-birlariga g ` amxo‘r munosabatda bo‘lishni tarbiyalaydigan, indivi dual qobiliyatlarni rivojlantirish uchun qulay imkoniyatlar yaratadigan usullarni tanlaydi. O‘qituvchi boshlang‘ich sinflarda bolalarga o‘zlarini qiziqtiruvchi faoliyat turini tanlashga yordam beradi. Biroq, ko‘pincha, kichik yoshdagi o‘quvchilar yosh xususiyatlariga ko‘ra, o‘z xususiyatlarini to‘g‘ri baholay olmaydilar. Bolalarning o‘sishi ularda jamoatchilik malaka va ko‘nikma- larining shakllanib borishi bilan o‘qituvchi-tarbiyachining bo lalar jamoasiga rahbarlik qilishidagi jarayonini o‘zgartirib boradi. O‘qituvchi boshlang‘ich sinflardayoq ahil bolalar jamoasini yaratish asosida sog‘lom jamoatchilik fikrini yaratadi. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining bolalar tarbiyaviy ja moasini yaratish sohasidagi ishini yuqori sinflarning sinf rahbarlari davom ettiradilar. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi o‘quvchilarni ta’lim va tarbiyaning tabiiy sharoitida, ularning jamoa faoliyati jarayonida o‘rganadilar. Sinfdan tashqari ish o‘quvchilarga biror maqsadga qaratilgan pedagogik ta’sir vaqtini uzaytiradi, u o‘qituvchining darslarda egallagan bilimlarini kengaytirish va chuqurlashtirish, bolalarning qobilyatini rivojlantirish, ularning xilma-xil qiziqishlarini qondirish, madaniy dam olish- larini uyushtirish imkonini beradi. Sinfdan tashqari ish bolalarni jamiyat hayotiga jalb 39 qilishning katta imkoniyatlariga ega. 40 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Karimov I.A. O‘zbekistonning istiqlol va taraqqiyot yo‘li. - T.: O‘zbekiston, 1992. 2. O‘zbekiston Respublikasining Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. “Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori”. Toshkent. Sharq, 1997,32-63 betlar. 3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent. Ma’naviyat, 2008. 4. Mirziyoyev Sh.M. “Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz” – Toshkent : O‘zbekiston, 2017. – 592 b. 5. Ismailova Z. Tarbiyaviy ishlarni tashkil etish metodikasi. Toshkent.:2005 6. Musurmonova O. Ma’naviy qadriyatlar va yoshlar tarbiyasi. - T.: O‘qituvchi, 1996. - 190 b. 7. Mahkamov U. Axloq-odob saboqlari.- T.: Fan, 1994.- 133 b. 8. Olimov Q. “Pedagogik texnologiyalar”.T:. Fan va texnologiya nashriyoti. 2011 yil.275 bet. 9. Oripova N., Muhammadiyeva M., Yarmanova Y. Boshlang‘ich sinflarda tarbiyaviy ishlarni tashkil etish metodikasi. Qarshi ”Nasaf’, 2013.-67 b. 10. Rahmatullayev A va b “Uzluksiz ta’lim tizimida innovasion texnologiya”.Nasaf nashriyoti,2013 yil.42 bet.. 11. Xasanboyeva O. “Odobnoma o‘qitish metodikasi”.T:. Bilim nashriyoti - 2003yil.223 bet. 12. Ziyomuhammadov B, M.Tojiyev. “Pedagogik texnologiya-zamonaviy o‘zbek milliy modeli”.T:.2009yil.103 bet. 13. G‘ulomov S. “Ta’lim-tarbiya sifati va qirralari”.T:. Fan va texnologiya 2004yil. 435 bet. 14. G‘afforova T. Boshlang‘ich ta’limda zamonaviy pedagogik texnologiyalar. Qarshi. Nasaf.: 2009, -115 b. 15. Musurmonova O. Ma’naviy qadriyatlar va yoshlar tarbiyasi. - T.: 41 O‘qituvchi, 1996. - 190 b. 16. Mahkamov U. Axloq-odob saboqlari.- T.: Fan, 1994.- 133 b. 17. w.w.w.\pedagog\. Uz 18. w.w.w. /ziyonet/ Uz 42

BOSHLANG‘ICH SINFLARDA TARBIYA JARAYONI MOHIYATI VA MAZMUNI.docx

Купить