Boshlang‘ich sinflarda texnologiya faniga oid tushunchalar - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	2.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Boshlang‘ich sinflarda texnologiya faniga oid tushunchalar

Купить

MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………….3
I BOB . BOSHLANG`ICH SINFLARDA TEXNOLOGIYA FANIGA OID
TUSHUNCHALAR HAQIDA UMUMIY MA`LUMOT…………………..……
7
1.1.Adabiyotlar tahlili………………………………………………………………8
1.2.Boshlang`ich sinf o`quvchilariga qo`l mehnatini o`rgatish……………………
14
1.3.Boshlang`ich ta`limda materiallarning ishlatilish texnologiyasi………………
22
1.4.Boshlang`ich sinflarda texnologiya fanining
roli………………………….24
II BOB.BOSHLANG`ICH TA`LIM TEXNOLOGIYA DARSLARIDA
TURLI MATERIALLAR BILAN
ISHLASH…………………………………………...26
2.1.Boshlang`ich ta`limda qog`oz va karton orqali uycha yasash
texnologiyasi…..32
2.2.Boshlang`ich ta`limda tabiiy materiallar bilan ishlash
texnologiyasi………….35
2.3.Boshlang`ich ta`lim texnologiya darslarida turli materiallarning xalq
hunarmandchiligidagi
roli………………………………………………………...40
III BOB. BOSHLANG`ICH SINFDA TEXNOLOGIYA DARSLARIDA
TAJRIBA SINOV ISHLARINI TASHKIL ETISH, O`TKAZISH VA
TAHLIL
QILISH…………………………………………………………………………...44
3.1.Boshlang`ich sinf texnologiya darslarida turli xil metodlardan foydalanib dars
o`tish
metodikasi…………………………………………………………………..46
1

3.2.2’’B’’-Sinf o`quvchilarida texnologiya darsidan bir soatlik dars ishlanma
tayyorlash…………………………………………………………………………52
Umumiy xulosalar………………………………………………………………56
Foydalanilgan adabiyotlar…………………………………………………………
59
Hali suyagi qotmagan farzandlarimizni o'z holiga tashlab qo'ysak, tarbiyasi,
ilmi va ma'naviyati bilan shug'ullanmasak, kelajakda ularning komil insonlar bo'lib
yetishmog'iga kim kafolat bera oladi? Biz jamiyatimiz, davlatimiz kelajagini
kimlarning qo'liga topshiramiz?

O`zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A. Karimov
Hech qachon bo'sh kelmang aziz bolalarim ertangi kun bizniki, marra bizniki.

O`zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A. Karimov
“Agar mendan sizni nima qiynaydi?” deb so‘rasangiz, farzandlarimizning ta’lim va
tarbiyasi deb javob beraman.
 O`zbekiston Respublikasining Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev
Bizni hamisha o‘ylantirib keladigan yana bir muhim masala – bu
yoshlarimizning odob-axloqi, yurish-turishi, bir so‘z bilan aytganda, dunyoqarashi
bilan bog‘liq. Bugun zamon shiddat bilan o‘zgaryapti. Bu o‘zgarishlarni
hammadan ham ko‘proq his etadigan kim – yoshlar. Mayli, yoshlar o‘z davrining
talablari bilan uyg‘un bo‘lsin. Lekin ayni paytda o‘zligini ham unutmasin. Biz
kimmiz, qanday ulug‘ zotlarning avlodimiz, degan da’vat ularning qalbida doimo
aks-sado berib, o‘zligiga sodiq qolishga undab tursin. Bunga nimaning hisobidan
erishamiz? Tarbiya, tarbiya va faqat tarbiya hisobidan.
2

 O`zbekiston Respublikasining Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Mamlakatimizda ta’lim sohasida olib borilayotgan
yangilanish, modernizatsiya jarayoni uzluksiz ta’lim tizimining barcha bo’g’inlari
jumladan, oliy ta’limda ham zamon talablariga javob bera oladigan yetuk
mutaxassislarni tayyorlash, ularda yangi bilim va ko’nikmalarini shakllantirishni,
o’z ustida ishlash, zamonaviy texnologiya yutuqlaridan maqsadli foydalana olish
mahoratini oshirishni taqozo etmoqda. Bo’lajak boshlang’ich sinf o’qituvchilarini
hozirgi kun talablari asosida tayyorlashda “Texnologiya va uni o’qitish metodikasi
“ fani ham ustuvor vazifalarni bajarishda salmoqli o’rinni egallaydi. Mazkur fan
orqali bo’lajak mutaxassis o’qituvchilar fanining asosiy ilmiy – nazariy va amaliy
natijalariga asoslangan holda o’quvchilarga mehnatsevarlik, intizom, masuliyat,
burch hissi, ijodkorlik qobilyatlarini rivojlantirish malakasiga ega bo’ladilar.
Darslikda texnologiya va uni o`qtirish metodikasining umumiy asoslari, darslarda
integratsion yondashuv, mashg’ulotlar jarayonida xorijiy ta’lim tizimida
foydalanish, shuningdek qo’ l mehnati, qog’oz va karton bilan ishlash,
applikatsiya, tabiiy materiallar plastilin, gazlama bilan ishlash texnologiyalari
tog’risida amaliy- metodik bilimlar o’z ifodasini topgan. Boshlang’ich sinf
texnologiya darslarida axbarot texnologiyalari hamda ta’lim jarayonida
innovatsiyalar va interfaol usullardan foydalanishning yo’l va usullari ko’rsatib
3

berilgan. Texnologiya darslarini tashkil etishda o’qituvchining eng muhim
vazifalarida biri o’qituvchilarni mustaqil bilim olishga tizimli o’rgatib borishdan
iborat bo’lib, ularni ongli, maqsadli natijaga erishishga yo’naltirishdan iborat.
Darslikda bo’lajak boshlang’ich sinf o’qituvchilarining o’quvchilarga mehnat
qurollari to’g’risida bilim berish texnologik jarayon, texnika xavfsizligi, sanitariya
va gigiena to’g’risidagi ma’lumotlar hamda mehnatni tizimli tashkil etish va
o’quvchilarning mehnat madaniyati to’g’risida bilimlarga ega bo’lish metodikasi
bugungi kun talablari asosida yoritib beriladi. Barkamol shaxs tarbiyasida, albatta,
mehnat ta’limining alohida o’rni bor. Ushbu o’quv fani o’quvchilarda aqliy va
jismoniy mehnat turlari, mehnat jarayonlari haqida keng tushuncha hosil qilish,
mehnatga oid ko’nikma va malakalarini rivojlantirish kabi ta’limiy maqsadlarga
xizmat qiladi. Shuningdek, yoshlarni mehnat va kasblarni qadrlashga o’rgatish,
ijtimoiy hayotda ularning ahamiyatini tushuntirish, kasb asoslari (texnologiyasi)
haqida bilim hosil qilish hamda maktab davridan bolada kasbiy tayyorgarlikni
shakllantirish mehnat ta’limi o’qituvchilarning asosiy vazifasiga kiradi. Ma’lumki,
boshlang’ich sinflarda texnologiya fanining asosiy maqsad va vazifalari: m е hnatga
axloqiy va psixologik tayyorlash, o’quvchilarni boshlang’ich polit е xnik bilim bilan
qurollantirish, texnologiya faniga amaliy tayyorlash, texnologik operatsiyalarining
malaka va ko’nikmalari bilan qurollantirish, o’quvchilarni texnologiya fani
jarayonida har tomonlama o’stirishni tarkib toptirishdan iborat. Shu boisdan
texnologiya va uni o’qitish metodikasi fani tarkibiga: bo’lajak o’qituvchilarga har
tomonlama nazariy va amaliy bilim berish, umumta’lim maktablarining
boshlang’ich sinflarida kasblar haqida ma’lumot berish izchilligini
takomillashtirish, Davlat ta’lim standartlari talabi bo’yicha nazariy va amaliy
bilimlar berish vazifalari kiradi. Jumladan, O`zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2022- yil 11- maydagi PF-134-son Farmoni bilan tasdiqlangan
“2022- 2026 yillarda xalq ta`limini rivojlantirish bo`yicha Milliy dasturi”da
umumiy o`rta ta`lim maktablarida o`quvchilarga ratsionalizatorlik, robototexnika
va konstruktorlik asoslarini o`rgatish vazifalari qo`yilgan. Shu jihatdan
boshlang`ich sinflarda “Texnologiya” o`quv fanini o`qitish jarayonida
4

o`quvchilarga quyidagilar o`rgatilishi taqoza etiladi: 1) ratsionalizatorlik, ya ni‟
o’quvchilarda kashfiyotlar uchun yangi g`oyalarni o`ylab topish va ular asosida
ishlanmalar yaratish ko`nikmalarini shakllantirish; 2) o`quvchilarda robototexnika,
ya`ni simlar, tunukalar, qayshqoq temirlar kabilar asosida kichik texnik uskunalar
yaratish ko`nikmasini tarkib toptirish; 3) o`quvchilarga konstruktorlik, ya`ni turli
mahsulotlardan maishiy texnika, uskunalar, jihozlar kabilarni yasash uchun
ularning dastlabki nusxalarini yaratishni o`rgatish nazarda tutilgan.
Tadqiqotning maqsadi. O`quvchilarni mеhnatga muhabbat va mеhnat
ahliga hurmat tuyg’usini singdirishdan, o’quvchilarni hozirgi zamon sanoat va
qishloq xo’jalik ishlab chiqarishi,xalq hunarmandchiligi bilan tanishtirishdan,
o’qish va ijtimoiy foydali ish jarayonida ularda mеhnat ko’nikmalari va mahoratini
hosil qilishdan, ongli ravishda kasb tanlashga va boshlang’ich hunar ta`limini
olishga undashdan iborat.
Tadqiqotning vazifalari.
-Texnologiya darslarida turli materiallardan tayyorlangan buyumlar
texnologiyasini o`rgatish;
-O`quvchilarga turli xil materiallar bo`yicha asosiy
tushunchalar,ta`riflarni,atamalarni o`rgatishni ilmiy-zamonaviy asoslarini yoritish;
-Amaliyotda turli xil materiallardan tayyorlangan buyumlar texnologiyasiga asos
bo`ladigan xuxusiyatlarini va parametrlarini ko`rsatib berish;
-Qog`oz va karton mahsulotlaridan tayyorlanadigan buyumlar texnologiyasi
bo`yicha taklif tavsiyalar berish.
Tadqiqotning uslublari: Ma`lumki tadqiqotlarda
asosan,formalash,aksioma,abstraktlash,o`lchash,kuzatish,tajriba,tahlilqilish,taqqos-
lash,hisoblash,umumlashtirish usullaridan foydalandik.
Tadqiqotning o`rganilganlik darajasi .Masalaning ibtidosiga e`tibor
qaratilsa,mavjud tadqiqotlarda uning o`rganilishi umumiy miqyosda ekanligi
ma`lum bo`ladi.
Tadqiqotning obekti va predmeti . Boshl а ng‘ich sinfl а rd а o‘quvchil а rni
m е hn а tg а t а yyorl а sh ul а rning qiziqishl а ri, m о yillikl а r v а imk о niyatl а r а s о sl а ng а n
5

qo‘l m е hn а ti his о bl а n а di. Shu mun о s а b а t bil а n m е hn а t t а ’limi j а r а yoni
o‘quvchil а rd а ushbu yosh uchun bilim, m е hn а t, а hl о qiy, est е tik, iqtis о diy-ek о l о gik
v а а qliy imk о niyatl а rni а niq m е hn а t j а r а yonl а rid а riv о jl а ntirishg а q а r а tilg а n,
n а tij а d а ul а rni m е hn а tg а t а yyorl а shni k е yigi sinfl а rd а d а v о m ettirilishi uchun
z а rurligi haqida fikr yuritilgan.Tadqiqot predmeti texnologiya darsliklarida
ifodalangan yangicha g`oyalarni zamonaviy texnologiyalar vositasida tanishtirish.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi .Boshlang`ich ta`lim texnologiya darsliklarida
turli xil mareriallar bilan ishlash texnologiyasini,o`quvchilarga yangi pedagogic
texnologiyalar asosida o`rgatish usullarini ishlab chiqish va amaliyotda sinab
xulosalar chiqarish muammosi ishning yangiligini belgilaydi.
Tadqiqotning nazariy-metodologik asoslari. Tadqiqotda o`rganilayotgan
muammoni hal etishda ilmiylik,xolislik,qiyosiy-tahliliy o`rganish, tizimlilik
tamoyillariga amal qilinadi.Tadqiqotning metodologik asosini ishlab chiqishda
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.Mirziyoyev ma`ruza va nutqlarida ilgari
surilgan ilmiy-nazariy ko`rsatmalari,O`zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi,”Ta`lim to`g`risida”gi Qonun,”Kadrlar tayyorlash Milliy
dasturi”,xalq ta`limini rivojlantirish bo`yicha “Milliy dastur”Davlat ta`lim
standartlari muhim rol o`ynaydi.
Tadqiqot metodlari .Ilmiy tadqiqot ishini yozish jarayonida qiyosiy tahlil
nazariyadan amaliyotga emas,balki amaliyotdan nazariy xulosalar chiqarish
usuliga tayanildi.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi. Bitiruv malakaviy ishi III
bob,9 paragraf.
6

I BOB.BOSHLANG`ICH SINFLARDA TEXNOLOGIYA FANIGA OID
TUSHUNCHALAR HAQIDA UMUMIY MA`LUMOT .
Umumiy o'rta talim maktablaгining boshlang'ich sinf o'quvchilari uchun
texnologiya fani qiziqaгli fanlardan biгi hisoblanadi. Ko'pgina fanlar qatoгida yosh
avlodning har tomonlama yetuk bo'lishi ta'lim-taгbiya jarayonini to'g'гi tashkil
etishda texnologiya fani o'zining muhim o'miga ega. O'quvchi voyaga yetib, qaysi
kasbni egallamasin, kim bo'lmasin, "Texnologiya" fanidan olgan bilim va
ko'nikmalaгi hayotda, albatta, naf keltiгadi. Bugungi kunda yoshlarga kasb
tanlashlaгida, baгkamol shaxs bo'lib yetishishlarida, ijodiy qobiliyatlaгini
гivojlanishlaгida texnologiya fani asosiy ko'makchi va muhim manba bo'lib xizmat
qiladi.“Texnologiya” tushunchasi texnik taraqqiyot sababli yuzaga keldi va
lug’atlar talqini bo’yicha (techne san’at, hunar, fan; logoq – tushuncha , ta’limot)
materiallarga ishlov berish usullari va vositalari haqidagi bilimlar to’plami
demakdir. Texnologiya shu bilan birga jarayonni bilish san’atini ham o’z ichiga
oladi. Texnologik jarayon har doim zarur vositalar va sharoitlardan foydalanish
bilan operatsiyalar ma’lum ketma-ketligini ko’zda tutadi. Texnologiya protsessual
mazmunda “qanday qilib, nimadan va qaysi vositalar bilan bajarish kerak?” degan
savolga javob beradi. Barkamol shaxs tarbiyasida, albatta, mehnat ta’limining
alohida o’rni bor. Ushbu o’quv fani o’quvchilarda aqliy va jismoniy mehnat turlari,
mehnat jarayonlari haqida keng tushuncha hosil qilish, mehnatga oid ko’nikma va
malakalarini rivojlantirish kabi ta’limiy maqsadlarga xizmat qiladi. Maktabdagi
7

texnologiya ta`limi va tarbiyasining maqsadi: o’quvchilarga m е hnatga muhabbat
va m е hnat ahliga hurmat tuyg’usini singdirishdan; o’quvchilarni hozirgi zamon
sanoat va qishloq xo’jalik ishlab chiqarishi, qurilish, transport, xizmat ko’rsatish
sohalari asoslari va texnologik jarayonlar bilan tanishtirishdan; o’qish va ijtimoiy
foydali ish jarayonida ularda m е hnat ko’nikmalari va mahoratini hosil qilishdan;
ongli ravishda kasb tanlashga va boshlang’ich hunar ta`limini olishga undashdan
iborat. I.A.Mannopova, R.A.Mavlonova, N.R.Ibragimovalarning umumiy o’rta
ta’lim maktablari 4-sinf Texnologiya darsligida texnologiya so’ziga quyidagicha
ta’rif berilgan: “Texnologiya” (yunoncha,teche – mahorat, san’at, logos –ta’limot)
xom-ashyo va materiallarga tegishli ishlab chiqarish qurollari yordamida ishlov
berish yo’llari haqidagi fan . Texnologiya fani va kasbga tayyorlash vazifalari
boshlang’ich maktabda butun ta`lim-tarbiya tizimi hamda barcha o’quv
pr е dm е tlari 6 yordamida hal е tiladi. Bu o’z navbatida, oliy ta’lim tizimida
o’qitiladigan texnologiya va uni o’qitish metodikasi fani oldida muhim maqsad va
vazifalarni qo’yadi. Jumladan, mazkur fanni o’qitishdan asosiy maqsad: talabalarni
boshlang’ich sinflarda texnologiya fanining mazmuni va vazifalari, o’qitish
usullari, ta’limiy vositalar bilan tanishtirish va ularni darslarda, shuningdek,
sinfdan tashqari texnologiya fanini o’qitish jarayonida nazariy hamda amaliy tatbiq
etish bo’yicha bilim, ko’nikma va malakalarini shakllantirishdir.
1.1.ADABIYOTLAR TAHLILI.
1-sinf Texnologiya darsligi. Dilbar Miraxmedova, Zulfizarxon Shamsiyeva
Toshkent 2021.
1-SINF TEXNOLOGIYA DARSLIGI QUYIDAGI MAVZULARO`TILADI:
1-dars Texnologiya olami.
2-dars Texnologik jarayon.
3-dars Qiziqarli shakllar.
4-dars Quvnoq raqamlar.
5—6-darslar Tabiiy materiallar. Barglardan ixtiyoriy shakllar yasash.
7-dars Tabiiy va turli materiallardan hayvonlar shaklini yasash.
8-dars Urug‘lardan naqsh yasash.
8

9-dars Tabiiy materiallardan tipratikan shaklini yasash.
10-dars Qog‘oz va uning turlari. Qog‘ozni buklash usullari.
11—12-darslar “Kuz ne’matlari” mavzusida kompozitsiya yasash. Jamoa ishi.
13-dars Qo‘ziqorin shaklini yasash.
14-dars Quruvchilik kasbi. Uycha qurish.
15—16-darslar Turli qog‘ozlardan Yangi yil archasi va uning bezaklarini yasash.
17-dars Applikatsiya usulida qish manzarasini yasash.
18-dars Mozaika usulida olma shaklini yasash.
19-dars Mozaika usulida xurmo va anor shakllarini yasash.
20—21-darslar “Savatda mevalar” mavzusida kompozitsiya yasash.
22-dars Jirafa va fil shakllarini yasash.
23-dars “Hayvonot bog‘i” mavzusida kompozitsiya yasash.
24-dars Qog‘ozli tasmadan hajmdor gul shaklini yasash.
25-dars Soyabon yasash.
26-dars Nazorat ishi. Tabriknoma yasash.
27-dars Transport turlari va uning inson hayotidagi o‘rni.
28-dars Qog‘ozni buklash usuli yordamida avtomobil shaklini yasash.
29-dars Qog‘ozni buklash usuli yordamida samolyot shaklini yasash.
30-dars Qog‘ozni buklash usuli yordamida kema shaklini yasash.
31-dars Nazorat ishi.
32—33-darslar “Sehrli tugmalar” mavzusida kompozitsiya yasash.
TEXNOLOGIYA O‘ZI NIMA?
Texnologiya mahsulot yaratish jarayonidir. Bu jarayondauning yo‘qotmaslik
kerak. Sifatli mahsulot xaridorgir bo‘ladi. Texnologik jarayonlarni to‘g‘ri bajarib,
sifatli mahsulot tayyorlashni o‘rganamiz.
2-sinf texnologiya darsligi Toshkent 2021.mualliflari: Xamrakul Sanakulov,
Dilfuza Abdiyeva.
Biz 1-sinf ‘‘Texnologiya’’ darsida qo‘l mehnati bilan bajariladigan ish
namunalarini, mehnat anjomlaridan to‘g‘ri foydalanish va xavfsizlik qoidalariga
9

rioya qilishni o‘rgandik. Endi siz 2-sinfda qog‘oz, karton, har xil tabiiy
materiallardan bajarilishi murakkab, ko‘p bosqichli bo‘lgan turli shakllarni yasash-
qurishni, bezakli o‘yinchoqlar, maket va modellarni yasashni o‘rganamiz.
2-SINF TEXNOLOGIYA FANIDA QUYIGI MAVZULAR O`TILADI:
1-dars Inson va texnologiya.
2-dars Texnologik vositalar.
3-dars “Daraxtlarning kuzgi ko‘rinishi” mavzusida hajmdor applikatsiya
tayyorlash.
4-dars “Kuzgi gullar”. Urug‘lardan gullar shaklini yasash.
5-dars “Poliz ekinlari”. Urug‘lardan qovoq shaklini yasash.
6-dars Tabiiy materiallardan hayvonlar shaklini yasash.
7-dars Mozaika usulida ertak qahramonlarini yasash.
8-dars Nazorat ishi–1. Oltin baliqcha shaklini yasash.
9-dars Qog‘ozdan applikatsiya usulida naqsh yasash.
10-dars Hajmdor aplikatsiya usulida toshbaqa va chumchuq shaklini yashash.
11—12-darslar Kvilling – cheksiz fantaziya. Kvilling usulida gullar, hayvonlar,
parrandalar va boshqa shakllar yasash.
13-dars Qog‘ozni modellashtirish va hajmdor panda shaklini yasash.
14-dars Suvosti saltanati. Hajmdor applikatsiya usulida akvarium yasash. Jamoa
ishi.
15-dars Nazorat ishi–2. Yangi yil bayramiga taxlamali tabriknoma tayyorlash .
3-sinf Texnologiya darsligi , nashr qilingan yili 2022-yil.Mualliflari : Hamidova
M,Drozova G.
3-SINF TEXNOLOGIYA FANIDA QUYIDAGI MAVZULAR O`TILADI.
1-dars.Texnologiya darsida bajariladigan ish namunalari.
2-dars.«Kuz» manzarasini applikatsiya usulida yasash.
3-dars.Kapalak shaklini qurish-yasash.
4-dars.Harakatli o‘yinchoqlar yasash.
5-dars.Somondan applikatsiya usulida hayvonlar, gullar, jonivorlar shaklini yasash.
6dars.«Ertak qahramonlari»ni applikatsiya usulida yasash.
10

7-dars.Pape-mashe usulida piyola tayyorlash va bezash.
8-dars.Sovg‘a uchun suvenir yasash.
9-dars.Turli qog‘ozlardan girlyandlar va qor parchasini yasash.
10-dars.Rangli qog‘ozdan archa yasash.
11-dars.Qish manzarasini applikatsiya usulida yasash.
12-dars.To‘g‘ri chok tikish.
13-dars.Igna uchun yostiqcha tikish.
14-dars.Turli geometrik shakllardan harakatlanuvchi modellar qurish-yasash.
15-dars.Bahorgi gullar kompozitsiyasini tayyorlash.
16-dars.Qog‘ozni buklash va qirqish usulida gullar shaklini yasash.
17-dars.Bayramga tabriknoma yasash.
18-dars.Navro‘z bayrami uchun bezaklar tayyorlash.
19-dars.Guldonda gullar» kompozitsiyasini yasash.
20-dars.Suzuvchi modellar maketini qurish-yasash.
21-dars.Porolon va ipdan yumshoq o‘yinchoqlar tayyorlash.
22-dars.Ipdan o‘yinchoqlar yasash.
23-dars.Qog‘ozni qirqish va buklash usulida gullar shaklini
yasash.
4-sinf Texnologiya darsligi, nashr qilingan yili 2020-yili .Mualiflar :
I.Mannopova , D.Sayfurov .
TEXNOLOGIYA VA ISHLOV BERISH VOSITALARI.
Yillar davomida insonlar hayot uchun zarur bo‘lgan mahsulotlarni ishlab
chiqarishni o‘rganishdi. Materiallarni qayta ishlash uchun ko‘plab texnologiyalarni
ishlab chiqdilar va ixtiro qilishni davom ettirmoqdalar. Mahsulotlar ishlab
chiqarishda ishlatiladigan materiallardan foydalanishda kesish, buklash, quyish,
to‘qish va boshqa texnologik jarayonlardan foydalandilar. Insonlar uchun zarur
bo‘lgan narsa lar, buyumlar, mehnat qurollari, mexa nizmlar, mashina, transport,
alo qa vosita larini ishlab chiqa rish ustalar qo‘l meh nati va ba’zi birlari esa
zamonaviy ishlab chiqarish korxonalari tomonidan amalga oshi riladi.
11

Tabiiy xomashyo va energiyani qayta ishlash natijasida odamlarga zarur
bo‘lgan barcha narsalar, asboblar, mexanizmlar, mashinalar, transport vosita - lari,
aloqa va axborot, sanoat tovarlarini ishlab chiqarish obyektlari — ishlab chiqarish
kor xonalari deb ataladi .
4-SINF TEXNOLOGIYA FANIDAN QUYIDAGI MAVZULAR O`TILADI.
1-dars. Texnologiyaning rivojlanishi.
2-dars.Texnologiya va ishlov berish vositalari.
3-dars. Buyumlaming tashqi korinish ini oiganish va yasash.
4-dars. Mode llashtirish.
Model asosida kuchukcha shaklini yasash.
5-dars. Zamonaviy kasblar. Marketolog.
Dizayner.
Interyer dizayner.
6-dars. Fitodizayner kasbi.
Me'morchilik.
Muhandis-dasturchi.
7-dars. Harakatlanuvchi o'yinchoqlar yasash.
8-dars.Yuruvchi robot yasash.
O'z qo'g'irchoq teatringizni yarating.
9-dars. Robot va robototexnika.
10-dars. Robot maketini yasash.
11 -dars. Lego konstruktori qismlaridan modellar yig'ish.
12-dars. Lego konstruktori qismlaridan samolyot modelini loyihalash.
13-dars. Izonit texnikasi asosida tasvirlar yaratish.
14-dars. Quyosh pannosini yaratish.
15-dars. Qorbobo ustaxonasida archa bezagini yasash.
16-dars. Pape-mashe texnikasi asosida idishlar yasash.
17-dars. Pape-mashe texnikasi asosida likopcha yasash.
18-dars. Avtomobil modelini yasash.
Qog'ozni buklash orqali poyga avtomobili modelini yasash.
12

19-dars. Qog'ozdan chizma asosida avtomobil modelini yasash.
20-dars. Yuk mashinasi modelini yasash.
Maket asosida yuk mashinasi modelini yasash.
21 -dars. Yuk mashinasi modelini texnologik xarita asosida yasash.
22-dars. Kvilling usulida kompozitsiya yaratish.
23-dars. Savatda gullar mavzusida kompozitsiya yaratish.
24-25-darslar. Bayram tabriknomalarini yasash.
26-dars. Suvda harakatlanadigan transport modelini yasash.
Katamaran yasash.
27-dars. Kartondan kema yasash.
Lego konstruktoridan kema yig'ish.
28-dars. Havo transportlari modelini yasash.
29-dars. Polimer materialdan samolyot yasash.
Konstruktordan mustaqil samolyot modelini yig'ish.
30–31-darslar Gazlamadan gul pannosini yaratish.
32-dars. Yumshoq oyinchoq tikish.
33-dars. Bezakli o‘yinchoq yostiq tikish.
34-dars. Ipdan o‘yinchoq yasash.
1.2.BOSHLANG`ICH SINF O`QUVCHILARIGA QO`L MEHNATINI
O`RGATISH.
Bolalarni zavq bilan hunarmandchilik qilishga o'rgatish, qo'lda turli xil
materiallar bilan ishlash, fantaziya qilish va o'z qo'llari bilan chiroyli va sifatli
hunarmandchilik qilishni o'rgatish, ish jarayoni va natijasi ko'rinadi. Badiiy ish
bolaning organizmiga rivojlantiruvchi va shifobaxsh ta'sir ko'rsatadi. O'tmishning
taniqli o'qituvchilari Ya.A. Komenskiy, I.G. Pestalozzi, F.Fröbel badiiy
faoliyatning foydalari haqida guvohlik beradi, chunki ular terapevtik vazifani
bajaradi, bolalarni qayg'uli va qayg'uli voqealardan chalg'itadi, asabiy taranglikni
bartaraf qiladi va ijobiy hissiy holatni ta'minlaydi. V.S.Suxomlinskiy shunday deb
yozgan edi: “Bolaning qo‘lida qancha mahorat bo‘lsa, bola shunchalik aqlli
bo‘ladi”. Barmoqlarning rivojlangan nozik motorli ko'nikmalari bolaning aql-
13

idrokining ko'rsatkichlaridan biridir. Ijodiy faoliyat jarayonida obrazli, konstruktiv,
analitik fikrlash, tasavvur, vizual xotira rivojlanadi, ya'ni. bolaning shaxsiyati
ochiladi, bilim va ko'nikmalarni o'zlashtirishning qulayligi va tezligi, turli xil, shu
jumladan nostandart vaziyatlarda muammolarni hal qilishda ulardan foydalanish
qobiliyati tarbiyalanadi. N. N. Gusarovaning ta'kidlashicha, qo'l san'atlari yaratish
jarayonida bolalarda asta-sekin maxsus ko'nikma va qobiliyatlar tizimlari
shakllanadi: vizual idrok etish, ko'z, qo'llarning nozik motorli ko'nikmalari,
qat'iyatlilik va mustaqillik. Bolalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishning
muhim yo'nalishi bo'lib, ular ijodiy o'zini namoyon qilish erkinligini beradi,
ijodkorlik elementlari bolalar faoliyatining barcha turlarida mavjud bo'lganda
yaxshi bo'ladi: sinfda, o'yinlarda. muloqotda bu ijodiy qobiliyatlarni faollashtiradi.
Agar bolalarning badiiy faoliyati natijalari ehtiyotkorlik bilan saqlansa va
to'ldirilsa, hayotning estetik muhitini shakllantirsa, u holda bolalarni ijodkorlikka
undaydigan sharoitlar yaratiladi. Uzoq muddatli pedagogik tadqiqotlar shuni
tasdiqlaydiki, aynan badiiy-estetik tarbiya va badiiy ish bolaning san'at olamiga
kirishiga yordam beradi, bu bolalarning shaxsiy tajribalari, kuzatishlari va fikrlari
dunyosi bilan hissiy jihatdan bog'liqdir. Bola bu dunyoga mustaqil ijodiy faoliyat
orqali kiradi. Ijodiy darslarda ma'naviy erkinlik muhitini, muvaffaqiyat holatlarini,
bolaning imkoniyatlarini maksimal darajada ro'yobga chiqarishga yordam
beradigan shartsharoitlarni yaratish, shuningdek, uni noyob yaxlit barkamol shaxs
sifatida shakllantirish katta ahamiyatga ega. Badiiy ijoddagi erkinlik rassomning
ehtiyojlari, qiziqishi va ijodiy imkoniyatlari bilan shartlangan. Texnologiya fani
o'quvchilarga quvonch bag'ishlaydi. Chunki ula г bu da г sda o'z mehnatlarining
г ohatini ko' г adi, baja г gan ishla г idan zavqlanadi, bu esa o'z navbatida o'quvchilarda
qancha ijobiy hislatlarni shakllanishiga yo г dam be г adi. Texnologiya da г sla г ida
o'quvchilarning bilim doi г asi kengayadi, mehnatga bo'lgan hurmati oshib bo г adi,
kasbga bo'lgan qiziqish uyg'onadi. Bu jarayonlar sodir bo'lishi uchun esa o'qituvchi
darsni samarali tashkil qilishi va har bir darsga puxta tayyorgarlik ko'rishi kerak
bo'ladi.Texnologiya darslarida samaradorlikka erishishning hamda o'quvchilarning
14

qiziqishini oshirishning yo'llari ko'p. Quyida ularning ayrimlari bilan tanishib
chiqamiz.
BOSHLANG`ICH SINF O`QUVCHILARINI QO`L MEHNATIDA
TAYYORLAGAN BUYUMLARIDAN NAMUNALAR.
IPDAN O`YINCHOQ YASASH.
15

YOZ APPLIKATSIYASINI YASASH
“ GULDONDAGI GULLAR ” KOMPOZITSIYASINI YASASH
17

TABIIY MATERIALLARDAN HAYVONLAR SHAKLINI
YASASH
18

URUG`LARDAN NAQSH YASASH
20

“KUZGI GULLAR” URUG`LARDAN GULLAR SHAKLINI YASASH.
21

1.3.BOSHLANG`ICH TA`LIMDA MATERIALLARNING ISHLATILISH
TEXNOLOGIYASI.
O`quvchilar gazlama turlari, xususiyatlari, ularga ishlov berish, bichish-
tikish asoslarini o‘rganadilar; kiyimlar turlari, ahamiyati, tikuv, yigiruv asbob-
uskunalari va mashinalari, ularning turlari, tuzilishi va ishlashi bilan tanishadilar;
gazlamaga ishlov berish texnologiyasi xalq hunarmandchiligi tarmoqlari;
kashtachilik, do‘ppido‘zlik, zardo‘zlik, quroqchilik, popopchilik, milliy
o‘yinchoqlar tayyorlash va boshqa yo‘nalishlarning asoslarini egallaydilar;
gazlamaga ishlov berishga oid xalq hunarmandchiligi sohalari; gazlamaga ishlov
berishga oid kasbhunar turlari to‘g‘risidagi ma’lumotlarga ega bo‘ladilar.
Maktabning boshlang'ich sinf o'quvchilari rangli qog'ozdan har xil gullar, maketlar,
tabriknomalar, turli ko'rinishdagi o'yinchoqlar, parranda va jonivorlar shaklini
yasash, gazlamalardan ajoyib buyumlar tayyorlashni o'rganib boradilar. Dars
jarayonida faqatgina bitta usuldan foydalanib mehnat jarayonlarini tashkil qilish
o'quvchilar uchun ozroq zerikarli bo'lib qolishi mumkin. Shuning uchun o'qituvchi
yangi dars yuzasidan izlanishi, yangi materiallarni yig'ishi kerak bo'ladi. Hozirda
inson mehnati tufayli ko'plab go'zalliklar yaratilmoqda. Bunday qo'l ishlarini
topish va ularni o'quvchilar bilan birgalikda bahramand bo'lishi uchun ko'pgina
internet saytlari mavjud. Oddiygina qog'ozdan gul yasash jarayonini mingdan ortiq
turi mavjud.Shunga o'xshash eng yaxshi namunalarni izlab topish va ularni
o'quvchilarga ko'rsatish natijasida darsda yanada ko'proq o'quvchilarni
qiziqishlarini oshishiga erishish mumkin. Bu jarayon o'quvchilarning ijodkorlik
qobiliyatlarni rivojlanishiga ya'ni faqat ko'rgan narsasini yasashni emas, balki
o'zlari mustaqil ravishda ijod qilishiga turtki bo'ladi. Texnologiya darslarida
uyishtiriladigan sayohatlar - dars mavzusidan kelib chiqqan holda maktab
rahbarining ruxsati bilan sayohatlarni rejalashtirishni dars jarayonlarida yoki
darsdan bo'sh vaqtlarda ham tashkil qilsa bo'ladi. O'quvchilar bilan birgalikda
milliy hunarmandchilik uylari, muzeylarga, ko'p yillik tajribaga ega hunarmandlar
va duradgorlar oldiga borish ularning qo'l mehnatlarini tomosha qilish,
tayyorlanish texnologiyasi bilan tanishish ularga o'zgacha zavq bag'ishlaydi.
22

Texnologiya darslarida uyushtiriladigan sayohatlar davomida o'quvchilar
duradgorlik, chilangarlik, tikuvchilik hamda pazandachilik sohalarga oid ko'plab
kasb-hunarlar bilan tanishadilar. Bu esa o'quvchilarni kelajak hayotlarida shu kabi
kasb-hunarlardan birini egallab, sohaning mohir mutaxassisi bo'lib yetishishlariga
qiziqishlarini oshishiga ham sabab bo'ladi. Texnologiya darslarida "master-
klass"larni tashkil qilish-dars jarayoniga ko'p yillik tajribaga ega, hunarmandlar,
duradgor, tikuvchi va boshqa kasb egalarini taklif qilish. Ularning hayotiy tajribasi
bilan o'rtoqlashish. O'quvchilarning qiziqqan savollariga javob olishi va ular bilan
birgalikda ma'lum bir mehnat faoliyatini birgalikda bajarishi ular uchun unutilmas
jarayon va tajriba bo'ladi. Natijada o'quvchilar texnologiya darslarida ulardan
o'rgangan ish tajribalarini yodga oladi va amaliy darslarda o'zlarini sinab
ko'rishadi.
Texnologiya dars jarayonida AKTdan foydalanish- hozirda hech bir sohani
AKTsiz tasavvur qilishni imkoni yo'q. Texnologiya darslari amaliy mehnat
jarayonlariga asoslangan bo'lsada, axborot texnologiyalaridan samarali foydalanish
dars jarayonining muvaffaqiyatli o'tishiga yordam beradi.
1.4.BOSHLANG`ICH SINFLARDA “TEXNOLOGIYA” O`QUV FANINING
ROLI.
Boshlang`ich sinflarda “Texnologiya” o`quv fani nisbatan o`ziga xos
xususiyatlarga asosan o`qitiladi. Bunda o`quvchilarning yosh, jismoniy va estetik
imkoniyatlari hisobga olinadi. Shu jihatdan boshlang`ich sinflarda mazkur o`quv
fanini oqitishda quyidagi kompetension yondashuvlarga asoslanish maqsadga
muvofiq bo`ladi: 1) asosiy etiborni karton, qog`oz, plastilin, maxsus loy kabilardan
turli ashyolar yaratishga qaratish; 2) o`quvchilarni jihozlar, uskunalar kabilarni
yaratish uchun loyihalash va ularning maketlarini yaratishga o`rgatish; 3)
o`quvchilarning individual yangi ishlanmalarini rag`batlantirish; 4) sinflar
kesimida o`quvchilarning mehnat va texnologik ta`lim bo`yicha faolligini
rivojlantirib borish. Bunday yondashuv boshlang`ich sinf o`quvchilari uchun
qiziqarli va amaliy samarali hisoblanadi. Boshlang`ich sinf o`quvchilari tomonidan
texnologiya darslarida bajariluvchi kuzatishlar va eng oddiy tajribalar barcha
23

analizatorlarning, xususan, har bir o`quvchi harakat apparatining bir vaqtda
birgalikda qo`llanishiga asoslangan. Bu kichik maktab o`quvchilariga amaliy
masalalarni hal etish uchun muhim bo`lgan turli materiallarning xususiyati va sifati
(yumshoq-qattiq; yengil-og`ir; zich-g`ovak; mustahkam-nozik; tiniq, oq, rangli va
hokazo), shuningdek, har bir materialning ishlov berishdagi qarshilik xususiyatlari
to`g`risidagi savollarga yanada aniqroq va to`g`riroq javob berishga imkon beradi.
Texnologiya darslarida turli mehnat faoliyati turlaridan foydalanish o`quvchilar
tomonidan to`planuvchi tajribalarning texnologik operatsiyalarni bajarish
sohasidagi bilim va malakalarining muhim asosini tashkil etadi. Texnologiya
darslarida o`quvchilar faoliyatining muhim natijasibu ularning o`rganilayotgan
obyekt va hodisalarning yangi belgi va 11 xususiyatlarini yanada mustaqil
aniqlash, darsdan darsga yanada aniqroq va tizimlashtirilib boruvchi xulosalarning
chiqarilishidir. Masalan, darslarning birida o`qituvchi o`quvchilar oldiga qog`oz
turlarini aniqlash, qog`ozning ko`pgina vazifaga ega material sifatida umumiy
xususiyatlari, qo`llanish va foydalanilishining cheksiz imkoniyatlarini ta‘riflash
vazifasini qo`yadi. Texnologiya fani dasturi t а l а blari quyid а gilarni o`z ichig а о l а di;
1. Buyumlarning kund а lik ehtiyoj uchun z а rurligi; 2. N а rs а -buyum yoki ishni
b а j а rish j а r а yonid а b о l а larg а b е rish mumkin bo`lg а n pr о gr а mm а d а ko`rs а tilg а n
bilim v а m а l а k а larning m а zmund о rligi. 3. B а rch а o`quvchilarni d а rsd а b а nd qilish
imk о niyati. Texnologiya fani dasturi talablariga muvofiq o’quv dasturi mazmuni
belgilanadi. B о shl а ng`ich sinf o`qituvchisi 1-sinf o’quv d а stur m а zmunini
shakllantirishi uchun o`quvchilarning m е hn а t ta’limi bo`yich а qanday ishlarni
а m а lg а о shirib borishi, u yoki bu ishni b а j а rish n а tij а sid а q а nd а y ko`nikm а , bilim
v а m а l а k а larni eg а ll а shlarini а niq bilishlari k е r а k. А n а shund а y h о ld а o`qituvchi
sinf uchun shu v а qtd а z а rur bo`lg а n m а t е ri а llarni t а nl а sh imk о niyatig а eg а bo`l а di.
Bu o`rind а muhimi, o`quvchilar m а zkur m а t е ri а llarni t а yyorl а sh j а r а yonid а d а stur
n а z а rd а tutg а n bilim v а m а l а k а larni eg а ll а b о lishlarini nazarda tutishi kerak. Bilim
v а m а l а k а lar mehnatning quyidagi turlaridan: 1. Q о g` о z v а k а rt о n bil а n ishl а sh. 2.
G а zl а m а bil а n ishl а sh. 3. Turli m а t е ri а llar bil а n ishl а sh. 4. T ех nik m о d е ll а shtirish.
5. Qishl о q х o`j а ligi m е hn а ti turlarini eg а ll а b о lishlaridan iboratdir. 2-sinf
24

d а sturining m а zmuni – b о shl а ng`ich sinflard а texnologiya fani d а rslarid а gi ta’lim-
t а biyaviy v а zif а lar umumta’lim m а kt а blarid а gi texnologiya fanining umumiy
v а zif а larid а n k е lib chiqib, quyid а gi m а shg`ul о t turlari j а r а yonid а а m а lg а
о shiril а di. 1. Q о g` о z v а k а rt о n bil а n ishl а sh. 2. G а zl а m а bil а n ishl а sh. 3. Turli
m а t е ri а llar bil а n ishl а sh. 4. T ех nik m о d е ll а shtirish. 5. Qishl о q х o`j а ligi m е hn а ti.
H а r bir o`quv yilid а b а rch а sinflard а ish turlari shu t а rtibd а о lib b о ril а di.
25

II BOB.BOSHLANG`ICH TA`LIM TEXNOLOGIYA DARSLARIDA
TURLI MATERIALLAR BILAN ISHLASH.
Texnologiya darslarida turli materiallar bilan ishlash darslarini to’g’ri tashkil
etish va uning usullariga qo’yadigan umumiy talablariga muvofiq tarzda amalga
oshirish kerak. O’qitish metodlari –bu o’qituvchi va o’quvchilarning usullari
bo’lib, bular yordamida o’qituvchi o’quvchilarni bilim, ko’nikma va malakalarini
egallashlariga erishiladi. O’qituvchi o’z tajribasida o’qitishning xilma-xil
usullaridan foydalanishi mumkin. O’qituvchining intilishi, hatti-harakati darsda
o’quvchilarning diqqat-e’tiborlari susaymasligiga, fikrlarning jamlangan
bo’lishiga, ularning chambarchasliklariga yo’llangan bo’lishi kerak. O’qituvchi
darsning har bir daqiqasini qadrlab, o’quvchilarni ham shunga o’rgatish kerak. Har
bir o’qituvchiga o’z uslubi, o’z usulining o’ziga xosligigi ega bo’lish huquqi
berilgan. Biroq shuni aytish mumkinki, bularning barchasiga mustahkam bilim,
bir qarashda hammaga ravshan bo’lgan haqiqatlarni egallab olganlaridagina
erishish mumkin.O’z faoliyatini o’qituvchilik mehnatiga baxsh etmoqchi bo’lgan
o’qituvchilar mana shu hammaga ma’lum haqiqatni o’zlashtirishdan boshlashlari
kerak. Ular darslarda suhbat, gapirib berish, amaliy mashg’ulotlar kabilardan
foydalanib o’zlashtirganini tekshirish, yangi mavzuni tushuntirish va o’tilganini
mustahkamlashni eng boshidan Texnologiyani amaliy mehnat faoliyati bilan
birlashtirish va o’quvchilarning ilmiy bilimlarini chuqur o’zlashtirishini
ta’minlashda ta’limning turli usullaridan foydalaniladi. Nazariy materialni
tushuntirish chog’ida o’qituvchi o’quvchilarning bilimlari va tajribasiga
suyanadi. O’quvchilar tomonidan bajariladigan barcha mehnatga oid harakatlar
nazariy bilimlarni bilishga tayanadi.Boshlang’ich sinflarda ish materiallarining
mazmuni, hajmi va usullari o’quvchilarning amaliy ishga tayyorgarlik
bosqichiga mos kelishi zarur. O’quv materiallarini o’quvchilarga yetkazib
berishda faqat soddalashtirish yo’li bilan borishmaqsadga muvofiq bo’lmaydi.
Bunday yo’l bilan borish o’quvchilarning aqliy rivojlanishi ta’minlay olmaydi.
Har bir mavzuni o’rganishda soddadan murakkabga qarab borish maqsadga
26

muvofiqdir. Boshlang’ich sinflarda turli materiallari bilan ishlashga o’rgatishda
quyidagi ish turlariga bo’linadi.Turli materiallar bilan ishlash.a) Applikattsiya va
mozayka ishlari.b) Loy va plastilin bilan ishlash.v) Turli materiallar bilan ishlashg)
Tabiiy materiallar bilan ishlashTurli materiallar bilan ishlashga o’rgatish
o’quvchilarni estetik ruhda tarbiyalashga xizmat qilib, ularni g’oyaviy-siyosiy,
aqliy, ahloqiy va mehnat tarbiyasini amalga oshirishda g’oyat katta ahamiyatga
egadir.Texnologiya darslarida o’quvchilar turli materiallar bilan ishlash haqida
maxsus bilim, malaka va ko’nikmalarni egallaydilar, borliqni va tabiatni estetik
jihatdan idrok etishni o’rganadilar va bu ularning fikrlash qobiliyatini, ko’rish
xotirasini, ijodiy tasavvurini rivojlantiradi, ijodiy qobiliyatini o’stirishga,
dunyoqarashini shakllantirishga yordam beradi. Shaxsni har tomonlama kamol
toptiradi.Boshlang’ich sinflarda turli materiallari bilan ishlash texnologiya
fanining vazifalari qatoriga quyidagi vazifalarni kiritish mumkin:-o’quvchilarni
tabiatdagi, tevarak-atrofdagi narsa va voqealarga estetik munosabatni tarkib
toptirish, ulardagi go’zallikni his qila bilishga, tushunishga hamda shu his va
tushunchalarni hayotga tadbiq etishga o’rgatish;-tabiatga nisbatan estetik va
emotsional sezgirlikni o’stirish;-muntazam va maqsadga muvofiq ravishda
ko’rib-idrok qilishni, rang sezishni, kompozitsion madaniyatni, fazoviy fikrlashni,
fantaziyani, ko’rish orqali tasavvur qilish va kombinatsiyalash, ijodiy vazifalarni
aniq obrazlarga hal qilishni rivojlantirish;-turli materiallar bilan ishlashning o’ziga
xos xususiyatlari bilan tanishtirishadilar.
Tabiiy materiallar bilan ishlash metodikasi . Tabiiy material bilan
ishlashda darsni tashkil etish va o‘tkazish metodikasi qolgan turlardan darsdan
oldin tabiiy materialni to‘plash tashkil etilishi bilan farqlanadi. I sinfda odatda
tabiiy material o‘qituvchi rahbarligida ekskursiyalarda to‘planadi. Dars temasi:
«Quritilgan barglardan kapalak applikatsiyasi». I sinfda ekskursiya uyushtirishdan
oldin bolalarga bo‘lajak ish namunasi ko‘rsatiladi. Bolalar uni diqqat bilan ko‘rib,
unda ishlatilgan barg plastinkalarining shaklini, daraxt navlarini aniqlaydilar.
Shundan so‘ng uyushtiriladigan ekskursiya plani tuziladi. Ekskursiya marshruti,
alohida e’tibor beriladigan ob’ekt (eman, zarang, akatsiya daraxtlari, hasharotlar,
27

ninachi)lar aniqlanadi. O’quvchilarning e’tiborlari va aqliy faoliyatlarini
kuzatilayotgan ob’ektdan mehnat darslarida ishlarni bajarish uchun zarur bo‘lgan
asosiy muhim belgilari, elementlari va xususiyatlarini ajratishga, to‘planayotgan
materialni to‘g‘ri baholashga yo‘llaydigan savollar ro‘yxati tuziladi. Daraxtzorga
kelganda bolalar kayfiyati ko‘tarilib, ular har narsaga qiziqish bilan qaraydilar,
barglar, ularning ranglari bolalarni ajablantiradi. Ular kuzning butun go‘zalligini,
uning ranglarini, to‘kilgan barglar hidi va ular o‘zining elastiklik xususiyatini
yo‘qotganligini, qattiqlashib, sinuvchan bo‘lib qolganligini ko‘radilar. Bolalarning
atrof-tabiat bilan zavqlanishlari kamayib borishiga qarab, ularning e’tibori
barglarning shakli, daraxtlar navlariga karatiladi. Ana shu vaqtda o‘simliklarda
sodir bo‘layotgan ichki jarayonlar qisqa va tushunarli formada bayon etib beriladi:
o‘simlik yangi sharoitlarga moslashib, qishga tayyorgarlik ko‘ryapti. Barglarni
to‘kish bu o‘ziga xos himoya turidir, chunki barglar suvni ko‘p buglantiradi,
qishda esa tuproqdan namlik juda kam miqdorda keladi. Shundan keyin
bolalarning e’tibori atrofda uchib yurgan kapalak, ninachilarga, ularning asosiy
belgilariga jalb qilinadi. Uchib yurgan hasharotlar, ularning tuzilish formalari
mehnat darslarida hasharotlar applikatsiyasini tayyorlash uchun obraz, to‘plangan
barglar material xizmatini o‘tashi kerak. Bolalar barglarni to‘plar ekanlar, ularning
ranglari, shakllarini qiyoslashni o‘rganadilar, bu ular-ning kuzatuvchanligi va
e’tiborligini o‘stirishga yordam beradi. To‘plangan barglar oldindan tayyorlab
quyilgan daftar varaqlari orasiga qo‘yiladi. Shundan keyin o‘quvchilarga
barglarning mehnat darslarigacha rangini yo‘qotmasligi, buralib ketmasligi uchun
qanday ishlov berish kerakligi tushuntiriladi. Har bir ekskursiyada o‘quvchilarning
e’tibori insonning yaratuvchilik mehnatiga aloatta jalb etilishi kerak. Ekskursiya
oxirida unga yakun yasaladi, ekskursiyada egallangan bilimlar umumlashtiriladi.
Bundan tashqari, o‘kuvchilarga uylarida kapalak va ninachilar tasviri tushirilgan
rasmlarni ko‘rish, ularning tanasi va qanotlarining shakli, rangi qandayligiga
alohida e’tibor berish topshiriladi. Bunday uyushtirilgan ekskursiyadan keyingi
darsda bolalar applikatsiyalarni zo‘r ishtiyoq bilan namoyish qiladilar, agarda
applikatsiyani o‘z istaklariga ko‘ra, o‘zlari to‘plagan materiallardan mustaqil
28

yasash topshirilsa, qiziqishlari yanada ortadi. Bunday dars kuyidagi sxemaga ega
bo‘lishi mumkin: 1.Dars temasi va maqsadini aytish. 2.Utkazilgan ekskursiya
bo‘yicha suhbat: a) ekskursiyada qaerda bo‘ldik? b) qanday daraxtlarni ko‘rdik,
ularning nomi qanday? v) ularning barglarining shakli bir xilmi? g) qanday
xasharotlarni ko‘rdnk? 3. Namuna razbori: a) kapalak qanday qismlardan tashkil
topgan? b) uning qismlari qanday joylashgan? v) uni tasvirlashda qaysi daraxtlar
barglaridan foydalanilgan? 4. Ishni bajarish tartibini aniklash: a) kapalakning
ayrim qismlarn (tanasi, qanotlari)ning joylashishinn grafik tasvirlash; b)
kapalakning tanasi va kanoatlari uchun shakli hamda o‘lchamlari bir xil bo‘lgan
barglarni topish; v) ularni kog‘ozda joylashtirish; g) ishni amaliy bajarish. 5.
O‘qituvchining ishni bajarish usullari haqidagi tushuntirishlari. 6. Applikatsiyani
bajarish bo‘yicha mustaqil ish: a) kapalakning ayrim qismlarini kog‘ozda to‘g‘ri
tasvirlash; b) shakl, o‘lcham va bo‘yoqlarni to‘g‘ri tanlash; v) elimlash ishlarini
tartibli bajarish; g) kapalakning ko‘z va mo‘ylarini to‘g‘ri tasvirlash; d) ish
bajarilgan qog‘ozning orqasida barglaridan foydalanilgan daraxtlarning nomlarini
yozish; 7. Ishni baholash. Ijodiy xarakterdagi ishlar: Masalan: «Baliqlardan
kompozitsiya tuzish». O‘qituvchi umumiy vazifa be-radi, o‘quvchilar esa
o‘qituvchi namunasi asosida o‘z variantlarini izlaydilar. Uqituvchi kelgusi darsda
baliqlardan apshshkatsiya qilinishini aytib, uyda baliqlarning rasmlarini ko‘rish va
kerakli materiallar (barg, urug‘, gul tojibarglari va shu kabilar)ni to‘lab olib
kelishni topshiradi. Darsning sxemasi oldingisi bilan bir xil. Doskaga baliq rasmi
tasvirlangan plakatni osib qo‘yib, bolalar bilan birgalikda baliq tanasi, baliqning
boshi, kanotlari, dumining shakli razbor qilinadi. Baliq turiga ko‘ra baliqning
tanasi, qanot va dumlari xar xil bo‘lishi mumkinligi aniqlanadi, shuning uchun bu
nshda turli tabiiy materiallardan foydalanish mumkin bo‘ladi. Shundan so‘ng ishni
bajarish tartibi aniqlanadi. Avval baliq qismlari uchun material tanlash, uning
umumiy konturini chizish kerak. Shundan keyin kaysi detalning qanday tartibda
elimlanishini, detallarning joylarini aniqlash va so‘ngra ishga kirishish lozim.
Bunday yumushlar bajarilayotgan ishga ijodiy yondoshishni o‘stirishga yordam
beradi. Darsga yakun yasash va bajarilgan ishni baholashda o‘qituvchi
29

foydalanilgan materiallar nomini so‘raydi. Bu tabiiy materiallar bilan ishlash
darsining taxminiy tuzilishidir. Har bir dars kompozitsiyalar tuzish, tanlash,
material, o‘quvchilarning mustaqil ishlashlariga ko‘ra o‘ziga xos xususiyatlarga
ega bo‘ladi.
Har bir amaliy mashg’ulotimizning izchilligi va ketma-ketligiga a’lohida
e’tibor qaratishimiz lozim.O’quvchilarning texnologiya darslarida olgan bilimlari
kelajakda ulardan yetuk mutaxassislar,ixtirochilar bo’lib yetishishida as
qotadi.Amaliy darslarda berilayotgan manbalar o’quvchilarning yoshpsixologik
xususiyatlariga mos kelishi kerak.Aks holda o’quvchilarni haddan ortiq
ma’lumotlar bilan charchatib qo’yishimiz mumkin, buning natijasida o’quvchilarda
darsga bo’lgan qiziqish yo’qolib, dars samaradorligi pasayadi.Texnologiya
darslarida amaliy mashg’ulotlar turli usullarda amalga oshiriladi. Turli materiallar
bilan ishlashda qaysi narsadan nimalar yasash mumkinligini avvaldan rejalab,
anchayin izlanib, tabiat qo‘ynidan axtarib topib, yig’ib olingandan so‘ng, reja
asosida turli o‘yinchoqlar, ertaklar asosida ko‘rsatmali ko‘rinishlarga boy
personajlar yasash mumkin. Texnologiya darslarida turli tabiiy materiallar- daraxt
novdalari, qamish, poxol, g’o‘za chanoqlari, yong’oq, qum, loyning ishlatilishi
hamda plastic massalar: plastilin, rezina, sellofan, polietilin lentalar, plyonkalar,
gugurt qutilari, g’altak, iplar, turli chiqitlar; tuxum po‘chog’i, xandon pista
po‘chog’i, danak po‘choqlari, bo‘shagan plastmassa idishlari ishlatiladiki, ana
shunday tashlab yuborilishi mumkin bo‘lgan narsalardan chiroyli, go‘zal
o‘yinchoqlar, ertak qahramonlari, turli ko‘rsatmali manzaralar yasash mumkinligi
tejamkorlik ruhida tarbiyalash imkoniyatlar ko‘pligini ko‘rsatadi. Tashlandiq
narsalardan ham kerakli buyumlar, estetik zavq olsa bo‘ladigan, ayniqsa, o‘z
ko‘rinishi, mazmuni bilan bolalarni tarbiyalashi mumkin bo‘lgan narsalar yasalishi
ular tarbiyasiga ijobiy ta’sir qiladi.Turli tabiiy materiallarni to‘plash, saqlash
yo‘llarini, ularga ishlov berish yo‘llarini qo‘llash bolalarga tabiatshunoslik
darslarida olgan bilimlarni mustahkamlash imkonini beradi. Turli tabiiy materiallar
bilan ishlash mashg’ulotlarni rejalashtirish va materiallarni tanlashda, albatta,
mahalliy sharoitlardan kelib chiqish, o‘lka iqlimi, tabiati, ishlab chiqarish
30

korxonalari, xalq badiiy ustaxonalari va shu kabilar e’tiborga olish kerakligini
unutmaslik lozim. Bunday mashg’ulotlar bolalarning ijodiy qobiliyatlarini
o‘stiribgina qolmay, ularning ijodkorligini o‘stiradi, estetik hissiyotlarni
shakllantiradi.Turli materiallarning o‘ziga xos texnologik xususiyatlari xilma-xilki,
ulardan narsalar yasashda material sifatida ham, yasalgan narsaga bezak berish
materiali sifatida ham foydalanish mumkin.Tabiiy materiallar bilan ishlashda,
ayniqsa, o‘quvchilar loy, plastilin va tabiiy materiallar, jumladan, daraxtlarning
shoxlari, chinor urug'lari, turli qurigan barglar, daraxt po‘kaklari, yelimlaridan
foydalanib qushlar, jonivorlar, ertak ishtirokchilarining shakllarini qiziqib
yasaydilar. O‘z tasavvurlaridagi personajlar,obrazlar bilan boyitadilar.Turli
materiallar bilan ishlashda o`quvchilar ishlash qoidasiga, texnika xavfsizligi
qoidalariga, gigiyena-sanitariya holatlariga rioya qilibgina qolmay, telamkorlikka
ham alohida e'tibor beradilar. Boshlang`ich sinf “Texnologiya” fani 32 darslarida
bevosita o‘quvchilarga kasb tanlashga oid tavsiyalar va ishlab chiqarish asoslariga
oid ma’lumotlar ko‘proq beriladi. Bunda o‘quvchilarga kasb turlari, ularning
o‘ziga xos xususiyatlari, kasb tanlashda nimalarga e’tibor berish zarurligi haqidagi
ma’lumotlar o‘rgatiladi. Bu kasblardan qaysi birini tanlash o‘quvchilarning
o‘zlariga havola etiladi.Mazkur fani darslarini o‘qitishdan oldinga qo‘yilgan asosiy
ish o‘quvchilarning jismoniy tomondan to‘g‘ri rivojlanishini ta’minlash, ijodiy
qobiliyatlarini o‘stirish va amaliy ish bajarish ko‘nikmalarini tarkib toptirishdir.
O‘quvchilarga ishlab chiqarish jarayoni, ishlab chiqarish sohalari, bunda
qo‘llaniladigan asbob-uskunalar va mexanizm-mashinalar, ularning turlari va
ishlatilishi bilan tanishtiriladi hamda oddiy buyumlarni tayyorlash o‘rgatiladi.
Darslar jarayonida turli tabiiy hamda metall va metallmas materiallarga texnologik
usullar asosida ishlov berish ishlarini o‘rgatish orqali o‘quvchilarni kasb-hunarga
yo‘naltirishni yanada kuchaytirish, xalq hunarmandchiligi asoslari,
ro‘zg‘orshunoslik,elektrotexnika ishlarini bajarishda kasb-hunarga yo‘llash
bo‘yicha bilim, ko‘nikma va malakalarni egallash hamda ularni hayotda qo‘llay
olish layoqatini shakllantiriladi.Shuningdek, o‘quvchilarga “Texnologiya” fani
yo‘nalishlari bo‘yicha kasb turlari haqida axborotlar beriladi.
31

2.1.BOSHLANG`ICH TA`LIMDA QOG`OZ VA KARTON ORQALI UYCHA
YASASH TEXNOLOGIYASI.
32

Har qanday bola xususiy uyning orzulari, u erda individual atmosferani
yaratishi va o'yindan zavqlanish mumkin. Asosan bunday uylar ikki xil bo'linadi:
bola o'zi va qo'g'irchoqlar uchun mo'ljallangan. Kartonning har qanday uyi etarli
darajada oddiy, chunki ushbu material yumshoq va amaliylik bilan tavsiflanadi.
Chiroyli, to'g'ri va chiroyli dizaynni yaratish uchun siz ularni yig'ish bo'yicha
ko'rsatmalarga rioya qilishingiz kerak.
Uyni yaratishda ishlash paytida bizga kerak bo'ladi:
 karton;
 yangi pichoq bilan ish yuritish pichog'i;
 qaychi;
 elim;
 skotch;
 dekorativ materiallar: Fon rasmi qoldiqlari, linolyum, o'z-o'zidan yopishqoq
qog'oz, mato;
 bo'yoqlar - guach yoki akril;
 cho'tkalar.
Kichik uy quyidagi ko'rsatmalarga muvofiq amalga oshiriladi:
1. Birinchi qavatda 2 xonadan iborat ikki qavatli uyni ishlab chiqarish uchun siz bir
xil yog'ga ega bo'lgan ikkita katakchani olishingiz kerak, bu esa elim bilan izchil
bog'liq. Qu tid a katakka kattaligi, ikki tomon uyning bitta devori tomonidan hosil
bo'lishi uchun ko'proq cho'zilgan.
2. Birinchi qavatni shakllantiradigan cho'zilgan katak bir qismli to'rtburchaklar
yordamida ajratilgan kartonning rolini bajaradigan kartonli to'rtburchaklar
yordamida ajratilgan.
3. Tomni shakllantirish uchun biz to'rtburchaklar olishimiz kerak. O'rtada o'lchagich
va pichoq yordamida kesilgan kesma. Keyin to'rtburchaklar "pasayadi" va
burchakka egilib, buklanadi. Yelimdan foydalanish, burchak tomchasi uyning eng
yuqori qavatiga biriktirilgan.
4. Qirqilangan dizayn katta karton varaqqa joylashtirilgan
5. Olingan raqam kesilib, dizaynni shakllantiradi .
33

6. Devorlarda deraza teshiklari va eshik kesiladi.
7. Uyimiz quyidagi ko`rinishga keladi.
8.
2.2 BOSHLANG`ICH TA`LIMDA TABIIY MATERIALLAR BILAN ISHLASH
TEXNOLOGIYASI .
Tabiiy materiallar o`qituvchi rahbarligida ekskursiyalarda to‘planadi.
Ekskursiya uyushtirishdan oldin bolalarga bo‘lajak ish namunasi ko‘rsatiladi.
Bolalar uni diqqat bilan ko‘rib, unda ishlatilgan barg plastinkalarining shaklini,
daraxt navlarini aniqlaydilar. Shundan so‘ng uyushtiriladigan ekskursiya rejasi
tuziladi. Ekskursiya mashg`ulotlarida alohida e’tibor beriladigan ob’ekt (eman,
34

zarang, akatsiya daraxtlari, hasharotlar, ninachi)lar aniqlanadi. Bolalarning
e’tiborlari va aqliy faoliyatlarini kuzatilayotgan ob’ektning zarur bo‘lgan asosiy
muhim belgilari va xususiyatlarini ajratishga, to‘planayotgan materialni to‘g‘ri
baholashga yo‘llaydigan savollar tuziladi.Boshlang`ich ta’lim muassasalarida
tabiiy materiallar bilan ishlash.Daraxtzorga kelganda bolalar kayfiyati ko‘tarilib,
ular har narsaga qiziqish bilan qaraydilar, barglar, ularning ranglari bolalarni
ajablantiradi. Ular kuzning butun go‘zalligini, uning ranglarini, to‘kilgan barglar
hidi va ular o‘zining elastiklik xususiyatini yo‘qotganligini, qattiqlashib, sinuvchan
bo‘lib qolganligini ko‘radilar. Bolalarning atrof-tabiat bilan zavqlanishlari kamayib
borishiga qarab, ularning e’tibori barglarning shakli, daraxtlar navlariga qaratiladi.
Ana shu vaqtda o‘simliklarda sodir bo‘layotgan ichki jarayonlar qisqa va
tushunarli shaklda bayon etib beriladi: jumladan‚ o‘simlik yangi sharoitlarga
moslashib, qishga tayyorgarlik ko‘ryapti. Barglarni to‘kish bu o‘ziga xos himoya
turidir, chunki barglar suvni ko‘p bug‘lantiradi, qishda esa tuproqdan namlik juda
kam miqdorda keladi. Shundan keyin bolalarning e’tibori atrofda uchib yurgan
kapalak, ninachilarga, ularning asosiy belgilariga jalb qilinadi. Uchib yurgan
hasharotlar ularning tuzilish shakllari mehnat darslarida hasharotlar
applikatsiyasini tayyorlash uchun obraz, to‘plangan barglar material xizmatini
o‘tashi kerak.Bolalar barglarni to‘plar ekanlar, ularning ranglari, shakllarini
qiyoslashni o‘rganadilar, bu ularning kuzatuvchanligini o‘stirishga yordam beradi.
To‘plangan barglar oldindan tayyorlab qo‘yilgan daftar varaqlari orasiga qo‘yiladi.
Shundan keyin bolalarga barglarning mehnat mashgulotlarigacha rangini
yo‘qotmasligi, buralib ketmasligi uchun qanday ishlov berish kerakligi
tushuntiriladi. Har bir ekskursiyada bolalarning e’tibori insonning yaratuvchilik
mehnatiga albatta jalb etilishi kerak, Ekskursiya oxirida unga yakun yasaladi,
ekskursiyada egallangan bilimlar umumlashtiriladi. Bundan tashqari, bolalarga
kapalak va ninachilar tasviri tushirilgan rasmlarni ko‘rish, ularning tanasi va
qanotlarining shakli, rangi qandayligiga alohida e’tibor berish topshiriladi.Bunday
uyushtirilgan ekskursiyadan keyingi mashgulotda bolalar applikatsiyalarni zo‘r
ishtiyoq bilan namoyish qiladilar, agarda applikatsiyani o‘z istaklariga ko‘ra,
35

o‘zlari to‘plagan materiallardan mustaqil yasash topshirilsa, qiziqishlari yanada
ortadi. Bunday mashgulot quyidagi sxemaga ega bo‘lishi mumkin:
1. Mashg‘ulot mavzusi va maqsadini aytish.
2. O‘tkazilgan ekskursiya bo‘yicha suhbat quyidagicha bo‘ladi:
3. ekskursiyada qa ye rda bo‘ldik?
4. qanday daraxtlarni ko‘rdik, ularning nomi qanday?
5. ularning barglarining shakli bir xilmi?
6. qanday hasharotlarni ko‘rdik?
7. Namuna tahlili:
8. kapalak qanday qismlardan tashkil topgan?
9. uning qismlari qanday joylashgan?
10. uni tasvirlashda qaysi daraxtlar barglaridan foydalanilgan?
11. Ishni bajarish tartibini aniqlash:
12. kapalakning ayrim qismlari (tanasi, qanotlari)ning joylashishini tasvirlash;
13. kapalakning tanasi va qanotlari uchun shakli hamda o‘lchamlari bir xil bo‘lgan
barglarli topish;
14. ularni qog‘ozda joylashtirish;
15. ishni amaliy bajarish.
16. O`qituvchining ishni bajarish usullari haqidagi tushuntirishlari.
17. Applikatsiyani bajarish bo‘yicha mustaqil ish:
18. kapalakning ayrim qismlarini qog‘ozda to‘g‘ri tasvirlash;
19. shakl, o‘lcham va bo‘yoqlarini to‘gri tanlash;
20. yelimlash ishlarini tartibli bajarish;
21. kapalakning ko‘z va mo‘ylarini to‘g‘ri tasvirlash;
22. ish bajarilgan qog‘ozning orqasida barglaridan foydalanilgan daraxtlarning
nomlarini yozish;
23. Ishni baholash.
Ijodiy xarakterdagi ishlar. Masalan: «Baliqlardan kompozitsiya tuzish».
O`qituvchi umumiy vazifa beradi, bolalar esa‚ o`qituvchi namunasi asosida o‘z
variantlarini izlaydilar. O`qituvchi doskaga baliq rasmi tasvirlangan plakatni osib
36

qo‘yib, bolalar bilan birgalikda baliq tanasi, baliqning boshi, qanotlari, dumining
shakli tahlil qilinadi. Baliq turiga ko‘ra uning tanasi, qanot va dumlari har xil
bo‘lishi mumkinligi aniqlanadi, shuning uchun bu ishda turli tabiiy materiallardan
foydalanish mumkin bo‘ladi. Shundan so‘ng ishni bajarish tartibi aniqlanadi.
Avval baliq qismlari uchun material tanlash, uning umumiy tarhini chizish kerak.
Shundan keyin qaysi detalning qanday tartibda yelimlanishini, detallarning
joylarini aniqlash va so‘ngra ishga kirishish lozim. Bunday yumushlar
bajarilayotgan ishga ijodiy yondoshishni o‘stirishga yordam beradi. Mashg‘ulotga
yakun yasash va bajarilgan ishni baholashda o`qituvchi foydalanilgan materiallar
nomini so‘raydi. Turli materiallar bilan ishlashda qaysi narsadan nimalar yasash
mumkinligini avvaldan rejalab, anchayin izlanib, tabiat qo‘ynidan axtarib topib,
yig’ib olingandan so‘ng, reja asosida turli o‘yinchoqlar, ertaklar asosida
ko‘rsatmali ko‘rinishlarga boy personajlar yasash mumkin. Texnologiya darslarida
turli tabiiy materiallar- daraxt novdalari, qamish, poxol, g’o‘za chanoqlari,
yong’oq, qum, loyning ishlatilishi hamda plastic massalar: plastilin, rezina,
sellofan, polietilin lentalar, plyonkalar, gugurt qutilari, g’altak, iplar, turli chiqitlar;
tuxum po‘chog’i, xandon pista po‘chog’i, danak po‘choqlari, bo‘shagan plastmassa
idishlari ishlatiladiki, ana shunday tashlab yuborilishi mumkin bo‘lgan narsalardan
chiroyli, go‘zal o‘yinchoqlar, ertak qahramonlari, turli ko‘rsatmali manzaralar
yasash mumkinligi tejamkorlik ruhida tarbiyalash imkoniyatlar ko‘pligini
ko‘rsatadi. Tashlandiq narsalardan ham kerakli buyumlar, estetik zavq olsa
bo‘ladigan, ayniqsa, o‘z ko‘rinishi, mazmuni bilan bolalarni tarbiyalashi mumkin
bo‘lgan narsalar yasalishi ular tarbiyasiga ijobiy ta’sir qiladi.Turli tabiiy
materiallarni to‘plash, saqlash yo‘llarini, ularga ishlov berish yo‘llarini qo‘llash
bolalarga tabiatshunoslik darslarida olgan bilimlarni mustahkamlash imkonini
beradi. Turli tabiiy materiallar bilan ishlash mashg’ulotlarni rejalashtirish va
materiallarni tanlashda, albatta, mahalliy sharoitlardan kelib chiqish, o‘lka iqlimi,
tabiati, ishlab chiqarish korxonalari, xalq badiiy ustaxonalari va shu kabilar
e’tiborga olish kerakligini unutmaslik lozim. Bunday mashg’ulotlar bolalarning
ijodiy qobiliyatlarini o‘stiribgina qolmay, ularning ijodkorligini o‘stiradi, estetik
37

hissiyotlarni shakllantiradi.Turli materiallarning o‘ziga xos texnologik
xususiyatlari xilma-xilki, ulardan narsalar yasashda material sifatida ham, yasalgan
narsaga bezak berish materiali sifatida ham foydalanish mumkin.Tabiiy materiallar
bilan ishlashda, ayniqsa, o‘quvchilar loy, plastilin va tabiiy materiallar, jumladan,
daraxtlarning shoxlari, chinor urug'lari, turli qurigan barglar, daraxt po‘kaklari,
yelimlaridan foydalanib qushlar, jonivorlar, ertak ishtirokchilarining shakllarini
qiziqib yasaydilar. O‘z tasavvurlaridagi personajlar,obrazlar bilan boyitadilar.Turli
materiallar bilan ishlashda o`quvchilar ishlash qoidasiga, texnika xavfsizligi
qoidalariga, gigiyena-sanitariya holatlariga rioya qilibgina qolmay, telamkorlikka
ham alohida e'tibor beradilar. Boshlang`ich sinf “Texnologiya” fani 32 darslarida
bevosita o‘quvchilarga kasb tanlashga oid tavsiyalar va ishlab chiqarish asoslariga
oid ma’lumotlar ko‘proq beriladi. Bunda o‘quvchilarga kasb turlari, ularning
o‘ziga xos xususiyatlari, kasb tanlashda nimalarga e’tibor berish zarurligi haqidagi
ma’lumotlar o‘rgatiladi. Bu kasblardan qaysi birini tanlash o‘quvchilarning
o‘zlariga havola etiladi.Mazkur fani darslarini o‘qitishdan oldinga qo‘yilgan asosiy
ish o‘quvchilarning jismoniy tomondan to‘g‘ri rivojlanishini ta’minlash, ijodiy
qobiliyatlarini o‘stirish va amaliy ish bajarish ko‘nikmalarini tarkib toptirishdir.
O‘quvchilarga ishlab chiqarish jarayoni, ishlab chiqarish sohalari, bunda
qo‘llaniladigan asbob-uskunalar va mexanizm-mashinalar, ularning turlari va
ishlatilishi bilan tanishtiriladi hamda oddiy buyumlarni tayyorlash o‘rgatiladi.
Darslar jarayonida turli tabiiy hamda metall va metallmas materiallarga texnologik
usullar asosida ishlov berish ishlarini o‘rgatish orqali o‘quvchilarni kasb-hunarga
yo‘naltirishni yanada kuchaytirish, xalq hunarmandchiligi asoslari,
ro‘zg‘orshunoslik,elektrotexnika ishlarini bajarishda kasb-hunarga yo‘llash
bo‘yicha bilim, ko‘nikma va malakalarni egallash hamda ularni hayotda qo‘llay
olish layoqatini shakllantiriladi.Shuningdek, o‘quvchilarga “Texnologiya” fani
yo‘nalishlari bo‘yicha kasb turlari haqida axborotlar beriladi.
38

2.3 BOSHLANG`ICH TA`LIM TEXNOLOGIYA DARSLARIDA TURLI
MATERIALLARNING XALQ HUNARMANDCHILIGIDAGI ROLI.
Texnologiya ta’limini amalga oshirishda maktablar, maktabdan tashqari
tarbi-
yaviy muassasalar, oila, jamoatchilik, ishlab chiqarish korxonalari, xalq
hunarmand-
larining tajribalari hamda o‘zaro hamkorlikdagi munosabatlari tiklanib, o‘quv ja-
rayonida foydali mahsulot–tovar moddiy ne’matlar yetishtirilib, ta’lim muassasala-
rining bozor iqtisodiyotini amalga oshirishda qatnashishida erishish ham dolzarb
muammolardan hisoblanadi.
Ma’lumki boshlang ‘ ich sinf umumiy o‘rta ta ’ limning poydevori hisoblanib,
unda bola shaxsini ilk ko‘rinishlari shakllanadi. Shu jumladan
maktab ta ’ limiga aynan boshlang ‘ ich ta ’lim tizimiga e’tibor beradigan bo‘lsak: 1-
sinf o‘quvchilarining ijodkorlikka o‘rgatishda tabiiy material bilan ishlashda ayrim
kasblarda ishlatiladigan asboblar nomlarini va nima maqsadda ishlatilishini bilish,
yog‘och materiallaridan olinadigan daraxtlarini tanishi va ularning nomlarini
bilishi, ayrim gazlama turlari nomi, xususiyatlarini va ulardan tayyorlanadigan
buyumlarni bilishi, pazandalikda ishlatiladigan mahsulotlarning turlari va nomlari
nima maqsadda ishlatilishini bilishi lozim. Texnologiya ta’limi mazmuni, mohiyati
va vazifalariga ko‘ra ko‘pgina ilmiy, tabiiy,ijtimoiy-iqtisodiy bilimlarni
umumlashtirib,mujassamlashgan holda amaliyotga tatbiq etishni ko‘zda tutadi.
Texnologiya ta’limi maktab tizimi umumta’lim fanlarida o‘rganiladigan nazariy
bilimlarni amali-yot, ishlab chiqarish bilan bog‘laydigan quvvatli didaktik
vositadir.Umumiy o‘rtata’lim maktablarida texnologiya ta’limining maqsad va
vazifalarini belgilab olishnazarda tutiladi: maktabgacha ta’lim-tarbiya bosqichida
bolalarning yosh, ruhiy vaindividual xususiyatlarini hisobga olgan holda mehnat
dunyosi, jarayoni, kishilari,buyumlari to‘g‘risidagi dastlabki tushuncha va
tasavvurlar uyg‘otish, maqsadli ish-harakat usullari ko‘proq o‘yinlar tarzida
39

o‘rgatib boriladi. Boshlang‘ich sin ﬂ arda (I-IVsin ﬂ ar) texnologiya darslarini olib
borish o‘quvchilarni mehnat va hunarmandchilikdunyosi, o‘simliklarni parvarish
qilish, turli materiallar bilan tanishtirish, oddiy ishlov berish, oddiy mehnat va
hunarmandchilik asboblari va mehnat, ish-harakat usullari
to‘g‘risida sodda tasavvurlar hosil qilishni ko‘zda tutadi.Bu davrda o‘quvchilar
tex-
nologiya ta’limidan o‘zlashtirgan bilimlar ko‘lamini o‘zlarining hayotiy
tajribalarida va oiladagi mehnat jarayonida mustahkamlaydilar va kengaytirib
boradilar. Milliy xalq hunarmandchilik sohalarini ularda ishlatilayotgan material
turiga qarab umumlashtirish, turli xil materiallarga ishlov berishga asoslangan
milliy xalq hunarmandchilik sohalariga bo‘lish kerak Aynan hunarmandchilikning
shu sohasi qizlar uchun ixtisoslashtirilgan bo’lib, hozirgi kunda bu xalq
hunarmandchilik turi bilan shug’ullanuvchi ayol-qizlarimiz bisyor.
Hunarmandchilik sanoat ishlab chiqarishi yo lga qo yilguniga qadar insonningʻ ʻ
yaratuvchanlik salohiyatini yuzaga chiqargan, shu orqali ro zg or tebratish
ʻ ʻ
imkonini bergan va butun dunyoda keng tarqalgan mehnat turi. Ayrim mamlakatlar
va alohida hududlarda hunarmandchilik hozir ham aholi bandligini ta minlashning
ʼ
muhim omili sifatida o rin tutib, soha mahsulotlari usta hunarmandlarning qo l
ʻ ʻ
mehnati orqali san at asari darajasiga yetkazilmoqda. Shu bois mamlakatimizda
ʼ
ham hunarmandchilik ravnaqiga turizm industriyasining jozibadorligini
ta minlovchi vosita sifatida e tibor qaratilib, hunarmandlar faoliyatini har
ʼ ʼ
tomonlama qo llab-quvvatlashga qaratilgan chora-tadbirlar izchil hayotga tatbiq
ʻ
etilayotir. 1-4-sinflarda ‘Texnologiya” fani darslarida o‘quvchilarga kishilarning
hayotida mehnatning tutgan o‘rni, eng sodda mehnat amallari va ish qurollari,
ulardan foydalanishga oid dastlabki ma’lumotlar beriladi. Qog‘oz, yelim,gazlama,
ip, plastilin kabi materiallardan igna, qaychi, pichoq kabi mehnat qurollari
yordamida sodda buyumlar, o‘yinchoqlar yasash, tayyorlash orqali ularda dastlabki
mehnat ko‘nikmalari shakllantiriladi. Dars jarayonida o‘qituvchi o‘quvchilarga
ko‘p miqdorda qog’oz turlarining borligi, mamlakatda turli xususiyatga ega bir
necha yuz turdagi qog’oz ishlab chiqarilishini misollar va ko‘rgazmali materiallar
40

orqali ko‘rsatib, tushucha berib boradi. III va IV sinflarda o‘quv buyumlari
konstruktsiyasi, ularni tayyorlash usullari murakkablashtiriladi va turli qalinlik,
zichlik va taranglikdagi bir xil o‘lchamdagi qog’oz ishlanmalarini ko‘rsatib,
o‘qituvchi amalda ushbu modelni tayyorlash uchun chizma va karton qog’ozi
yaxshiroq mos kelishini ko‘rsatib beradi. O‘quvchilar qog’oz va kartonning
mustahkamligi, qalinligi, egiluvchanligi va sinuvchanligini aniqlash va
taqqoslashning elementar usullari bilan tanishib boradilar. III sinf o‘quvchilari
kerakli kuzatishlar orqali qog’oz va yupqa kartondan detallarni bukish, qo‘shish,
kesish va yelimlash mehnat operatsiyalarini bajarish jarayonida olingan
bilimlardan foydalanadilar.IV sinfda o‘quvchilarni qog’oz va kartonning fizikaviy
va texnologik xususiyatlarini o‘rgatiladi.Texnologiya darslarida foydalanadigan
boshqa materiallar – gazlama, tabiiy material, plastmassa plyonkalar xususiyatlari
bilan taqqoslaydilar.Turli materiallar bilan ishlash darslarining texnologik
xususiyatlari, qog’oz va karton bilan ishlash hamda gazlama va tolali materiallar
bilan ishlash darslaridan farq qiladi. Chunki qog’oz, karton va gazlama hamda
tolali materiallar tayyor mahsulot bo‘lib, ulardan turli o‘yinchoqlar yasaladi,
ularning chiqindilaridan ham tejamkorlik bilan foydalanish o‘rgatiladi.
41

BOSHLANG`ICH TA`LIMDA PAZANDACHILIK SIRLLARI
42

III BOB.BOSHLANG`ICH SINFDA TEXNOLOGIYA DARSLARIDA
TAJRIBA SINOV ISHLARINI TASHKIL ETISH,O`TKAZISH VA TAHLIL
QILISH.
Boshlang`ich sinfda mehnat shakli turli-tuman bo’lib, ularni shartli ravishda
boshlang’ich mehnat shaklining quyidagi shakllariga ajratish mumkin: turli
m а t е ri а llarni to`pl а sh, ularga ishlov berish v а s а ql а shga oid mehnat qog’oz, karton,
tolali materiallar plastik massa, lentalar T е v а rak- а tr о fni muh о f а z а qilishga oid
mehnat sinf burchagida “jonli tabiat” yaratish, ekinzor tashkil etish, sabzavotlar
o’stirish, gulxona yaratish turli t а biiy m а t е ri а llarg а а sb о blar va ish qurollari bilan
ishl о v b е rishga oid mehnat daraxt barglari, novda, qamish, poxol, g’o’za
chanoqlari, yong’oq qumni to’plash. must а qil ravishda ij о dk о rlik q о biliyatlarini
o`stirishga oid mehnat o’z uyida gullar parvarishlash, mevali daraxtlar ekish, turli
hunarmandchilik sirlarini o’zlashtirish. obr а zlar, p е rs о n а jlar, o`yinch о qlarni
yar а tishga oid mehnat. tabiiy va sun’iy tolalarda o’yinchoqlar tikish, “pape mashe”
qog’ozlar vositasida yasash.Mazkur shakllar o’quvchilarda mehnatning : 1. Q о g` о z
v а k а rt о n bil а n ishl а sh; 2. G а zl а m а bil а n ishl а sh; 3. Turli m а t е ri а llar bil а n ishl а sh;
4. T ех nik m о d е ll а shtirish; 5. Qishl о q х o`j а ligi m е hn а ti turlari bo’yicha bilim,
malaka va ko’nikma hosil qilishga da’vat etadi Boshlang’ich sinflarda texnologiya
fanini amalga oshirib borishda boshqa predmetlarni o’rgatishda bo’lganidek,
o’qitishning xilma-xil metodlari qo’llanilib, o’qitishning xilma-xil metodlari
qo’llanilib, o’quvchilarning texnologiyaga bo’lgan qiziquvchanligini va
ziyrakligini oshirib boradi. Ma’lum mavzu doirasadagi bilimlarini amalga qo’llay
olish usullarini o’rgatadi. O’qitish metodi qisqa vaqt mobaynida o’quvchilarga
ko’proq bilim berishni o’ziga maqsad qilib oladi. O’qitish metodlari bilimlarning
shunday darajada egallanishiga xizmat qiishi kerakki, unda o’quvchilar
o’qituvchining berayotgan ko’rsatmalari asosida o’zlarining ijodkorliklari,
fantaziyalarini ishlata olish, olingan bilimlarini shu ko’rsatmalar asosida amalda
ochib bera olishi kerak. Albattaki, har bir metodni o’z o’rnida qo’llash kerak, oddiy
chizma chizishni butun sinfga barobar o’rgatishda frontal, amaliy ish bajarishda
yakka shakldan foydalaniladi. Bitta darsning o’zida o’qitishning turli usullari
43

qo’llanishi mumkin. O`qituvchining intilishi, xatti-harakati darsda o’quvchilarning
diqqat-e’tiborlari susaymasligiga, fikrlarining jamlangan bo’lishiga, ularning
charchamasliklari va zerikmasliklariga yo’llangan bo’lishi kerak. Boshlang`ich sinf
o`quvchilarining texnologiya darslarida bajaradigan ishlarning to’g’ri, sifatli va
mazmunli bo’lishi ko’p jihatdan ular tomonidan egallangan nazariy bilimlar
natijalariga bog’liq. Nazariy bilimi yaxshi bo’lgan o`quvchilar amaliy 43
masalalarni hal etish uchun muhim bo`lgan turli materiallarning xususiyati va sifati
(yumshoq-qattiq; yengil-og`ir; zich-g`ovak; mustahkam-nozik; tiniq, oq, rangli va
hokazo), shuningdek, har bir materialning ishlov berishdagi qarshilik
xususiyatlarini to`g`ri tushunb ishni sifatli va mazmunli bajaradi. Texnologiya
darslarida o`quvchilar faoliyatining muhim natijasi – ularning o`rganilayotgan
obyekt va hodisalarning yangi belgi va xususiyatlarini avvalo, nazariy jihatdan
tushunib olishi, ularni mustaqil aniqlash malakasiga ega bo’lishi, darsdan darsga
yanada aniqroq va kengroq nazariy bilimlarga ega bo’lishi kerak. Masalan, darsda
o`qituvchi o`quvchilar qog`oz turlari va ularni bir-biridan farqlash haqida,
qog`ozning ko`pgina vazifaga ega material ekanligini, qog’ozning umumiy
xususiyatlari, qo`llanish va undan foydalanilishining cheksiz imkoniyatlarini
ta’riflab, tushuntirib beradi. Amaliy ishlarda qog’ozdan foydalanish
texnologiyalarini o’rgatadi. O`quvchilar shu tariqa qog’oz xususiyatlarini farqlash,
boshqa materiallarga o`xshash xususiyatlarni izlash va topish, ularning aniq amaliy
maqsadlar uchun tanlanishini asta-sekin o`rganib boradilar. Bularning barchasi
bolalarda buyumni konstruksiyalashtirish va uni to`g`ri bajara olish ko`nikmalarini
rivojlantirish uchun muhim ahamiyatga ega. M е hnat darslarida o’quvchilarga
nazariy bilim berishda buyum, material, ulardan foydalanish, tayorlash
texnologiyalarini ko’rsatib izohlanishi amaliy ishlarni bajarishda yaxshi natija
beradi. Bu buyum-narsani xuddi namunadagid е k yasash uchun namuna bo’ladi.
Bolalar o’qituvchining nazariy ta’riflashini tinglaydi va amaliy ko’rsatib borishini
sinchiklab qarab, buyumni yasash yo’llarini qunt bilan izlaydilar. Masalan, birinchi
sinf m е hnat darslarida, odatda tayyorlanishi k е rak bo’lgan buyum-narsaning
44

namunasi ko’rsatiladi. Bunda birinchi sinf o’quvchilari uchun r е al, buyum-narsa,
buyumning namunasi zarurligi nazarda tutiladi.
3.1 BOSHLANG`ICH SINF TEXNOLOGIYA DARSLARIDA TURLI XIL
METODLARDAN FOYDALANIB DARS O`TISH METODIKASI.
Bitta darsning o’zida o’qitishning turli usullari qo’llanishi mumkin.
O`qituvchining intilishi, xatti-harakati darsda o’quvchilarning diqqat-e’tiborlari
susaymasligiga, fikrlarining jamlangan bo’lishiga, ularning charchamasliklari va
zerikmasliklariga yo’llangan bo’lishi kerak. Didaktik jarayon tuzilmasiga ko’ra
ta’lim metodlari 3 guruhga bo’linadi:
1. O’quv-bilish faoliyatini tashkil etish va bajarish metodlari;
2.O’quv- bilish faoliyatini rag’batlantirish va motivlash metodlari
3.Nazorat va o’z-o’zini nazorat (boshqarish) qilish metodlari.
Bilimlarni yetkazish shakliga ko’ra: • Og’zaki bayon qilish metodlari
*Ko’rgazmali metodlar
• Amaliy metodlar
Og’zaki metod : Ta’lim metodlari tizimida muhim o’rin tutadigan metod bo’lib,
o’zi ham quyidagi turlarga bo’linadi:
• hikoya
• suhbat
• tushuntirish
• ma’ruza
Ko’rgazmali metod: samarali metodlardan biri hisoblanib, zamonaviy ta’limning
asosini tashkil etadi. Ko’rgazmali metod 5 turga bo’linadi:
• Namoyish
• Tasvirlash
• Sayohat
• Kino
• Grafik ishlar
Amaliy ishlar metodi : Nazariy bilimlarimizni amalda tatbiq etish uchun eng zarur
metod hisoblanadi.
45

• Mashq
• Laboratoriya
• Amaliy ishlar
Og`zaki bayon qilish metodi ikki formada mavjud bo’lishi mumkin:
1. Monologik bayon qilish, bunda faqat o’qituvchi gapiradi, o’quvchilar esa
uning nutqini idrok etib, anglab oladilar. Qo’l mehnati darslarida tushuntirish va
hikoya qilish, instruktaj ko’rinishida bo’ladi
2.Dialogik bayon bo’lib bu o’qituvchi va o’quvchilarning o’zaro suhbatidir.
Hikoya qilish – bu programma materialini jonli va obrazli bayon qilishdir. Bu
holda yangi bilimni o’qituvchining o’zi beradi. Ba’zan suhbat davomida
o’quvchilar tushuntirilayotgan narsalarni qanchalik o’zlashtirayotganliklarini
aniqlash maqsadida ularga savollar bilan murojaat etish maqsadga muvofiqdir.
Hikoya agarda bajarilgan ishlar, natural namunalar, rasmlar, fotosuratlar va shu
kabilarni ko’rsatib qilinsa, anchagina tushunarliroq bo’ladi. Bu o’rinda
tushuntirayotganingda – ko’rsat, ko’rsat va tushuntir degan qoida bajariladi. Yangi
materialni bayon qilishda o’quvchilarning bir xil emasligini nazarda tutish lozim.
O`qituvchi hikoyasi quyidagi talablarga javob berishi kerak: U mazmuniga ko’ra –
programmada nazarda tutilgan barcha o’quv materialini aniq va to’liq qamrab
olishi kerak; Bayon etilish shakliga ko’ra – aniq, tushunarli, mantiqiy, iboralari
sodda bo’lishi zarur; Material qiziqarli va o’quvchilarning fikrini
aktivlashtiradigan, diqqatini yangilikning asosiy elementlariga jalb qiladigan
bo’lishi lozim; Hikoyada o’qituvchi o’quvchilarbop fakt va tushunchalarga
asoslanishi lozim. Nutq sodda va aniq bo’lmasa o’quvchilarning hikoyaga,
keyinchalik predmetga bo’lgan qiziqishi so’nishi mumkin. O`qituvchi hikoyasida
o’quvchilarning nutqini yangi so’zlar bilan boyituvchi atamalar bo’lishi, ularning
ma’nosini shu vaqtning o’zida tushuntirmog`i shart; Hikoya qilinayotgan
materialni saralash maxsus reja asosida amalga oshiriladi. O’qituvchi har bir
darsda uning maqsadini aniq belgilab oladi, asosiy tushunchalarga alohida urg’u
berib, hikoyani qisqa va o’quvchilarda his-hayajon, mavzuga qiziqishini uyg’otib
46

borishi lozim, o’qituvchida albatta aktyorlik qobiliyati bo’lishi, hikoyani obrazga
kirib, o’quvchilar e’tiborini jalb qila olish malakasi mukammal bo’lishi kerak.
Instruktaj – texnologiya fanining samarali metodlaridan biridir.
Instruktajning maqsadi o’quvchilarning amaliy faoliyatlarini uyushtirish va
yo’naltirish orqali ularning amaliy bilim, ko’nikma va malakalarga ega
bo’lishlarini hamda ularda mehnatga ongli ijodiy yondashishni tarbiyalashni
ta’minlashdir. Instruktaj olgan o’quvchiga ishning maqsadi va usullari ravshan
bo’lishi kerak. Instruktajning vazifasi o’quvchilarga texnologik jarayonni ongli va
to’g`ri rejalashtirishni o’rgatishdan iboratdir. Instruktaj olgan o’quvchilar: ishni
ratsional usullarda va to’g`ri izchillikda bajara bilishlari, mehnatni tashkil etishning
belgilangan formalari va xavfsizlik texnikasi qoidalarini amalga oshirishlari, yo’l
qo’yilgan xatolarni ish jarayonida tuzatishlari va ularning paydo bo’lish sabablarini
bartaraf eta bilishlari kerak. Og`zaki instruktaj suhbat yoki hikoya qilish metodi
orqali berilishi mumkin. Suhbat va hikoya qilish jarayonida ham predmetlar yoki
ish usullari namoyish etilishi mumkin. Grafik ishlar texnik mehnatni o’rgatishda
muhim o’rinni egallaydi. Biror narsaning chizmasini chizishga butun bir dars,
ba’zan ikki dars bag`ishlanadi. O`qituvchi ish sifatini o’quvchilarning albomlarni
qanday tutganligi bilan baholashi mumkin. Amaliy ishlar o’quvchilarga egallagan
bilimlarini amalda qo’llashni o’rgatishda yordam beradi. Amaliy ishlarni bajarish
rejasini o’quvchilarning o’zlari mustaqil tuzishlari katta ta’limiy-tarbiyaviy
ahamiyatga egadir. Ko’rgazmali qurollarning o’quvchilar tomonidan bajarilishini
ham amaliy ishlarga kiritish mumkin, bu egallangan bilimlarni mustahkamlashga
yordam beradi.
Laboratoriya ishlari ta’limning turli bosqichlarida bo’lishi mumkin.
Laboratoriya ishlarining o’tkazilishi egallangan bilimlarning ishonarlilik kuchini
oshiradi, bilimlarni mustahkamlashga yordam beradi, ularni amalda qo’llashga
o’rgatish uchun xizmat qiladi. Laboratoriya ishlari yangi bilimlarni berish
maqsadlarida ham o’tkazilishi mumkin. Ushbu jarayonda o’quvchilarda
mas’uliyatni his etish, kuzatuvchanlik, diqqatlilik rivojlanadi. Laboratoriya ishlari
o’quvchilarning jihoz, maxsus uskuna, qurol va turli texnikaviy qoliplardan
47

foydalangan holda tajribalar o’tkazish metodli hisoblanadi. Amaliy ishlarning
laboratoriyalardan farqi shundaki, nazariy bilimlar majmuyini amalda qo’llash
faoliyatini tashkil etadi, olingan bilimlar chuqurlashtiriladi, nazorat qilinadi,
kamchiliklar tuzatiladi. Amaliy mashg’ulot quyidagi 5 bosqich asosida tashkil
etadi. 1. O’qituvchining tushuntirishi, faoliyat mohiyatini nazariy jihatdan anglash.
2.Ko’rsatma va yo’l-yo’riq berish
3.Tajribani tashkil etish: (bunda 2-3 nafar o’quvchi amalda bajaradi, qolganlari bu
faoliyatni kuzatib boradi
4.Faoliyatni tashkil etish: (topshiriq mustaqil bajariladi, qiynalgan o’quvchilarga
e’tibor qaratiladi
5.Nazorat (o’qituvchi tomonidan ishning sifati kuzatilib, baholanadi)
Mustaqil ishlar – bu o’qituvchining bevosita ishtirokisiz, biroq uning
topshirig`i bilan maxsus ajratilgan vaqtda bajariladigan ishlardir. Bu o’rinda
o’quvchilar o’zlarining intilishlarini qo’llab hamda aqliy va jismoniy
harakatlarining natijalarini u yoki bu formada ifodalab, topshiriqda qo’yilgan
maqsadga ongli ravishda erishishga harakat qiladilar. Dastlabki darslardan boshlab
ishni shunday tashkil etish kerakki, o’quvchilar qo’l mehnatini egallash uchun
nazariy bilimlar va amaliy malakalar o’rtasida uzviy aloqa bo’lishi kerakligini his
etsinlar. O`quvchilarda malakani shakllantirish ongli faoliyatdan ajralgan holda
bo’lmasligi kerak. Mustaqil ishlarni bajarish jarayonida malakalar shakllanishi
bilan birga o’quvchilar o’z kuchlari, bilim va qobiliyatlarini sinovdan o’tkazadilar.
Mustaqil ishlarning keng qo’llanilishi o’quvchilarda ishga ijodiy yondashishni,
ulardagi bilishga, qiziqishlarni, olingan bilimlarni amalda qo’llay bilishni
rivojlantirishga yordam beradi.
Ekskursiyalar bilishga qiziqishni avj oldirishda, o’quvchilarga mustaqillik
malakalarini singdirish va hayotni bilishda muhim o’rinni egallaydi. Agarda
ekskursiyalarni o’tkazishda ishlab chiqarish vakillari ham qatnashsa, u yanada
samaraliroq bo’ladi. Ekskursiya jarayonida o’quvchilar ishlab chiqarish
texnologiyasi bilan yaqindan tanishadilar. Ekskursiyani o`tkazishdan oldin
o’quvchilar oldiga aniq maqsadlar qo’yish, ekskursiyadan so’ng savol – javoblar
48

o’tkazish lozim. Har bir o’quvchidagi qiziqish turlichadir, shunday ekan, o’qitishda
individual yondashishni amalga oshirish kerak bo’ladi. Bundan tashqari bir sinf,
bir yoshdagi o’quvchilarning rivojlanganlik darajasi hamda bilimlarni egallash
tezligi turlichadir. Darsni to’g`ri tashkil etishda har xil o’zlashtiruvchi o’quvchilar
bilan ishlashning oldindan o’ylab qo’yilgan sistemasi bo’lishi muhimdir. Darsning
samaradorlik darajasini oshirish uchun turli tarqatma materiallar, rasmlar,
andozalar, o’lchamlar, asbobuskunalarda o’rinli foydalanilishi lozim. Bular
o’quvchilarda ko’rish, tasavvur hosil qilish, diqqatni jamlab qunt bilan ishlash,
chiroyli va shinam shakllar yaritishga da’vat etadi. Shuning uchun ham bo’sh
o’zlashtiradigan o’quvchilarga ham, yaxshi o’zlashtiradigan o’quvchilarga ham
oldindan alohida kartochka-topshiriqlar tayyorlab qo’yish kerak. Umumiy
tanishtirish xarakteriga ega bo’lgan ekskursiyani ta’limning biror bo’limi
boshlanishidan oldin o’tkazilishi kerak. Aniq mavzuga bag’ishlangan
ekskursiyalarni dasturdagi biror mavzuni o’tishdan keyin yoki avval o’tkazilgani
maqul. Ekskursiya 15-20 o’quvchidan iborat bo’lib, frontal o’tkaziladi. Mehnat
o’qituvchisi rahbarligida ularning ishlash tamoyiliga va mahsulot ishlash
texnologiyasiga, mehnatni tashkil etishga qaratiladi. Obyektiv ravishda mavjud
bo’lgan munosabatlarni aniqlash va taqqoslash yo’li bilan umumiy tamoyillarni
bilib olishni o’rganadi.Har qanday ekskursiyaning mazmuni 3 bosqichda amalga
oshirilishi lozim: 1. Kuzatuv ob’yektini oldindan tanlash, maqsad va vazifalarini
aniqlash, ekskursiyaning o’tkazilish tartibi, berilgan topshiriq va hisobotlarning
shakllarini tayyorlashdan iborat bo’lgan tayyorgarlik davri. 2. Tayyorgarlik
bosqichidagi barcha talablar nazorat qilinadi: Ekskursiyada o’zini tutish qoidalari,
turli xil ma’lumot olish uchun suhbatlar uyushtiriladi.3.Ekskursiyaga yakun yasash
Ekskursiya jarayonida paydo bo’ladigan masalalarni hal qilishga qaratilgan
yakunlovchi suhbat. O`quvchilarning qiziqish va o’zlashtirishlari turlichaligini
bilgan o’qituvchi ularning qo’llaridan keladigan topshiriqlarni oldindan o’ylab
qo’yadi. Shu orqali u faqat yaxshi o’zlashtiradiganlarninggina emas, balki bo’sh
o’zlashtiradigan o’quvchilarning ham bilish faolligini rivojlantiradi. Topshiriqlar
albatta muammo xarakteriga ega bo’lishi kerak. Kuzatishlar o’quvchilarni
49

predmetga diqqat bilan qarashga, uning xarakterli xususiyatlarini sezishga
odatlantiradi. O`quvchilarga bilimlarni hayotdan olishni ham o’rgatish kerak.
Agarda o’qituvchi topshiriqqa kuzatilayotgan faktlarni kuzatuvchining qo’lidan
keladigan tahlil va umumlashtirishlarni kiritsa, kuzatishlarning samaradorligi
yanada ortadi.
3.2. 2“B“-SINF O`QUVCHILARIDA TEXNOLOGIYA DARSIDAN BIR
SOATLIK DARS ISHLANMA TAYYORLASH.
Sana:_5.10.2023-yil.
TABIIY VA TURLI MATERIALLARDAN GUL SHAKLINI
APPLIKATSIYA USULIDA YASASH.
Maqsad:
Ta’limiy: Tabiiy va turli materiallardan gul shaklini applikatsiya usulida yasash
haqida tushuncha berish.
Tarbiyaviy: Badiiy-estetik didni o'stirish, Tejamkorlikni, mehnatsevarlikni,
ozodalilikni tarbiyalash.
Rivojlantiruvchi: O'quvchilarda ijodiy tafakkur, tasavvur va fantaziyasini ,
Qog’oz va qaychi bilan ishlash malakalarini rivojlantirish.
O’tish usuli: Tushuntirish , suhbat, ko’rsatmalilik, amaliy.
Mashg’ulot jihozi: rangli qog’oz,qaychi,yelim,turli xil poliz ekinlarining
urug`lari, albom varog’i.Tayyor yasalgan ish namunalari.
Mashg’ulotni tashkil qilish. 1.Salomlashish. 2.Davomatni aniqlash.
3.O’quvchilarni mashg’ulotga tayyorlash.
50

TABIIY MATERIALLARDAN APPLIKATSIYA USULIDA GUL YASASH

Sizga yasalgan qaysi narsa ko‘proq yoqdi? Siz o‘zingiz ham shunday narsani
yasashingiz mumkin. Buning uchun kerakli materiallarni tayyorlab oling.
Tabiiy materiallar qanday tayyorlanadi? Eslab ko‘ring. Gul ya sash uchun
bajariladigan ishlar ketma-ketligini belgilab oling va ishni boshlang.Qovun, qovoq,
tarvuz hamda meva urug‘lari tabiiy ashyolar sira siga kiradi. Gul yasash uchun
51

Sizga, shuningdek, qog‘oz bilan qaychi, yelim, plastilin, har xil daraxt
barglari, guash bo‘yog‘i va mo‘yqalam kerak bo‘ladi.
Rasmda ko ‘ rsatilganidek , qo g ‘ oz dan diametri 2 smli doira qirqib oling va
unga 5 ta shaftoli dana gini yopishtiring . Shunday tayyorlangan ikkita shakl li
qog ‘ ozni birbiriga yopishtiring . Ikki tomonidan o ‘ rtasiga 3 tadan shaftoli danagini
yopishtiring . Qurigandan so‘ng guash bilan bo‘yang.Gul bargi uchun shaftoli
danaklarini yashil rangga bo‘yang va gul atrofiga joylashtiring. Ko‘rib
turganingizdek, danaklardan har xil gullarni yasash mumkin.
MUSTAQIL IJODIY ISH
Sizga kerak bo‘ladi: qovun, qovoq, tarvuz urug‘lari va xurmo danaklari;
qog‘oz bilan qaychi; yelim yoki plastilin; har xil daraxt barglari.
GUL YASASH
Bizga pushti va oq rangdagi mevalarni solishga ishlatiladigan to‘r xalta,
ichimlik ichishga mo‘ljallangan naychalar kerak bo‘ladi.Pushti rangdagi to‘r
xaltani ikki buklab qirqamiz va bittasini naychaning uchiga o‘rab, ip bilan
mahkamlaymiz.
52

Oq rangdagi to ‘ r xaltani ikki buklaymiz , ichiga pushti rangli gul o ‘ rtasini
joylashtiramiz va ip bilan mahkamlaymiz . Shu tarzda boshqa gullarni ham
tayyorlaymiz. Qalin kartondan barg qirqib o lamiz. Guldasta tayyorlaymiz.
1.Yasab bo’lgan o’quvchilar ishini baholash uchun savol-javob o’tkazaman.
2Qanday gul turlarini bilasiz?
Uyga vazifa: Mashg’ulotda ulgurmagan ishlarni tugatib kelish.
MMIBDO’____________
UMUMIY XULOSALAR
E tibor berilsa bularning barchasi boshlang`ich sinf o`quvchilarini mehnat‟
va texnologik ta`lim bo`yicha bilim, amaliy ko`nikma va malakalarini kutilgan
darajada tarkib toptiradi. Shunday qilib “Texnologiya” o`quv fanini o`qitishda
kompetension yondashuvlar va ular vositasida o`quvchilarning amaliy
ko`nikmalarini shakllantirish muhim xususiyatlarga egaligi bilan diqqatni
tortadi.Xulosa qilib aytadigan bo’lsak amaliy mashg’ulot jarayonida har bir
topshiriqoddiydan murakkabga qarab yo’naltiriladi. O’quvchilar avvaliga oson
53

topshiriqlarnibajaradilar.So’ngra esa mashg’ulotlar murakkablashib ,ketma-ket bir-
birini to’ldirib boradi.Oldingi darslarda o’rganilgan topshiriqlar keying
mashg’ulotning mantiqiy davomi bo’lishi kerak. Dastlab mashg’ulot jarayonida
o’qituvchi va o’quvchi o’zaro hamkorlikda ish olib boradi.Keyinchalik
o’quvchilarning mustaqil ishlash darajasi ortib borishi bilan ular o’z ustida tinimsiz
mehnat qila boshlaydilar. Texnoloiya fani o'qituvchisi ta'lim-tabiya samaradorligini
oshirishda, avvalambor, o'zining yuksak mahoratiga, ish mahorati va qobiliyatiga
ega bo'lishi kerak. O'qituvchi mahorati qanchalik yuksak bo'lsa bolalarga o'z fanini
chuqur singdira oladi. Texnologiya fani o'qituvchisi qo'l mehnati mashg'ulotlarida
bir qancha usullardan foydalanishi mumkin. Masalan, texnologiya darsida
o'tiladigan har bir mavzuga doir nazariy tushunchalar amaliy ishlab bilan o'z
tasdiqini topishi kerak. Bu o'z navbatida, o'sha mavzuning qiziqarli, foydali
tomonlari va jamiyatda aynan o'sha mehnatning roli kattaligini, aynan shu mavzu
orqali bolalar kelajakdagi hunar yoki kasb tanlashdagi qarorini mustahkamlashaga
da'vat etadi.Qo'l mehatining boshqa mehnat turlari singari tarbiyaviy imkoniyatlai
keng. Ayniqsa, bolalarni aqliy va axloqiy, estetik va jismoniy jihatdan o'stirishda
qo'l mehnati ta'limining roli ko'p qirralidir. Qo'l mehnati o'zining qiziqarliligi va
amaliy ishlarga jalb qilish jarayonlari bilan o'quvchilarning bilim olishlariga
intilishlarini qo'zg'ovchi nafaqat vositasi, balki uning manbai, omili hamdir.
Mehnat samaradorligini oshirishda qo'llaniladigan har qanday usul
o'quvchilar tomonidan egallanishi lozim bo'lgan bilimlarning etarli darajada
egallanishiga xizmat qilisi kerak. O'quvchilar chizmani o'qituvchi chizgan
o'lchamlari asosida emas, balki buyumni istalgan o'lchami bo'yicha chizib,
egallagan bilimlarini amalda qo'llay olsinlar.Mehnat samaradorligini oshirshda
hozirgi zamon taraqqiyotidan kelib chiqqan holda, har bir o'qituvchi yangi
pedagogik texnologiya fanini yaxshi o'qib, chuqur o'zlashtirsa o'z oldiga qo'ygan
maqsadidan ham yuqori natijaga erishdi.Qo'l mehnati ta'limiga o'rgatishning
ahamiyati bolalarda mehnat malakalarini egallash uchun yaxshi imkonni beradi.
O'qituvchi ta'limning qo'l mehnati turini o'rgatishda boshqa fanlarni o'rgatishda
54

bo'lganidek, o'qitishning xilma-xil usullarini qo'llab ular yordamida o'quvchilarni
bilim malaka, ko'nikmalarini egallab olishlariga,shuningdek, bilim qobiliyatlarini
rivojlanishiga erishadi. O'qituvchi o'quvchilarga aynan bayon etilayotgan buyum
emas, balki o'z so'zlari bilan buyumning bajarilish texnologiyasini yoddan bayon
etishlari talab etiladi. Biroq ko'pchilik o'qituvchilar tajribasida asosiy o'rinni hali
ham namuna, tayyor ko'rgazma bo'yicha ishlash usullai egallamoqda. Vaholanki,
hozirgi zamon maktablari mehnat darsning zamonaviyligini oshirdi,
takomillashtirdi va unga sayqal berdi. Agar o'qituvchi darsga tayyorlanish
jarayonida mavzuning maqsad va vazifalariga muvofiq keladigan ishlarni to'g'ri
belgilab olsa, usullarni ham to'gri tanlasa, ko'rgazmali qurollar tayyorlasa darsning
qiziqarli va mazmunli o'tishini ta'minlaydi. Demak, qo'l mehnatiga o'rganishda
ham zamonaviy pedagogika ishlarini to'g'ri tashkil etish va uning usullariga
qo'yadigan umumiy talablariga muvofiq tarzda amalga oshirishi shart va
zarurdir.O'qitish metodlari ma'lumki, o'qituvchi va o'quvchilarning usullari bo'lib,
bular yordamida o'qituvchi, o'quvchilarning bilim, ko'nikma va malakalarini
egallashlariga erishildi. Har qaysi o'qituvchi o'z tajribasida o'qitishning xilma-xil
usullaridan foydalanishi mumkin. O'qituvchining pedagogik intilishi va qarashlari,
shuningdek, hatti-harakatlari, butun dars jarayonida o'quvchilarning diqqat e'tibori
susaymasligiga, fikrlarning jamlangan bo'lishiga, ularning chambarchasliglariga
yo'llangan bo'lishi kerak. O'qituvchi darsning har bir daqiqasini qadrlab,
o'quvchilarni ham shunga o'rgatish kerak. Har bir o'qituvchiga o'z uslubi, o'z
metodi va o'z usulining o'ziga xosligiga ega bo'lish huquqi berilgan. Biroq shuni
aytish kerakki, bularning barchasiga bilim, bir qarashda hammaga ravshan bo'lgan
haqiqatlarni egallab olganlaridagina erishish mumkin.Mehnat tarbiyasi bolalarda
mehnatga munosabatni tarbiyalashda muhim omil bo'lib, dars va sinfdan tashqari
ishlarning asosiy o'zagi hamda maktabning hayot bilan aloqasini mustahkamlovchi
asosiy yo'llardan biridir. Yuqoridagi fikrlardan xulosa qilib, shuni aytish joizki,
“Texnologiya” fanini o`qitishda har bir o‘quvchining shaxsiy (individual)
xususiyatlarini hisobga olingan holda mashg‘ulotlar o`tkaziladi. O`quvchining
faolligi o‘z-o‘zidan oshmasligini, balki bu ongli munosabat natijasi ekanligini
55

yoddan chiqarmaslik zarur. Modomiki, faollik onglilik natijasida vujudga kelar
ekan, u ta’lim tarbiya ishining mazmuni, tashkil etish shakli, amalga oshirish
metodlari va vositalarini o‘zaro muvofiqlashtirishni taqozo etadi.
FOYDALANILGANADABIYOTLAR RO`YXATI :
1. O`zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A.Karimovning asarlarida
“Jamiyat rivoji va ta`lim-tarbiya masalalari “moduli bo`yicha o`quv-uslubiy
majmua.Toshkent-2017.
2.
O`zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A.Karimov “Adolatli
jamiyat sari”asaridan .Toshkent-1998.
3. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M Mirziyoyev “Milliy taraqqiyot
yo’llimizni qat'iyat bilan davom ettirib , yangi bosqichga ko’taramiz”. 1- kitob .
Toshkent - O ’ zbekiston , 2018.
4. O ' zbekiston Respublikasi Prezidenti SH . M . Mirziyoyev . “ Tanqidiy tahlil , qat ' iy
tartib - intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik
qoidasi bo ' lishi kerak ”. – T .: O ' zbekiston , 2017.
5.
Sh . M . Mirziyoyev . Insonparvarlik , ezgulik va bunyodkorlik - milliy
g ’ oyamizning poydevoridir . “ Tasvir “ nashriyot uyi Toshkent -2021 .
6.1- sinf Texnologiya darsligi . Dilbar Miraxmedova , Zulfizarxon Shamsiyeva
Toshkent 2021.
7.2- sinf texnologiya darsligi Toshkent 2021. mualliflari : Xamrakul Sanakulov ,
Dilfuza Abdiyeva .
8.3-sinf texnologiya darsligi , nashr qilingan yili 2022-yil.Mualliflari :Hamidova
M,Drozova G.
10.4-sinf Texnologiya darsligi ,nashr qilingan yili 2020-yili .Mualiflar
I .Mannopova , D.Sayfurov.
11.Matlab Tilavova ”Mehnat va uni o’qitish metodikasi”
.Toshkent .”Turon Zamin Ziyo” 2017-yil..
12. Sanoqulov X.R, Xodieva D.P. Satbaeva “Mehnat va uni
o’qitish metodikasi” Darslik .T.;TDPU.2015-yil.
13.I.Mannopova, R.Mavlonova, N.Ibragimova TEXNOLOGIYA
56

umumiy o’rta ta’lim maktablarining 1-sinfi uchun darslik .Toshkent2017-yil.
14. Matlab Tilavova “Texnologiya va uni o’qitish metodikasi”.
Toshkent “Muharrir nashriyoti”. 2019-yil.
15.“Buyuk va muqaddassan, mustaqil Vatan’’. Ilmiy-ommabop
risola. “O’qituvchi” nashriyot-matbaa uyi. Toshkent-2011
16.Sanaqulov X.R., Xodiyeva D.P., Sanaqulova A.K. “Mehnat
ta’limi” 3-sinf darsligi. T., “Nafis bezak”. 2012-yil.
17.Tilаvоvа M.M. Bоshlаng’ich sinf mеhnаt dаrslаrini tаshkil
etish tехnоlоgiyasi. T., 2008.
18. Xamrakul Sanakulov, Dilfuza Abdiyeva “Texnologiya “3-sinf [Matn] : darslik
– Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2022-yil.
19. Umbarova Nasiba Kholboy's “Methodology of Organizing Lessons for Primary
School Technology Teacher with Paper and Carton ”International Journal of
Culture
and Modernity ISSN 2697-2131, Volume 15-2022.
20.Ashurov N.R, Umbarova N.X.Boshlang‘ich sinf texnologiya darslarida qog‘oz
va kartondan amaliy ishlarni tashkil etishda o‘qituvchining metodik tayyorgarligini
takomillashtirish. “Monografiya” Denov -2022-yil.
21.TEXNOLOGIYA DARSLARIDA QO ‘L MEHNATIDAN FOYDALANISH
TALABLARI. T. M. Mukhamadovna (2021).
57

MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………….3
I BOB . BOSHLANG`ICH SINFLARDA TEXNOLOGIYA FANIGA OID
TUSHUNCHALAR HAQIDA UMUMIY MA`LUMOT…………………..……
7
1.1.Adabiyotlar tahlili………………………………………………………………8
1.2.Boshlang`ich sinf o`quvchilariga qo`l mehnatini o`rgatish……………………
14
1.3.Boshlang`ich ta`limda materiallarning ishlatilish texnologiyasi………………
22
1.4.Boshlang`ich sinflarda texnologiya fanining
roli………………………….24
II BOB.BOSHLANG`ICH TA`LIM TEXNOLOGIYA DARSLARIDA
TURLI MATERIALLAR BILAN
ISHLASH…………………………………………...26
2.1.Boshlang`ich ta`limda qog`oz va karton orqali uycha yasash
texnologiyasi…..32
2.2.Boshlang`ich ta`limda tabiiy materiallar bilan ishlash
texnologiyasi………….35
2.3.Boshlang`ich ta`lim texnologiya darslarida turli materiallarning xalq
hunarmandchiligidagi
roli………………………………………………………...40
III BOB. BOSHLANG`ICH SINFDA TEXNOLOGIYA DARSLARIDA
TAJRIBA SINOV ISHLARINI TASHKIL ETISH, O`TKAZISH VA
TAHLIL
QILISH…………………………………………………………………………...44
58

3.1.Boshlang`ich sinf texnologiya darslarida turli xil metodlardan foydalanib dars
o`tish
metodikasi…………………………………………………………………..46
3.2.2’’B’’-Sinf o`quvchilarida texnologiya darsidan bir soatlik dars ishlanma
tayyorlash…………………………………………………………………………52
Umumiy xulosalar………………………………………………………………56
Foydalanilgan adabiyotlar…………………………………………………………
59
59

Boshlang‘ich sinflarda texnologiya faniga oid tushunchalar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish