Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 109.1KB
Покупки 1
Дата загрузки 02 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Boshlang’ich ta’lim fanlarini o‘qitish jarayonida sharq mutafakkirlar merosidan foydalanish

Купить
MAVZU: BOSHLANG‘ICH TA’LIM FANLARINI O‘QITISH JARAYONIDA SHARQ MUTAFAKKIRLAR MEROSIDAN FOYDALANISH. MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………………….……3 I.BOB. BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINI MA`NAVIY AXLOQIY JIHATINI OSHIRISH VA O‘QISH MALAKALARINI TAKOMILLASHTIRISH……………………………………………………..…6 1.1 Boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilarini ma`naviy axloqiy jihatdan barkamol bo‘lishi ………………………………………………………………..…6 1.2 O‘quvchilarning o‘qish malakalarini takomillashtirish …………………….…13 II.BOB. SHARQ UYG‘ONISH DAVRI OLIMLARINING IJTIMOIY- PSIXOLOGIK, PEDAGOGIK QARASHLARI………………………….…… 17 2.1 Sharq mutafakkirlarining ta’lim metodlari …………………………….…....… 17 2.2 Sharq uyg‘onish davrida ta’lim-tarbiya taraqqiyoti ……………………….. ….22 XULOSA………………………………………………………………….….…..35 FOYDALANILGAN ADABIYTOLAR…………………………………….….37 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: Sharq mutafakkirlarining ilmiy, ma’naviy me’rosini o‘rganish asosida allomalarimizning, barkamol, komil insonni tarbiyalash xususidagi qarashlari bilan tanishib chiqib, undagi ilgari surilgan g‘oyalar, bugungi kunda o‘sib kelayotgan yosh avlod uchun naqadar zarurligini tushunildi. O‘rganilgan ma’lumotlarga tayangan holda quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi: Pedagogik faoliyatda, Sharq allomalari va mutafakkirlarining g‘oyalaridan unumli foydalanib, ta’lim oluvchilarning intellektual, ma’naviy, axloqiy sifatlarini shakllantirish, rivojlantirish maqsadga muvofiqdir. Talabalarni insoniyat erishgan boy qadriyat va an’analarga, milliy istiqlol g‘oyasi va mafkurasiga tayangan holda, barcha fanning o‘ziga xos ilmiy va amaliy asoslari bilan qurollantirish lozim. Tarbiya nazariyasi va amaliyotining ilg‘or qarashlarini pedagogik jarayonga tadbiq etish orqali, pedagogik faoliyat samaradorligini oshirish mumkin. Sharq allomalarining komil inson ta’lim-tarbiyasi xususidagi g‘oyalariga tayanib, undagi tarbiya usullari va vositalaridan, bugungi kun ta’lim- tarbiya jarayonida foydalanish ijobiy samara beradi va h.k. IX-XV asrlar Markaziy Osiyo ma’naviy madaniyati rivojida muhim davr hisoblanadi. Shu bois faylasuf, tarixchi, pedagog, matematik olimlar bu davr madaniyma’rifiy me’rosi haqida qator ilmiy tadqiqot ishlari olib borganlar. Shunday ekan, o‘quvchilar nutqini o‘stirishga yo‘naltirilgan amaliy vazifalar hal etilishi lozim. Shu o‘rinda 1- sinf o‘qish kitobini Biz-buyuklar avlodi bo‘limi orqali birinchi bo‘lib yozuvchi Muhammad Alining Amir Temur bobomiz haqida ibratli matn berilgan bo‘lib, undan so‘ng Amir Temur o‘gitlari o‘quvchilarga aniq va tushunarli holda bayon etilgan. Bo‘limdagi mavzularni o‘tishda quyidagicha usullarni qo‘llashimiz mumkin. O‘quvchilar buyuk mutafakkirlar: Alisher Navoiy, Husayn Boyqaro, Abu Ali ibn Sino, Mirzo Ulug‘bek, Bobur Mirzo va Amir Temur nomlarini esda saqlab qolishlari lozim. Xususan, Abu Nasr Farobiy inson tomonidan borliqni anglanishi, tabiat sirlarini anglashida ilm-fanning rolini hal qiluvchi omil sifatida baholaydi. Allomaning fikricha, inson tanasi, miyasi, sezgi organlari u tug‘ilganda mavjud 3 bo‘lgan bo‘lsa, aqliy bilimi, ma’naviyati, ruhiyati, intellektual va axloqiy sifatlari, xarakteri, dini, urfodatlari, ma’lumoti tashqi olam, ijtimoiy muhit ta’sirida, odamlar bilan tashkil etayotgan munosabatlari jarayonida shakllanadi. Abu Nasr Farobiyning e’tiroficha, inson aqli, fikri uning ruhiy jihatdan yuksalishining mahsulidir. Inson bilimlarni o‘zlashtirar ekan, borliqda tirik mavjudotning yaratilish tarixigacha bo‘lgan ma’lumotlarni o‘zlashtira oladi, ularni yaratadi, ilmiy jihatdan asoslaydi. Allomaning mazkur fikrlarini davom ettirgan holda Abu Rayhon Beruniy quyidagilarni ilgari suradi: «Inson narsa va hodisalarning faqat tashqi sifati hamda xususiyatlari haqida bilim olmay, balki tafakkuri, aqli tufayli narsa va hodisalarni taqqoslaydi, bir-biri bilan solishtirib ko‘radi, o‘z bilimlarining chinligini aniqlaydi». Mutafakkir, shuningdek, odamlar tomonidan bilimlarni o‘zlashtirilib borishi yangi bilimlarning yaratilishiga olib kelishini aytadi: «Ilmlar ko‘pdir. Ular zamoni iqbolli bo‘lib, turli fikr va xotiralar ularga qo‘shilib borsa, ko‘payadi. Odamlarning ilmlarga rag‘bat qilishi, ilmlarni va ilm ahllarini hurmatlashi o‘sha iqbolning belgisidir. (Ayniqsa) hukmron kishilarning ilm ahlini hurmat qilishi turli ilmlarning ko‘payishiga sabab bo‘ladi». Kurs ishining maqsadi va vazifalari: O‘zbekistonda islohotlar va yangilanish jarayonlari tezkor suratlar bilan amalga oshirilmoqda. Mamlakatimizning istiqboli, bozor iqtisodiyoti qonunlariga asoslangan jamiyat qurish sohasidagi ishlarning samarasi, yuqori malakali mutaxassislar tayyorlash muammosi bilan chambarchas bog‘liq. Birinchi prezidentimiz I.A.Karimovning tashabbusi bilan ishlab chiqilgan va hayotga tatbiq etilgan “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” va “Ta’lim to‘g‘risidagi qonun” shuningdek, “Ta’lim-tarbiya va kadrlar tayyorlash tizimini tubdan isloh qilish, barkamol avlodni voyaga yetkazish to‘g‘risida”gi farmoni ana shu maqsadni ro‘yobga chiqarishga qaratilgan. Bu hujjatlarda ilgari surilgan vazifalarni hayotga tadbiq etish, davlatimiz siyosatining ustuvor sohasi bo‘lib qolmoqda. Mustaqillikning dastlabki yillaridanoq butun mamlakat miqyosida ta’limtarbiya, ilm-fan, kasb-hunarga o‘rgatish sohalarini isloh qilishga nihoyatda katta zarurat seza boshlandi. Shuni ta’kidlash lozimki, ma’rifat xalqimiz, 4 millatimiz qonidadir. An’anaviy sharqona qarashga ko‘ra, ma’rifatlilik faqat bilim va malaka emas, ayni paytda chuqur ma’naviyat va go‘zal axloq degani hamdir. Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar. 5 I.BOB. BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINI MA`NAVIY AXLOQIY JIHATINI OSHIRISH VA O‘QISH MALAKALARINI TAKOMILLASHTIRISH 1.1 Boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilarini ma`naviy axloqiy jihatdan barkamol bo‘lishi. Boshlang`ich sinf o‘quvchilarini ma`naviy axloqiy jihatdan barkamol, bilimli inson qilib tarbiyalash vazifasi ko‘p jihatdan boshlang`ich sinflarda ta`limni to‘g`ri uyushtirish , xususan , o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga o‘rgatish , ularning nutqini talab darajasida o‘stirish bilan o‘zaro bog`liq. So‘z zahirasi boy o‘quvchining fikrlash doirasi keng, ma`naviyati yuksak, o‘qisho‘rganishga ishtiyoqi baland bo‘lishi tabiiydir. Boshlang`ich sinflardagi o‘qish darslari orqali o‘quvchilarda savodxonlik sifatlari shakllantiriladi, kitobga bo‘lgan muhabbat tuyg`usi uyg`onadi, ularning atrof- muhit haqidagi bilimlari kengaytiriladi, nutq va tafakkuri oshadi. Nutq tarbiyasida “matn”ham markaziy tushuncha hisoblanadi. Zero, umumiy o‘rta ta`lim maktabida nutqni rivojlantirish bo‘yicha ishlarning pirovard maqsadi o‘quvchini o‘z fikrini og`zaki va yozma shaklda erkin bayon qilichga o‘rgatishgir. Bola kichik yoshida ta`sirchan , atrofdan kelayotgan barcha ma`lumotlarni tez qabul qiluvchi bo‘ladi.U nimani eshitsa , eshitganicha talaffuz qilishga va uni, nutqida qo‘llashga intiladi.Shuning uchun ham boshlang`ich sinf o‘quvchilarning o‘quv yili boshidanoq nutq doirasini aniqlab , nutqidagi nuqsonlarni bartaraf etish choralarini ko‘rish va ular ustidan ish olib borish lozim. So‘z boyligi o‘quvchilarga barcha fanlardan beriladigan bilimlarni tez va puxta o‘zlashtirib olish hamda ta`lim dasturlarida ko‘zda tutilgan ko‘nikma- malakalarni o‘zlashtirishga zamin yaratadi. O‘quvchilarning o‘qish malakalarini takomillashtirish, savodxonligini oshirish, nutqini o‘stirish talabi zaminida, nutq madaniyati turadi.Farzandlarning ma`naviy kamolotida qadimdan nutq madaniyati va odobiga alohida ahamiyat berib kelingan. Shunday ekan, o‘quvchilar nutqini o‘stirishga yo‘naltirilgan amaliy vazifalar hal etilishi lozim. Shu o‘rinda 1- sinf o‘qish kitobini “Biz- buyuklar avlodi” bo‘limi orqali birinchi bo‘lib yozuvchi Muhammad Alining 6 “Amir Temur”bobomiz haqidagi ibratli matn berilgan bo‘lib , undan so‘ng Amir Temur o‘gitlari o‘quvchilarga aniq va tushunarli holda bayon etilgan. Bo‘limdagi mavzularni o‘tishda quyidagicha usullarni qo‘llashimiz mumkin. O‘quvchilar buyuk mutafakkirlar Alisher Navoiy, Husayn Bayqaro, Abu Ali ibn Sino, Mirzo Ulug`bek, Bobur Mirzo, Amir Temur nomlarini esda saqlab qolishlari lozim. Agar o‘quvchilarni boshlang`ich sinfdan boshlab ma`naviy dunyoqarashini shakllantirar ekanmiz, birinchi navbatda uiarning qiziqishlarini, bilim darajasini hisobga olishimiz kerak. Ma`lumki bolang`ich sinf o‘quvchilarning Yoshi 7-11 yoshni tashkil etsa, ularning o‘yin faoliyatiga bo‘lgan qiziqishi 75- 80 foizni tashkil etadi. Su o‘rinda o‘quvchilar ma`naviy dunyoqarashini o‘stirish va barkamol inson qilib voyaga yetkazishda quyidagi gapga ahamiyat qaratish lozim; - o‘quvchilar ma`naviy dunyoqarashini o‘stirishda mavzularni , ma`naviy tushunchalarni bir-biri bilan chambarchas bog`liq tarzda o‘rgatib boorish. - ma`naviy dunyoqarashini shakllantirishda o‘qish darslarida berilgan o‘tmish mutafakkirlarining asarlariga oid mavzulardan keng foydalanish va o‘quvchiga tushunarli qilib yetkazib berish. - o‘quvchilarning mavzularni o‘zlashtirishlariga, mustaqil fikrlashlariga erishish choralarini topish. - har bir darsga ijodiy yondoshish. - darsda turli usullardan, interaktiv metodlardan, ilg`or pedagogic texnologiyalardan, o‘rinli va maqsadga muvofiq foydalanish. - turli didaktik o‘yinlar bilan o‘quvchilarni mavzuni o‘rganish va o‘zlashtirishga qiziqtirish. - metodik yangiliklardan va pedogagik tajribalardan har doim boxabar bo‘lib ularni ta`lim jarayonida tatbiq etish. Boshlang`ich sinflarda maktab ta`limining yetakchi predmetlaridan bo‘lgan o‘qish darslari orqali olingan bilimlar poydevori quriladi. O‘quvchilar ma`naviy dunyoqarashini o‘stirishda eng munosib, 7 eng qulay metod va usullardan, ilg`or pedagogik texnologiyalardan o‘z o‘rnida va maqsadga muvofiq foydalanish , o‘qisho‘qitish ishlarida samarali natijalar beradi. Pedagog va o‘quvchilarning birgalikdagi ijodiy faoliyati mavzularning o‘zlashtirilishini osonlashtiradi. Jоnajоn O‘zbеkistоnimiz zaminidan jahоn sivilizatsiyasi taraqqiyotiga salmоqli hissa qo‘shgan, umumjahоn miqyosida e’tirоf etilgan qanchadan-qancha buyuk mutafakkirlar va qоmusiy allоmalar yеtishib chiqqan. Ajdоdlarimizdan qоlgan bоy mеrоs o‘zining o‘ta muhimligi va ilmiy salоhiyati bilan hanuzgacha butun dunyo хalqlarini lоl qоldirib kеlmоqda. Vatanimiz tariхining ibrat оlsa arzigulik zarvaraqlarini hоlisоna o‘rganish va ana shunday mеrоs namunalaridan fоydalangan hоlda kоmil insоnlarni shakllantirish bugungi kunning dоlzarb vazifalaridan hisоblanadi. Kоmil insоn tarbiyasiyada o‘zidan o‘lmas mеrоs qоldirgan ajdоdlar хazinasidan fоydalanish bugungi kunning vazifalaridandir. Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimоv “Buyuk maqsad yo‘lidan оg‘ishmaylik” (O‘zbеkistоn Rеspublikasi Оliy Kеngashining o‘n ikkinchi sеssiyasidagi) nutqida ta’kidlagan: “Хalqimizning tayanchi ma’naviy mеrоsning o‘zi bir katta хazina. Bu хazinadan оqilоna fоydalanish lоzim. Ajdоdlar vasiyatiga sоdiq va munоsib bo‘lmоg‘imiz kеrak” Darhaqiqat, ajdоdlar mеrоsi o‘zligimiz, ma’naviyatimiz, aslimizdir. Tarbiya muammоlari, kоmillik va insоn kamоlоti masalalarini o‘z asarlarida dasturilamal qilgan ajdоdlar ijоdiga to‘хtalsak. Hadisshunоs оlimlar ichida еng kuchlisi Imоm al-Buхоriydir. Uning 20 dan оrtiq katta va kichik kitоblari mavjud bo‘lib, ular оrasidan “Al-jоmе’ as-saxiх” alоhida o‘rinda turadi. Bu shоh asar ahamiyati jihatidan Qur’оndan kеyingi ikkinchi diniy manba dеb e’lоn qilingan. Imоm al-Buхоriy o‘z asarlarida axlоq-оdоb haqida fikr yuritar ekan, оdamlarni оta-оnani e’zоzlashga, ular оldidagi o‘z burchlarini mukammal adо etishga da’vat etadi. 8 Insоn sifatlari haqidagi qarashlarida jahоlat kishiga o‘lim kеltiruvchi fоjеa dеb qaraladi. U оdamlarni to‘g‘ri so‘zli bo‘lishga, va’daga vafо qilishga chоrlaydi. Munоfiq kishining uchta bеlgisini ko‘rsatadi, ular: yolg‘оn gapirish, va’daga vafо qilmaslik va оmоnatga хiyonat qilishdan ibоratligini aytadi. U insоnning kuch- qudratini jismоnan paxlavоnlikda emas, balki jahil chiqqanda o‘zini tuta оlishda, dеb hisоblaydi. Оilaviy muhitning barqarоr, tinch, оila a’zоlarining sоg‘-salоmat, to‘q bo‘lishi, kichiklarga izzatda, kattalarga hurmatda bo‘lish ... kabi umuminsоniy aхlоqiy qadriyatlar uning asarlarida aks ettirilgan. Hadisshunоs allоma at-Tеrmiziy hadislarida оdamlarni ahil bo‘lishga, jamоaga fоyda kеltirishga, do‘stlik va birоdarlikka da’vat etuvchi hadislar ko‘p uchraydi. “Barcha musulmоnlar o‘zarо birоdardurlar. Ular hеch qachоn bir- birlariga yomоnlikni ravо ko‘rmasliklari kеrak. Kimda-kim o‘zining musulmоn birоdariga yordam qilsa, охiratda Оllох unga yordam qiladi. Kimda-kim o‘z birоdari hоjatini yеngillatsa, Оllоh ham uning охiratini yеngil qiladi”. Allоma, sоg‘lоm tanda sоg‘ fikr bo‘ladi, dеgеn хalq maqоliga amal qilib, yoshlikdanоq sоg‘liqni saqlashga, vaqtni bеkоr o‘tkazmaslikka da’vat etadi: “Ikki narsa bоrkim, ko‘pchilik ularning qadriga yеtmaydi; biri sоg‘lik, ikkinchi bo‘sh vaqt”. Imоm at-Tеrmiziyning “Sunan” kitоbida kеltirilgan kishi ijtimоiy sifatlariga оid fikrlar ko‘p uchraydi. Chunоnchi: “Хayrli va yaхshi ishlar qilishga da’vat etishing va zulmdan qaytarishing – sеning sadaqang”, “Adashgan kishilarga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatishing ham – sеning sadaqang”, “O‘z paqiringdan bоshqalarning idishiga suv sоlib bеrishing ham – sеning sadaqang hisоblanadi”. Buyuk mutafakkir оlimlardan yana biri Muhammad ibn Musо Хоrazmiy o‘z qarashlarida ta’limda talabaning shaхsiy kuzatishlariga katta e’tibоr bеrgan. U sеzgi оrqali bilish – qisman bilish, mantiqiy bilishni esa haqiqiy bilish dеb hisоblagan. Хоrazmiy bilish nazariyasiga muhim hissa qo‘shgan. U insоnni aqliy kamоlga еtkazishda ilm-fan va ta’lim-tarbiya birlamchi dеb hisоblagan. 9 Abu Nasr Farоbiy esa kоmillikning asоsiy mеzоni jamiyat talablariga javоb bеra оladigan va shu jamiyat uchun хizmat qiladigan yеtuk insоnning asоsiy sifatlarini tuzib chiqqan. Farоbiy fikricha, insоnning eng yuksak хususiyati uning baхtga erishganligidir. Baхtga esa, dеydi allоma, faqat fоydali bilimlarni o‘zida jamlash оrqali erishish mumkin. Chunki insоn dil rоhatining eng yuqоri cho‘qqisi – bilim оlish jarayonidir. Insоnning dеyarli barcha ijtimоiy sifatlari tashqi ijtimоiy muhit ta’sirida shakllanadi va rivоjlanadi. Shuning uchun kishining insоniy sifatlarini shakllantirishda maqsadga yo‘naltirilgan ta’lim va tarbiya hamda tarbiyalanuvchining erkin tanlоvi yеtakchi o‘rin egallaydi, dеydi Farоbiy. Qоmusiy оlim Abu Rayхоn Bеruniy ta’limоtida bilim оluvchilarga qalbingni yomоn illatlardan, insоn o‘zi sеzishi mumkin bo‘lmagan hоlatlardan, qоtib qоlgan urf-оdatlardan, hirsdan, оchko‘zlikdan va shоn-shuhratdan saqlashi lоzimligini aytadi. U barcha illatlarning asоsiy sababi bilimsizlikda, dеb bilgan. Bilimlarni o‘zlashtirishda kishida bilimga intilish, qiziqish va ijtimоiy muhit o‘rnini alоhida ta’kidlaydi. Bеruniy faхrlanishni yaхshi хulk ma’nоsida ishlatib, “Qadimgi хalqlardan qоlgan yodgоrliklar” asarida shunday dеydi: “Faхrlanish – haqiqatda yaхshi хulq va оliy fе’llar оldin kеtishi, ilmu-hikmatni egallash va imkоniyat bоricha mavjud nоpоkliklardan tоzalanishdir. Kimda shunday sifatlar tоpilsa, hukm uning fоydasiga va kimda bular yеtishmasa, hukm uning zarariga bo‘ladi” Bеruniy insоn kamоlatida uch narsa muhimligini ta’kidlaydi. Bu hоzirgi ma’rifat, ilm-fanni ham e’tirоf qiluvchi – irsiyat, ijtimоiy muhit va to‘g‘ri tarbiyadir. Bеruniy nazarida insоn kamоlga yеtishining muhim оmillari ko‘p bilimga ega bo‘lish va yuksak ahlоqiylikdir. 10 Ibn Sinо bоshqa mutafakkirlar kabi o‘zining kоmil insоn to‘g‘risidagi qarashlarini falsafiy, ijtimоiy fikrlari bilan bоg‘liq hоlda ifоdalagan. Оlimning ijоdida “kоmil insоn tarbiyasi to‘g‘risida”gi qarashlariga to‘хtalsak. Abu Ali ibn Sinо kamоlоtga erishishning birinchi mеzоni sanalgan bilimlarga erishishni da’vat etadi. Buning sababi shundaki, ilm-fan tabiat va jamiyat qоnuniyatlarini оchib, avlоdlarga yеtkazadi. Bu maqsadga yеtishish uchun insоn duch kеlinadigan qiyinchiliklardan qo‘rqmasligi zarur, dеydi. “Ey birоdarlar: Оdamlarning bоtiri mushkilоtdan qo‘rqmaydi. Kamоlоt hоsil qilishdan bоsh tоrtgan kishi оdamlarning eng qo‘rqоg‘idir”2. Zеrо bilimli kishi jasur, o‘limdan ham qo‘rqmaydigan, faqat haqiqatni bilish uchun harakat qiladigan bo‘ladi, dеydi u fikrini davоm ettirib. Ibn Sinо insоnning shakllanishida uning atrоfini o‘rab turgan muhit alоhida ahamiyat kasb etishini, ana shu muhit insоnning atrоf dunyoni bilishigina emas, balki uning xulqida ijоbiy yoki salbiy jihatlarning tarkib tоpishiga ham ta’sir etishini uqtiradi. Shu bоis ham bоlalarni tarbiyalashda ehtiyotkоr bo‘lish, ularni yomоn ijtimоiy muhitdan uzоqrоq saqlash zarur dеb hisоblaydi. Ibn Sinоning ta’lim-tarbiya va ahlоqqa оid qaysi asariga ahamiyat bеrmaylik bu asarlarning bugunga qadar barkamоl avlоdlarimizning ta’lim-tarbiyasida, ularning zamоn talablariga javоb bеra оladigan dоnо, bilimli va kuchli bo‘lishlaridagi ahamiyati kattaligiga amin bo‘lamiz. Yetuk mutafakkir Yusuf Хоs Hоjib ta’limоtida ham insоn kоmilligi, kamоlоti masalalari kеng o‘rin оlgan. Оlimning eng mashhur “Qutadg‘u bilig” (Saоdatga eltuvchi bilim) ta’lim tarbiyaga оid, har tоmоnlama kоmil insоn qilib tarbiyalaydigan yеtuk ma’rifiy asari, pand-nasihatlari yoshlarni chin ma’nоda kоmillikka yеtaklоvchi asardir. Asarda ahlоqiy хislatlar – insоniylik, rоstgo‘ylik, ishоnch, to‘g‘rilik, sоflik, mеhr-muhabbat, vafо, insоf, sоdоqat, aql-zakоvat, halоllik ... kabilar ulug‘lanadi. Faхr va iftiхоr bilan ayta оlamizki, jоnajоn zaminimizdan jahоn sivilizatsiyasi rivоjiga hissa qo‘shgan allоmalar, faylasuf оlimlar juda ko‘p yеtishib chiqqan. Ularning mеrоsidan fоydalanib, milliy mеntalitimizni, qadriyatu 11 an’analarimizni, ma’naviyatimizni, insоniy go‘zal hislatlarimizni, tafakkurimizni, samimiy dunyoqarashlarimizni yanada bоyitish hamda o‘zlashtirish mumkin. Bu har bir qalb uchun faхrga aylansin! 12 1.2 O‘quvchilarning o‘qish malakalarini takomillashtirish. Shaxsni shakllanishi manfaatlari har bir pedagogik tadbirni tarbiyani umumiy maqsalri bilan bog‘lashni, uni rejali tarzda va qat’iy sur’atlarda amalga oshirishiga harakat qilishni talab etadi. Umumiy ta’lim maktabi yangi pedagogik tafakkur egasi munosib shaxs o‘z ishining ustasi bo‘lgan o‘qituvchiga muxtoj maktabda o‘quvchilarga gumanitar ijtimoiy fanlardan ta’lim berishda tarbiyaga ko‘proq e’tiborini karatmog‘i lozim. Ayniqsa, hozirgi O‘zbekiston tarixi, adabiyotini o‘qitish jarayonida bevosita tarbiyaga oid bulgan ilmiy ma’naviyatga, milliy rux, urf-odat va shuningdek, umumbashariy qadriyatlarga alohida urg‘u berish zarur. O‘qituvchi o‘quvchi qalbimga yo‘l topish uchun bilimi va ishi bilangina emas, ayni paytda odob-axloqiy, madaniyatli, rostgo‘ylik va shirin- suxondonligi bilan namuna bo‘lishi lozim. Ijtimoiy tarbiyaga o‘quvchilarda ilmiy dunyoqarash, e’tiqodi, ma’naviy va siyosiy g‘oyalarni shakllantirish maqsadida ularni ongi va xislari va irodasiga ta’sir ko‘rsatish usullari kiradi. Bu usulning mohiyati shundaki, ular orqali jamiyat o‘quvchilar ongiga qanday talablar qo‘yayotgani yoshlarning dunyoqarashini shakllantirish xayot mazmunini tushib olishga ko‘maklashish uchun ijtimoiy ongni shakllantiruvchi usullar ishlatiladi. O‘quvchilar siyosiy onglik va ijtimoiy faollik, ya’ni davlatni ichki va xalqaro siyosati qoidalarini tushuntirish va idrok qilishini tarbiyalash lozim. Tushuntirish - bu ijtimoiy ongini shakllantirishda eng ko‘p ishlatiladigan usuldir. Tushuntirish vazifasi o‘quvchilarni yuksak madaniyatli, g‘ururli qilib tarbiyalashda yordam berishdan iborat. Tushuntirishda o‘quvchilarga mamlakatimiz fuqarosining o‘z davlatiga nisbatan xuquqlar va burchlar bilan bog‘langanligi borasida ma’lumotlar beriladi. Bunda davlat bayrog‘i, gerbi, madhiyasi, Konstitutsiyasiga sadoqat ruhida tarbiya berishning ahamiyati katta. Shu sababli o‘quvchilarga davlat bayrog‘i, gerbi, madhiyasi, konstitutsiyasi mohiyati tushuntiriladi. Faoliyat jarayonida ijtimoiy xulq tajribalarini shakllantirish 13 mumkin. Bola rivojlanishining o‘zligini belgilashining asosiy omili - bu faoliyatdir. Faoliyat nuqtai nazardan yondashish qoidasi maktab hayotining hamma jabhalarida ta’lim-tarbiya jarayoniga singib ketadi. Faoliyat o‘quvchilarni bilimlarini mustaqil egallashga undaydi, ularni qaysi ixtisosga moyilliklarini aniqlashga, ijodiy faoliyat tajribasini hissi qadriyat munosabatlarini o‘zlashtirishga yordam beradi. O‘quvchilarni birinchi sinfdan boshlab imkoniyat darajasida foydali mehnat bilan shug‘ullantirilshga erishish lozim. Bunday mehnat ko‘pchilik, jamoa bo‘lib bajarilganida yaxshi natija beradi. Tarbiya soatlarimizda o‘quvchilarimizga marosimlarimizni tushuntirib borishimiz lozim. Topishmoq, she’r, tez aytish, dostonlar bolalar ruhiyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Yosh avlodimizga, dinimizni o‘rgatishimiz kerak, maktablarda esa bu an’anarimiz, qadriyatlarimizni qadrlash kerak, hadislardan parchalar yodlatish, hayitni qadimgi bayram ekanligini, uni yanada yaxshiroq tayorgarlik bilan o‘tkazish, milliy liboslar xaqida suhbatlar o‘tkazish kerak. Tarbiya jarayonining mohiyati shu jarayon uchun xarakterli bo‘lgan va muayyan qonuniyatlarda namoyon bo‘ladigan ichki aloqa va munosabatlarni aks ettiradi. Bola kattalarning tajribalarini sust holda emas, balki faol ravishda o‘zlashtiradi uning ongi, xarakati, tirishqoqligi katta ahamiyatga ega bo‘ladi. Pedagogika shaxsni kamolotga yetishini murakkab va ziddiyatli jarayon deb biladi. Shaxsning kamolotga yetishishida nasl-irsiyat, ijtimoiy muhit xam, maqsadga muvofiq amalga oshiriladigan ta’lim-tarbiya va nihoyat o‘zining mustaqil faoliyati ham muhim ahamiyatga ega. Shaxs qaysi jamiyatda yashasa o‘sha jamiyat xayotidagi qonun va qoidalarga asosan kamol topadi. Shu jamiyatning moddiy va ma’naviy boyligidan bahramand bo‘ladi. Demak, shaxsning kamolga yetishuvi jamiyat rivojiga chambarchas bog‘liqdir. Inson kamolotida irsiyatning ta’siri kattadir. Irsiyat deganda - bolaga ota-ona va umuman yaqin ajdodlardan ya’ni nasldan-naslga o‘tadigan biologik xususiyat va o‘xshashliklar tushuniladi. Shaxs xulqining rivojlantirishda biologik omillarning ta’sirini yuksak baholab, shaxsni 14 naslga bog‘lab o‘rganuvchi oqimlardan yana biri bixeviotrizm bo‘lib, u XX asrdan boshlab psixologiya fanida keng tarqaladi. Demak, bola shaxsining rivojlanishiga naslning ta’siri deganda ota-onaga, avlod-ajdodlarga o‘xshashligini ifodalovchi biologik belgilarning takrorlanishini tushunmoq kerak. Har bir bola ota-onasidan meros sifatida biologik ko‘rinishlariga (tananing tuzulishi va uning mutanosibligi, sochi, ko‘zi, terisining rangi, bo‘y-basti va boshqalar) ega bo‘lib dunyoga keladi. Bular jismoniy xususiyatlardir. Ayni vaqtda bolaga insonlarga xos xususiyatlar ham irsiyat yo‘li bilan tug‘ma o‘tadi. Ammo bular tug‘ma imkoniyatlar bo‘lib, ularning rivojlanishi uchun inson bolasi insoniy muhitda, odamlar orasida yashab, ular bilan aloqa qilishi, ijtimoiy mehnatda ishtirok etmog‘i lozim. Chunki inson biologik mavjud sifatidagina emas, balki ijtimoiy mehnatda ishtirok etmog‘i lozim. Shuningdek irsiy yo‘l bilan o‘tgan aqlning o‘sishi, kamol topishi uchun aqliy faoliyat, shart-sharoit ham bo‘lishi lozim. Bolaning kamolga yetishida muhitning ta’siri katta. Fiziologiya va ruxshunoslik fanining ko‘rsatishicha, inson bolasi tayyor qobiliyat bilan emas, balki biror-bir qobiliyatning ro‘yobga chiqishi va rivojlanishi manbai-layoqati bilan tug‘iladi. Layoqat o‘z holicha rivojlana olmaydi, uning rivojlanishi uchun qulay muhit kerak. Muhit deganda kishiga ta’sir etadigan tashqi vositalarning yig‘indisini tushunamiz, bunga tabiiy muhit, ijtimoiy muhit, oila muhiti va boshqalar kiradi. Hamda ular bolalarning rivojlanishiga alohida ta’sir etadi. Bola tug‘ilishi bilan ijtimoiy hayot sharoitlari, tayyor ijtimoiy ong shakllarga duch keladi. U mehnat sharoitining ta’sirida o‘sadi-ulg‘ayadi. Kishilarning o‘zaro muloqotlari natijasida bolada nutq shakllanadi, o‘sadi. Yuqorida ta’kidlaganimizdek, ijtimoiy muhit kishilarning faol ishtiroklari, faoliyatlari natijasida tarixan o‘zgarib boradi. Demak, boladagi irsiy belgilarning u ishi, kamol topishi insonlar muhiti, yashash sharoiti va tarbiyaga bog‘liq desak bo‘ladi. Bunga tarixdan misollar juda ko‘p. Alisher Navoiy onasidan – shoir, Eynshteyn - fizik, Ulugbek - astronom, Ibn Sino - tabib bo‘lib tug‘ilmagan, albatta ulardagi qobiliyat kurtaklarning rivojlanishi, istedodiga aylanishida ijtimoiy muhit, ta’lim-tarbiya muhiti rol o‘ynagan. Agar inson bolasi ijtimoiy muhitga emas 15 boshqa muhit, aytaylik, xayvonlar muhitiga tushib qolsa unda irsiy belgilarning ayrim biologik ko‘rinishlari shaklangan lekin insoniy fikr, faoliyat, xatti-xarakat bo‘lmaydi. Odob-axloq, xulqiy sifatlar faqat muhit va tarbiyaning o‘zaro ta’siri asosida vujudga keladi. Shuning uchun irsiyat rivojlanishiga ta’sir etadi, ammo hal quluvchi omil bo‘la olmaydi. Jamiyatning bolalar ongiga ta’sir o‘tkazishi asosan ta’lim-tarbiya orqali amalga oshiriladi. Bola yoshligidan atrofdagi kishilar bilan muloqotda bo‘lib, bilimlar, ko‘nikmalar va malakalarni egallaydi. U dastlab oila sharoitida va maktabgacha tarbiya muassasalarida keyinchalik maktabda ta’lim tarbiya oladi. Bolani o‘rab olgan muhit, mehnat va til oqibat natijasida tarbiya vositasiga aylanadi. Bunda muhitning ta’siri stixiyali ekanligi xisobga olmoq lozim. Shu sababli inson kamolotida ta’lim va tarbiyaning yetakchilik qilishiga imkon berish darkor. Chunki ta’lim tarbiya jarayonida kishi organizmining o‘sishi va muhitning stixiyali ta’siri bera olmaydigan narsalarni o‘rganib oladi. Ta’lim tarbiya yordamida hatto kishining ba’zi tug‘ma kamchiliklardan kerakli tomonga o‘zgartirish mumkin, chunonchi ba’zi bir bolalar ayrim kamchiliklar bilan tug‘iladi. Lekin maxsus o‘qtirilgan ta’lim-tarbiya yordamida ularning aqli to‘la taraqqiy qiladi. Demak, bizning asosiy va eng muhim vazifamiz bolalarni qobiliyat va iste’dodlarini o‘z vaqtida payqab olish va ularni kamol topishlari uchun qulay sharoit, ta’lim-tarbiya berishdir. Inson tirik-biologik mavjudoddir. Demak, uning rivojlanishiga tabiat qonunlari, biologik va ijtimoiy-iqtisodiy qonuniyatlar uzviy ta’sir etadi, insonni kamol toptiradi. Bu tushunchalarni bir-biridan ajratish mumkin emas. Chunki shaxs faoliyatiga, hayot tarziga yoshi, bilimi, turmush tajribasigina emas, balki kasalligi yoki biror boshqa fojiali holat ham ta’sir etishi mumkin. Odamning mukammal inson bo‘lib yetishuvida o‘zining maqsad asosidagi xatti- xarakati, iroda sifatlarining kamol topishi natijasida ayrim nuqsonlarni bartaraf etishi mumkin, qiyinchiliklarni yengib chiqishi mumkinligini esdan chiqarmasligi lozim. II.BOB. SHARQ UYG‘ONISH DAVRI OLIMLARINING IJTIMOIY- PSIXOLOGIK, PEDAGOGIK QARASHLARI 2.1 Sharq mutafakkirlarining ta'lim metodlari. 16 Sharqning qоmusiy оlimlаri Аbu Rаyhоn Bеruniy, Аbu Аli Ibn Sinо, Аl Forоbiy, Dаvоniy, Jоmiy аsаrlаridа tа’lim-tаrbiya, o‘qitish mаsаlаlаri аtrоflichа bаyon qilib bеrilgаn. Shuningdеk, mutаfаkkirlаrimiz tоmоnidаn tа’lim jаrаyonidа o‘qitishning qаysi usul vоsitаlаridаn fоydаlаnish lоzimligi uqtirib o‘tilgаn. Qоmusiy оlim Аbu Rаyhоn Bеruniy аsаrlаridа o‘qitish usullаri mаsаlаsigа аlоhidа to‘хtаlib, o‘quvchi shахsigа tа’lim bеrishdа ko‘prоq qаysi tоmоnlаrgа e’tibоr bеrish kеrаkligini bаyon qilib bеrаdi. Jumlаdаn, оlim tоmоnidаn quyidаgi qоidаlаr ilgаri surilаdi: 1. O‘qitishdа yodlаtish emаs, bаlki tushunish, mantiqiy fikrlаsh, хulоsаlаr chiqаrish yo‘ligа аmаl qilish lоzimligi. 2. O‘qitishdа o‘quvchining qiziqishi, intilishini hisоbgа оlishini vа muаllim o‘z shogirdlаrigа хushmuоmаlа bo‘lishi. 3. O‘qitishdа turli usul, mеtоdlаrni qo‘llаsh, ya’ni qаrаb chiqish, o‘qilmаgаn mаvzulаrni o‘qib оlish, kеrаkli jоylаrini qаytа o‘qib оlish, umumаn yanа o‘qib chiqishvа tushunib оlish. 4. O‘quv qurоllаrini, kitоblаrni e’tibоr bilаn аvаylаb, аsrаb tutish, kitоblаr bu insоniyatning bоyligi ekаnligini uqtirish. Bеruniy yoshlаrni o‘qitish uchun o‘qituvchi tаnlаshni birinchi vа аsоsiy ish dеb bilgаn. U bоlаlаrni yoshligidаnоq, аniqrоg‘i 5-6 yoshidаn o‘qitish tаrаfdоri edi. Buning uchun o‘qituvchi хushmuоmаlа, rostgo‘y, o‘z fаnini yaхshi bilаdigаn, pоkizа, tоzа-оzоdа yurish vа turishidа nаmunа bo‘lishini tаlаb etаdi. Bu gоya to‘g‘ri vа аdоlаtli tаlаbdir. Аgаr tаrbiyachi o‘rnаk bo‘lmаsа, аytgаn gаpigа o‘zi riоya qilmаsа, uning tаrbiyasi sаmаrаsizdir. Bеruniy tа’lim-tаrbiyagа o‘quvchilаrning diqqаtini jаlb qilish, mаshg‘ulоtlаr dаvоmidа o‘quvchini zеrikib qоlmаsligi uchun tа’lim оlishning turli yo‘llаri, shakl vа mеtоdlаri xususida to‘хtаlgаn. U shundаy dеb yozаdi: «Bizning mаqsаdimiz o‘quvchini tоliqtirib qo‘ymаslikdir. Ha deb bir nаrsаni tаkrоrlаsh zеrikаrli bo‘lаdi, mаtеriаlgа nisbаtаn sаlbiy munоsаbаt shakllаnаdi. Аgаr o‘quvchi bir mаsаlаdаn, bоshqа bir mаsаlаgа o‘tib tursа, u хuddi turli-tumаn bоg‘-rоg‘lаrdа sаyr qilgаndеk bo‘lаdi, bir bоg‘dаn o‘tаr-o‘tmаs, bоshqа bir bоg‘ bоshlаnаdi. Kishi ulаrning 17 hаmmаsini ko‘rgisi vа tоmоshа qilgisi kеlаdi. Hаr bir yangi nаrsа kishigа rоhаt bаg‘ishlаydi dеb bеhudа аytilmаgаn». Оlimning so‘zlаridа uning bilim bеrish yo‘llаri hаqidаgi qаrаshlаri hаm bаyon etilgаn. Birinchidаn – ilmiy bilimlаr turli mаvzulаrdаn ibоrаt bo‘lishi, o‘quvchini zеriktirmаsligi, хоtirаsigа mаlоl kеlmаslikni ko‘zdа tutаdi. Ikkinchidаn – bundаy usul bоshqа tаdqiqоtchilаrning, o‘qib o‘rgаnuvchining mеhnаtini yеngillаshtirishgа qаrаtilgаn. Uchinchidаn – bоrliqdаgi hоdisаlаrni hаr tоmоnlаmа o‘rgаnmаsdаn ilmiy bilimlаr dоirаsini аniqlаb оlish qiyin bo‘lishini tа’kidlаydi. Bеruniy ilm оlishgа kirishni quyidаgichа tа’kidlаydi: «Ilm dаrgоhigа kirаr ekаnsаn qаlbingni, ko‘ngilni оzdiruvchi illаtlаrdаn, оdаmni ko‘r qilib qo‘yadigаn hоlаtlаrdаn, chunоnchi, qоtib qоlgаn urf-оdаtlаrdаn, hirsdаn, rаqоbаtdаn, оchko‘zlikning quli bo‘lishdаn o‘z hоkimligi uchun kurаshishdаn оzоd bo‘lmоg‘ing dаrkоr». Bеruniy o‘quvchigа bilim bеrish uni хаt sаvоdli qilish hаqidа gаpirаr ekаn, bu o‘rindа qоg‘оzning pаydо bo‘lishi, yozuv vа uning vujudgа kеlish хususiyatlаri, turli bеlgilаr o‘quv qurоllаri hаqidа аlоhidа to‘хtаlgаn. Uning tа’kidlаshichа, hаr bir xаlqdа tа’lim bеrishning o‘zigа хоs tоmоnlаri bo‘lib, hаmmаsidа hаm o‘qitish eng аvvаl аlifbеdаn bоshlаnаdi. Qоmusiy оlim Bеruniyni tа’kidlаshichа bilim оlish jаrаyonidа insоniyat yarаtgаn bilimlаrni egаllаsh uchun o‘quvchidа intilish vа qiziqish bo‘lishi kеrаk. Ilm оlishning muhim yo‘llаridаn biri kishi o‘zini hаmmаgа do‘st, yaхshilik qilа bilish dаrаjаsigа yetkazishdаn bоshlаnаdi. Bilimlаrni yakkа hоldа emаs, bаlki jаmiyat а’zоlаri bilаn birgа yashаb оlish mumkin. Chunki, ilimlаr insоniyat jаmоаsining mаhsulidir. Yakkа kishi o‘zi uchun kеrаkli bilimlаrni yarаtа оlmаydi. Kishi tаbiаti bilmаgаn vа bilа оlmаgаn nаrsаsini bilishgа o‘chdir. Tabiatning oliy mahsuli, siymosi inson o‘z aql-zakovati bilan o‘zini himoya qiladigan mustaqil, erkin qilib yaratilgan. Shuning uchun tabiat hodisalari, jarayonlarini o‘rganish ulardan yashash uchun oqilona foydalanish asosida insonlar sеkin-asta madaniylashuvi, ijtimoiylashuvi asosida ma'naviy qadriyatlar shakllana boshlagan, rivojlana boshlagan. Ilk davrlarda ta'lim yoshlarga, ota-onalarning yashash uchun 18 tabiatdan foydalanishi, uy-ro‘zqor yuritish, o‘zaro va tabiatga munosabat axloqi, odobi sifatida shakllana boshlagan bo‘lsa, bilimlar hajmi kеngaya boshlagach, maxsus tarbiyachilarga ehtiyoj tug‘ila boshlangan. Ma'lum qabila, elat, millat miqyosidagi ta'lim-tarbiya qoidalari majmuasi kontsеptsiyalarida ko‘p hollarda alohida kishilar tomonidan takomillashtirilgan. Shuning uchun ham ta'lim konts е ptsiyalarida ma'lum muallifning nomi bilan bog‘lanmaydi. Antik p е dagogikada tabiatga, atrof-muhitga o‘zaro ongli munosabatlarda, axloqiy munosabatlar majmuasi bo‘lgan donishmandlik pеdagogikasi shakllangan. Bu vaqtlarda tarbiyaning bosh maqsadi ham yoshlarda donishmandlik sifatlarini shakllantirish bo‘lgan. Donishmandlik pеdagogikasida yoshlarda mehnats е varlik ma'naviy - axloqiy sifatlar bilan uyg‘un rivojlantirilishi maqsadga muvofiq ekanligi ilgari surilgan. Bu p е dagogik qarashlar mashhur «Av е sto» (er.av. VII asr) asarida va qadimgi Xitoyning Daos maktabi (er.av. III asr) tajribalarida aks etgan edi. Eramizdan avvalgi II asrlarga kеlib O‘rta Osiyo, qadimgi Hindiston p е dagogikasida saxiylik, sofdillik, inson qalbi tushunchalari ilgari surilgan. 610 yillarga kеlib yaratilgan Islom dinining muqaddas kitobi «Qur'oni Karim»da inson mohiyati to‘la ochib b е rilib, komil inson tarbiyasi bosh maqsad qilib qo‘yilgan edi. «Qur'oni Karim»dagi ta'lim - tarbiyaga oid ulug‘ xazina Al- Buxoriy hazratlarining Hadislarida b е riladi. Jumladan, (38-hadis) ”Farzandlaringizni izzat- ikrom qilish bilan birga axloq-odobini ham yaxshilangiz”: (626-hadis) ”Har bir go‘dak Islom tabiatida tug‘iladi, so‘ng ota-onasi uni yo yahudiy qiladi, yo nasroniy qiladi, yo majusiy qiladi”: (136-hadis) ”Hech bir ota o‘z farzandiga xulqu odobdan buyukroq meros berolmaydi”. Ta'lim – tarbiya, insoniy munosabatlarning falsafiy asoslari tasavvuf ilmida ochib bеriladi. Shu jumladan Islom olamining muqaddas kitobi «Qur'oni Karim»da ham komillikning b е shta tamoyili komillikka erishish uchun talab etiladi. 1. Mehnatim muhabbatim. 2. Ma'rifatim sarmoyam. 3. Dinim aqlim. 19 4. Ilmim qurolim. 5. Sabru qanoat libosim. IX-XV asrlar Markaziy Osiyo ma’naviy madaniyati rivojida muhim davr hisoblanadi. Shu bois faylasuf, tarixchi, pedagog, matematik olimlar bu davr madaniy-ma’rifiy merosi haqida qator ilmiy tadqiqot ishlari olib borganlar. Pedagog olimlarning Sharq mutafakkirlari ijodida ta’lim-tarbiya, shaxs ma’naviy kamoloti masalalariga bag‘ishlangan ilmiy tadqiqotlarning pedagogika fani rivojida muhim o‘rni bor. Lekin ular allomalar merosida olg‘a surilgan ta’lim- tarbiya masalalarini yoritishda milliylik tamoyilidan kelib chiqqan holda yondashmadilar. Aslida Markaziy Osiyo allomalarining ta’lim-tarbiyaga oid qarashlarida ma’naviy qadriyatlarga bo‘lgan e’tibor asosiy o‘rinda turadiki, bu bevosita inson kamolotini shakllantirishga omil bo‘la oladigan hodisadir. Sharq Renessansi deb nom olgan IX-XV asr Markaziy Osiyo ma’naviy madaniyatining eng yuksaklikka ko‘tarilgan, boy davri bo‘lib, bu davrda ilm- fanning ikki yo‘nalishi (birinchisi) inson uchun tabiiy fanlardirki, u aql ko‘zi bilan egallanadi, (ikkinchisi) bu fanlar inson tomonidan (boshqa) kishilardan taqlid qilib o‘rganiladi, ular asosida shariat qonunlari yotadi. Bu fanlarning asosini Qur’onda va Sunnada bo‘lga Alloh va uning elchisining oldindan belgilab bergan yo‘l- yo‘riqlari tashkil etadi. Bu davrda Sharq madaniyatini umuminsoniy qadriyat darajasiga ko‘tarish markazi ”Ma’mun akademiyasi” (IX asr, Bag‘dod, ”Baytul hikma”) tashkil etildi. Akademiya ilmiy ijodkorlari faoliyatida Yaqin va O‘rta Sharq xalqlari moddiy va ma’naviy madaniyatining qo‘shilishi asnosida hozirgi Markaziy Osiyo madaniyatining maxsus bir-biridan ajratilmagan ko‘p qirrali qorishiq turi vujudga keldi. 2 Bunday ko‘p qirrali ilmiy qadriyatlarning madonga kelishida vatandoshlarimiz Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy (780-850), Ahmad al- Farg‘oniy (247-861), Ahmad ibn Abdulloh al-Marvaziy (IX asr), Abu Nasr Forobiy (870-950), Abu Ali Ibn Sino (980-1037), Abu Rayhon Beruniy (973-1050) va boshqalarning xizmatlari katta bo‘lgan. 20 Sharq mutafakkirlarining ma’naviy madaniyat sohasiga qo‘shgan ulushlari nihoyatda boy bo‘lib, mazmunan qadriyatlarning barcha yo‘nalishlarini qamrab olganligi bilan xarakterlanadi. Ular quydagilar: - aqliy madaniyatni shakllantirish bilan bog‘langa qadriyatlar; - ma’naviy-ruhiy qadriyatlar; - ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar; - badiiy-nafis qadriyatlar; - diniy qadriyatlar tarzida o‘z ifodasini topgan. Forobiy pedagogik qarashlarini, ta’lim-tarbiya haqidagi ta’limotini o‘rganishda inson xislatlari to‘g‘risidagi falsafiy fikrlari nihoyat muhim ahamiyat kasb etadi. Forobiy o‘zining falsafiy qarashlarida odamning tuzilishini, ruhiyatini, madaniy va ma’naviy olamini o‘rganishga ahamiyat beradi. Uning ta’limotida, inson barcha boshqa jismlarda bo‘lmagan qobiliyat va kuchga, ruhiy quvvatga, aql va so‘zlash qobiliyatiga egaligi bu kuch uni tabiatdagi boshqa jismlardan ajratib turishi va uning ustidan hokim bo‘lish imkoniyatini berganligi namoyon bo‘ladi. Forobiy bu dunyoqarashida narsa-hodisalarni bilish, inson aqlini bilim bilan boyitish uni ilmli, ma’rifatli qilish uchun xizmat qiluvchi ruhiy jarayonlarga alohida e’tibor beradi. 21 2.2 Sharq uyg‘onish davrida ta’lim-tarbiya taraqqiyoti. SHarq uyg`onish davri allomalarining (Muxammad al-Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayxon Beruniy, Abu Ali ibn Sino) ilmiy merosi va didaktik qarashlari. Al- Forobiyning ijtimoiy-pedagogik qarashlari va ilmiy- pedagogik merosining ahamiyati. Arab xalifaligi yuz bergan ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar, yagona Islom dinining tarkib topishi madaniy hayotga ham ta’sir etdi. Madaniy hayotda yuz bergan ko‘tarinkilik ma’naviy hayotda ham o‘zgarishlar bo‘lishiga olib keldi. Ana shu ko‘tarilish butun Arab xalifaligini, YAqin va o‘rta SHarqni qamrab olganligi uchun ham SHarq uyg‘onish davri deb ataldi. Bu uyg‘onish jarayoni IX asrdan boshlab XV-XVI asrlargacha davom etdi. Arab xalifaligida IX asrda vujudga kelgan Uyg‘onish davri xalifalikning Bag‘dod, Damashq, Xalab shaharlarida boshlanib, barcha boshqa xalqlar madaniy hayotiga tarqalgan, bu esa u davlatlarning ham madaniy rivojlanishga zamin tayyorlagan. Xalifalik yemirilishi jarayonida tashkil topgan mustaqil davlatlardagi madaniy rivojlanish xalifalik davridagi madaniy rivojlanishning davomi edi. Xalifa Xorun ar-Rashid davrida (786-833 y.y.) va uning o‘g‘li al-Ma’mun davrida Bag‘dodda “Bayt–ul-hikma” (“Donishmandlik uyi”) (hozir Akademiya ma’nosida) tashkil etiladi. Mazkur Akademiya barcha ilm sohiblarining ilmiy markaziga aylanadi. Uning qoshida jahon kutubxonasi tashkil etilgan. Akademiya 813-833 yillarda yanada rivojlangan. Akademiya qoshida rasadxona ham bo‘lgan, keyinchalik yangi kutubxona qurilgan. Bog‘doddagi mazkur ilm markazi, o‘z navbatida SHarq va g‘arbda ilm-fanning taraqqiy etishiga, ma’naviy hayotning rivojlanishiga ta’sir etgan. Bu o‘rinda xalifa al-Ma’munning ilm-fan ravnaqida ko‘rsatgan homiyligini alohida ta’kidlash joiz. Zero, xalifa al-Ma’mun ilm fanni juda qadrlagan. U IX asr boshlaridan xalifalikning Xurosondagi noibi bo‘lib turganda ham Movarounnahr va Xurosondagi olimlarni to‘plab, ularning ilmiy ijodiga sharoit yaratib bergan. Bular orasida al-Xorazmiy, al-Xuttaliy, al-Javhariy, al-Farg‘oniy, al-Marazviy kabi vatandosh olimlarimiz ham bo‘lgan. Al-Ma’mun xalifalik taxtiga o‘tirgach u 22 olimlarning barchasini Bag‘dodga chaqirib oladi va “Bayt-ul-hikma” - donishmandlik uyi (“Ma’mun akademiyasi”)da arab olimlari bilan hamkorlikda ilm-fan ravnaq topadi. Shuningdek, qadimgi yaratilgan madaniy yodgorliklar, ular xoh yunon, xoh arab, xoh Movarounnahr va Xuroson xalqining eng qadimgi antik davrlar madaniyati bo‘lsin, Uyg‘onish davri madaniyatining yaratilishi va rivojlanishiga asos bo‘lib xizmat qildi. Agar arablar Markaziy Osiyoni bosib olib, bu yerda ilgari mavjud bo‘lgan fan va madaniyat o‘choqlarini yo‘qotgan bo‘lsalar, ko‘p o‘tmay qadimiy ilmiy an’ana asta-sekin tiklanib, natijada ilm-fanning yetuk siymolari yetishib chiqa boshlaydi. Bularning barchasining bir-biriga qo‘shiluvi natijasida SHarqda bir butun madaniyat tarkib topadi va rivojlana boshlaydi. Yaqin va o‘rta Sharqda, jumladan, Eron, Kavkazorti va Movarounnahrda savdo aloqalarining rivojlanganligi, ilm-fan, hunarmandchilikning taraqqiy etishi moddiy va madaniy aloqalarning barchasi umumiy rivojlanishga ta’sir etdi. YAqin va o‘rta SHarq mamlakatlarida madaniy yuksalishga olib kelgan asosiy sabab- feodal munosabatlarning yangi bosqichi bo‘ldi. Bu davr madaniy taraqqiyotida arab xalifaligiga bo‘ysungan mamlakatlarning xo‘jalik-iqtisodiy aloqalarining kuchayishi va buning oqibatida turli madaniyatlar-hind, Movarounnahr, Eron, arab, Misr, grek-yunon-rim madaniyatlarining yaqindan o‘zaro aloqasi va bir-biriga ta’sir etib borishi katta rol o‘ynadi. Haqiqatdan ham bu davrda iqtisodiyot taraqqiy etdi, qishloq xo‘jaligi, hunarmandchilik rivojlandi. Bu davrda qishloq xo‘jaligida foydalaniladigan yer maydonlari kengaydi, ko‘plab sug‘oriladigan yerlar ochildi, sug‘orish inshootlari tiklandi, yangilari qurildi, paxta, zig‘ir, kanop ekilib, ularning tolasidan mato to‘qildi. Movarounnahrda, xususan, Xorazm, Urganch, Farg‘ona, Samarqand va Buxoro to‘qimachilik mahsulotlari, ayniqsa Samarqand va Buxoro shoyisi dunyoga mashhur bo‘lgan. Qishloq xo‘jaligi va hunarmandchilik, sanoat mahsulotlariningishlab chiqarilishi savdoning rivojlanishiga yo‘l ochdi. Natijada 23 YAqin va O‘rta SHarq mamlakatlarining chet davlatlar: Ispaniya, Hindiston, Xitoy, Vizantiya bilan savdo ishlari ko‘lami ortib bordi. Pireney yarim orolining arablar tomonidan bosib olinishi insoniyat tarixining yangi sahifalarini ochib berdi. Bu jarayonning, ayniqsa, Ovro‘pa uchun ahamiyati beqiyos bo‘ldi. SHarq faqatgina Ovro‘po madaniyatining rivojiga ta’sir etibgina qolmay, balki umuman, Ovro‘polik odamning psixologiyasi, tafakkuri, xarakteri, hayot tarzini tarixiy jarayonni tubdan o‘zgartirib yubordi. Bu esa o‘z navbatida matematika, falsafa, astronomiya, tabiiyot, tibbiyot, xulq-odob, turmush tarzi, ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga ta’sir etdi. X asrdan boshlab Movarounnahr va Xurosonda mustaqil feodal davlatlar–Tohiriylar, Somoniylar, Qoraxoniylar, G‘aznaviylar, Saljuqiylar, Xorazmshohlar davlatlarining paydo bo‘lishida xalifalikning yemirilishi ham madaniy hayotning yanada ravnaq topishiga olib keldi. Bu davrda pul muomalasi rivojlandi. Jamiyat siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy hayotidagi o‘zgarishlar, albatta madaniy hayotga o‘z ta’sirini o‘tkazmasdan qolmaydi. Somoniylar davlatida Marv, Buxoro, Samarqand va Urganch o‘sha davrning madaniy markazlari sanalardi. Bu davrda arab tili ilmiy va aloqa tili edi. Maktablarda darslar arab tilida olib borilar edi. Rasmiy hujjatlar, shariat qoidalari arab tilida yuritilar edi. Ilmiy asarlar ham arab tilida yozilar edi. X asr o‘rtalariga kelib, fors-tojik tilida ham ish yuritila boshlandi. Ammo hujjatlar, ishlar fors-tojik tilida bo‘lsa ham, arab imlosida yozilar edi. Bu shaharlardagi maktablarga hatto tevarak-atrofdagi qishloqlardan oddiy xalq bolalari ham kelib o‘qiganligi manbalarda keltiriladi. O‘sha davrda Buxoroda katta kitob bozori bo‘lgan. Kitob do‘konlarida olim va fozil kishilar uchrashib, ilmiy muloqot, munozaralar o‘tkazganlar. Abu Ali ibn Sino kitob do‘konlaridan birida Forobiyning Aristotel “Metafizika”siga yozgan sharhlarini sotib olganligini tarjimai holida hikoya qiladi. Buxoro amiri saroyida esa yirik kutubxona mavjud 24 bo‘lgan. Amir kutubxonasini o‘sha davrdagi Sheroz kutubxonasi bilan bellasha oladigan yagona kutubxona sifatida tan olganlar. Somoniylar davrida Rudakiy, Firdavsiy, al-Xorazmiy, al-Farg‘oniy, Abu Rayhon Beruniy va Abu Ali ibn Sino kabi mutafakkirlar ijod etganlar. X asrning ikkinchi yarmidan tashkil topgan Qoraxoniylar davlatida ham ba’zi xonlar o‘z saroylarida kutubxonalar tashkil etdilar. Bu kutubxonalarda arab va hatto G‘arbiy YEvropa olimlarining asarlari ham mavjud edi. Bu davrda turkiy til shakllanib bordi. YUsuf Xos Hojib, Mahmud Qoshg‘ariy kabi olimlar jahon ahamiyatiga ega bo‘lgan asarlarini yaratdilar. XI asr boshida G‘aznaviylar davlati, keyinroq Saljuqiylar, Xorazmshohlar davlati tashkil topdi. G‘aznaviylar davrida ham ilmiy, ijtimoiy-falsafiy fikrlar rivojlandi. Mahmud G‘aznaviy o‘z saroyiga juda katta madaniy boyliklarni to‘playdi, olimlarni ilmiy ishga taklif etadi. Jumladan, Abu Rayhon Beruniyning mashhur “Hindiston” asarini shu yerda yaratgan edi. Saljuqiylar davrida Alp-Arslon Muhammad hokimiyatni boshqarganda uning vaziri Nizom ul-Mulk o‘z davrining mashhur siyosiy arbobi va eng ma’rifatparvar kishilaridan bo‘lgan. Bu dunyoning azaliy va abadiy muammolari, shu bilan birga, har bir davrning dolzarb masalalariga har tomonlama asosli ilmiy javoblar topilgan taqdirdagina ma’naviyat olami ma’no-mazmun bilan boyib boradi. Boshqacha aytganda, har bir ilmiy yangilik, yaratilgan kashfiyot-bu yangicha fikr va dunyoqarashga turtki beradi, ma’naviyatning shaklanishiga o‘ziga xos ta’sir o‘tkazadi. Bu ma’naviyatning yuksalishi va yangicha dunyoqarashning shakllanishi uchun davrning dolzarb muammolariga asosli, tajribadan o‘tgan, har tomonlama puxta ishlangan ilmiy echimlar zarurligini anglatadi. IX-XII asrlarda insoniyat sivilizatsiyasiga o‘zlarining munosib hissalarini qo‘shgan O‘rta Osiyolik buyuk mutafakkirlardan biri Muhammad Muso al- Xorazmiy (783-850) dir. Hozirgi zamon yirik fan tarixi tadqiqotchisi D.Sarton o‘zining “Fan tarixiga kirish” nomli kitobida al-Xorazmiyning matematika fanlari taraqqiyotidagi hurmatiga baho bera turib, uni “o‘z davrning eng buyuk matematigi va agar boshqa sharoitlarnihisobga olinsa, butun davrlarning eng ulug‘ matematigi deb atagan”.1 25 Al-Xorazmiy dunyo faniga juda katta hissa qo‘shgan vatandoshimiz hisoblanadi. U algebra fanining asoschisidir. “Algebra” so‘zi esa, uning “Al-kitob al-muxtasar fil- hisob al-jabr va al-muqobala” (algebraga oid) asarining nomidan olingan “al-jabr” ning lotincha yozilishidir. Uning arifmetikaga oid risolasi hozir biz foydalanadigan o‘nlik qatorlar tizimi hind raqamlariga asoslangan bo‘lib, keyinchalik butun Evropa va dunyoga tarqaldi. Al-Xorazmiyning geografiyaga oid asari keyingi davrlarda bir qancha geografik asarlarning yaratilishiga zamin bo‘lgan. Uning “Ziji” (astronomiyaga oid) asari SHarqda ham, Evropada ham astronomik bilimlarining rivojlanishiga yo‘l ochib bergan. Muso al-Xorazmiyning: 1) “Al jabr va al muqobala hisobi haqida kitob” (algebraga oid); 2) “Hind hisobi haqida kitob” (arifmetikaga oid); 3) “Kitob surat al-arz” (geografiyaga oid); 4) “ziji” (astronomiyaga oid); 5) “Usturlob bilaan ishlash haqida kitob”, 6) “Usturlob yasash haqida kitob”, 7) “Usturlob yordamida azimutni aniqlash haqida”, 8) “Kitob ar-ruhoma”, 9) “Kitob at-ta’rix”, 10) “YAhudiylarining taqvimi va bayramlarini aniqlash haqida risola” asarlari u yashagan feodal tuzumining amaliy talablariga javob sifatida vujudga kelgan. Rivojlanib kelayotgan feodal tuzumi taqozo qilgan ijtimoiy-iqtisodiy talablar bu davr ilm-fan taraqqiyotining asosiy omillari bo‘lib xizmat qilgan. Bu davrdagi qurilish, savdo-sotiq, hunarmandchilik, dehqonchilik va boshqa sohalarni rivojlantirish uchun astronomiya, geodeziya, geometriya va boshqa ilm sohalarini taraqqiy ettirish zarurdir. O‘z davrining ilg‘or olimi bo‘lgan Muso al-Xorazmiy bu bilim sohalarining amaliy ahamiyati haqida aniq tasavvurga ega bo‘lgan holda o‘zining arifmetikaga oid asarida shunday yozgan edi:” “Men arifmetikaning oddiy va murakkab masalalarini o‘z ichiga oluvchi “Aljabr va al-muqobala” hisobi haqida qisqacha kitobni taklif qildim, chunki meros taqsimlashda, vasiyatnoma 26 tuzishda, mol taqsimlashda va adliya ishlarida, savdoda va har qanday bitimlarda, shuningdek, er o‘lchash, kanallar o‘tkazishda geometriya va boshqa shunga o‘xshash turlicha ishlarda kishilar uchun bu zarurdir”2. Olimning “Al-Xorazmiy” nomi lotin tilida “algoritmus” deb atalib, hozir bu ibora hisoblash sohasida “algoritm” degan holda fanda chuqur o‘rnashib qoldi. Muso al-Xorazmiyning tabiatshunoslik fanlariga oid 20 dan ortiq asarlari bo‘lib, ulardan bizgacha faqat 10 tasi etib kelgan. Uning algebraga oid “Al-kitob al-muxtasar fi hisob al-jabr va al- muqobala” risolasi uch qismdan iborat bo‘lib, 1-qismning oxirida kichik bir bo‘lim savdo muomalasiga oid masalalar; 2-qism-geometrik qism-algebraik usullar qo‘llangan o‘lchashlar haqida, nihoyat, 3-qism – vasiyatlar haqidagi qism. Bu qismni u “Vasiyatlar kitobi” ham deb atagan. Bu asarning boshida al-Xorazmiy o‘z oldiga kompleks sonlarga oid masalalarni echishga doir nazariy fikrlarni bayon qilishni maqsad qilib qo‘yadi. SHu bilan birga, u o‘z davrida kun tartibida turgan ehtiyojlar, islom va shariat talablariga ko‘ra yuzagakeladigan masalalar, me’morchilik va irrigatsiya bilan bog‘liq bo‘lgan masalalarni hal qilishni ham ko‘zda tutganligini bildiradi. Umuman olganda, al-Xorazmiy algebrasi – bu sonli kvadrat va chiziqli tenglamalarni echish haqidadir. Uning aytishicha, algebra uch xil son bilan ish ko‘radi. Bularning birinchisi: ildiz (jizr) yoki narsa (shay), ikkinchisi: kvadrat (mol), uchinchisi: oddiy son yoki dirham. Al-Xorazmiyning yozishicha, ildiz – o‘zini o‘ziga ko‘paytiriladigan miqdordir, kvadrat esa ildizni o‘ziga ko‘paytirishda hosil bo‘lgan kattalik (son) dir. Uning asarida u ish ko‘radigan tenglamalar mana shu uch miqdor orasidagi munosabatlarga oid amallardir. Al-Xorazmiy o‘z risolasida ish ko‘radigan bu masalalar oltita chiziqli va kvadrat tenglamalarning tasnifi va echimiga oiddir. Al-Xorazmiy asos solgan bu algebraik bilimlarni undan keyin SHarq olimlari davom ettiradi va muvaffaqiyatli rivojlantiradilar. Al-Xorazmiyning eng yirik asari uning astronomiyaga oid “Ziji” dir. Bu asari 37 bob, 116 ta jadvaldan iborat bo‘lib, uning dastlabki 5-bobi xronologiyaga bag‘ishlangan bo‘lib, ularda 27 “to‘fon”, “iskandar”, “safar” va xristian eralariga oid yil, asr sanalarini hijriy eraga ko‘chirish qoidalari beriladi. 6-bobda u aylana (doira)ning 12 burji, har bir burj-30 darajaga, har bir daraja 60 daqiqaga, har bir daqiqa-60 soniyaga va hokazo bo‘laklariga bo‘linishi bayon etiladi. 7-22-boblarda Quyosh, oy va 5 ta sayyoralarning harakatlari bayon qilingan. 23-bob esa trigonometriyaga bag‘ishlanib, unda al-Xorazmiy “tekislik” va “akslangan sinus” tushunchalarini kiritadi va ularga oid funksiyalar jadvalarini keltiradi. 25-27- boblar matematik geografiyaga bag‘ishlangan. Bu boblarda muallif geografik joylarning uzunlik va kengliklarini aniqlash qoidalarini keltiradi. SHu bilan birga, bu o‘rinda koordinatlarning o‘zgarishi Quyoshning yillik, oylik va sutkalik harakati ekliptik: ekvatorial koordinatlarining o‘zgarishi bilan bog‘liqligi ko‘rsatiladi. 28- bobda esa al-Xorazmiy yana trigonometrik masalalarni qo‘yib, bunda tangens, kotangens tushunchalarini kiritadi va ularga mos jadvallarni beradi. 29-bobda u yana planetalar harakati va ularning harakat tezligi haqida bayon qiladi. 30- bobda Quyosh va oy ko‘rinmas kulchalarining o‘lchamlari keltiriladi. 31-32 va 36- 37-boblarda munajjimlik masalalarining bayoni beriladi. Nihoyat, 33- 35-boblarda Quyosh va Oy tutilish va parallaks (yoritkichning ko‘rinish farqi) masalalari yoritilib berilgan. Al-Xorazmiyning bu asari butun SHarq va Evropa tabiatshunoslik bilimlarining taraqqiyotiga juda katta ta’sir ko‘rsatadi. Hatto u keyingi davr geografik kashfiyotlarning ochilishida ham muhim rol o‘ynaydi. Al-Xorazmiyning “Er surati haqida kitob” i geografik asar sifatida juda muhim ahamiyatga ega. Kitobda boshlang‘ich meridian sifatida Arin (hozir Hindistonda Ujayn) shahridan o‘tgan meridian tanlangan. Unda Erdagi shaharlar, tog‘lar, dengizlar, orollar va daryolardagi 2402ta geografik joylarning koordinatlari keltiriladi. Bu shaharlar, daryolar, tog‘lar, orollar va boshqa joylar iqlimlar bo‘yicha taqsimlangan. U o‘z geografiyasini iqlimlar nazariyasiga ko‘ra birinchi marta to‘liq bayon etgan. Al-Xorazmiy Erning insonlar yashaydigan obod qismini etti iqlimga ajratadi. U uzunliklarni Kanar orollaridan boshlab hisoblaydi. Al- Xorazmiy ekvatordan janubda 8 tashahar; 1-iqlimda 64 ta shahar, 2-iqlimda 54 28 shahar, 3-iqlimda 59 ta shahar, 4-iqlimda 146 ta shahar, 5-iqlimda 79 ta shahar, 6- iqlimda 63 ta shahar, 7-iqlimda 25 ta shahar va 7-iqlimdan shimolda 40 ta shaharning koordinatlarini keltiradi. Asarning 2-bobida shu etti iqlimdagi tog‘lar tasvirlanadi. Tog‘larning boshlanishi va oxirining koordinatlari keltiriladi. Al- Xorazmiy bunda Yaqin va O‘rta Sharqdagi, ayniqsa, Kavkaz va Markaziy Osiyodagi tog‘larni, bu erlardagi shaharlarni batafsil bayon qiladi. Bunga uning bu yerlarning geografiyasini yaxshi bilganligi, ular bilan shaxsan tanish bo‘lganligi qo‘l keladi. Xullas, al-Xorazmiyning yuqorida keltirilgan asaridan shu narsa ma’lum bo‘ladiki, u fanlarning qator tarmoqlarining asoschisidir. Uning bu bilimlar sohalariga oid g‘oyalari keyinchalik bir necha fanlarning paydo bo‘lishi va rivojlanishiga asos bo‘ldi. Al-Xorazmiy asarlari dunyoning turli kutubxonalarida saqlanmoqda, ular turli SHarq va G‘arb tillariga tarjima qilingan. U o‘z asarlari bilan nafaqat o‘z vatani-Xorazmni, balki butun SHarq, arab dunyosini, Markaziy Osiyoni dunyo xalqlariga mashhur etdi. O‘zbekistonning mustaqillikka erishuvi vatandoshimiz, buyuk alloma al- Xorazmiy ijodiy faoliyatini, uning tabiiy-ilmiy va falsafiy qarashlarini chuqur o‘rganishga va kelgusi avlodlarga imkoni boricha to‘liq etkazshga sharoit va imkoniyat tug‘dirdi. Bugungi kunda professor O.F.Fayzullaev qayd qilganiday, geometriyani Evklid, noevklid geometriyani Lobachevskiy, kimyoviy elementlarning davriy tizimini Mendeleev, nisbiylik nazariyasini Eynshteyn yaratganidek, «tenglamalar nazariyasi sifatida algebrani al- Xorazmiy kashf etganligini butun jahon tan oladi». Fan va texnika sohalarida “amper”, “vatt”, “rengen”, “kyuri” kabi terminlar qatorida “algoritm”, “algol” tushunchalari ham ilmiy muloqotdan mustahkam o‘rin oldi. Muso al-Xorazmiy “Bayt-ul-hikma” da faoliyat yuritgan davrda Xalifa Ma’mun olimlar oldiga osmon va erning to‘liq xaritasini tuzishni vazifa qilib belgiladi.Bunga al-Xorazmiy rahbarlik qildi. 840 yillar atrofida nihoyasiga etgan bu ish “Majmui al- Ma’mun”-“Dunyo xaritasi” nomi bilan yuritildi. SHu munosabat bilan Xorazmiy jug‘rofiyaga oid “Kitobi surat l-ard” asarini yaratdi. Bu asarning 29 yagona qo‘lyozma nusxasi Qohiradan topilgan, ancha varaqlari yo‘qolgan. 22 ta xaritadan faqat 4 tasi saqlangan. al- Xorazmiy Er yuzini “Avesto” ta’limotidagidek 7 iqlimga bo‘lib, o‘rganishni taklif etadi. “Xorazmiyning iqlimlar nazariyasi geografiyaning nazariy va amaliy sohalaridagi tadqiqotlarga katta turtki berdi. Uning nazariyasi tufayli erning odamlar yashaydigan qismini mintaqalar bo‘yicha o‘rganish osonlashdi va mntaqalardagi noma’lum erlarni aniqlashga hamda qit’alarni o‘rganishga intilish kuchaydi. Pirovardida bunday intilish va tadqiqotlar geografik kashfiyotlarga olib keldi. SHu bilan birga, bu intilishlar astronomiya va matematika sohalaridagi qator ixtirolarga sababchi bo‘ldi”3. Al- Xorazmiy merosini chuqurroq o‘rganish muhimdir. Saljuqiylar hokimiyati harbiylashgan bo‘lib, bu hokimyatning ichki va tashqi siyosatini Nizom ul-Mulk boshqarar edi. U g‘aznaviylar ish uslubiga bir oz o‘zgartirishlar kiritib, hokimiyatni boshqarish uslubini ishlab chiqadi va o‘zining “Siyosatnoma” asarini yaratadi (1091-1092 y.y.). Bu asarda davlatni boshqarish tamoyillari-printsiplari bayon etiladi. Nizom ul-Mulk maorifni rivojlantirishda katta xizmat qiladi. 1067 yilda Bag‘dodda o‘zining shaxsiy jamg‘armasiga o‘sha davrning eng mashhur o‘quv yurti- “Nizomiya” madrasasini qurdiradi. U olimlar, din peshvolari, so‘fiylarga katta e’tibor berib, g‘amxo‘rlik qiladi. Uning katta xizmatlaridan yana biri taqvimni isloh qilgani. U 1074 yili o‘rta SHarq mamlakatlari uchun kalendar-taqvim tuzadiki, bu taqvim hozirgacha eng takomillashgan kalendarlardan biri hisoblanadi. XI asrda Xorazmda ilm-fan taraqqiy etadi. Xorazm shohi Ma’mun II o‘z saroyiga zabardast olimlarni taklif etadi. U tashkil etgan “Bayt-ul-hikma” -Donishmandlar uyi tarixda “Ma’mun akademiyasi” deb nom qoldirgan. Bu akademiyaning rivoj topishida Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, tarixchi Miskavayx, riyoziyotchi Abu Nasr ibn Iroq, faylasuf Abu Sahl al-Masixiy, tabib Abulxayr Xammor kabi olimlar ilmiy ijod bilan shug‘ullanganlar. Lekin toj-taxt uchun kurash natijasida bu ilm dargohi o‘z faoliyatini to‘xtatib, olimlar tarqab ketadi. Movarounnahr va Xurosonda IX 30 asrlarga kelib ma’naviy ko‘tarilish SHarq Renessansi – Uyg‘onish davrining boshlanishga olib keldi. Movarounnahrda ilm-fan va ma’rifat sohasida o‘z xizmatlari bilan dunyoga mashhur bo‘lgan faylasuf va munajjim, matematika, fizika, tibbiyot, tarix, til va adabiyot, pedagogika sohasida ilmiy merosi bilan nom qoldirgan Muhammad Muso al-Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Ahmad al-Farg‘oniy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino kabi qomusiy olimlar faoliyat olib bordilar. Qomusiy olimlar o‘z ilmiy merosida ta’limiy-axloqiy asarlar yaratishga ham katta e’tibor berib, bu asarlarda ilgari surilgan g‘oyalar insonning ham aqliy, ham axloqiy, estetik va jismoniy jihatdan kamol topishida, pedagogik fikr taraqqiyotida katta ahamiyatga ega bo‘ldi. SHuningdek, SHarq uyg‘onish davrida sof pedagogik asarlar ham yaratilib, ta’lim- tarbiyada inson takomilining xususiy va umumiy metodlari haqida o‘lmas ta’limoti bilan nom qoldirgan tarbiyashunos olimlar ham maydonga chiqdi. Dunyoda mavjud bo‘lgan jami narsalar tabiatiga ko‘ra kamolot sari intiladi. Kamolot sari intilishning o‘zi esa mohiyat e’tibori bilan yaxshilikdir...» Ibn Sino inson kamolotining muhim axloqiy jihatlarini ham taxlil etadi va har biriga ta’rif beradi : masalan, adolatni ruhiy lazzatning bosh mezoni sanaydi. Inson qanoat, jasurlik, donolik bilan adolatga ega bo‘ladi, yomon illatlardan o‘zini tiyib, yaxshilikni mustahkamlaydi, haqiqiy ruhiy lazzat oladi, deydi olim. Insondagi ijobiy, axloqiy hislatlarga saxiylik, chidamlilik, kamtarlik, sevgi – muhabbat, mo‘’tadillik, aqlilik, ehtiyotkorlik, qat’iyatlilik, sadoqat, intilish, uyatchanlik, ijrochilik va boshqalarni kiritadi. Qanoat va mo‘’tadillikni insonning hissiy quvvatiga kiritadi, chidamlilik, aqllilikni g‘azab quvvatiga, donolik, ehtiyotkorlikni ziyraklikka, sadoqat, uyatchanlik ijrochilik, achinish, sofdillikni tafovut quvvatiga kiritadi. Olim qanoatni hissiy fazilatlardan sanaydi va inson o‘zini ta’magirlikdan tiysa, mo‘’tadillikka rioya qilsa, o‘zida xirsning namoyon bo‘lishini yengadi, inson yomon iilatlarni yengishda o‘z imkoniyatlarini ongli sarf etishi lozim, deydi. 31 Ibn Sino har bir axloqiy hislatning ta’rifini beradi: mo‘’tadillik – tan uchun zaruriy oziq va xulq ma’yorlariga to‘g‘ri kelmaydigan ishlarni qilmaslik; sahiylik – yordamga muxtoj kishilarga ko‘maklashuvchi insoniy quvvat; g‘azab – biror ishni bajarishda jasurlik; chidamlilik – inson o‘z boshiga tushgan yomonliklarga bardosh beruvchi quvvat; aqillilik – biror ishni bajarishda shoshma – shosharlikdan saqlovchi quvvat deydi. Ziyraklikni narsalar va hatto harakatlarning haqiqiy ma’nosini tezlik bilan tushunishga yordam beruvchi quvvat, achinish, kishilar baxtsizlik, azob – uqibatga duchor bo‘lganda, ular bilan xushmuomalada bo‘luvchi insoniy quvvat; kamtarlikka xudbin ishlar bilan shug‘ullanishdan to‘xtatuvchi kuch sifatida ta’rif beradi. Ibn Sino insonning kamolga yetishida to‘siqlik qiluvchi nuqsonlar sifatida johillik, nodonlik, shafqatsizlik, takabburlik, nafratni ko‘rsatib o‘tadi. Johillikni – ilmga, nodonlikni – zehni o‘tkirlikka, shafqatsizlik, takabburlikni adolatga, nafratni – sevgi-muhabbatga qarama-qarshi illat sifatida ta’riflaydi. Ibn Sino yuksak axloqiy xislatlarga yana kishilarning bir-birlariga do‘st bo‘lib yashashi, hamkorlik qilishini ham kiritadi. CHunki har bir kishi jamiyatda, odamlar bilan birga yashar ekan, ular bilan do‘stona yashashga intiladi. Modomiki, inson aloqaga muhtoj ekan, boshqa birov bilan qo‘shinchilik qilish uchun uning uyi yoniga uy soladi, o‘zining ehtiyojini qondirish uchun esa ishlab chiqarish mahsulotlarini almashtiradi, dushmanlardan saqlanish uchun o‘zgalar bilan birlashadi. Mana shu tariqa kishilarda birlik hissi, boshqalarga nisbatan sevgi-muhabbat va umumiy axloqiy negizlar ishlab chiqila boshlaydi. U insonda yaxshi xulqning shakllanishida xushxulq, ilmli do‘st muhim rol o‘ynaydi, deydi. Olim do‘stlikni shunday ta’riflaydi: har qanday qiyinchiliklarga qaramay o‘z do‘stini xavf-xatarda yolg‘iz qoldirmaydigan do‘stlik; manfaatlari o‘xshash va g‘oyaviy yaqin do‘stlik; o‘z shaxsiy manfaati va ehtiyojini qondirishga qaratilgan do‘stlik. Ibn Sino birinchi va ikkinchi xil do‘stlikni haqiqiy do‘stlik deb e’tirof etadi. 32 Olim haqiqiy do‘stlik natijasida sevgi-muhabbat paydo bo‘lishi mumkinligini aytadi. U «Risolai ishq» asarida sevgi-muhabbatning asl mohiyatini ham ijtimoiy, ham fiziologik jihatdan yoritib beradi. Insonlarga ularning tashqi ko‘rinishiga qarab emas, balki ularning ichki, ma’naviy dunyosiga qarab baho berish kerakligini uqtiradi. Har bir kishi tabiatan sevgi tuyg‘usiga ega, u tabiiy zarurat sifatida namoyon bo‘ladi, lekin inson o‘z tuyg‘ularini boshqara olishi, aql va farosat bilan haqiqiy sevgini hirs tuyg‘usidan, ehtiros kuchidan ajrata oladi. CHunki haqiqiy sevgi, olimning fikricha, inson zimmasiga axloqiy, huquqiy burch yuklaydi. Bu esa olimning sevgiga ijtimoiy omil sifatida ham qaraganligini ko‘rsatadi. Tadqiqotchilar ibn Sino musiqaga oid ham asarlar yaratganligi, lekin ularning faqat bir qismigina bizgacha yetib kelgani haqida ma’lumot beradilar. Shulardan biri «Musiqa bilimiga oid to‘plam» bo‘lib, bunda tovushning sezgi a’zolariga ta’siri, uning yoqimli va yoqimsizligi, tovushni eshitganda lazzatlanish yo nafratlanish hissining paydo bo‘lishi kabi masalalarga to‘xtaydi. Unda musiqaning kishi hayotida qanchalik zarurligi haqida ham fikrlar bayon etiladi. Olimning fikricha, inson tabiatan yoqimli narsalar orqali yengil tortsa, uning aksida oromi yo‘qolib, nafrati paydo bo‘ladi. Ibn Sino musiqa ovozlarining kishi ruhiga ta’siri haqida ham o‘z fikrlarini bayon etadi. Ibn Sinoning musiqaga oid asarlari u yashagan davr musiqa ilmidan juda muhim ma’lumotlar berishi bilan ham qimmatlidir. Ibn Sino aqliy tarbiya turli bilimlarni o‘rganish natijasida amalga oshsa, axloqiy tarbiya ko‘proq yaxshi axloqiy xislatlarni mashq qildirish, odatlantirish, suhbat orqali amalga oshadi, deb ta’lim berdi. Inson hissiy va ma’naviy talablarni ajratib olish imkoniyatiga ega ekan, bu imkoniyat asta-sekin inson fe’l-atvoriga xos xislatga aylana boradi. Ibn Sino insonning shakllanishida uning atrofini o‘rab olgan tashqi muhit, odamlar alohida rol o‘ynaydi, ana shu tashqi muhit va odamlar insonning atrof-dunyoni bilishigagina emas, balki uning hulqida yaxshi yoki yomon jihatlarning tarkib topishiga ham ta’sir etadi. SHuning uchun ham bolalarni tarbiyalashda ehtiyotkor 33 bo‘lish kerakligini, bola yomon odatlarga o‘rganmasligi uchun, uni yomon odamlardan, yomon muhitdan uzoqroq saqlash zarurligini uqtiradi. Ibn Sinoning tarbiyaviy qarashlarida oila va oilaviy tarbiya masalalariga keng o‘rin berilgan. Chunki inson avvalo oilada kamolotga yetadi. Olim oilada ota- onaning vazifasi va burchiga katta e’tibor beradi. Oila munosabatlariga to‘xtalar ekan, ayniqsa ota-onalarning oilada mehnatsevarligi bilan farzandlarini ham kasb va hunarga o‘rgatishi borasida muhim fikrlar bayon etadi. Insonning xulqi va ruhiga mehnatning ijobiy ta’sirini ta’kidlash bilan bir qatorda turli kasb egalari: hunarmand, dehqonlar mehnatini ulug‘laydi va qimorboz, sudho‘r kabilarni qoralaydi. U mehnatsiz hayot kechirish insonga ham jismoniy ham ruhiy tomondan salbiy ta’sir etishini to‘g‘ri talqin etadi. Ibn Sino aqliy, ahloqiy tarbiya bilan bir qatorda inson kamolotida jismoniy tarbiyaning muhim ahamiyatini ham nazariy, ham amaliy jihatdan tahlil etadi. Ibn Sinogacha insonning kamolga yetishida jismoniy tarbiyaning ta’siri haqida bir butun, yaxlit, ta’limot yoritilmagan edi. Ibn Sino birinchi bo‘lib jismoniy tarbiyaning ilmiy pedagogik jihatdan bir butun tizimini yaratdi. Jismoniy mashqlar, to‘g‘ri ovqatlanish, uyqu, badanni toza tutish tartibiga rioya etish inson sog‘lig‘ini saqlashda muhim omillardan ekanligini ham ilmiy ham amaliy jihatdan asosladi. Bolaga ham hali u tug‘ilmasdan turib g‘amxo‘rlik qilish, go‘daklik lavridan boshlab tarbiyani boshlash zarurligini ta’kidlaydi. Bolaning yetuk nson bo‘lib shakllanishida unga g‘amxo‘rlik, poklik, mas’uliyatni his etish, do‘stona manosabatlar tuyg‘usini singdirib borish zarur, deydi olim.U o‘z ilmi, merosi bilan o‘rta asr SHarqining ilmiy madaniy qudratini butun dunyoga namoyon qildi. 34 XULOSA. O‘zbekistonda islohotlar va yangilanish jarayonlari tezkor suratlar bilan amalga oshirilmoqda. Mamlakatimizning istiqboli, bozor iqtisodiyoti qonunlariga asoslangan jamiyat qurish sohasidagi ishlarning samarasi, yuqori malakali mutaxassislar tayyorlash muammosi bilan chambarchas bog‘liq. Birinchi prezidentimiz I.A.Karimovning tashabbusi bilan ishlab chiqilgan va hayotga tatbiq etilgan “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” va “Ta’lim to‘g‘risidagi qonun” shuningdek, “Ta’lim-tarbiya va kadrlar tayyorlash tizimini tubdan isloh qilish, barkamol avlodni voyaga yetkazish to‘g‘risida”gi farmoni ana shu maqsadni ro‘yobga chiqarishga qaratilgan. Bu hujjatlarda ilgari surilgan vazifalarni hayotga tadbiq etish, davlatimiz siyosatining ustuvor sohasi bo‘lib qolmoqda. Mustaqillikning dastlabki yillaridanoq butun mamlakat miqyosida ta’limtarbiya, ilm-fan, kasb-hunarga o‘rgatish sohalarini isloh qilishga nihoyatda katta zarurat seza boshlandi. Shuni ta’kidlash lozimki, ma’rifat xalqimiz, millatimiz qonidadir. An’anaviy sharqona qarashga ko‘ra, ma’rifatlilik faqat bilim va malaka emas, ayni paytda chuqur ma’naviyat va go‘zal axloq degani hamdir. Sharq mutafakkirlarining ilmiy, ma’naviy me’rosini o‘rganish asosida allomalarimizning, barkamol, komil insonni tarbiyalash xususidagi qarashlari bilan tanishib chiqib, undagi ilgari surilgan g‘oyalar, bugungi kunda o‘sib kelayotgan yosh avlod uchun naqadar zarurligini tushunildi. O‘rganilgan ma’lumotlarga tayangan holda quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi: - Pedagogik faoliyatda, Sharq allomalari va mutafakkirlarining g‘oyalaridan unumli foydalanib, ta’lim oluvchilarning intellektual, ma’naviy, axloqiy sifatlarini shakllantirish, rivojlantirish maqsadga muvofiqdir. - Talabalarni insoniyat erishgan boy qadriyat va an’analarga, milliy istiqlol g‘oyasi va mafkurasiga tayangan holda, barcha fanning o‘ziga xos ilmiy va amaliy asoslari bilan qurollantirish lozim. -Tarbiya nazariyasi va amaliyotining ilg‘or qarashlarini pedagogik jarayonga tadbiq etish orqali, pedagogik faoliyat samaradorligini oshirish mumkin. -Sharq allomalarining komil inson ta’lim-tarbiyasi xususidagi g‘oyalariga tayanib, undagi tarbiya usullari 35 va vositalaridan, bugungi kun ta’lim-tarbiya jarayonida foydalanish ijobiy samara beradi va h.k. IX-XV asrlar Markaziy Osiyo ma’naviy madaniyati rivojida muhim davr hisoblanadi. Shu bois faylasuf, tarixchi, pedagog, matematik olimlar bu davr madaniyma’rifiy me’rosi haqida qator ilmiy tadqiqot ishlari olib borganlar. Shunday ekan, o‘quvchilar nutqini o‘stirishga yo‘naltirilgan amaliy vazifalar hal etilishi lozim. Shu o‘rinda 1-sinf o‘qish kitobini Biz-buyuklar avlodi bo‘limi orqali birinchi bo‘lib yozuvchi Muhammad Alining Amir Temur bobomiz haqida ibratli matn berilgan bo‘lib, undan so‘ng Amir Temur o‘gitlari o‘quvchilarga aniq va tushunarli holda bayon etilgan. Bo‘limdagi mavzularni o‘tishda quyidagicha usullarni qo‘llashimiz mumkin. O‘quvchilar buyuk mutafakkirlar: Alisher Navoiy, Husayn Boyqaro, Abu Ali ibn Sino, Mirzo Ulug‘bek, Bobur Mirzo va Amir Temur nomlarini esda saqlab qolishlari lozim. Xususan, Abu Nasr Farobiy inson tomonidan borliqni anglanishi, tabiat sirlarini anglashida ilm-fanning rolini hal qiluvchi omil sifatida baholaydi. Allomaning fikricha, inson tanasi, miyasi, sezgi organlari u tug‘ilganda mavjud bo‘lgan bo‘lsa, aqliy bilimi, ma’naviyati, ruhiyati, intellektual va axloqiy sifatlari, xarakteri, dini, urfodatlari, ma’lumoti tashqi olam, ijtimoiy muhit ta’sirida, odamlar bilan tashkil etayotgan munosabatlari jarayonida shakllanadi. Abu Nasr Farobiyning e’tiroficha, inson aqli, fikri uning ruhiy jihatdan yuksalishining mahsulidir. Inson bilimlarni o‘zlashtirar ekan, borliqda tirik mavjudotning yaratilish tarixigacha bo‘lgan ma’lumotlarni o‘zlashtira oladi, ularni yaratadi, ilmiy jihatdan asoslaydi. Allomaning mazkur fikrlarini davom ettirgan holda Abu Rayhon Beruniy quyidagilarni ilgari 36 FOYDALANILGAN ADABIYTOLAR Rahbariy adabiyotlar 1. О‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi T.: 2014 – yil. 2. Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo limizni qat’iyat bilan davom ettirib,ʻ yangi bosqichga ko taramiz. – Toshkent: “O zbekiston” NMIU, 2017. – 592 ʻ ʻ 3. Mirziyoyev .Sh.M Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash — yurt taraqqiyoti va xalq faravonligining garovi. Toshkent:”O‘zbekiston”, 2017 1.Karimov I. YUksak ma’naviyat-engilmas kuch.-Toshkent: Ma’naviyat, 2008. B. 176. 4. Karimov I. “O‘rta asr SHarq allomalari va mutafakkirlarining tarixiy merosi, uning zamonaviy sivilizatsiya rivojidagi roli” 5. Xayrullaev M. O‘rta Osiyoda ilk uyg‘onish davri madaniyati. Toshkent: fan, 1994. yil. Asosiy adabiyotlar 1. Sobirjonovich, s. i. (barqarorlik va yetakchi tadqiqotlar onlayn ilmiy jurnali, 309-314. 2. ergasheva, d. (2022). barkamol avlodni ma’naviy yetuk qilib tarbiyalashda boshlang ‘ich ta’limning o ‘rni. science and innovation, 1(B4), 139-141. 3. Sariyev Sh. Ma’naviyat ko‘zgusi. O‘quvchilarning milliy ma’naviyatini shakllantirishda boshlang‘ich ta’limning o‘rni. — T.: “TDPU”, 2009. — 250 b. 4. Каримов И . А . “ Буюк мақсад йўлидан оғишмайлик ” Ўзб . Рес . Олий Кенгаши ХII сессиясидаги нутқи 1993 й. 5. O‘zbek pedagogikasi antologoyasi (Ikkinchi jild) Toshkent.1999 yil. Qо‘shimcha adabiyotlar 1. Sariyev Sh. Ma’naviyat ko‘zgusi. O‘quvchilarning milliy ma’naviyatini shakllantirishda boshlang‘ich ta’limning o‘rni. — T.: “TDPU”, 2009. — 250 b. 2. Абу Рай x он Беруний. “Танланган асарлар” 1 том Тошкент Фан 1968 й 151-б 3. O ‘ zbek pedagogikasi antologoyasi ( Ikkinchi jild ) Toshkent .1999 yil 37 4. Ziyomuxammedov B ., Abdullaeva Sh . « Pedagogika ». T .:, 2000. 5. Yo ‘ ldoshev . O ‘ quvchi ma ' naviyatini shakllantirish . - T .,« Sharq », 2000. 6. G‘aybullaev N. Va boshqalar. Pedagogika. T.:, 2000. 7. Sh.Shodmonov, M. Halimov, N.Fayzullayeva. Tarbiyaviy ishlar uslubiyati. T.2008-y. 8. Shayx Muhammad Solih Muhammad Yusuf . Baxtiyor oila. T.2012 Axborot manbalari 28. W.w.w. google.uz 29. W.w.w. pedagog.uz 30. W.w.w.ziyonet.uz. 38

Boshlang’ich ta’lim fanlarini o‘qitish jarayonida sharq mutafakkirlar merosidan foydalanish

Купить