Boshlang‘ich ta’lim jarayonida o‘quvchilarning psixologik zo‘riqishlarini oldini olish yo‘llari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	385.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Boshlang‘ich ta’lim jarayonida o‘quvchilarning psixologik zo‘riqishlarini oldini olish yo‘llari

Купить

Boshlang‘ich ta’lim jarayonida o‘quvchilarning
psixologik zo‘riqishlarini oldini olish yo‘llari

Mundarija
Kirish . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
I bob Kichik maktab yoshidagi o quvchilarda psixologik zo riqishlarni
oldini olishning nazariy asoslari . . . . . . . . .
I.1. Kichik maktab yoshidagi o quvchilarni ta lim jarayoniga

tayyorlash
I.2. Kichik maktab yoshidagi bolalarning psixologik xususiyatlari
II bob Boshlang ich ta lim jarayonida o quvchilardagi psixologik

zo riqishlarni oldini olish mazmuni

II.1. Savod o rgatish darslarida o quvchilar bilan olib boriladigan

ishlar
II.2. Nutq o stirish jarayonida o quvchilardagi psixologik

zo riqishlarni oldini olish yo llari

II.3. Matematika darslarida dam olish daqiqalarini amalga oshirish
metodikasi
II. 4 . Boshlang ich ta lim jarayonida o quvchilardagi charchoqni

oldini olish borasida amalga oshiril gan tajriba-sinov ishlari tahlili
Xulosa
Foydalaniladigan adabiyotlar ro yxati

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . Ўзбекистон Республикасида мустақиллик
йилларида олиб борилаётган давлат сиёсатининг устувор йўналишини таълим
соҳасида олиб борилаётган ислоҳотлар ташкил этади. Таълим тизимини
янгилаш, уни Дунё мамлакатлари ютуқларидан фойдаланган ҳолда ўзгартириш
мамлакатимиз келажагини таъминловчи ютуқлардан бири бўлиб ҳисобланади.
Зеро, таълим соҳаси учун сарфланган ҳар қандай меҳнат келажакда, албатта, ўз
мевасини беради. Ҳозирги кунда таълим-тарбия тизимини тубдан ўзгартириш,
баркамол инсонни шакллантириш эртанги тақдиримизни белгилаб берувчи
долзарб масалалардан биридир.
Ўзбекистон Республикасининг «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури» ва
«Таълим тўғрисида»ги Қонунда кўрсатиб ўтилганидек, бошланғич таълим
жараёни узлуксиз таълим тизимида муҳим пойдевор босқич ҳисобланади.
Таълим тизимидаги ислоҳотлар ва бошланғич таълимнинг асос сифатидаги
ўрни чуқур англаган юртбошимиз И.Каримов мустақилликнинг дастлабки
йилларидаёқ барча маърифатчилар, зиёлилар ва ёшлар тарбиясига мутасадди
бўлганларга мурожаат қилиб, республика ижтимоий-иқтисодий истиқболининг
мезонларидан бири сифатида ёш авлод таълим тарбияси, уларнинг
маънавиятида ўзгаришлар бўлиши зарурлигини вазифа қилиб белгилаб берган
эдилар. Мустақиллик йилларида бу борада талай ижобий ишлар, туб
ислоҳотлар амалга оширилди. Илмий педагогик ходимлар, бошланғич синф
ўқитувчилари таълим-тарбия жараёнини қизиқарли ва самарали ташкил этиш
борасида изланишлар олиб бормоқдалар.
Узлуксиз таълим тизимида айниқса, бошланғич синф ўқитувчиларининг
масъулияти чексиздир. Чунки улар мактаб остонасига биринчи бор қадам

қўйган мурғак қалб эгаларини кутиб оладилар. Уларни мактаб ҳаётига
кўниктириб, замонавий билимларни эгаллашларига йўл очиб берадилар ва
уларда илмий дунёқараш элементларини шакллантирадилар. Айниқса, савод
ўргатиш дарслариданоқ ўқувчилар диққатини жалб эта олиш, билим
ўзлаштириш жараёнига қизиқтира олиш ўқувчиларнинг кейинги босқичлардаги
таҳсилида ҳам муҳимдир.
Биринчи синф ўқитувчиси таълим-тарбия ишларининг мураккаб
жараёнларига бардошли бўлиши, бола характеридаги ўзгаришларни сезгирлик
б илан пайқаши ва таълим методларидан ижодий фойдаланиши лозим.
Болаларнинг ўқишга муносабатлари, ақл ва идроклари кичик мактаб ёшида
шаклланади. Бу ҳам бошланғич таълим мазмунини ўқувчилар ёшига ва
психологик хусусиятларига мос ҳолда ташкил этишни талаб этади.
Кичик мактаб ёшидаги ўқувчиларнинг психологик-педагогик
хусусиятларини инобатга олган ҳолда ўқувчилардаги психологик
зўриқишларни бартараф этиш мақсадида қувноқ дақиқаларни ташкил этишни
тавсия қилдик. Шунингдек, савод ўргатиш дарсларида, нутқ ўстириш
жараёнида ва математика дарсларида қувноқ дақиқаларни ташкил этиш учун
шеърий ишланмалар тайёрладик. Ишлаб чиқилган ишланмалардан
фойдаланиш ўқитувчилар фаолиятини самарали уюштиришга хизмат қилади,
деган умиддамиз.
Bitiruv malakaviy ishning o'rganilganlik darajasi .
Bitiruv malakaviy ishning maqsadi : boshlang'ich ta'lim jarayonida
o'quvchilarning psixologik zo'riqishlarini oldini olish yo'llarini o'rganish, hamda
mavzu bo'yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish.
Bitiruv malakaviy ishning vazifalari:
- o'quvchilar aqliy faoliyati jarayonida yuzaga keladigan psixologik
zo'riqishlarini keltirib chiqaruvchi sabablarini yoritish;
-o'quvchilar psixologik zo'riqishini oldini olish omillarini aniqlash;

-o'quvchilar psixologik zo'riqishlarini oldini olishda dam olish daqiqalarini
o'tkazish yo'llarini ishlab chiqish;
-dam olish daqiqalarini o'tkazishga doir tavsiyalar berish;
Bitiruv malakaviy ishning predmeti: o'quvchilarni psixologik zo'riqishlarini
oldini olish jarayoni mazmuni, shakl-usullari.
Bitiruv malakaviy ishning ob'ekti: boshlang'ich sinf o'quvchilarining
psixologik zo'riqishlarini oldini olish jarayoni.
Bitiruv malakaviy ishning farazi. Agar boshlang'ich sinf o'quvchilarining
psixologik zo'riqishlarini oldini olish borasida dam olish daqiqalarini o'tkazish
jarayonida dars mavzusiga mos maqsadga muofiq holda quvnoq daqiqalardan tanlab
foydalansa ta'limning sifat va samaradorligi oshadi.
Bitiruv malakaviy ishning nazariy metadalogik asosi: O'zbekiston
Respublikasining ''Ta'lim to'g'risida''gi va ''Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi'',
Prezident I.A.Karimovning ''2004-2009-yillarda maktab ta'limini rivojlantirish davlat
umummilliy dasturi to'g'risida'' Farmoni (2004-yil 21-may) va ta'lim-tarbiya
sohasidagi boshqa me'yoriy va ko'rsatma hujjat hamda olimlarning pedagogika
sohasidagi ilmiy tadqiqodlari, shuningdek, ilgor pedagoglarning zamonaviy
maktablarda ta'limni rivojlantirish masalariga bag'ishlangan asarlari maskur bitiruv
malakaviy ishning nazariy metadalogik asosi hisoblanadi.
Bitiruv malakaviy ishning metodlari: izlanish va tahlil qilish,
o'quvchilarning psixologik zo'riqish sabablarini o'rganib chiqish, o'qitish jarayonini
kuzatib borish, o'qituvchi va o'quvchilar bilan suhbat o'tkazish, o'quvchilar o'rtasida
og’zaki so'rov ishlari olib borish.
Bitiruv malakaviy ishning yangiligi:
-psixologik zo'riqishlarning oldini olish muhim usullaridan biri dam olish
daqiqalarini o'tkazishni yaxshilash;
-dam olish daqiqalar materiallarini dars mavsusi bilan bog'lab o'kazishni
o'rganib chiqish;

Bitiruv malakaviy ishning amaliy ahamiyati.
O'quvchilar psixologik zo'riqishlarini oldini olishda quvnoq daqiqalardan
unumli va to'g'ri foydalanish chora tadbirlarini ishlab chiqishdan iborat.
Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi. Kirish 2 bob, 6 fasl, xulosa va
adabiyotlar ro'yxatidan iborat.

I BOB. Kichik maktab yoshidagi o quvchilarda psixologik zo riqishlarni
oldini olishning nazariy asoslari
1.1.Kichik maktab yoshidagi o quvchilarni ta lim jarayoniga tayyorlash

MAKTABGA PSIXOLOGIK TAYYORGARlik
Maktabga tayyorgarlik
Maktabga borish bolalarning hayotida juda-katta voqeadir. Maktab hayoti bolalarga
yangi bir dunyoni ochib beradi, maktab davrida bolalaming asosiy faoliyatlari
o'zgaradi. Endi bolalarning asosiy faoliyatlari, asosiy vazifasi va ijtimoiy burchi
o '
qish bo'lib qoladi.
6-7 yoshli bolalar uchun yangi faoliyat bo'lgan o qish ulardan yangi sifat, yangi

xususiyatlarga ega bo'lishni talab etadi. O'qish faoliyati uchun bolalarda barqaror
diqqat, o tkir zehn, mustaqillik, ishchanlik va bartiblik xislatlari bo'lishi kerak.

Bog chadan maktabga o'tishlari natijasida kattalar bilan bo'lgan munosabatlarida

ham birmuncha o zgarish yuz beradi. Bolalarning maktabga o tishlari, ularning

yaslidan bog'chaga o'tishlariga qaraganda murakkab bosqichdir.
Shuni ham nazarda tutish kerakki, bola maktabga o tishi bilan uning ijtimoiy

holatida ham o zgarish ro y beradi. Chunonchi maktab yoshiga yaqinlashgan

bolalar bog chada katta deb hisoblanar edilar. Maktabga o tgach, ular yana

eng kichkinalar qatoriga tushib qoladilar.

Bolalaming maktabga o'tishlari bilan yuzaga keladigan ana shunday jiddiy
o zgarishlarni nazarda turib, ularni maktabga har tomonlama tayyorlash kerak.

Bolalar bog'chasining asosiy vazifalaridan biri bolalarga har tomonlama tarbiya
berib, ularning taraqqiyot darajalarini maktabda o qiy oladigan qilishdan iboratdir.
Bu esa, o z navbatida, maktabdagi o qitish ishlari bilan bog'chadagi ta lim-

tarbiya ishlari o'rtasida ma lum izchillik bo lishini talab qiladi.

Bog'chada bolalarning jismoniy jihatdan o sishlariga qanchalik e tibor berilsa,

ularning aqliy va axloqiy o'sishlariga ham shunchalik e tibor beriladi. Ularning

maktabga chiqishlari doimo nazarda tutilib, o tkaziladigan turli didaktik

mashg ulotlarda bolalarning idroklari, tasavvur va xotiralari, hayol hamda

tafakkurlari, irodalari sistemali tarzda taraqqiy ettirib boriladi.
Bolalarni maktabdagi o qish jarayoniga tayyorlashda ularning nutqini o'stirish,

juda zarur shartlardan biridir. Shuning uchun katta guruh bolalarini maktabdagi
o qishga tayyorlashda o z ona tillarini yaxshi o'rganishlariga, ya ni so z

boyligini orttirishga, to g ri talaffuz va to'la hamda to'g'ri jumla tuza olishlariga

ahamiyat berish kerak. Bolalarning tashqi olam haqida tasavvurlarini kengaytirish,
boyitish ishlari ular nutqini o'stirish asosida olib borilishi kerak.
Shu yoshda bolalarda birmuncha makon tushunchalari (uzoq, yaqin, o ng, chap,

katta, kichik), dumaloq va doira haqidagi tushunchalar, vaqt (zamon, bugun, erta,
indin, hozir) haqida tasavvur va shuningdek, axloq tushunchalari (yaxshi, yomon,
rost, yolg on, uyalish) paydo bo ladi. Bundan tashqari, bola jismoniy jihatdan

ham o'sadi. Uning nerv sistemasi, miyasi, muskullari, qo llari yanada etiladi. Bu

davrda bolaning xarakteri va o'ziga xos individual xususiyatlari ko'zga tashlana
boshlaydi.
Shu narsa diqqatga sazovorki, hamma bog chalardagi maktab yoshiga to'lgan

bolalar maktabdagi o'qishga bab-baravar tayyor bo'lavermaydilar. Ayrim bolalar
maktabga kelgach, yangi sharoitga tez kirishib keta olmaydilar. Ularda o'qish uchun
qandaydir bir xususiyat etishmayotgandek ko rinadi. Bu o iinda shunday bir savol

tug iladi. Bolalarni qay paytda psixologik jihatdan maktabdagi o'qishga tayyor deb

hisoblash mumkin. Ayrim psixologlarning fikricha, bola maktabda o'qishi uchun
atrofdagi narsa va hodisalarga doir anchagina tasavvurlarga ega bo'lishi hamda

ma lum darajada aqliy jihatdan o'sgan bo lishi lozim. Biroq hayotda shunday
voqealar uchraydiki, anchagina tasavvur boyligiga ega bo'lgan va hattoki yozish
hamda o qishni biladigan bolalar ham maktabdagi o qishga tayyor bo lmaydilar.

Ular maktab va o'qituvchining talablarini bajara olmaydilar. Aksincha, ayrim bolalar
etarli tasavvur boyligiga ega bo'lmasalar ham, maktabda o qib keta oladilar. Lekin,

bundan maktabdagi o '
qish jarayoni uchun ma lum darajada aqliy jihatdan o sgan

bo lish maktabda dastlab o'qib ketish uchun eng zarur shartlardan biridir. Lekin bu

bolaning o'qishga tayyor ekanligini aniqlashdagi hal qiluvchi omil emas, chunki bu
yerda yosh masalasi ham bor. Boshqa bir olimlar bolaning o'qishga tayyor ekanini
aniqlashdagi asosiy narsa iroda sifatlarining etilganligidir, deydilar. Bu
fikr bir yoqlamalikka yo l qo yishdan boshqa narsa emas.

Yetti yoshga to'lish davri go daklikning tugashi davriga to g ri keladi. Xuddi

ana shu davrdan boshlab bolalarda o z-o zini anglash tarkib topa boshlaydi.

Shuning uchun bolalarning etti yoshga to'lgan davridan boshlab sistemali suratda
o'qitishga o '
tish maqsadga muvofiqdir. KD.Ushinskiyning fikricha, bolaning
maktabdagi o qish faoliyatiga tayyorligi ayrim psixik jarayonlarning taraqqiyot

darajasi bilan emas, balki bola shaxsining umumiy taraqqiyot darajasi bilan
aniqlanadi.
Bolalarda 5-6 yoshdan boshlab shaxsiy ong tarkib topa boshlaydi. Bu shunday
hollarda ko'rinadiki, bolalar o'zlari yashab turgan ijtimoiy muhitdan o z

o rinlarini belgilashga, kattalar bilan yanada yaqinroq, yanada to laroq

munosabatlar sistemasini o rgatishga intiladilar. Katta guruh bolalari maktabga

o tishdan ancha ilgariyoq maktab haqida orzu qila boshlaydilar. Maktabning

qanday ekanini kattalardan tez-tez surishtirib turadilar. Maktabga borish vaqtlarini
aniq bilishga harakat qiladilar. Agar biror o rtoqlari maktabga o'tib ketsa, juda

havaslari kelib, o'zlari bog'chada qolganlaridan o ksinib ketadilar. Katta yoshdagi

bog'cha bolalarining maktabga intilishlari ijtimoiy munosabatlar sistemasidan
yangini egallashga bo'lgan intilishlarining konkret ifodasidir.
Shunday qilib, bolaning maktabdagi o qishga tayyorligi shaxsning ijtimoiy

yetuklik bosqichlaridan biridir. Lekin ijtimoiy taraqqiyotning bunday yetuklik
bosqichiga bola o z-o zidan ko tarilmaydi. Uni bu bosqichga bog chadagi va
oiladagi butun ta lim-tarbiya ishi ko'taradi.

Bola yetti yoshga to'lganda jismoniy jihatdan ancha o'sadi, o zini idoia qilishga,

nojo'ya xatti-harakatlaidan o zini tiyishga, hulq-atvor qoidalarini o zlashtirishga

harakat qiladi. U o zini eplay boshlaydi, o z kuchiga yarasha mehnat qila oladi,

masalan, bolalar bog'chasida navbatchilik vazifasini bemalol uddalaydi, jamoada
yashashga ko'nika boshlaydi Bolaning turmush tajribasi tobora ortadi, ko p

narsalaming nomini va ulardan qanday foydalanishni biladi. Xotirasi va tasavvurlari
o sib, ko pgina she r va hikoyalarni yoddan bilib oladi. Bolaning nutqi ma lum

darajada o sgan bo'ladi, u o z o'rtoqlari va kattalar bilan erkin suhbat qila oladi.

Yetti yoshli bolalaming his-tuyg '
ulari ancha o'sadi. Xayrixohlik, rahmdillik,
o'rtoqlik kabi xis-tuyg ular mustaxkamlana boshlaydi.

Bu davrda bolada turli harakatlar mustahkamlanadi, u qaychi, igna, qalam kabi
qurollardan foydalanish malakasini egallay boshlaydi. Biroq bu davrda ham bolada
hali beixtiyor aktivlik ancha ustun turadi. Shu sababli bolani qiziqtiradigan yoki unga
kuchli ta sir qila
digan naisalar uning diqqatini jalb qiladi. Bu yoshda ham o'yin
judda katta rol o'ynaydi.O'yin jarayonida bola o'zini idora qilishga, o z harakatlarini

o'yin qoidalariga bo ysundirishga, javobgarlikka, jamoa manfaatini ustun qo'yishga

odatlanadi. Bu xislatlar keyinchalik o qish mehnatiga o'tish uchun zarur bo lgan

xislatlardir. 0 yin jarayonida bolaning aql-idroki, zehn va boshqa psixik

xususiyatlari o'sadi. Bular o'z navbatida, bolaning maktabda o qishi uchun

psixologik zamin tayyorlaydi. Bunday zaminni tayyorlash va mustahkamlashda,
albatta oilada hamda bolalar bog chasida olib boriladigan ta lim-tarbiya ishlari hal

qiluvchi ahamiyatga egadir.
Yetti yoshga to lib, maktabga chiqqan bolalarning psixik jihatdan bundan keyingi

o'sishi maktabda hamda oilada olib boriladigan ta lim- tarbiya ishi jarayonida

amalga oshiriladi.
Ta limga psixologik tayyorlik deganda bolaning ob ektiv va sub ektiv jihatdan

maktab talabiga munosibligi nazarda tutiladi. U maktab ta limiga avval psixologik
jihatdan tayyorlanadi. Binobarin, uning psixikasi bilim olishga yetarli darajada
rivojlanadi. Shu yoshdagi bola idrokining o'tkirligi, ravshanligi, sofligi, aniqligi,
o'zining qiziquvchanligi, dilkashligi, xayrixohligi, ishonuvchanligi, tafakkurining
yaqqolligi bilan boshqa yoshdagi bolalardan ajralib turadi. Maktab ta limiga

tayyorlanayotgan bolada diqqat nisbatan uzoq muddatli va shartli barqaror bo ladi.

Bola diqqatining xususiyatlari rolli va syujetli o yinlarda, rasm chizish va qurish-

yasash mashg ulotlarida, loy hamda plastilindan o'yinchoqlar tayyorlashda, o'zgalar

nutqini idrok qilish va tushunishda, matematik amallarni yechishda, hikoya tinglash
va tuzishda ko'rinadi. Bola o z diqqatini muayyan ob ektga to'plashga intiladi.

Uning xotirasi qiziqarli, ajoyib- g aroyib, kishini taajubga soladigan ma lumot va

hodisalami puxta esda olib qolish, esda saqlash, esga tushirish imkoniyatiga ega
bo ladi. Shu davigacha bevosita kattalar rahbarligida u yoki bu axborotlarni

o zlashtirib kelgan bo'lsa, endi o z xohish-irodasi bilan zarur
ma lumotlar
to'plashga, o z oldiga aniq maqsad va vazifa qa'yishga harakat qiladi. Bolaning ana

shu faolligi xotirasining muayyan darajada rivojlanganligini bildiradi. U she r,

hikoya va ertaklarni esda qoldirish uchun ko p takrorlashi, yod olishning eng qulay

yo l va usullaridan foydalanishi ta lim jarayonida unga juda qo l keladi. Birinchi

sinf o quvchisi ko'pincha obrazli xotiraga suyanib bilish faoliyatini tashkil etsa ham

bu ish xotiraning boshqa turlarini inkor qilmaydi. Aksincha, ta lim so z-mantiq

xotirasini taqozo etadi. So z mantiq xotirasining mavjudligi ma nosini tushunib

esda olib qolish jarayornining samaradorligi ortishiga keng imkoniyat yaratadi.
Tajribadan ma lumki, bola ma nosiz so'zlardan ko ra ma nodor tushunchalarni

birmuncha tez va mustahkam eslab qolish xususiyatiga ega. Uning nutqi maktab
ta limiga tayyorgarlik bosqichida kattalar bilan muloqotga kirishish, kishilarning

fikrini o qib olish va to g ri idrok qilish darajasida, nutqrining tuzilishi esa

grammatika qoidalariga mos, mantiqan izchil, ifodali, miqdor va ko'lam jixatdan flkr
almashishga etarli bo'ladi. U eshitgan va ko rganlari tog risidagi ma lumotlami

tushuna oladi. O zidagi axborotlarni muayyan tartibda bayon qila biladi, aqliy

faoliyat operatsiyalaridan o '
rinli foydalanadi (ularni taqqoslaydi, oydinlashtiradi,
umumlashtiradi, hukm va xulosa chiqarishga harakat qiladi).
Olti yoshli bolaning psixik tayyorligi haqida gapirilganda ko pincha muayyan
reja asosida, tartibli, ko p qirrali maqsadga yo naltirilgan, o zaro mantiqiy

bog'liq, izchil boshlang ich ta limga zamin vazifasini o tovchi psixik o sish

darajasini nazarda tutamiz. Shuningdek, ta lim uchun psixik o'sish darajasidan

tashqari, bola turmushi va faoliyatining tafovutlari, sharoitlari, o ziga xosligi,

uning sihat-salomatligi, uslubiy jihatdan tayyorgarligi, oddiy ko nikmalami

o zlashtirgani kabi
omillarni hisobga olish maqsadga muvofiqdir. Yuqorida
aytilganlarning hammasi bolaning maktab ta limiga psixologik jihatdan

tayyorligining ob ektiv tomonlarini ifodalaydi.

Bola maktab ta limiga psixologik tayyorlanishning sub ektiv tomoni ham

mayjuddir. Uning maktabda o qish xohishi, intilish, katta yoshdagi odamlar bilan

muloqotga kirishish istagi mazkur tayyorgarlik bilan uzviy bog liqdir.

Bolani maktabga tayyorlashBolani maktabga tayyorlash
Bolani maktabga tayyorlash deganda nimani anglash lozim? Bunda:
- bolalar o'yin faoliyatining qonun-qoidalarini o'zlashtirib olishlari;
- bolaning salomatligi: va jismoniy rivojlanishi talab dar^ja- sida bo'lishi;
-bolada nutq o'stirish, muloqotga kirisha olishni rivojlantirish;
- o'z fikrini erkin ifoda eta olishi, fazoviy tasavvur va tushunchaga ega bo'lishi;
- nafosat tarbiyasi, musiqa, ashula, she riyat, ertak, rivoyatlardan namunalar aytish
va unga qiziqish uyg'otish;
-kichik monologlar, dialog, fikr almashuv, tez kirishuvchan- likni rivojlantirish;
- eleriientar matematik savodxonlikni tarbiyalash;
-jonli-jonsiz tabiatga mehr, mehnat qilish tushunchasi, o'simlik, hayvonot olamini
asrab-avaylash, ekologik madaniyatni shakllantirish;
- boshlang'ich, sanitariya, shaxsiy gegiyena, sog'lom turmush tarzini shakllantirish,
o'z salomatligini saqlay olishga o'rgatish;
- milliy urf-odatlar, qadriyatlar, an analar, bayramlar, tarixiy obidalarga hurmat,

bilan qarashni kichkintoy qalbiga singdirish;
- nutq tovushlarini to'g'ri. talaffuz qilishi;
- o'ngacha va beshdan birgacha sanay olishi;
Davlatimiz ramzlari haqida boshlang'ich tushunchalarga ega bo'lishlariga sharoit
yaratish kabilar.

Tayyorlov guruhlarida bolalarning ish
joyini to ' g ' ri tashkil etish
Bolalar juda ko'p vazifalari, ya ni, o'qish, yozish va boshqa mashqlarni partada
o'tirib bajaradilar. Bu davrda o'qituvchi bolalarni to'g'ri o'tirishga o'rgatishi; ularning
erkin ishlashi uchun zarur shart-sharoit yaratib berishi kerak.
Buning uchun dastlabki kundanoq o'qituvchi maktab hamshirasi bilan
hamkorlikda bolalarni yoshiga, bo'yiga, ko'rish va eshitish qobiliyatlariga qarab
partalarga o'tqazishi lozim.
Bolalar partasi sinfdagi asosiy jihoz bo'lib, u bolalarning yoshlari va bo'ylariga
mos, yozish uchun qulay bo'lishi va bolani o'tirib-turganda halaqit bermasligi lozim.
Tayyorlov guruhlarida ta lim

jarayonini tashkil etish
Biz yuqorida ana shu tayyorlov guruh larida olib boriladigan o'quv mashg'ulotlari
haqida tavsiyalar berdik. Ish avvalida viloyatimizdagi ta lim maskanlarida faoliyat

ko'rsatayotgan metodist-olimlar, ilg'or va tajribali bosh lang'ich sinf o'qituvchilari
bilan fikrlashdik.
: Ularni fikr va mulohazalari hamda o'z tajribalarimizga asoslanib,
tayyorlov guruhlaridagi faoliyatni quyidagicha rejalashtirdik.
O'quv muddati 2 bosqichda amalga oshiriladi:
Birinchi bosqich: 1 -apreldan. 25-maygacha
Bckinchi bosqich: 10-avgustdan 25-avgustgacha .
O'quv jarayoni haftada 5 kun (shanbadan tashqari) har kuni 30 minutdan 2 ta
mashg'ulot olib boriladi. Bu guruhlarda ta lim-tarbiya jarayoni olib boruvchi

o'qituvchi ayni daqiqada 4-sinfda dars berayotgan tajribali boshlang'ich sinf
o'qituvchisi bo'lishi lozim.
Biz boshlang'ich ta lim dasturiga tayangan holda mavzular rejasini tuzdik.

Ta lim jarayoni uchun 3 ta fanning
negizini asos qilib oldik . Ularni quyidagicha
nomladik.
1. Nutq o'stirish va o'qishga tayyorlash,
2. Yozuv darsiga tayyorlash va tovushlar talaffuzini o'rgatish,

3. Hisoblash, sanash malakalarini hosil qildirish,
Nutq o'stirish va o'qishga tayyorlash - davlatimiz ramzlari, maktabning
ichki tartib qoidalari, yo'l harakati qoidalari, har xil janrdagi asarlarni
tinglashni o'rganadilar .
Asosiy maqsad - o'quvchilar nutqini o'stirish, lug'atini boyitish, fikrlash
qobiliyati va dunyoqarashini o'stirish.
Yozuvga tayyorlash va tovushlar talaffuzini o'rgatish yozuv qurollari
bilan tanishtirish, qo'l barmoqlarini uzluksiz yozishga tayyorlash va harf
unsurlarini yozishga o'rgatish. Tovushlarni to'g'ri talaffuz qilish va o'rni haqida
tushuncha berish, ularni hosil qilish.
Asosiy maqsad dastlabki yozuv ko'nikmalarini shakllantirish va yozuv
ashyolaridan to'g'ri foydalanishgao' 'rgatishdir.
Hisoblash, sanash malakalarini hosil qildirish - 1 dan 10 gacha bo'lgan
raqam unsurlarini yozish, to'g'ri hamda teskari sanash, og'zaki masala tuzishga
o'rgatish. Uzun , qisqa , baland , past , yo'g'on'', ingichka , katta ,

kichik , ortiq , kam , teng ' kabi tushunchalarni shakllantirish.

Asosiy maqsad - dastlabki hisoblash ko'nikmalarini o'stirish.
Bizning ushbu tavsiyanomamiz boshlang'ich sinf o'qituvchilariga uslubiy va
amaliy yordam beradi, deb o'ylaymiz.
Nutq o'stirish va o'qishga
1- dars. Maktabga kelib ketayotgan yo'l. Svetafor .
2-dars. Maktab va maktab atrofi bilan tanishtirish. Maktab, sinf va bizning
o'qituvchimiz.
3-dars. Kun tartibi, ovqatlanish qoidasi. Salomlashish odobi.
4-dars. Fasl, hafta va kun haqida. suhbat. Bugun havo qanday?
5-dars. Tish cho'tkasi, pastasi, sovun va sochiq haqida suhbat. Tozalik - sog'lik
garovi.
6-dars. Suv hayot manbai, suvni tejaymiz.
7- dars. Tabiatdagi daraxtlar va o'simliklar.
8-dars.Qanotli do'stlarimiz. Qaldirg'och haqida xalq ertagi.

9-dars.Vatan haqida she r aytish. Vatan haqida tushuncha
berish.
10-dars. Davlat bayrog'i haqida tushuncha berish.
11-dars. Davlat gerbi haqida tushuncha berish.
12-dars. Davlat madhiyasi haqida tushuncha berish.
13- dars. Ertak aytamiz. Bo
'
g'irsoq ertagini tinglash.
14-dars. Kim bo'lmoqchisiz? Davra suhbati.
15-dars. Ota-onalarimiz kasbi haqida suhbat.
16-dars. Mehribonim buvijonlarimiz haqida suhbat.
17-dars. Oilada kattalarga hurmat, kichiklarga izzat.
18 -dars. Onajonim she rini tinglash.

19- dars. Mehnatsevarlik-yaxshi fazilat. Dayra suhbati.
20-dars. Do'stlik va o'rtoqlik mavzusidagi rasm asosida ttutq o'stirish.

21-dars. Zumrad va Qimmat ertagini tinglash.

22-dars. Yoz fasli haqida suhbat. Issiqdan saqlanish.
23-dars. Maktab bog'i. Mevalar haqida topshiriqlar.
24-dars. Parrandalar haqida suhhat.
25-dars. Daladagi ishlar.
26-dars. Tabiatga sayohat qilish.
27-dars. Polizda. Poliz mahsulotlari haqida topishmoqlar.
28-dars. Mening Vatanim, bizning qishloq va shahar.
29- dars. Salom maktabjon she rini yod olish.

30-dars. Maqol va topishmoqlar.
31-dars. Sinf xonasidagi jihozlar bilan tanishtirish va ularni toza saqlash.
32-dars.O'quv qurollari va ularni saqla sh.

6

YOZUVGA TAYYORLASH VA TOVUSHLAR
TALAFFUZIGA O'RGATISH
Bolalarda yozuv malakalarini hosil qilishdan oldin ularni sifatli yozuv
qurollari bilan ta minlash lozim. Yozuvning chiroyli bo'lishi ko'p jihatdan
yozuv qurollariga bog'liq. Yozuv qurollarini muntazam nazorat qilib borish
o'qituvchining muhim vazifasidir. Boshlang'ich ta lim dasturi talabi bo'yicha

bolalar 1-sinf savod o'rgatish davri yozuv darslariga mo ljallangan 2 chiziqli

daftardan foydalanishlari tavsiya etiladi. 2 chiziqli daftarlar sifatli ishlangan,
silliq va chiziqlari aniq ko'rinib turadigan bo'lishi kerak. Daftardagi qiya
chiziqlar oralig'i 25 mm, qiyaligi 65', kichik harf unsurlari yoziladigan satr
chizig'i oralig'i 5 mmga teng bo lishi lozim.

Shuningdek , bolalar uchun tavsiya etiladigan sharikli ruchkaning yo ’ g ' onligi
bola qo ' l barmoqlariga mos bo ' lib , uzunligi 130 mm dan oshmasligi lozim . Bolalar
yozuvining sifati ko ' p jihatdan yuqorida ko ' rsatib o ' tilgan yozuv qurollariga bog ' liq .
Kichik satr chizig'i va yuqori chiziqda yoziladigan
kichik harf unsurlari
1- dars . Yozuv vaqtida partada to ' g ' ri o ' tirish , yozuv qurollaridan to ' g ' ri
foydalanish qoidalari va daftar chiziqlari bilan tanishtirish .

2-dars. A tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'i oralig'iga to'g'ri tayoqchalarni yozish.
3-dars. О tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'i oralig'iga to'g'ri tayoqchalarni yozish.
4-dars. O' tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'i oralig'iga tagi ilmoqli kichik tayoqchalarni yozish.
5-dars. U tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'i oralig'iga tagi ilmoqli kichik tayoqchalarni yozish.
6-dars. I tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'i oralig'iga usti ilmoqli kichik tayoqchalarni yozish.
7-dars. E tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'i oralig'iga usti ilmoqli kichik tayoqchalarni yozish.
8-dars. N tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'i oralig'iga tagi va usti ilmoqli kichik tayoqchalarni yozish.
9-dars. L tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish,
Kichik satr chizig'i oralig'iga tagi va usti ilmoqli kichik tayoqchalarni yozish.
10-dars. M tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'i oralig'iga tagi ilmoqli uzun tayoqchalarni yozish.
11-dars. Q tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'i oralig'iga tagi ilmoqli uzun tayoqcha larni yozish .
12-dars. T tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'i oralig'iga cho'zinchoq doiralarni yozish.
13-dars. S tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'i oralig'iga cho'zinchoq doiralami yozish.
14-dars. В tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'idan pastga tushuvchi uzun tayoqchalami yozish.

15-dars. К tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'idan pastga tushuvchi uzun tayoqchalarni yozish.
16-dars. D tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'idan pastga tushuvchi osti tugunchali unsurlarni yozish.
17-dars. tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'idan pastga tushuvchi osti tugunchali unsurlarni yozish.
18-dars. Y tovushining hosil bo'lish; o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'i oralig'iga chap yarim ochiq cho'zinchoq doiralami yozish.
19-dars. Z tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'i oralig'iga chap yarim ochiq cho'zinchoq doiralami yozish.
20-dars. V tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'i oralig'iga o'ng yarim ochiq cho'zinchoq
21-dars. G tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'i oralig'iga o'ng yarim ochiq cho'zinChoq doiralami yozish.
22-dars. Ng tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'i oralig'iga to'iqinsimon unsurlarni yozish.
23-dars. G tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'idan yuqoriga chiquvchi usti tugunchali uzun tayoqchalami
yozish.
24-dars. H tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'idan yuqoriga chiquvchi usti tugunchali uzun tayoqchalarni
yozish.
Kichik satr chizig'i va yuqori chiziqda yoziladigan bosh harf unsurlari
25-dars. Sh tovushining hosil bb'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'i va yuqori chiziqda yoziladigan boshlovchi unsurlami yozish.
26-dars. P tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.

Kichik satr chizig'i va yuqori chiziqda yoziladigan usti ilmoqli uzun tayoqchalarni
yozish.
27-dars. Ch tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'i va yuqori chiziqda yoziladigan cho'zinchoq doiralami yozish.
28-dars. X tovushining hosil bo'lish o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr chizig'i va yuqori chiziqda yoziladigan uzun tayoqchalarni yozish.
29-dars. F tovushining talaffuzi va o'mi haqida tushuncha berish.
I Kichik satr chizig'i va yuqori chiziqda yoziladigan o'ng ya rim ochiq cho'zinchoq
doiralami yozish
30-dars. J tovushining talaffuzi va o'rni haqida tushuncha berish.
Kichik satr .chizig'i va yuqori chiziqda yoziladigan chap, уа rim ochiq cho'zinchoq
doiralami yozish.
31-dars. Harf unsurlarini bog'lab yozish mashqlari. Kichik satr chizig'i va
yuqori chiziqda yoziladigan tagi ilmoqli uzun tayoqchalarni yozish.
32-dars. Harf unsurlarini bog'lab yozish mashqlari.
Sanash va hisoblash malakalarini hosil qilish
1-dars. Sinf xonasidagi eshik, deraza va jihozlami sanash.
2-dars. Matematika daftari kataklarini tanishtirish.
3- dars. To?g'ri chiziqlar chizish.
4-dars. Doirachalar chizish..
5-dars. To'g'ri burchaklar chizish.
6-dars. Bufthaklar chizish.
7-dars. Uzuq chiziqlar chizish.
8-dars. Katta to'rtburchaklar chizish.
9- dars. Katta-kichik va teng tushunchalari.
10-dars. Baland , past tushunchalari.

11-dars. Ko'p , oz , o'shancha tushunchalari.
12-dars, Qo'shuv , - aymiv , tenglik ishoralarini yozish.

13- dars. 0 dan 10 gacha sanashni mashq qilish.
14-Kiars. 10 dan 0 gacha teskari sanashni mashq qilish.
15-dars. 11 dan 20 gacha sanashni mashq qilish.
16- dars. 20 dan 11 gacha teskari sanashni mashq qilish.
17-dars. Juft son tushunchalari: 2,4,6,8,10
18-dars. Toq son tushunchalari: 1,3,5,7,9.
19-dars. Soat haqida tushuncha
20-dars. 0 belgisini yozish.
21-dars. 1 belgisini yozish.
22-dars. 2 belgisini yozish.
23-dars. 3 belgisini yozish.
24-dars. 4 belgisini yozish.
25- dars. 5 belgisini yozish.
26-dars. 6 belgisini yozish.
27-dars. 7 belgisini yozish.
28- dars. 8 belgisini yozish.
29- dars. 9 belgisini yozish.
30-dars. Qushlar haqida masala tuzish.
31-dars. Hayvonlar haqida masala tuzish.
32-dars. Yakuniy mashg'ulot.

1.2. Kichik maktab yoshidagi bolalarning psixologik xususiyatlari
Inson yashashi va faoliyati jarayonida jismoniy va aqliy mehnat bilan
shug’illanib boradi. Kuchli jismoniy mehnat bilan shug illanish natijasida
tanamizda jismoniy toliqish va charchoq paydo bo‘lsa, tinimsiz aqliy mehnat bilan
shug‘ullanish esa ruhimizda psixologik charchoq va zo‘riqish hosil qiladi.
Bu holatlar boshlang ich sinf o quvchilarida esa yanada yaqqol namoyon

bo ladi.

Kichik maktab yoshli (7-11) -1-4 (boshlang ich maktab)ga to g ri keladi.

Maktabgacha yosh bilan taqqoslanganda asosiy faoliyat turi o qish hisoblanadi.

Asosiy faoliyat turning almashinuvi bolaning psixologik rivojlanishiga ham tasir
etadi. Har qanday o tish yoshi kabi, bu yosh ham o z vaqtida ilg ash va qo llab

quvatlash zarur bo lgan rivojlanishning yashirin imkoniyatlariga boy.

Ko pgina insonlar bolalikni qayg usiz va baxtli davrlar deb hisoblashadi,

ammo hayotning bu bosqichi ham qayg u va xavotirlanishlardan xoli emas.

Haqiqatdan ham bolalarning ko p qismi notanish insonlarga va vaziyatlarga duch

kelganlarida ba zi bir emotsional va hulq atvoriy og ishishlarni namoyon qiladilar.

Masalan, ular ko pincha xavotirlik his qiladilar. Statistik ma limotlarning

ko rsatishicha, bolalarning deyarli yarmi ko pgina xavotirlanishlardan aziyat

chekar ekanlar. Maktab, sog lik va shaxsiy xavsizlik bolalarni ayni xovotirlikka

soluvchi mavzular hisoblanadi.
Kichik maktab yoshidagi davr ham inson hayotining eng murakkab davrlaridan
biri hisoblanadi. Psixo-fiziologik o zgarishlar, bosim ostidan ijtimoiy va akademik

talablar, o zining imkoniyatlariga noadekvat baho berish ularni qo zg aluvchan
hamda tushkin holatlarga solib qo yadi.

Maktabga qadam qo yish bilan bola hayotida muhim psixologik o zgarishlar

sodir bo ladi. O qituvchini tinglash, o qish, yozish, tushunganlarini so zlab

berish va hakazo.
7-yoshli bola psixikasi bilim olishga yetarli darajada taraqqiyot bosqichiga
erishadi.
Bola o zi bilib bilmay o z aqliy taraqqiyotini o stirishga tirishadi, chiroyli

fikrlashga tashna bo ladi va bu uning psixik taraqqiyotidagi eng muhim o zgarish

hisoblanadi.
Inson shaxsining shakllanishida ijtimoiy muhit (shaxslararo munosabat, o zaro

fikr almashish, hamkorlik)ning ahamiyati juda katta. Bola hech qachon bir o zi

jamiyatdan ajralgan holda mukammal shaxs bo la olmaydi. U faqat odamlar

orasida, jamiyatda tarbiyalangandagina individualizatsiyani namoyon eta olishi
darajasidagi shaxs bo la olishi mumkin. Kichik maktab yoshi davridagi qo rquv

holati bolalarda hissiy emotsiomal va irodaviy hususiyatlarining o zgarishiga

bog liqligi, ularda o ta kuchli xovotirlanish, depressiya, stress kabi holatlarni

keltirib chiqaradi.
Shunga ko ra biz quyidagicha xulosaga kelishimiz mumkin:

 Ijtimoiy muhit va unda sodir bo ladigan voqea hodisalar kichik maktab

yoshidagi o quvchilarning ichki dunyosiga ta siri ularda qo rquv va

xavotirlanishni keltirib chiqaradi, atrofdagilar kichik maktab yoshi davri haqidagi
bilim va tushunchalarning yetarli emasligi sababli ular bilan hisoblashmaydilar,
ularning ehtiyoj va talablarini bolalarcha o jarlik deb qabul qiladilar .

 kichik maktab yoshi davridagi bolalarda qaramlikdan ozod bo lish, kattalikka

intilish (mustaqil hayot tarzini o z imkoniyatlaridan kelib chiqib tashkillashtirish)

ehtiyojini tushunmaslik, ularning imkoniyatlarini cheklab qo yish, o z -o ziga

bo lgan ishonch hissining susayishiga olib keladi.

 o z-o ziga noadekvat baho bergan va jamoa tomonidan tan olinmagan

bolalar olamida qo rquv va xovotirlanish holatini tez-tez namoyon bo lib turishi

shaxslararo munosabatlarda esa o z navbatida salbiy xususiyatlar yani yuqori
darajadagi ruhiy zo riqish, o z-o zini baholashning noadekvatligi (o zini haddan

tashqari past baholash) odamovilik kabilarni keltirib chiqaradi.
 kichik maktab yoshi davrida bolalarning kattalar tomonidan tan olinmasligi,
o quv faoliyatidagi muvaffaqiyatsizlik va omadsizliklar ularda qo rquv va

xovotirlanish holatlarini yuzaga keltiradi.
 xаvotirlanish holatining yuzaga kelishi o’z-o’zini anglashdagi nuqsonlar bilan
ham bog’liq.
 ta’lim jarayonida qobiliyat va imkoniyatlarini to’la namoyon qila olmaslik
ham xavotirlanish holatini yuzaga keltiruvchi omillardan biri hisoblanadi.
Ushbu yoshdagi bola o z idrokining o tkirligi, ravshanligi, sofligi, aniqligi,

uning qiziquvchanligi, dilkashligi, xayrixohligi, ishonuvchanligi, xayolining
yorqinligi, xotirasining kuchliligi bilan boshqa yoshdagi o quvchilardan (jumladan,

o smirlardan) ajralib turadi.

Bu davrga kelib, bola o z diqqatini muayyan obyektga, narsa hodisalarga

yo naltirishga, to plashda va uni mustahkamlashda hamda taqsimlashda ma lum

darajada ko nikmani egallagan bo lib, o z diqqatini boshqarish, zarur paytda uni

shaxsan tashkil qilishga intiladi. Uning xotirasi ojoyibotlarga, g aroyibotlarga boy,

voyaga yetgan kishini taajjubga soladigan ma lumotlar va hodisalarni puxta esda

saqlash, esga tushurish imkoniyatiga egadir.
Maktabga keluvchi bolalar maqsadli diqqatga ega bo lmaydilar, ular asosan

bevosita o zlari uchun qiziq bo lgan, yorqinligi va noodatiyligi bilan ajralib

turuvchi (ixtiyorsiz diqqat) narsalarga e tibor beradilar.

Maktab birinchi kundanoq boladan uni qiziqtirmaydigan narsalarni kuzatishni
va ma lumotlarni o zlashtirishni talab qiladi. Bola asta-sekin diqqatini tashqi

tomonidan jalb etuvchi narsalarga emas, kerakli narsalarga yo naltirish va qa tiy

saqlashni o rganib boradi.

O quvchilar endi darslar jarayonida kuchsiz tarqoq diqqat ya ni parishon

diqqatga teskari barqaror (uzoq muddatgacha bir narsaning o ziga qarab tura

oladigan) diqqatda bo lishlari lozim bo ladi.

O quvchi faoliyatining o qish turida kuchli va nihoyatda barqaror diqqatning
ahamiyati judda kattadir. Diqqatning kuchli va barqaror bo lishi diqqat obyektining

mazmundorligiga bog liq. Diqqatning obyekti qanchalik mazmundor bo lsa diqqat

ham shu qadar kuchli va barqaror bo ladi. Bu esa o quvchining bilimlarni egallash

sifatini yaxshilaydi.
Ta lim o quvchidan muayyan darajadagi uyushqoqlikni, intizomlikni,

irodaviy zo r berishlikni, faollikni, maqsadga yo naltirilgan faoliyatni talab qiladi.

Ixtiyorsiz xatti-harakatlar o rnini anglashilgan rejali, maqsadga muvofiq aqliy

mehnat egallay boradi.
Ta lim jarayonida o quvchi oldiga qo yiladigan talablar tobora ortib,

murakkablashib boraveradi. Talabning tobora ortishi bolaning psixik jixatdan
to xtovsiz o sishini taqozo etadi.

O qish kundalik aqliy mehnat, irodaviy zo r berish, diqqatni taqsimlash

ekanligi bois o quvchilarda psixologik charchoq va zo riqishlarga sabab bo ladi.

Bu kabi sabablarning oldini olish maqsadida o qituvchi quvnoq daqiqalarning

turlarini biridan foydalanishlari mumkin.
Quvnoq daqiqalar o z nomi bilan aytilganidek o quvchilarga quvonch

bag ishlaydi. Diqqatning kuchi va barqarorligiga kishining ayni paytdagi umumiy

kayfiyati ham ta sir qiladi. Yaxshi kayfiyat har qanday ishda diqqatimizning

kuchini oshiradi.
O quvchilarning ko p vaqt harakatsiz o tirishi organizmning quyi

qismlarida, qorinda qon yurishmay qolishiga, bosh miyaning qon bilan to la

ta minlanmasligiga sabab bo ladi. Bu esa, o z navbatida, asab hujayralarining

hayotiy faoliyatiga shikast yetkazadi. Natijada diqqat ham beqarorlashadi.
1-2-sinf o quvchilari tez charchaydi, ayniqsa yozma ishlarda.

Bundan tashqari ko p vaqt bir joyda qimirlamay o tirganda, belning tolishi,

ruchkani ko p vaqt qo lda tutish natijasida barmoqlarning qotib qolishi kuzatiladi.

Oqibatda o quvchilar tez charchaydigan, ish qobiliyati susayib darsdan

chalg iydigan va parishonxotir bo lib qoladilar.

Bunday charchoqlarni yo qotish uchun 1-2 daqiqa davomida 3-4 ta jismoniy
mashqlardan iborat bo lgan quvnoq daqiqalar ham o tkazish mumkin.

O quvchilarning charchoq va zo riqishlarining oldini olish maqsadida darsdan

tashqari vaqtlarda tarbiyaviy tadbirlar o tkazish ham muhim ahamiyatga egadir.

Endigina maktab ostonasiga qadam qo ygan bolalar o yin faoliyatidan yangi

o quv jarayoniga o tish o ziga va o qituvchisiga o ziga xos qiyinchiliklar

tug diradi. Bu kabi qiyinchiliklar bo lmasligi, bolalar darslarda charchab tolib

qolmasliklari va darslardan chalg imasliklari uchun dars jarayonining har 8-9-

minutida ish turini almashtirib, quvnoq daqiqalar o tkazish tavsiya etiladi.
Odatda
psixologiya fanida kichik maktab yoshi davriga 6 yoshdan 10 (11) yoshgacha bulgan boshlangich
sinf (I-TV) o`quvchilari kiritiladi. Lekin bu yosh davrga ajratish printsipi qat'iy va mutlaq degan
fikr emas, albatta. Chunki xalq ta'limi tizimida yuz beradigan ayrim uzgarishlar bunga u yoki bu
tarzda uz ta'sirini utkazadi. Jumladan, bola maktab ta'limiga bogchada tarbiyalanayotgan paytdan
boshlab tayyorgarlik kura boradi, buning uchun u, dastavval ta'lim-tarbiya tomonidan o`quvchi
shaxsi oldiga kuyiladigan turli mazmundagi talablar bilan tanishadi, undan tashkari u fan asoslarini
egallash uchun xam biologik - jismoniy, xam psixologik jixatdan qariyb yetilgan, jismoniy va
akdiy mexnat kilish imkoniyatiga ega buladi.Maktab ta'limiga psixologik tayyorgarlik deganda,
bolaning ob'yektiv va sub'yektov jixatdan munosibligi, bilish jarayonlari bilan shaxs
xususiyatlarining uzaro mutanosibligi nazarda tutiladi. O`quvchi maktab ta'limiga keng ma'-noda
psixologik jixatdan ob'yektiv tayyor buladi. Binobarin, uning psi xikasi bilim olishga yetarli
darajada tarak,kiyot boskyachiga erishadi. Ushbu yoshdagi bola uz idrokining utkirligi, ravshanligi,
sofligi, anikdigi, uning Kizikuvchanligi, dilkashligi, xayri-xoxligi, ishonuvchanligi, xayolining
yorkinligi, xotirasining kuchliligi bilan boshka yoshdagi o`quvchilardan (jumladan, o`smirlardan)
ajralib turadi. Maktab ta'limiga tayyorgarlik kurayotgan bolada dikdat nisbatan uzok, muddatli va
shartli ravishda barkarar kurinishga ega, deb xisoblash mumkin. Dikkdtning xususiyatlari
(taqsimlanishi, kuchishi, kuchi, barkarorligi, bulinishi, tebranishi va boshkalar) uning roli va
syujetli uyin faoliyatlarida, rayem chizish va kurish, yasash mashgulotlarida, loy xamda
plastilindan narsa yasashda, katta yoshdagilar va tengkurlari nutkini idrok kilish va tushunishda,
matematik amallarni bajarishda, xikoya tinglash xamda shaxsan uzi xam tuzishda bevosita
namoyon buladi. Bu davrga kelib, bola uz dikkatini muayyan ob'yektga, narsa va xrdisalarga
yunaltirishga, tuplashda va uni mustaxkamlashda hamda taksimlashda ma'lum darajada kunikmani
egallagan bulib, uz dikkatini boshkarish, zarur paytda, uni shaxsan tashkil kilishga intiladi. Uning
xotirasi kizikarli ajoyibotlarga, garoyibotlarga boy, voyaga yetgan kishini taajjubga soladigan
ma'lumotlar va xrdisalarni puxta esda olib kolish, esda sakdash, esga pushirish imkoniyatiga egadir.
Shu davrgacha bevosita kattalar raxbarligida u yoki bu axborotlarni egallab kelgan bulsa, endi u uz
xoxish irodasi bilan, muayyan motivatsiyaga asoslangan Xolda zarur ma'lumotlar olishga, uz oldiga
yakkol maksad va anik vazifa kuyishga xarakat kiladi. Bolaning muayyan tarakkiyot darajasiga
erishganligini uning xotarasi faolligi namoyish keladi. U uoining uncha boy bulmagan shaxsiy
tajribasiga asoslanib, she'r, xikoya, ertaklarni esda kolDiRish uchun ularning takrorlanganligi, yod
olishning kulay yul va usullaridan foydalanganligi ta'lim jarayonida unga juda kul keladi. Demak, u
o`qish, idrok kilish, uzlashtirish texnikasi bilan yakindan tanishishga erishadi.
Birinchi sinf o`quvchisi, kupincha yakkol obrazli xotiraga suyangan xolda bilish faoliyatini
(kognitiv xolatni) tashkil etea xam, biron bir narsani eslashda xotiraning boshka turlarini sira
istisno kilmaydi, balki aksincha. ta'lim shaxsdan suz-mantikxotirasini takozo kiladi, ijodiy
prodo`qtov yul bilan bilimlarni egallashni talab etadi, Suz-mantik xotirasining mavjudligi matnning
ma'nosiga tushunib esda olib kolish jarayonining samaradorligini orttirishga keng imkoniyat
yaratadi. Tajribalardan shu narsa ma'lumki, bola ma'nosiz suzlardan kura, kuprok ma'nodor ilmiy

tushuncha xamda atamalarni yaratish, tuzish va mustaxkamrok esda olib kolish xususiyatlariga ega.
Uning puhi ta'limga tayyorgarlik kurish boskichida kattalar bilan mulokotga kirishish, uzgalar
fikrini o`qib olish va uni maksadga muvofiktutri idrok kilish darajasiga tuda javob bera oladi. Bola
nutkining tuzilishi milliy til grammatikasi kridalariga moye, mantikan izchil, ifodali, rang-barang
tushunchalarga boy, mikdor va kulam jixatdan xar kanday odam bilan fikr almashish, mulokrtta
kirishish uchun mutlako yetarlidir.O`quvchi uzi eshitgan narsalarini, vokelik tugrisidagi ma'-
lumotlarni tugri tushuna oladi, uzida mavjud bulgan axborotlarni (taassurotlarni) muayyan tartib
bilan bayon kila biladi, akdiy faoliyat operatsiyalaridan urinli foydalanadi (narsalarni takkrelaydi,
yakkrllashtiradi, guruxdarga ajratadi, xo`qm chikaradi). Yirikchet el va sobik sovet psixologlari
(J.Piaje, A.Vallon, J.Bruner, L.V.Zankov, D.B.Elkonin, P.Y.Galperin, N.A.Men chinskaya,
V.VDavidov, A.Sh.Amonashivili, S.F.Juykov va boshkalar) tadkikotlariningkursatishicha, okilona
tashkil kilingan ta'lim jarayoni mazkur yoshdagi bolalar tafakkurini jadal sur'atlar bilan
rivojlantiradi, akdiy imkoniyatlarini ertarok ishga tushishiga, ruyobga chikishiga yordam beradi.
Chunonchi, bolalar matematik, fizik, lingvistik, politexnik tushunchalarni uzlashtiradilar, mustakil
ravishda uncha murakkab bulmagan masalalar, misollar tuzadilar, oddiyrok mashkdarni bajara
oladilar, ijodiy va maxsuldor fikr yuritishga intiladilar.
Yo`qorida yuritilgan muloxazalarga asoslangan xrlda shunday xulosaga kelish mumkinki,
bolalarning psixologik tayyorgarlik darajasi ta'limni muvaffakkiyatli uddalash, amalga oshirish
uchun mutlako kafolot bera oladi. Bu urinda uning shaxsiy xususiyatlari shakllanganyaigi
yuzasidan xam ma'lumot berish maksadga muvofikdir. Bolada shaxsning bir kator fazilatlari va
xususiyatlari yakkol kuzga tashlanadi; kat'iylik, nisbiy mustakillik, uz oldiga maksad kuya olishlik,
xulk-atvorni ijtimoiy jamoatchilik no`qtai nazaridan baholashga intilishlik, axd-paymonga
sodikdik, kattalarni xurmat Kilishlik, va'daga vafo kilishlik, burch va javobgarlik xislari kabilar.
Shuning bilan birga maktab ta'limiga tayyorgarlik kurayotgan bola uz his-tuygusi va ichki
kechinmalarini boshkarish o`quviga egadir, xatto u uz-uziga, uz kilmishlari, nojuya xatti-
Xarakatlari, urinsiz lo`qma tashlaganligi, ixtiyorsiz ushshayganligi uchun baholi kudrat uz
munosabatini bildirishi mumkin. Ta'kidlab utilgan barcha mulohazalar, sharxdar, tavsiflar maktab
ta'limiga psixologik tayyorgarlikning asosiy omillari, shuningdek, eng muxim shart-sharoitlari
bulib xisoblanadi.Olti yoshli bolaning ta'limga psixologik tayyorgarliga tugrisida fikr
yuritganimizda, biz muayyan reja asosida tartibli, kup kirrali, maksadga yunaltirilgan, uzaro boglik
va mantikiy ketma-ketlikka ega bulgan boshlangich ta'lim uchun zamin vazifasini utuvchi ruhiy
tarakkiyotning zarur kursatkichi va darajasini nazarda tutamiz. Bu borada yana shu narsani
kushimcha kilish urinliki, ta'lim uchun ruxiy tarakkiyot darajasidan tashkari, bolaning turmush
sharoiti va faoliyati tafovutlari uziga xosligi uning sihat-salomatligi, metodik jixatdan
tayyorgarliga, sodda kunikmalarni egallaganligi kabi omillarni hisobga olish maksadga muvofik
Bildirilgan muloxazalarning barchasi bolaning maktab ta'limiga psixologik jihatdan
tayyorgarligining ob'yektiv tomonlarini uzida aks ettiradi,xolos.Birok, bolaning maktab ta'limiga
psixologak jixatdan tayyor-ligining sub'yektiv tomoni xam mavjuddir. Bola maktabda o`qish
xoxishi, intilishi, predmetlarga kizikishi, ishtiyoki katta yoshdagi odamlar bilan mulokotga
kirishishning istagi mazkur tayyorlik bilan uzviy boglikdir. Unda bu davrga kelib o`qish, bilim
olish yuzasidan turli tasavvurlar shakllanadi. Shuning uchun u maktab jamoasining barcha
a'zolarining mas'uliyatli vazifalarini e'tirof etadi va ularga itoatkorlik tuygusi, ularning
kursatmalarini bajarishga moyillik tugiladi. Lekin bolalarning barchasi bu narsaga bir tekis
munosabatda buladi, deb bulmaydi, shu boisdan ular urtasida individual fark vujudga keladi. Ba'zi
bir bolalar maktabga vujudi bilan talpinadilar, gueki kush kabi uchishga tayyordirlar, o`qish
boshlanishiga kancha vaqt qolganligini sabrsizlik bilan sanaydilar, o`quv ashyolarini oldinroq taxt
qilib kuiishga kattalarni da'vat etadilar (o`quvchilik formasini kiyishni, sumkani yelkasiga osishni
yoktiradilar). Boshka bir toifadagi bolalar esa bu tutrida extiyotkorlik va vazminlik bilan
munosabatda buladilar. Biroqbu toifadagilarda shijoat, faollik, kuyunchaklik bilan intilish
yetishmaganga uxshab ketadi. Uchinchi bir turkumga, guruxga taallo`qdi o`quvchilar bulsa,
maktabdan katiy ravishda voz kechish darajasigacha borib yetadilar. O`qishga nisbatan bunday
salbiy munosabat kattalarning (jazo berish, majbur kilish, erkinlikni yo`qrtish kabilar bilan)

kurkitishlari oqibatida vujudga keladi. Masalan: «Maktabga borsang, ta'ziringni yeysan», «Kilt
etsang - kaltak yeysan», «Dars tayyorlayverib, tinkang kuriydi» va boshqalar.
Shuning bilan birga o`quvchilarning akalari va opalarining maktabdagi «mash'um kechinmalar va
vaziyatlar» tugrisidagi noxush axborotlari, kino va teleekrandagi maktab xayotiga bagishlangan
filmlardagi, kompo`oterdagi vaziyatlar uzaro umumlashgan tasavvur obrazlarini yaratib, bolada
o`qishga nisbatan salbiy munosabatni keltirib chikaradi. O`qishga nisbatan salbiy munosabatda
bulgan bolalar ta'lim muxitiga kirishishga kiynaladilar; kator ruxiy tusikdarga duch keladilar,
buning natijasida yangi vaziyatga va jamoaga, notanish odamlarga moslashish juda ohip kechadi.
O`quvchilarning anatomik-fiziologii xususiyatlari
Maktabda ta'lim-tarbiya ishlarini tashkil kilishda kichik maktab yoshidagi bolalarning anatomik-
fiziologik xususiyatlarini, jismoniy rivojlanish darajasini, sogligi va kolaversa no`qsonlarini
xisobga olish o`qishning muvaffakiyat garovidir. Boshlangach sinf o`quvchisi biologik jixatdan
nisbatan bir tekis tarakk etadi, uning buyi va ogirligi, upkasining xajmi mutanosib rivojlanadi.
Birok o`quvchining suyak tizimi (ko`qrak Kafasi, tos, kul suyaklari), umurtka pogonasida xali
togaysimon to`qimalar uchraydi, bu esa mazkur tizimning yetarli darajada takomillashib
bulmaganligidan darak beradi. Yurak muskullari ularda tez usadi, kon tomirlarining diametri sal
kattarok buladi, miyaning ogirligi boshlangich sinflarda 1250-1400 grammni tashkil etadi. Miya
pustining analitik-sintetik faoliyati takomillashadi, kuzgalish bilan tormozlanish urtasidagi uzaro
munosabat (muvozanat) uzgaradi, lekin kuzgalish nisbatan ustunlikka ega buladi, shuning uchun
o`quvchining tugri usishiga gamxurlik kilish, tolikishning oldini olish zarur, o`qish va dam olish
rejimiga katiy rioya kilish ma'kul.
Ta'lim va shaxs
Maktab ta'limi bolaning turmush tarzi, tartibi, ijtimoiy xrlati, sinf jamoasi, oila muxitidagi axvolini
uzgartiradi, uning asosiy vazifasi o`qishdan iborat bulib koladi. Yangi bilim, kunikma, malakalar
egallashdan tabiat va jamiyat tugrisidagi Konuniyatlarni uzlashtira boshlaydi. Ta'lim o`quvchidan
muayyan darajadagi uyushkokdikni, intizomlikni, irodaviy zur berishlikni, faollikni, maksadga
yunaltirilgan faoliyatni talab kiladi. Ixtiyorsiz xatti-harakatlar urnini anglashilgan rejali, maksadga
muvofik akdiy mehnat egallay boradi. O`quvchi tengdoshlari bilan birgalikda muayyan bir sinf
jamoasiga birlashtiriladi. Modomiki shunday ekan, sinf jamoasi va uning a'zolari bola oldiga
kupchilik manfaatini himoya kilish, shaxsiy istaklarini umumjamoa intilishlariga buysundirish,
uzaro yordam, uzaro xurmat, uzaro talabchanlik, ijtimoiy javobgarlik va burch xislarini egallash
vazifasini kuyadi. Ta'lim jarayonida o`quvchi oldiga kuyiladigan talablar tobora ortib,
murakkablashib boraveradi.Maktab ta'limining dastlabki kunidan boshlabok kichik maktab
yoshidagi bolaning tarakkiyotini harakatga keltiruvchi, kuch vazifasini utuvchi turli xususiyatga
ega bulgan ziddiyatlar, karama-Karshiliklar, ichki ixtilof kabilar vujudga keladi. Ushbu xrlat va
vaziyat zamirida o`quvchi shaxsiga, uning bilish jarayonlariga nisbatan o`quv faoliyati,
o`qituvchilar va sinf jamoasi tomonidan kuyilayotgan talablar bilan bolaning psixik kamolot
darajasi va undagi mavjud insoniy fazilatlari urtasidagi karama-karshilik yotadi. Talabning tobora
ortishi bolaning psixik jixatdan tuxtovsiv usishini takrzo etadi va bu narsa boshi berk zanjirnnng
uzlo`qsiz xarakati natijasida inson tarakkiyotida amalga oshadi.Kichik maktab yoshidagi
o`quvchining muxim xususiyatlaridan biri bu undagi uziga xos extiyojning mavjudligidir.

Mazkur extiyoj uz moxiyati bilan muayyan tartibdagi bilim, kunikma va malakalarni egallashga,
tevarak-atrofdagi vokelikni uzlash-tirishga karatilgan bulmasdan, balki faqat o`quvchi bulish is-
tagining aynan uzidan iboratdir. Bu extiyoj zamirida o`qishning tashki alomatlari (atributlari),
chunonchi, forma kiyish xoxishi, uz shaxsiy portfeliga, dare tayyorlash burchagiga, kitob kuyish
javoniga ega bulish istagi, kattalardek xar kuni maktabga katnash tuygusi kabilar yotadi, xolos.
Bundan tashk,ari, bilimlar kunidagi (I sentabrdagi) shodiyona ayyom, o`quvchilar safiga kabul
kilishlik lavxasi, maktab ma'muriyati va o`qituvchilarning ularga bildirgan samimiy tilaklari,

yo`qori sinf o`quvchilarining tabriklari birinchi sinf sub'yektlari xis-tuygusiga ilk ta'sir etadi. Sinf
a'zolari bilan katorlashib, saf tortib yurishlar, yoppasiga uyin faoliyatida katnashish va oshxonaga
birga borish, o`qituvchining (qabul kilib olgan) ugitlari xam ularni uziga rom kiladi.
Lekin kichik maktab yoshidagilar o`qishning tub moxiyatini va vazifasini tushunib yetmaydilar,
shuning uchun umumiy tarzda xamma maktabga borishi kerak, deb tasavvur etadilar. Vaxrlanki,
o`quvchi o`qish ijtimoiy zaruriyat ekanligini anglab yetmasligi barchata ayondir, birok kattalarning
kursatmalariga amal kilgan xrlda tirishkokdik bilan mashgulotlarga kirishib ketishlik real
vokelikdir.Darslar boshlanib ketgandan keyin oradan ma'lum muddat utgach, shodiyona laxzalar
taassuroti kamayishi bilan maktabning tashki, ichki belgilari uz axamiyatini yo`qota boradi va
o`qishning kundalik akdiy mexnat ekanligini (irodaviy zur berish, yoktirmagan narsasi bilan
shugullanish, dikkatni taksimlash, uz xulkini idora kilish zaruriyatini) o`quvchi anglab yetadi. Agar
o`quvchi shunga uxshash akliy mexnat kunikmasiga ega bulmasa, u xrlda o`qishdan kungli soviydi,
umidsizlanish tuygusi, xissi vujudga keladi. Shuning uchun o`qituvchi bunday xrlning oldini olish
maksadida bola bilan ta'limning uyin faoliyatidan farki, kizikarliligi yuzasidan ma'lumot berishi va
shu faoliyatga uni puxtarok, jiddiyrok tayyorlashi maksadga muvofik Bu bilan o`qituvchi borlikni
bilishga nisbatan jiddiy munosabatning ularda extiyoj sifatida namoyon bulishini
ta'minlaydi.Psixolog L.S.Slavina tadkikotiga kura, boshlankich sinflarda bilish faoliyati yetarli
darajada shakllanib bulmagan, akdiy jixatdan nomustakil o`quvchilar mavjuddir. Olimaning
fikricha, o`qish va uyin faoliyatlarida ularni fikr va muloxaza yuritishga urgata borish natijasida
muvakkat turgunlikning oldini olish mumkin.Birinchi sinf o`quvchisida o`qish faoliyatining
dastlabki natijalari uning boshka materillarni egallash sari yetaklaydi. Uning o`qish faoliyatidagi
birinchi mexnat faoliyati maxsuli shoddik, kuvonch va amaliy (lazzatlanish) his-tuygusini keltirib
chikaradi. Xatto ayrim o`quvchilar u yoki bu ob'yektni, mavzuni bir necha marotaba o`qishni xam
yoktiradilar. O`qish faoliyatiga nisbatan kizikish, moyillik keyinchalik predmetning mazmuniga
kizikishni vujudga keltirib kolmay, balki bilim olish ehtiyojini xam tugtsiradi, kolaversa unda
o`qish motivlarini tarkib toptiradi.Ta'lim mazmuniga, bilimni egallashga kizikish o`quvchining uz
akdiy mexnati natijasidan kanoatlanish hissi bilan uzviy alokadordir. Ushbu his o`qituvchining rag-
batlantirishi orkali namoyon buladi, o`quvchida yanada samaralirok ishlash mayli, xohishi, istagi,
ishtiyoki shakllanadi. O`quvchida paydo bulayotgan faxrlanish, uz kuchiga ishonch hislari
bilimlarni uzlashtirish va malakalarni mustahkamlash ishiga xizmat kiladi. Shuning uchun
ragbatlantirish (jazolash) uz me'yorida bulgan takdirdagina uning tarbiyaviy Kiymati hamda
ta'sirchanligi ortadi.Kichik maktab yoshidagi o`quvchilar faoliyatini baxrlash uning o`qishga
nisbatan ijobiy munosabatini tarkib toptiradi. Maktab amaliyotida kupincha bolani ogzaki baxrlash
odat tusiga kirib kolgan, chunki birinchi sinf o`quvchisi ana shu baxr taassurotida uz faoliyatini
faollashtiradi. Ijodiy izlanishga xarakat kiladi. Xatto, o`quvchi dastlabki davrda «yaxshi» yoki
«yomon» baxrning farkiga ham bormaydi, kuprokuni nechta baho olganligi kiziktiradi, xolos. Bu
yoshda bola baxrning moxiyatini tushunib yetmasa-da, lekin o`qituvchining ragbatlantirishi uning
uchun muxim rol uynaydi.Yirik pedagog va psixolog olimlar B.A.Suxomlinskiy, Shaamonashvili
va ularning shogirdlari kichik maktab yoshidagi o`quvchilarni baxrlash salbiy okibatlarga olib
kelishi no`qtai nazarini yokdaganlar. Ma'lumki, fakat baho uchun o`qish bilimning ijtimoiy
axamiyatini pasaytirishga olib keladi. Lekin bilimni tekshirishni boshka usul va vositalarini kullash
(masalan: reyting, shkala, ballar) xozirgi kunning asosiy vazifalaridan biridir. Chunki
baxolashning bola kamoloti uchun axamiyatini qat'iy ravishda inkor kilish xam okilona vosita
emas, modomiki shunday ekan, baxrlashdan maslaxat, yullanma, tavsiya, kursatma sifatida
foydalanish ijobiy omil vazifasini bajara oladi.
Kichik maktab yoshidagi o`quvchilarning muxim xususiyatlaridan yana bittasi bu o`qituvchi
shaxsiga nisbatan ishonch xissi va yo`qsak obru tuygusining mavjudligi. Shuning uchun o`qituvchi
bolaga tarbiyaviy, ta'limiy ta'sir kursatish imkoniyati shunday kattaki, uning siymosida akd idrokli,
tiyrak, sezgir, mexribon, xatto, donishmand inson gavdalanadi. O`qituvchi siymosida o`quvchilar
ezgu niyati, orzu istagi, istikboli, ajoyib va garoyib xis-tuygularini ruyobga chikaruvchi kamolot
cho`qkisidagi shaxsni tasavvur kiladilar. O`qituvchining obrusi oldida ota-onalar, oilaning boshka
a'zolari, karindosh-uruglari, tanish bilishlarining nufuzi keskin pasayadi. Guyoki, borliqning

absolyutligi, xakikat ulchamining namunasi, zakovatning yo`qsak cho`qkisi, odob nazokatining
avval boshi o`qituvchida uz ifodasini topgandir. Ana shu sababdan ular o`qituvchi xulkini
muxokama kilishga yul kuimaydilar, uning xar bir suzini krnun tariqasida kabul kiladilar va bu
yulda uzlarini xak deb Xisoblaydilar. O`quvchining psixik jixatdan tarakkiy kilishi okibatida
o`qituvchining mutlakdigiga munosabati biroz uzgaradi, buning asosiy sababi unda ongli xatti-
xarakat extiyojining tugilishi xisoblanadi. O`quvchida turmush va borlikka nisbatan bir talay
muammolar, savollar vujudga keladi, xamma narsa xayotda u uylaganday emasligiga ishonch xosil
kiladi va undan kanoatlanadi, shubxalanish, ikkilanish xislari paydo buladi. Bu muammolarga uzi
mustakil javob topishga intiladi, natijada savol bilan boshka odamlarga murojaat kilishga karor
kiladi. Ta'lim jarayonida o`qituvchi obrusidan oqilona foydalanib, o`quvchida uyushkrkdik,
mexnatsevarlik, o`qishga nisbatan ijobiy munosabat, dikkdtni boshkarish, xulkni idora kilish, uz-
uzini kulga olish, uz-uziga tasalli berish fazilatlarini shakllantirish va intilish, faollik tuygularini
vujudga keltirish ta'lim jarayonida yo`qrri samara beradi. Pedagogik odob (takt) nazorat no`qtai
nazaridan o`qituvchi obrusini o`quvchilar davrasida to`qish yoki shaxsiyatiga tegish, mazax kilish
mutlakr mumkin emas.Odatda o`quvchilar urtasida obru orttirish uchun bir nechta tarkibiy
kismlarini yaxlit bir timsol sifatida mujassamlashtirish maksadga muvofikdir: a) o`qituvchida
kasbiy kr-biliyatlarning mavjudligi; b) uning dilkashligi va boshka xislat-larga ega bulishligi; v)
o`quv predmetlarining cho`qur egallaganligi; g)o`qituvchi bilim saviyasining cho`qurligi va
kulaminingkengligi; d)o`qituvchining vijdonliligi,adolatguylik fazilatlari, uning makomi va
rolining maqsadga muvofik, ravishda turmush jabxalarida namoyon bulishi, obrusini yanada
yo`qsaltiradi. Chunki soxta obru orttirish sun'iylikni keltirib chiqaradi. Bunga ta'lim jarayonida
yo l qo yish q ator nuqsonlarni yuzaga keltiradi.
1.3. Boshlang ich ta lim jarayonida o quvchilardagi charchoqni oldini olish

borasida amalga oshirilayotgan ishlar tahlili
II BOB. Boshlang ich ta lim jarayonida o quvchilardagi psixologik

zo riqishlarni oldini olish mazmuni

2.1. Savod o rgatish darslarida o quvchilar bilan olib boriladigan ishlar

Endigina maktab ostonasiga qadam qo ygan bolalar o yin faoliyatidan yangi

o quv jarayoniga o tish, o ziga va o qituvchisiga o ziga xos qiyinchiliklarni

tug dirishi mumkin. Savod o rgatish davri juda mas uliyatli jarayon bo lib,

o qituvchini yangiliklarga intiluvchan va izlanuvchan bo lishga undaydi. Hozirgi
kunda ta lim samaradorligini oshirishda boshlang ich ta lim borasida ham juda

ko p ishlar olib borilmoqda.

Birinchi sinflarda savod o rgatish davri juda muhim jarayon hisoblanadi. Bu

davrda bolalarning o qishga bo lgan qiziqishlari yuqori darajaga ko tariladi.

Bunda boshlang ich sinf o qituvchisining roli katta.

Ma lumki, boshlang ich sinf o quvchilari dars davomida diqqatlarini uzoq

vaqt saqlab tura olmasliklari va charchab qolishlari kuzatiladi. Bu kabi holatlarni
bartaraf etish maqsadida dars jarayonining har 8 - 9 - minutida ish turini almashtirib,
quvnoq daqiqalar o tkazish tavsiya etiladi.

Savod o rgatish o qish samaradorligini oshirishda quvnoq daqiqalarning

o rni beqiyosdir. Quvnoq daqiqalar o tkazish davrida foydalaniladigan ikkilik va

to rtliklar o quvchilar diqqatlarini yana o quv materialiga qaratishda afzallik

tomonlari juda ko p. Misol qilib
B tovushi va B b harflari haqida ma lumot
berishda quvnoq daqiqa o tkazish uchun quyidagi to rtlikdan foydalanish

maqsadga muvofiq:
B og ichida yagona,

B odom gullar birinchi.
U gullarga parvona,
Kapalaklar o yinchi.

Bunda quvnoq daqiqadan ko zlangan maqsadga erishilgandan so ng,

o quvchilardan to rtliklardagi so zlardan qaysi biri o rganilayotgan tovush bilan

boshlanayotganligi so raladi va o quvchilarga quyidagi savollar bilan murojaat

etish mumkin:
- Bahor faslida birinchi qaysi daraxt gullaydi?
- Gullarning atrofiga aylanib nima uchib yuradi?
Shuningdek, Sh tovushi va Sh sh harflarini tushuntirish darslarida esa:
Mevalardan sh aftoli,
Tilni yoradi boli.
Yoki:

Gullar ichida sh ira,
Ari ketmaydi sira.
Kabi ikkiliklardan foydalanib quvnoq daqiqalar o tkazish o quvchilarning
tabiat haqidagi bilimlarining o sib borishiga ham xizmat qiladi.

Ta limda boshlang ich maktab yoshidagi o quvchilarning barcha

sezgi organlari ishtirok etish kerakligi ta kidlanadi. Bu o rinda Alifbe

darsligida tasvirlangan rasmlar asosida aytilgan ikkilik va to rtliklar esa

o quvchilarni yanada quvontiradi. Masalan, Alifbe darsligining
G tovushi
va G g
harf- larini o tishda g oz va g uncha tasviri berilgan. Ularga
bag ishlangan quyidagi ikkilik esa quvnoq daqiqaning samaradorligini oshiradi:

Uyimizda g oz
,
Ovozlari soz.
Va
Gulzorda g uncha,

Chiroyli buncha.
Bu o rinda o quvchilarning eshitish bilan birga ko rish sezgilari ishtirok

etadi va bu tovushni hamda harfni eslab qolishlariga yordam beradi.
Q tovushi va Q q harflarini tushuntirish darslarida quvnoq daqiqalar
o tkazish bilan birga o quvchilarning zavqini oshiruvchi qisqa So z top

o yinini ham quyidagi to rtlik asosida o tkazish mumkin:

Sira to xtamay yog sin,

Q ishning ko rki
q or.
Q orbo ron o ynamoqqa,

Q o lqopimiz bor.

Bu kabi savol javoblar va o yinlar o quvchilarni mulohazaga,

izlanishga va aqlini charxlashga turtki bo ladi.

Quvnoq daqiqalarning she rlardan foydalanish turi savod o rgatish

davrida qo llanadigan barcha metodlarga daxldordir. O quvchilarning yoshiga

mos bo lgan she rlardan savod o rgatishning yozuv darslarida doskaga
nusxalar yozib ko rsatishda ham foydalanish mumkin.

Biz ko rib o tgan bu usulda quvnoq daqiqalar o tkazish

o qituvchining o quvchiga ta sir kuchini yanada oshiradi va

o quvchilarning she riyatga bo lgan hissini uyg otib boradi. Boshlang ich

sinf o quvchilari oddiy so zlardan ko ra ko proq she rlarga, maqollarga

ishonishadi. Shu jihati bilan o quvchilarga tarbiyaviy ahamiyati ham juda

kattadir.
Bir so z bilan aytganda, boshlang ich sinflarda savod o rgatish

darslarida bu kabi quvnoq daqiqalar o tkazish, savodxonlikning sifat darajasini

oshishiga xizmat qiladi, desak yanglishmagan bo lamiz.

SAVODGA O RGATISH DAVRIDA INTERFAOL USULLARIDAN

FOYDALANISH (DIDAKTIK O YINLAR MISOLIDA)

Savodga o'rgatish darslari tayyorgarlik va asosiy davrni o'z ichiga qamrab olib,
mazkur bosqichda o'quvchilar bilan olib borila digan ta limiy-tarbiyaviy ishlar turli-

tumandir. Xususan, bu davrda:
— matn, og'zaki va yozma matn haqida, gap, matnning gaplardan
tuzilishi, so z, gaplarning so zlardan tashkil topishi, ya ni
matn tuzish va uni
bo'laklarga bo lib matn tarkibini tashkil qiluvchj qismlarni idrok etishga

o rgatish, bo g in, tovush, harf haqida ma lumot berish, unli tovushlar va

undosh tovushlar haqida ma lumot berish, tovushlarning unli va undosh

tovushlarga ajralishini o rgatish, alifbedagi rasmlar, o qituvchi yoki o quvchilar

tomonidan tayyorlangan suratlar asosida matn tuzdirish, o quvchilar bilgan she r,

hikoya, ertak, maqol, tez aytish va boshqalarni yoddan ayttirish, ularga yangi
she r, hikoya, ertak, maqol, topishmoq kabilarni o rgatib borish, alifbe

darsligidagi so zlar, uning ma nolari ustida ishlash, tanish so zlar asosida

o quvchilarni gap tuzishga o rgatish, harf va tovush orasidagi mutanosiblik va

farqni tushuntirish ishlari olib boriladi.
Alifbe darsligiga kiritilgan jumboqli topshiriqlar ko'lami birmuncha keng
bo lib, u o quvchilarni mustaqil fikrlashga o rgatadi. Zero Prezidentimiz

I.Karimov O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi IX sessiyasida so zlagan
nutqida: «Bolalarimizni qachondan boshlab, qanday qilib, qanday usulda va
uslubda milliy qadriyatimiz, urf- odatlarimiz bilan tanishtirish kerak»ligini o ylab

ko rishimiz lozimligini, ularda mustaqil fikrlashga rag bat uyg otish uchun

pedagogik jihatdan ta sirchan vositalarni izlab topish, o'quv sharoitiga tatbiq etish

zarurligini uqtirgan edilar.
Darslikda 20 dan ortiq jumboqli topshiriq va krossvordlar berilgan. Jumboqli
topshiriqlarni yechishda o qituvchi o quvchilar jamoasining imkoniyatlarini

hisobga olishi, ba zi topshiriqlarni yechishga bolalarni oldindan tayyorlashi,

ya ni jumboqli topshiriqni kattalash tirilgan nusxasini ko'rsatib, undagi ba zi

o rinlarni izohlashi maqsadga muvofiqdir. Masalan, darslikning 12-13-betlaridagi

jumboqli top shiriq. Ona-bola ish ustida va Gulli jonivorlarni sevadi mavzusi

asosidagi mazmunli rasm ham matn tuzish topshiriqlariga bog'lab berilgan bo lib,

ushbu mazmunli rasmlarda Guli ismli qizning oiladagi hayoti tasvirlangan. Bunda
«Guli» ismini o'qitishga tayyorlash uchun darslikdagi gul va i harf tovushining
kattalashtirilgan rasmini namoiyish qilish, «gul» so zi bilan bog liq boshqa

ismlarni, masalan, Gulmira, Gulchehra kabilarni eslatish maqsadga muvofiqdir.
Darslikka bu xildagi jumboqli topshiriqlarning kiritilishi o quvchilarda

mustaqil fikrlashni rivojlantirishda, ularni topqirlikka va bilimdonlikka undashda
katta ahamiyatga ega. Shuningdek, tumushda bola nutqida faol qo llaniladigan

yoki ularga yaxshi tanish bo lgan
« та », «min» (14-bet) kabi ba’zi ish-harakatni
bildiruvchi so‘zlarning darslikka kiritilishi ham, avvalo, alifbe davrining
boshlang‘ich bosqichida o‘quvchilarda muayyan harf-tovushga oid bilimlarni
mustahkamlashda, ularga tavsiya qilinayotgan o‘quv materiallarning yetarli
darajada bo lishiga, ya ni ko proq so z o'qish imkoniyatini hosil qilishga,

qolaversa, ish-harakatni bildiruvchi so zlar (fe l)ga oid boshlang ich amaliy

bilimlarni vujudga keltirishga qaratilgan. O qituvchi darslik materiallari bilan

cheklanib qolmay, ushbu so'zlar mazmunini to liq izohlashda turli mazmunli

rasmlardan ijodiy foydalanishi maqsadga muvofiqdir.
Darslikning 17, 33-betlarida T va Y tovush-harflarini o'rganishda

mustahkamlash darslari uchun tavsiya qilingan «Bekinmachoq» o'yinida « harflarni
top» rebusining kattalashtirilgan nusxasini tayyorlab, ushbu nusxa asosida harflarni
toptirish, rebusda berilgan harflardan so zlar tuzdirish maqsadga muvofiqdir.
Xususan, T tovush-harfini o rganish uchun tavsiya qilingan rebusdagi
OTMA
so zini bolalar osongina topa oladilar, uning tarkibida
О , T, M, A tovushlari
qatnashgan, ushbu harflar ishtirokida ОТ , MOT, TOM kabi so‘zlarni tuzish mumkin.
33-betdagi rebuslarni ham har ikkovini yonma-yon xuddi darslikda berilganidek,
kattalashtirilgan nusxasini sinf xattaxtasiga ilib qo'yib, rebusga berkitilgan harflarni
(1-rebusda u, b, m, о , l; ik- kinchi rebusda у , l, o, i kabi) ular birgalikda uy so'zini
hosil qilishini toptirish, ushbu harflar ishtirokida ol, mol, yoy, bol, loy kabi so‘zlami
tuzdirish mumkin. Bunday mashg‘ulotlar bolalaming aqliy faolligini rivojlantiradi,
mantiqiy va mustaqil fikrlashga o rgatadi.

Darslikda ertakdan rasm-lavhalar, ular asosida matn berib borishga ham
e tibor berildi. Xususan, darslikning 16, 18, 31-betlarida
Tt, LI, Uu harf-
tovushlarni o rganishga mo'ljallangan darslar uchun
«Ochko z bo ri», «Ali bobo
va qirq qaroqchi», «Bo ri bilan turna»
ertaklaridan rasm-lavha va matnlar
berilgan. Ushbu o rinda o qituvchi rasmlarning qaysi ertak asosida chizilganligi

va uning mazmunini bolalarga hikoya qildirishi, eslatishi maqsadga muvofiqdir.
Xususan, Alifbe davrining boshlang ich bosqichida o rganish uchun
«Ochko z
bo ri»
ertagiga chizilgan rasm-lavha va matnni quyidagi tartibda o rganish
mumkin.
O qituvchi bu ertakka ishlangan bir necha rasmlarni o quvchilarga

ko rsatadi. (Rasmlar sinf xattaxtasiga ilib qo yiladi.)

- Qani, bolalar, bu rasmlar sizga qaysi ertakni eslatyapti?
- «Ochko z bo ri» ertagini.

- Yaxshi. Kim «Ochko z bo ri» ertagini aytib beradi?

Albatta, o quvchilarning javobini to ldirgan holda, o'qituvchi

ertakni qayta, obrazli va jonli ohangda aytib beradi, rasmlar asosida suhbat
o tkazadi. Keyin darslikdagi rasm-lavha tasviri asosida beril
gan matn o qitilib,
gaplar tuzdiriladi.

- Ana ot.
- Ot bo ridan qo'rqmadi.
- U bo rini tepdi kabi.

Shuningdek, har bir tovush-harf uchun tavsiya qilingan rasmlar ostida ularning
so z andozasi berilgan bo lib, ular asosida so'zlarni tovush-bo g in tahlilini

muntazam o tkazib borish o quvchilarning yangi bilimlarni mustahkam

o zlashtirishlariga asos bo ladi.

Alifbe davri uchun har bir tovushga ilova sifatida so zlarning bo g inlab

berilishidan maqsad, avvalo, kelajakda o'quvchining orfografik savodxonligini
ta minlashga, to g ri o qish va yozish ko'nikmalarini tarkib toptirishga,

qolaversa, o'quvchining lug'at boyligini, so'z zaxirasini oshirishga qaratilgan. Ushbu
materiallar yangi bilimlarni mustahkamlashga oid mashg'ulotlarda o'quvchilar
bilimini tekshirib ko'rishda asqatadi. O'qituvchilar mazkur didaktik materiallarga
ijodiy yondashgan holda o'quvchilarning to'g'ri yoza olishi, so'z boyligi, so'zlarni
bo'g'inlarga to'g'ri ajrata bilishga oid bilimlarini tekshirib boradilar. Masalan: В
harf-tovushini o'rganish uchun 3 ta so'z andozasi berilgan bo'lib, ular bobo, beshik,
baliq rasmlari bilan birgalikda taqdim etilgan.
Birinchi andozani o'quvchilar mustaqil to'ldira oladilar, chunki bobo so'zidagi
barcha harf-tovushlar o'quvchilarga tanish, beshik va baliq so'zlariga oid
andozalarni to'ldirish emas, balki mazkur so'zlarni darslikdagi andozasiga asoslanib
bo'g'inlarga ajratishni talab qilish maqsadga muvofiq bo'ladi.
0 qituvchi:
- Qani, beshik so'zini bo'g'inlarga ajrataylik - chi .
0 quvchilar: -
Be-shik .
0 qituvchi:
- Beshik so'zida nechta bo'g'in bor ekan?
0 quvchilar:
- Ikkita.
0 qituvchi: -
Juda to'g'ri .
Yangi o'rganilgan har bir harf-tovush uchun berilgan rasm asosidagi
so'zlarni shu xilda bo'g'inlarga bo'lib talaffuz etish, barcha harf-tovushlarni
o'rganilgan
so'zlar uchun berilgan andozalarni mustaqil to ldirish o quvchida orfografik

savodxonlikni o'stirishga yordam beradi.
Hozirgi vaqtda izlanuvchan va tajribali o'qituvchilar bilish faoliyatini
jadallashtirishda ta lim jarayonini didaktik o'yinlar bilan uyg unlashtirib samarali
natijalarga erishmoqdalar.
Ma lumki, o qituvchi didaktik o yin darslarni o'tkazish uchun juda ko p

adabiyotlar bilan tanishishi, o quvchilaming bilim darajasi, yoshi, psixologik

xususiyatlari, iqtidorini hisobga olishi zarur.
Didaktik o yinli darslar yangi mavzuni bayon qilish, mustahkamlash, bolalar

bilimini sinab ko rish va baholash jarayonida qo llanilishi mumkin. O qituvchi

o quvchilarni yakkama-yakka, keyinchalik guruhli o yinlarga tayyorlashi, ular

muvaffaqiyatli chiqqanidan so ng ommaviy o yin darslarini o'tkazishi kerak.

Chunki o quvchilar didaktik o yin darslarida ishtirok etish uchun kerakli bilim,

ko nikma va malakalarni egallagan bo lishlari zarur.

Savodga o rgatish davrida qo llaniladigan ba zi didaktik o yin

mashg ulotlaridan namunalar keltiramiz:

Mazkur didaktik o yinni alifbegacha davr va alifbe davrida qo llash mumkin.

O quvchilarga bir so z o qib eshittiriladi. Masalan:
«Ism» so zi. Agar
o quvchilar mazkur so zni yoza olsalar, alifbe davrida bu so zni sinf

xattaxtasiga yozib qo yish mumkin. So ngra so zdagi har bir harfga alohida

so zlar toptiriladi.
«Ism» so zidagi I, S, M harflari uchun o'quvchilar: I - ilon, S -
sigir, M - maymun so zlarini topadilar. O qituvchi mazkur so zlar ishtirokida

gap tuzdiradi. O quvchilar «Hayvonot bog ida ilon, maymun bo'ladi, sigir esa

bo lmaydi», «Men ilon, maymun, sigir rasmini chizdim» kabi gaplami tuzishlari

mumkin. Ilon, sigir, maymun so'zlarini bo g inlarga bo lib o rgatish, so zlar

tarkibidagi unlilar haqidagi ma lumotni mustahkamlash asosida o quvchilaming

bo g in va tovush munosabatiga oid tushunchalari rivojlantiriladi.

Sinf xattaxtasiga yozib yoki oldindan tayyorlangan plakat holatida kesma
harflar o‘quvchilarga quyidagi tartibda taqdim etiladi:

Demak, birinchi qatorda to'rtta, keyingisi uchta, undan keyingisida ikkita harf
mavjud. Mazkur harflar ishtirokida kim ko‘proq so‘z topish o‘yini o‘ynaladi.
O‘quvchilar daftarlariga topgan so‘zlarini yozadilar: mol, tol, mis, kino va h.k. Agar
mazkur о ‘yin alifbegacha bo‘lgan davrda o‘tkazilsa, unda o‘yin shartlari
o‘quvchilarga og‘zaki tushuntiriladi va boshqa ishlar ham og‘zaki bajariladi. Bunda
qatorlardan birortasida harf o rnida bitta bo sh katakcha shaklini tavsiya etish
hamda o quvchilarga bo sh katakchaga o zi ma qul ko'rgan harfni qo'yish

imkoniyatini berish mumkin. Albatta, bu holda o quvchida mustaqil fikrlash

uchun ko'proq imkoniyat yuzaga keladi.
Bo g in ustida ishlashga oid didaktik o yinlardan savodga o rgatish

davrida, imkoniyatga qarab yoki og zaki yoxud yozma tarzda quyidagi

topshiriqlardan foydalanish tavsiya etiladi. O'qituvchi sinf xattaxtasiga birgina
so zni yozadi. Masalan:
kaptar so zi. Uni bo g inlarga ajratiladi: kap-tar. Endi
har ikki bo g indan yana yangi so zlar tuziladi:
kap-kir, tar-vuz. O yinni
O quvchilar jamoasining qiziqishini, tayyorgarlik darajasini hisobga olgan holda

davom ettirish, yozma ishlar o tkazish mumkin.
« Kataklarni to ldiring»
topshirig iga asosan tayyorlangan quyidagi rebus o yin ham o quvchilaming

bo g inga oid bilimini mustahkamlash maqsadida amalga oshiriladi.

Buning uchun sinf xattaxtasiga quydagicha katakchalar chiziladi:
O qituvchi tomonidan katakchalarning biriga yoki ikkitasiga istalgan

bo g in yoziladi. Qolgan kataklarni o quvchilar o zlari mustaqil

to ldirishlari lozim. Albatta bunda havola etilayotgan harflar soni ikkita bo lsa,

u so'zning birinchi bo g inini tashkil etishi tushuntiriladi.

Yuqoridagi o yinlarni o'tkazish uchun o'qituvchi qirqma bo sh kataklarni

kerakli miqdorda oldindan tayyorlab qo'yishi alohida ahamiyatga ega. Bu qirqma
bo sh kataklardan savodga o'rgatish davri, keyinroq ona tili darslarida ham
К О M
S
L U N
T I

foydalanish mumkin.
SAVODGA O RGATISH DAVRIDA TA LIM-TARBIYANING BIRLIGI
TAMOYILINI AMALGA OSHIRISH
Alifbe darsligi ta lim-tarbiya jarayonining birligini ta minlashi kerak.

Savodga o rgatish davrida alifbe darsligidagi mavjud o quv materiallari,

qo shimcha manbalar asosida o quvchilarda milliy g oya, milliy ruh tarkib

toptiriladi, ularga jamiyatimiz a zolariga xos vatan parvarlik, insonparvarlik,

xalqparvarlik g oyalari singdiriladi. O quvchilar o rtasida hamjihatlik,

o rtoqlik, ota-onaga, oilaga mehr- muhabbat tarkib toptiriladi.

Ta limdan maqsad o quvchilarni ilmiy bilim va tushunchalar bilan

qurollantirishdangina iborat bo'lmay, balki axloqqa oid bilim va tushunchalar
asosida ular ongiga, turmush tarziga insoniy axloq me yorlarini singdirishni,

e tiqodi va ma naviyatini tarkib toptirish ni ham nazarda tutadi. Shunga ko ra

alifbe darsligiga o quvchilarni axloqiy tarbiyalashga qaratilgan ertak, hikoya,

rivoyat, masal, maqol kabilar kiritilgan. O quvchilarda axloq va ma naviyatni

tarbiya lashga oid matnlarning mavzu doirasini quyidagicha belgilash mumkin.
1. Ona-Vatanimiz, buyuk ajdodlarimiz bilan iftixor qilish tuyg usini

singdiruvchi matnlar: «Vatanim», «Yayra bilan Mayna», «Temur bobom»,
«Gerbdagi qushning aytganlari» kabilar.
2. Do stlikni ulug lovchi, o rtoqlik tuyg usini tarbiyalashga yo'naltirilgan

matnlar: «To g ri yo l»
rivoyati, «Do stlik» she ri, «Do stlar» matni
kabilar.
3. Insoniy axloq g oyalarini tarbiyalashga qaratilgan matnlar:
«Odobli
bo l», «G oz bilan Zag izg on», «Hushyor
bo'l», «Gilos», «Bo ri bilan
Turna», «Oyijon», «Charos-chaqqon», «Kapalak bilan Bolari» kabilar.
Ushbu o quv materiallari savodga o rgatish jarayonida ta lim- tarbiya

birligini amalga oshirishda muhim ahamiyatga ega bo'ladi.
4. Ilmga da vat etuvchi, ma rifatni targ ib qiluvchi matnlar:
«Kitob»,
«Alifbe bayrami», «Jasurning ahdi» she rlari,
«Dangasa bilan G ayratli»
matni, «Kitob - hammabop» she ri kabilar.

1. Tabiatga mehr-muhabbatni tarbiyalashga yo'naltirilgan matnlar:

« Chumchuq», «Jo'jalarim», «Fil», «Qish», «Qarag ay», « т erak », «O'rik»,
« А nor», «Yong‘oq», «Qovun» she’rlari kabilar.
Umuman, alifbe darsligida badiiy о ‘qish va savodga o‘rgatishning uyg‘unlik
kasb etishi o‘ziga xos qator murakkablikni keltirib chiqaradi. Ya’ni alifbegacha
va alifbe davrining boshlang‘ich qismida o quvchi badiiy jihatdan talabga javob

bera oladigan matnlarni bevosita o qish va yozishdan yiroq bo ladi.

O qituvchi o quvchilarga o zi hikoya qilib berishi, o qib berishi, yoddan

ayttirish va yodlatish orqali ularni badiiy o qishga tayyorlab bormog i lozim.

Badiiy o qish deganda ifodali o qishgina emas, tashqi olamni badiiy

obrazlar orqali idrok etishga qaratilgan badiiy tafakkur tar biyasi ham nazarda
tutiladi. Dam olish daqiqalarida yodlatiladigan she rlar, matnlar ham badiiy did

darajasida bo lishiga e tibor berish kerak. Quyida dam olish daqiqalarida

yodlatish uchun ba zi she rlarni tavsiya qilamiz:

G uv-g uv uchar bolari,

Duv-duv uchar bolari.
Guldan gulga qo nishib,

Sharbat ichar bolari.
(Q.Muhammadiy)
She r so zlarni o qish bilan bog liq bo lgan mashqlardan so ng dam

olish daqiqalarida jo rovozlikda aytiladi. She r matni mazmuniga ko ra

qo llar ikki yonga uchayotgandek harakatlantiriladi, o tirib turiladi.

Qu-qu-qu-qu xo rozim,

Uyimda xushovozim,
Paq-paq qanot parvozim,
Qu-qu-qu-qu xo rozim.

Dam olish daqiqalariga mo ljallangan mazkur matn diktant va yozma

ishlardan so ng jo rovozlikda turgan holatda ijro etiladi.

Bolalar:
Viz-viz-viz-viz
Uchamiz, qo namiz,

Gul sharbatin ichamiz.

Viz-viz-viz-viz,
Qani toping kim biz?
O qituvchi:
Siz quvnoq bolarisiz,
Shod-quvnoq bolalarsiz,
Tog dagi lolalarsiz.

(Q.Muhammadiy)
She rni bolalar turgan holatda jo'rovozlikda qo llarni uchayotgandek

harakatlantirib, o'tirib-turib ijro etadilar.
Biz yozdik, yozdik,
Qo'llarimiz horidi.
Endi esa dam olib,
Yana yoza boshlaymiz.
She r jo'rovozlikda, qo llarni mayin silkitgan holda ijro etiladi. Albatta

yozuv mashqlari orasida ijro etish maqsadga muvofiqdir.
SO ZLARNI O QISHGA O RGATISH

So z va bo g inlarni o qishga o'rgatishda tovush-harflarni alohida-alohida

aytib o'qimaslikka, balki tovush-harflarni bo g inda to g ri qo shib talaffuz

qilishga, so zlarni og zaki nutqdagi kabi yaxlit hol
da tovushlar uyg'unligiga
rioya qilib o qishga odatlantiriladi. To
vush (harf) va bo g inlaning birikkan
holatda bo'lishiga alohida e tiborni qaratish lozim. O quvchilar nutqini

o stirish savodga o'rgatish davrida so z ustida ishlashga doir mashqlar asosida

amalga oshinladi. Nutq o stirishning so z ustida ishlash, so z birikmasi va

gap ustida ishlash, bog lanishli nutq ustida ishlash kabi qator yo nalishlari

bevosita bir-biri bilan bog liq bo lib, ta lim jarayonida savodga o rgatishning

tahlil-tarkib usuli talabiga ko ra yaxlit holatda namoyon bo ladi.

O qituvchi darslikda berilgan rasmlardan, so z va gaplardan foydalanib,

shuningdek, qo shimcha ko rgazma materiallar asosida har bir so zning

alohida ma noga ega ekanligini o quvchilarga tushuntiradi. So z tushunchasini

shakllantirishga qaratilgan mashg ulotlar quyidagicha tashkillashtiriladi:

o qituvchi alifbegacha bo lgan davr uchun darslikda berilgan kuzgi sabzavot
ekinlari yig im-terimiga oid rasm asosida o quvchilar ishtirokida quyida
gicha
hikoya tuzdiradi.
O zbekiston - bizning Vatanimiz. Kuzda O zbekistonda juda
ko p ekinlar
pishib yetiladi. Hosil yig ib-terib olinadi. Maktab yer uchastkasida ish qizg in.

Karim va Sanobar sabzavotlarni yig ishtirib olmoqdalar. Komila bilan Salim

ularga yordam berishmoqda. Rasmda sabzavotlarning turlari ko rsatilgan. Bular:

karam, sabzi, sholg om, turp kabilardir .

O qituvchi hikoya asosida chiqarilgan xulosa fikrni quyidagicha ifodalaydi:

Sabzavotlarning juda ko p turlarini biz yaxshi bilamiz. Sabzi, karam, kartoshka

kabilarning har biri alohida sabzavot hisoblanadi. Lekin ular hammasi birgalikda
«sabzavotlar» nomi bilan ataladi. Qo limda qanday sabzavot turi bor?

(O qituvchi kartoshkani ko rsatadi.) - Kartoshka qanday sabzavot turi? Demak,

bu dum- dumaloq, jigarrang, har xil taomlarda mazali bo lib pishadigan sabzavot

nomi qaysi so z bilan atalar ekan? -
Kartoshka so zi bilan. Mana bu
cho zinchoq, uchi uchlik, qizil va sariq, o zbek palovi va sho rvasining

masallig i bo'lgan narsa qaysi so z bilan nomlanar ekan? (O qituvchi sabzini

ko'rsatadi.) - Sabzi so zi bilan. Demak, har bir sabzavotning o z nomi bor. Bu

nomlar so z orqali ifodalanadi. So zlarni biz (I I) bilan belgilaymiz.

Shu tariqa kuzda pishib yetiladigan mevalar, o quv qurollari haqida suhbat

asosida o quvchilarda so z tushunchasi shakllantiriladi. Sinf xattaxtasiga ilib

qo yilgan rasmlar, ular ostiga chizilgan (I... 1) belgi asosida o quvchilar bilimi

mustahkamlanadi.
Odatda, so z ustida ishlash quyidagi yo nalishda amalga oshiriladi:

l.So zlarni to g ri o qishga o'rgatish.

2.So zlarni to g ri yozishga o rgatish.

3.So z ma nolarini anglatish.

So z ustida ishlashning yuqorida ko rsatilgan yo'nalishlari o zaro uyg'un

aloqadorlikda uyushtiriladi. Tahlil-tarkib usuli talablariga ko ra avval tovush,

keyin harf shakli bilan tanishtirilgach, mazkur tovush qatnashgan so z sinf

xattaxtasiga bosma harf bilan yoziladi. Bolalar harf kassasidan harflarni olib
so z tuzadilar. Masalan: ot, ol, oy kabi. Ikki harf va bir bo g indan tashkil
topgan bunday so'zlarning oldiga b harfini qo'yib, mustaqil o'qitiladi, bunda bot,
bol, boy so zlari hosil bo ladi. Ikki harfli
ot, ol, oy so zlarining so ngiga a, i
harflarini qo shib uch harfli so zlar hosil qilinadi va bolalarga
o'qitiladi.
2.2. Nutq o stirish jarayonida o quvchilardagi psixologik zo riqishlarni

oldini olish yo llari

Biz bilamizki kichik maktab yoshidagi o quvchilar o qishning tub

mohiyatini va vazifasini tushunib yetmaydilar. Umumiy tarzda hamma o qishga

borish kerak deb tasavvur etadilar. Bundan kelib chiqib qarasak o quvchi o qish

ijtimoiy zaruriyat ekanligini anglab yetmasligi barchaga ayondir.
Darslar davomida o qishning kundalik aqliy mehnat ekanligini (irodaviy

zo r berish, yoqtirmagan narsasi bilan shug illanish, diqqatni taqsimlash, o z

xulqini iroda etish zaruriyatini) o quvchi anglab yetadi. Agar o quvchi shunga

o xshash aqliy mehnat ko nikmasiga ega bo lmasdan o qishga kirishgan

bo lsa, u holda o qishdan ko ngli soviydi, umidsizlanish tuyg usi, xissi

vujudga keladi. Bu o rinda o qituvchi bolaga o yin faoliyatidan ko ra

o qishning qiziqariligi, sir sinoatga boyligi haqida ma lumot berishi va bu

faoliyatga kirishib keta olishga tayyorlash maqsadga muofiqdir.
O qituvchining bu harakatlarining samarasi o quvchida o qishga

bo lgan ehtiyoj paydo bo lishi bilan belgilanadi.

Bu davrda bola ma nosiz so zlardan ko ra ma noli so zlarni esda olib

qolishga harakat qiladilar. Ularning bilimni egallashga bo lgan qiziqishlari, o z

aqliy mehnatlarining samarasini ko rish bilan bog liqdir. ,,Bola shirin so zning

gadosi shunday ekan bolani har kuni maktabga zo r ishtiyoq bilan kelishi

o qish faoliyatiga jiddiyroq shong ishi uchun darslarni ko tarinki ruhda tashkil

qila olishga bog liq.

O quvchi tinimsiz aqliy faoliyat bilan shug illanish natijasida o qishdan
ko ngli sovimasligi uchun o qituvchi quvnoq daqiqalar o tkazish orqali

bolaning charchog ini chiqarish barobariga ularning kayfiyatlarini ko tara olish

imkoniyatiga ham ega bo ladi. Quvnoq daqiqalarning bir qancha turlari mavjud

bo lib ulardan keng tarqalgan usuli bu she riy usuldir.

She riy usulda quvnoq daqiqa o tkazishning muhim jihatlaridan biri har bir

narsa obrozlar vositasida aks ettirilishidadir. Bu yoshdagi bolalarning hotirasi
yoqqol obrazli predmetlarni eslab qolishga ko proq moyil bo ladi. Bu esa

bolaning o y-hayollariga kuchli ta sir qilib ularning o qishga bo lgan

qiziqishini oshiradi. Masalan, birinchi sinflarga O tovushi va O o harflarini

tushuntirish darslarida:
O rikda ikki xil ta m,

Bo lgay to rt fasilda ham.

O rmonda turli tuman,

O sar o simlik hayvon.

E, Ng, Ch tovushlari va Ee, Ng ng, Ch ch harflarini tushuntirish darslarida esa:
Agar eksangiz ekin,
Hosili bo lar tekin.

Kamalak yet ti xil rang,
Uni ko rgan hang-u mang.

Bir marta uchgan chana,
Qishda qor kutar yana.
Bu quvnoq daqiqalar o quvchilarning ko z oldida gavdalangan obrazlar

vositasida tushintirilayotgan tovush yoki harflarni eslab qolish imkoniyatini yanada
oshiradi.
Yuqoridagi kabi quvnoq daqiqalarning o tkazilishi o quvchiga yangi

ma lumotlar berish bilan birga ularda o qishga bo lgan salbiy munosabat

uyg onishining oldini oladi va hech bir o quvchini ko tarinki kayfiyatdan

chetda qoldirmaydi.

2.3. Matematika darslarida dam olish daqiqalarini amalga oshirish metodikasi
O zbekiston Respublikasida mustaqillik yillarida olib borilayotgan davlat
siyosatining ustuvor yo nalishini ta lim sohasida olib borilayotgan islohotlar

tashkil etadi. Ta lim tizimini yangilash, uni Dunyo mamlakatlari yutuqlaridan

foydalangan holda o zgartirish mamlakatimiz kelajagini ta minlovchi

yutuqlardan biri bo lib hisoblanadi. Zero, ta lim sohasi uchun sarflangan har

qanday mehnat kelajakda, albatta, o z mevasini beradi. Hozirgi kunda ta lim-

tarbiya tizimini tubdan o zgartirish, barkamol insonni shakllantirish ertangi

taqdirimizni belgilab beruvchi dolzarb masalalardan biridir.
O zbekiston Respublikasining «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» va

«Ta lim to g risida»gi Qonunda ko rsatib o tilganidek, boshlang ich ta lim

jarayoni uzluksiz ta lim tizimida muhim poydevor bosqich hisoblanadi.

Shu sababli, ayniqsa, boshlang ich sinf o qituvchilarining

mas uliyati cheksizdir. Chunki ular maktab ostonasiga birinchi bor qadam

qo ygan murg ak qalb egalarini kutib oladilar. Ularni maktab hayotiga

ko niktirib, zamonaviy bilimlarni egallashlariga yo l ochib beradilar va ularda

ilmiy dunyoqarash elementlarini shakllantiradilar. Ayniqsa, savod o rgatish

darslaridanoq o quvchilar diqqatini jalb eta olish, bilim o zlashtirish jarayoniga

qiziqtira olish o quvchilarning keyingi bosqichlardagi tahsilida ham muhimdir.

Birinchi sinf o qituvchisi ta lim-tarbiya ishlarining murakkab

jarayonlariga bardoshli bo lishi, bola xarakteridagi o zgarishlarni sezgirlik bilan

payqashi va ta lim metodlaridan ijodiy foydalanishi lozim. Bolalarning o‘qishga

munosabatlari, aql va idroklari kichik maktab yoshida shakllanadi. Bu ham
boshlang‘ich ta’lim mazmunini o‘quvchilar yoshiga va psixologik xususiyatlariga
mos holda tashkil etishni talab etadi.
Маълумки fanlar o'rtasida o'zaro aloqa, bog'lanishlari mavjud. Shu sababli
ular bir-birisiz yakka holda rivojlana olmaydi. Shu jihatdan ham fanlar rivojlanib
borgan sari bir-birini to'ldirib boradi.

Ta'limda matematika va ona tili fanlari boshqa-boshqa ta'lim sohalariga
kirsada, ular o'rtasida aloqadorlik juda ko'p, buni quyidagi misol orqali yaqqol
ko'rishim mumkin.
Boslang'ich sinflarda ayniqsa aniq fanlarni o'qish jarayonida darsda
o'quvchilarda charchoq va toliqishlar, chalg'ishlar kuzatiladi.
Bu kabi holatlarni bartaraf etish uchun boshlang'ich sinf o'qituvchisi quvnoq
daqiqalardan ijodkorlik bilan unumli foydalanishi mumkin.
Har bir mavzuga oid quvnoq daqiqalar o'quvchilarning darsga bo'lgan
qiziqishini yanada oshiradi. Masalan, 1-sinf matematika fanining ,,Sonning
qatordagi o'rni'', ,,Sonlar qatori'' darslari bor. Bu darslari jariyonida quvnoq
daqiqani o'tkazishda quyidagi to'rtlikdan foydalanish mumkin.
Bir ikki deb sanaymiz,
Raqamlarga qaraymiz.
Barcha sonning o'rni bor,
Uni bilmagan kim bor.
Biz bilamizki fikrimizni she'riy tarzda bayon etsak bolajonlarga kuchliroq
ta'sir qiladi. Undagi hayotiy o'xshatishlar esa mavzuning o'quvchi xotirasida
saqlanib qolishini kuchaytiradi. Masalan, 1-sinflarda ,,Nuqta, chiziqlar, kesma,
siniq chiziq'' darslarida:
Tik tursak tog'ri chiziq,
Egilsak egri chiziq,
A'lo chi qo'l ko'tarsa,
Kim bilar qanday chiziq.
Bu tarzda o'xshatish qo'llanishi va bilimlarning muammoli bayon qilinishi
o'quvchini yanada harakatga, o'qishga undaydi.
O'quvchilarga vaqtni ko'rsatuvchi soatni o'rgatish haligacha murakkabligini
to'la yo'qotgani yo'q. 2-sinflarning ,,Soat. Minut'' darslarinini yanada samarasini
oshirishga quyidagicha quvnoq daqiqa o'tkazish mumkin:
Soat chiq-chiq etadi,
Damlar o'tib ketadi,

Kun va tun necha soat,
Kimning aqli yetadi.
2-sinf ,,Qo'shishni tekshirish'' darsida esa :
Biz o'ttizta o'quvchi,
Misollarni yechuvchi,
To'g'rimi notog'rimi,
Uni ham tekshiruvchi.
Har bir yangi mavzu bayonidan so'ng esa quyidagi to'rtlikni o'quvchilarga
yodlatib ayttirish mumkin:
Biz o'qiymiz o'rganamiz,
Charchaganda dam olamiz,
Hali katta bo'lganda,
O'qib olim bo'lamiz.
Bu kabi o'quvchi oldiga yuksak maqsadlar qo'yuvchi quvnoq daqiqalar esa
har bir chorakda o'z samarasini ko'rsatadi.
Xulosa
Foydalaniladigan adabiyotlar ro yxati
1. Safarova R va boshqalar Savot o rgatish darslari T.;

“ Ma nav
i yat 2003-94-b.
2. Nishonova.Z va boshqalar Bolalar psixologiyasi va uni o qitish

metodikasi O zbekiston Yozuvchilar uyishmasi Adabiyot

jamg armasi nashriyoti T.;-2006-159-b.

3. Nishonova.Z va boshqalar Kichik maktab yoshidagi bolalar xavotirlanish
psixokorreksiyasida ertak terapiyasidan foydalanish uslubiyoti T.;

2013-84-b.
4. G afforova.T va boshqalar 1-sinfda savot darslari O qituvchi uchun

metodik qo llanma T.; O qituvchi 1996-127-b.

5. G oziyev.E Umumiy psixologiya T.; 2002

6. Yo ldashev.N va boshqalar Bolalarni birinchin sinfga tayyorlash Qarshi-

2014-23-b.
7.

Купить