Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 87.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 02 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

“Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fanining boshqa fanlar bilan aloqasi

Купить
MAVZU: “BOSHLANG‘ICH TA’LIM PEDAGOGIKASI” FANINING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQASI. MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………………...…3 I.BOB. BOSHLANG‘ICH TA’LIM PEDAGOGIKASI TARIXI 1.1. O‘zbekistonda boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixi …………..……….5 1.2. Jahon xalqlari boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixi …………………..11 II.BOB. “BOSHLANG‘ICH TA’LIM PEDAGOGIKASI” FANINING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQASI. 2.1. Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixini o‘rganishning ahamiyati ……..13 2.2. “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fanining boshqa fanlar bilan bog‘liqligi ……………………………………………………………….23 XULOSA……………………………………………………………………..24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………26 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. O‘zbekistonda barpo etilayotgan Uchinchi Renessans davrida boshlang‘ich ta’limni rivojlantirish va uning vositasida 7-11 yoshli shaxslarni barkamol voyaga yetkazish muhim vazifa hisoblanadi. Bu borada O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasida (2020 yil 29 dekabr) quyidagi vazifalar alohida qo‘yildi: “Ta’lim sifatini tubdan yaxshilash maqsadida avvalo, o‘quv dasturlari, o‘qituvchi va murabbiylar uchun metodik qo‘llanmalarni ilg‘or xalqaro mezonlarga moslashtirish lozim”. Shu ma’noda oliy pedagogik ta’lim jarayonida bo‘lajak o‘qituvchilarga o‘qitilayotgan ―Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi, innovatsiya va integratsiyasi fani quyidagi jihatlardan takomillashtirilishi lozim: ‖ - fanning o‘quv dasturini hozirgi zamon talablari asosida takomillashtirish; - fan bo‘yicha talabalar va amaliy faoliyatdagi o‘qituvchilar hamda murabbiylar uchun xalqaro mezonlarga mos darslik va o‘quv qo‘llanmalari yaratish; - boshlang‘ich ta’lim jarayonini innovatsion pedagogik ishlanmalar bilan boyitish. Mа’lumki, yosh аvlоdni tаrbiyalаsh vа vоyagа yеtkаzish nаfаqаt muаllimlаrning, bаlki bu dаvlаtimiz siyosаtining, butun jаmоаtchiliкning оldigа qo‘yilgаn mаs’uliyatli vаzifаdir. Mustаqilligimiz bоsib o‘tgаn dаvrgа nаzаr tаshlаr eкаnmiz, ushbu qisqаginа dаvr, tаriхiy fursаt hаyotimizgа nеchоg‘liк o‘zgаrishlаr, оngimiz vа qаlbimizdа biz оrzu qilgаn mislsiz yangilаnishlаrni yasаb ulgurgаnini his etаmiz. Dаrhаqiqаt, mаmlаkаtimiz, хаlqimiz hаyotidа ulug‘vоr o‘zgаrishlаr, buyuk yangilаnishlаr ro‘y bеrdi, mаmlакаtimizdа аsrlаrgа tаtigulik islоhоtlаr аmаlgа оshirildi. Iqtisоdiy, siyosiy, ijtimоiy, mаdаniy vа mа’nаviy sоhаlаrdа аmаlgа оshirilаyotgаn jаrаyonlаr, yangiliкlаr fiкrimizning yorqin dаlili vа ezgu niyatlаrimizning pirоvаd nаtijаsidir. O‘zbеkistоn Rеspublikаsi tаrаqqiyotidа tа’lim ustuvоr sоhа hisоblаnаdi. Shuning uchun mаmlакаtimizdа аmаlgа оshirilаyotgаn islоhоtlаrning ijоbiy nаtijаlаridаn eng muhimi sifаtidа dаvlаtimiz tоmоnidаn yosh аvlоdgа tа’lim vа 3 tаrbiya bеrish bоrаsidа qilinаyotgаn ishlаrni аlоhidа tа’kidlаsh jоiz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev tа’кidlаgаnlаridаy, “Biz ta’lim va tarbiya tizimining barcha bo‘g`inlari faoliyatini bugungi zamon talablari asosida takomillashtirishni o‘zimizning birinchi darajali vazifamiz, deb bilamiz”[1.10 b]. Hаr bir аvlоd оldidа insоniyat yarаtgаn jаmiki bоyliklаrni, bilimlаrni o‘rgаnish, o‘zlаshtirish vа rivоjlаntirish vаzifаsi turаdi. Hаyot tаrаqqiyoti vа jаmiyat rivоjini shusiz tаsаvvur qilib bo‘lmаydi. Bu vаzifаni аmаlgа оshirishning birdаn-bir yo‘li tа’lim tizimini tinmаy tаkоmillаshtirib bоrish оrqаli yosh аvlоdni ilm-fаn аsоslаri bilаn chuqur qurоllаntirishdir. Zеrо, ilm оlish yo‘lidаgi izlаnish insоnning e’tiqоdi vа dunyoqаrаshini shаkllаntirаdi, mа’nаviy-ахlоqiy kаmоlоt sаri yеtаklаydi. “Tа’lim to‘g‘risidа”gi Qоnundа tа’limning rаvnаqi, uning insоnpаrvаrligi, tа’lim vа tаrbiya tizimining uzluksizligi, ilmiyligi vа dunyoviyligi, tа’limdа umuminsоniy vа ilmiy qаdriyatlаrning ustuvоrligi, dаvlаt tа’lim stаndаrtlаri dоirаsidа hаmmаning bilim оlishi uchun imкоniyat yarаtilishi bilаn bеlgilаnishi bеjiz emаs. Kurs ishi maqsadi. “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fanining boshqa fanlar bilan aloqasi mavzusini o‘rgatish metodikasini tadqiq qilish. Kurs ishi predmeti. “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fanining boshqa fanlar bilan aloqasi mavzusini o‘rganish jarayonini tashkil qilish yo‘llari Kurs ishi vazifalari: “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fanining boshqa fanlar bilan aloqasi haqida ma’lumotlar to‘plash. Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati. Yangi pedagogik texnologiya- larni qo‘llash darslarini tashkil qilish va samarali o‘tkazish yo‘llari belgilandi. Tadqiqot natijalaridan boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari, shu yo‘nalishda ta’lim olayotgan talabalar foydalanishi mumkin. Kurs ishining tuzilishi. Kirish, ikkita bob, rejalar, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 4 I.BOB. BOSHLANG‘ICH TA’LIM PEDAGOGIKASI TARIXI 1.1. O‘zbekistonda boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixi O‘zbekistonda boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixi. O‘zbekiston pedagogikasi taraqqiyotida “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” asrlar davomida rivojlanib kelgan. Mazkur predmetning tarixiy taraqqiyotini quyidagi bosqichlarga bo‘lish mumkin: 1) eng qadimgi davr (VII asrgacha); 2) o‘rta asrlar davri (IX-XIX asrlar); 3) yangi davr (XX-XXI asrlar). Eng qadimgi davr Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi manbalarini xalq og‘zaki ijodi, “Avesto” asari va arxeologik topilmalar tashkil qiladi. Bu davrda boshlang‘ich ta’lim oilada va ibodatxonalar huzuridagi bilimxonalarda berilgan. Unda yozish, o‘qish va biror hunarga yo‘naltirishga e’tibor qaratilgan. Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasining o‘rta asrlar davridagi manbalari juda ko‘p bo‘lib, ular Ustoz mutafakkirlar tomonidan yaratilgan. Jumladan, Imom Buxoriyning “Al-adab”, Hakim Termiziyning “Ma’rifat”, Ahmad Yassaviyning “Hikmatlar”, Alisher Navoiyning “Mahbub-ul qulub”, Xojanazar Huvaydoning “Rohati dil”, SHermuhammad Munisning “Savodi ta’lim” asarlarida boshlang‘ich ta’limni tashkil etish va o‘qitish metodologiyasi tahlil qilib berilgan. Bu davrda o‘g‘il bolalar masjidlar qoshidagi maktablarda boshlang‘ich ta’lim olgan, qiz bolalar esa Otinoyi o‘qituvchilar tashkil etgan maktablarda o‘qishgan. Mazkur davrda boshlang‘ich ta’limdan boshlab islom dini asoslari o‘qitilgan va fikrlash, nutqni o‘stirish uchun shoirlarning she’rlari yodlatilgan. Misol uchun, Alisher Navoiy 6 yoshida Farididdin Attorning (XIIIasr) “Mantiq ut–tayr” (Qush tili) asarini yodlab olganligini yozgan. Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasining yangi davrida boshlang‘ich ta’limni ilmiy – pedagogik qonuniyatlar asosida amalga oshirish yo‘lga qo‘yildi. Natijada O‘zbekiston boshlang‘ich ta’limida dunyoviylik tamoyili usituvor bo‘lib, bu tizim xalqaro standartlarga moslashdi. Mazkur davrning manbalarini boshlang‘ich ta’lim muammolariga oid ilmiy tadqiqotlar va darsliklar tashkil etadi. O‘tgan asrning 30- 5 yillariga kelib O‘zbekistonda barcha maktab yoshidagilar boshlang‘ich ta’lim bilan qamrab olindi. O‘zbekiston “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” tarixi quyidagi tajribalarga ega: - o‘qitishning eng oson va maqbul metodlarigi egalik; - har bir bolaning savodxon bo‘lishiga erishish; - har bir bolani bilim olishga qiziqtirish; - ta’lim texnologiyalarining eng zamonaviy shakllarini amaliyotga tatbiq etish; - professional boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari tayyorlash. 1998 yili YUNESKO tomonidan hozirgi zamon O‘zbekiston boshlang‘ich ta’limi eng ilg‘or va samarali ta’lim turlaridan biri sifatida e’tirof etilgan. Mazkur tajribalar bugungi kunda dunyo miqyosida targ‘ibot qilinishi kerak. “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” tushunchasi. O‘zbekistonda barpo etilayotgan Uchinchi Renessans davrida boshlang‘ich ta’limning asosiy vazifalari sifatida quyidagilar belgilangan: • boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining tahliliy va kreativ fikrlash qobiliyatini rivojlantirish; • boshlang‘ich ta’limni ilg‘or xorijiy tajribalar asosida takomillashtirish; • boshlang‘ich ta’lim samaradorligiga erishish. Mazkur vazifalar oliy pedagogik ta’lim jarayonida o‘qitilayotgan “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi, innovatsiya va integratsiyasi” fanining mazmunini belgilaydi. Unga ko‘ra, mazkur fanning mazmuni boshlang‘ich ta’lim, tarbiya va uni o‘qitish asoslari bo‘yicha bo‘lajak o‘qituvchilarga nazariy bilim, ko‘nikma hamda malaka berishdan iborat. Bunda quyidagilarga e’tibor berish lozim: Boshlang‘ich ta’lim tushunchasi quyidagilarni qamrab oladi: 1. inson va jamiyat qadriyatlariga asosan 7-11 yoshli o‘quvchilarga bilim berish; 2. boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini o‘qitish va tarbiyalash jarayoni; 3. boshlang‘ich ta’limning samarasiga erishish; 6 4. boshlang‘ich ta’limni yaxlit tizim sifatida qabul qilish. Boshlang‘ich ta’limda tarbiya tushunchasi quyidagilarni ifodalaydi: 1. boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga insoniyatning tarbiyaga oid tajribasini uzatish; 2. boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini madaniyat va qadriyatlar olamiga olib kirish; 3. boshlang‘ich sinf o‘quvchilari shaxsini rivojlantirish; 4. boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilarini hayotning murakkab vaziyatlari va holatlariga tayyorlash. Boshlang‘ich ta’limda o‘qitish tushunchasining mazmuni quyidagilardan iborat: 1. boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga bilim, hayotiy tajriba, faoliyat ko‘nikmasi berish va ularning tafakkurini shakllantirish; 2. boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining bilim, ko‘nikma va malaka hislarini shakllantirish; 3. boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining xotira, diqqat va fikr yuritish ko‘nikmasini shakllantirish; 4. boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining qiziqish, layoqat va qobiliyatlarini rivojlantirishga yo‘naltirish. Ushbu uch muhim kategorial tushuncha “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fani mazmunini tashkil qiladi. Bu fan vositasida O‘qituvchi 7-11 yoshli shaxslarga dastlabki ta’lim va tarbiyani beradi, ularni o‘qish ko‘nikmasini shakllantiradi. Ayni paytda mazkur fanning mazmuniga ko‘ra, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari quyidagilarga amal qilishi shart: - o‘qishi, ya’ni boshlang‘ich sinf o‘quvchilari aniq ma’lumotlarni va topshiriqlarni O‘qituvchi yordamida sinfdoshlari bilan birgalikda yoki mustaqil ravishda o‘zlashtirishi; 1. kuzatish, qiyoslash va fikrlash ko‘nikmalarini egallashi; 2. o‘z fikri va qarashlarini ifodalay olishi kerak. Bularning barchasi boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi mazmunini tashkil qiladi. Ushbu fanning yana zamonaviy ikki yo‘nalishi bo‘lib, ular innovatsiya va 7 integratsiyadan iborat. Innovatsiya – boshlang‘ich ta’lim pedagogikasining asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, unda mazkur fanga doir yangiliklar, yangi g‘oyalar, yangi yondashuvlar va yangi texnologiyalarni tatbiq etish nazarda tutiladi. Integratsiya – boshlang‘ich ta’lim pedagogikasining muhim yo‘nalishlaridan bo‘lib, unda ushbu fanga ilm-fan, pedagogika va ijtimoiy yutuqlarni joriy etish, fanning o‘zaro aloqalarini tashkil qilish va hamkorliklarini yo‘lga qo‘yish amalga oshiriladi. Zero, “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fani boshlang‘ich ta’limda amalga oshiriladigan ta’lim-tarbiya asoslari, undagi innovatsiya va integratsiya jarayonlarini o‘rganadi, amaliyotga tatbiq etadi hamda bo‘lajak o‘qituvchilarni mazkur fan bo‘yicha kasbiy tayyorlaydi. “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fanining maqsad va vazifalari. Mazkur fanning asosiy maqsadi boshlang‘ich ta’limni davlat ta’lim standartlari va davlat talablari asosida talab darajasida tashkil etish asoslari bo‘yicha kasbiy bilim, ko‘nikma, malaka va kompetentsiya berishdan iborat. Ushbu maqsadni amalga oshirishda “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fani modul asosdagi quyidagi vazifalarni o‘rganadi, bo‘lajdak o‘qituvchilarga o‘rgatadi va amaliyotga joriy etish vazifalarini bajaradi: 1-modul: boshlang‘ich ta’lim pedagogikasining nazariy masalalari; 2-modul: boshlang‘ich ta’lim didaktikasi; 3-modul: boshlang‘ich ta’limda tarbiya nazariyasi; 4-modul: boshlang‘ich ta’limda innovatsiya; 5-modul: boshlang‘ich ta’limda integratsiya. O‘z navbatida bu modullar ichki mavzular, topshiriqlar, mustaqil ta’lim shakllari va laboratoriya ishlariga bo‘linadi. SHu jihatdan ushbu fanning asoslari keng qamrovli bo‘lib, u 5111700 - “Boshlang‘ich ta’lim “yo‘nalishi bo‘yicha bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini tayyorlashdagi kasbiy va majburiy fanlardan hisoblanadi. 2019-2020 o‘quv yilidan boshlab oliy pedagogik ta’lim jarayoniga kiritilgan bu yangi fan o‘tgan yillar davomida muayyan tajribalar va yutuqlarga ega bo‘ldi. Uning maqsad va vazifalarini to‘g‘ri amalga oshirish natijasida fanning samaradorligiga erishilganligini ta’kidlab o‘tish joiz. 8 O‘zbekistonda barpo etilayotgan Uchinchi Renessans davrida boshlang‘ich ta’limning asosiy vazifalari sifatida quyidagilar belgilangan: - boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining tahliliy va kreativ fikrlash qobiliyatini rivojlantirish; - boshlang‘ich ta’limni ilg‘or xorijiy tajribalar asosida takomillashtirish; - boshlang‘ich ta’lim samaradorligiga erishish. Mazkur vazifalar oliy pedagogik ta’lim jarayonida o‘qitilayotgan – Boshlan- g‘ich ta’lim pedagogikasi, innovatsiya va integratsiyasi fanining mazmunini belgilaydi. Unga ko‘ra, mazkur fanning mazmuni boshlang‘ich ta’lim, tarbiya va uni o‘qitish asoslari bo‘yicha bo‘lajak o‘qituvchilarga nazariy bilim, ko‘nikma hamda malaka berishdan iborat. Bunda quyidagilarga e’tibor berish lozim: - boshlang‘ich ta’lim tushunchasi quyidagilarni qamrab oladi: 1) inson va jamiyat qadriyatlariga asosan 7-11 yoshli o‘quvchilarga bilim berish; 2) boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini o‘qitish va tarbiyalash jarayoni; 3) boshlang‘ich ta’limning samarasiga erishish; 4) boshlang‘ich ta’limni yaxlit tizim sifatida qabul qilish. - boshlang‘ich ta’limda tarbiya tushunchasi quyidagilarni ifodalaydi: 1) boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga insoniyatning tarbiyaga oid tajribasini uzatish; 2) boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini madaniyat va qadriyatlar olamiga olib kirish; 3) boshlang‘ich sinf o‘quvchilari shaxsini rivojlantirish; 4) boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilarini hayotning murakkab vaziyatlari va holatlariga tayyorlash. - boshlang‘ich ta’limda o‘qitish tushunchasining mazmuni quyidagilardan iborat: 1) boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga bilim, hayotiy tajriba, faoliyat ko‘nikmasi berish va ularning tafakkurini shakllantirish; 9 2) boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining bilim, ko‘nikma va malaka hislarini shakllantirish; 3) boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining xotira, diqqat va fikr yuritish ko‘nikmasini shakllantirish; 4) boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining qiziqish, layoqat va qobiliyatlarini rivojlantirishga yo‘naltirish. Ushbu uch muhim kategorial tushuncha - Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi‖ fani mazmunini tashkil qiladi. Bu fan vositasida O‘qituvchi 7-11 yoshli shaxslarga dastlabki ta’lim va tarbiyani beradi, ularni o‘qish ko‘nikmasini shakllantiradi. Ayni paytda mazkur fanning mazmuniga ko‘ra, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari quyidagilarga amal qilishi shart: 1) o‘qishi, ya’ni boshlang‘ich sinf o‘quvchilari aniq ma’lumotlarni va topshiriqlarni O‘qituvchi yordamida sinfdoshlari bilan birgalikda yoki mustaqil ravishda o‘zlashtirishi; 2) kuzatish, qiyoslash va fikrlash ko‘nikmalarini egallashi; 3) o‘z fikri va qarashlarini ifodalay olishi kerak. Bularning barchasi boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi mazmunini tashkil qiladi. Ushbu fanning yana zamonaviy ikki yo‘nalishi bo‘lib, ular innovatsiya va integratsiyadan iborat. Innovatsiya – boshlang‘ich ta’lim pedagogikasining asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, unda mazkur fanga doir yangiliklar, yangi g‘oyalar, yangi yondaShuvlar va yangi texnologiyalarni tatbiq etish nazarda tutiladi. Integratsiya- boshlang‘ich ta’lim pedagogikasining muhim yo‘nalishlaridan bo‘lib, unda ushbu fanga ilm-fan, pedagogika va ijtimoiy yutuqlarni joriy etish, fanning o‘zaro aloqalarini tashkil qilish va hamkorliklarini yo‘lga qo‘yish amalga oshiriladi. Zero, - Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi fani boshlang‘ich ta’limda amalga oshiriladigan ta’lim-tarbiya asoslari, undagi innovatsiya va integratsiya jarayonlarini o‘rganadi, amaliyotga tatbiq etadi hamda bo‘lajak o‘qituvchilarni mazkur fan bo‘yicha kasbiy tayyorlaydi. 10 1.2. Jahon xalqlari boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixi Jahon xalqlari boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixi. Hozirgi zamon jahon xalqlarining boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixi muayyan uyg‘unliklarga ega. G‘arb va SHarq xalqlari boshlang‘ich ta’limida quyidagi umumiyliklar mavjud: - har bir bolani savodxon qilish; - har bir bolani keyingi ta’limga tayyorlash; - boshlang‘ich ta’limni ilmiy asosda tashkil qilish; - boshlang‘ich ta’lim beruvchi maxsus mutaxassis o‘qituvchilarni tayyorlash. Ayni paytda, jahon xalqlari boshlang‘ich ta’limida quyidagi farqlar uchraydi: - o‘quv fanlarini jamiyat ehtiyojidan kelib chiqib belgilash; - Sharq mamlakatlarida boshlang‘ich ta’limni 8 yoshgacha amalga oshirish; - G‘arb mamlakatlari boshlang‘ich ta’limida o‘qituvchilarning individual yondashuvi ustuvorligi; - boshlang‘ich ta’lim muammolarini standartlashtirilgan tarzda hal etish. Jahon xalqlari boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixida quyidagilar muhim o‘rin tutgan: a) ibodatxonalar huzurida boshlang‘ich maktablar tashkil etish; b) xususiy boshlang‘ich maktablarni rivojlantirish; v) boshlang‘ich ta’limni homiylik asosida amalga oshirish; g) imkon qadar har bir bolani boshlang‘ich ta’lim bilan qamrab olish. Misol uchun, qadimgi Rossiyada boshlang‘ich ta’limni amalga oshiruvchi Qirollik maktablari, Amakilik maktablari va Usta savodxonlik maktablari bo‘lgan. Buning natijasida Rossiyada barcha maktab yoshidagi bolalar boshlang‘ich ta’lim bilan qamrab olingan. Evropa mamlakatlari ichida Germaniya boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi juda boy tajribalarga egaligi bilan ajralib turadi. Ushbu mamlakatning boshlang‘ich ta’limidan boshlab bolalar ongiga kiborlik tuyg‘usi singdiriladi. Frantsiya boshlang‘ich ta’lim pedagogikasida o‘quvchilarni janoblik va xonimlik qadriyatlari asosida voyaga yetkazishga e’tibor qaratiladi. Buning 11 natijasida Frantsuz xalqi Yevropa mamlakatlarining eng madaniyatli aholisi deb e’tirof etilgan. Jahon xalqlari boshlang‘ich ta’limi tajribalari bugungi kunda barcha xalqlar tomonidan e’tirof etiladi. CHunki bunga quyidagilar sabab: - boshlang‘ich ta’limga juda ko‘p miqdorda moliyaviy mablag‘ ajratish; - boshlang‘ich ta’limga eng zamonaviy texnologiya yutuqlarini tatbiq etish; - boshlang‘ich ta’limning davlat nazoratiga olinganligi; - boshlang‘ich ta’limning dunyoviy xarakterda ekanligi. Ayni paytda, qashshoqlik tufayli Afrika qit’asidagi bolalar boshlang‘ich ta’lim olishdan mahrum. Bu masala 2000 yildan boshlab YuNESKO nazoratiga olindi. Unga ko‘ra, dunyoning har bir mamlakati Afrika qit’asidagi bolalarning boshlang‘ich ta’lim olishi uchun YuNESKOga mablag‘ ajratadi. Buning natijasida keyingi 20 yil ichida Afrika mamlakatlarida bolalarni boshlang‘ich ta’lim bilan qamrab olish 20 foizga o‘sdi. 12 II.BOB. “BOSHLANG‘ICH TA’LIM PEDAGOGIKASI” FANINING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQASI. 2.1. Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixini o‘rganishning ahamiyati Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixini o‘rganishning ahamiyati. “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” tarixini o‘rganish bir necha jihatlardan muhim ahamiyatga ega. Bu jihatlarning asosiylari quyidagilardan iborat: 1. Boshlang‘ich ta’limga oid tarixiy tajribalarni o‘rganish: - boshlang‘ich ta’limni tashkil etish; - boshlang‘ich ta’limga o‘quvchilar tanlash; - boshlang‘ich ta’limning o‘quv fanlarini shakllantirish; - boshlang‘ich ta’limni tashkil etish muhiti va omillari. 2. Boshlang‘ich ta’limning nazariy tajribalarini o‘zlashtirish: - boshlang‘ich ta’lim asoslari; - boshlang‘ich ta’lim metodologiyasi; - boshlang‘ich ta’lim metodlari; - boshlang‘ich ta’lim texnologiyalari. 3. Boshlang‘ich ta’limning didaktik asoslarini o‘rganish: - boshlang‘ich ta’limda o‘qitish shakllari; - boshlang‘ich ta’limda o‘qitish metodlari; - boshlang‘ich ta’limda o‘qitish tajribalari; - boshlang‘ich ta’limda mashg‘ulotlar shakllari. 4. Boshlang‘ich ta’limda tarbiya tajribalarini o‘zlashtirish: - o‘quvchilarni axloqiy shakllantirish; - o‘quvchilarni ijtimoiy yo‘naltirish; - o‘quvchilarni rag‘batlantirish; - o‘quvchilarning rivojlanganlik darajasini monitoring qilib borish. E’tibor berilsa, “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” tarixini o‘rganishning ahamiyati nazariy-metodik jihatdan muhim hisoblanadi. SHu sababli bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining mazkur fan tarixini chuqur o‘zlashtirishi taqoza etiladi. 13 Shunday qilib boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixi o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, uni o‘rganish va o‘zlashtirish muhim ahamiyatga ega (4- chizma): Hozirgi kunda boshlang‘ch maktab ta’limini integrasiya qilish haqida ko‘p gapirilayapti. Bu tushunarli – kichik maktab o‘quvchisi atrofdagi olamni bir butunligicha qabul qiladi.Uning uchcun tabiatshunoslik,rus tili, musiqa va boshqa o‘quv predmetlarini nomi emas, balkiatrofdagi olam ob’yeklarining tovushlar, hajmlarning turli tumanligi mavjuddir.Bolalarning tabiat va kundalik hayotdagi barcha narsalarning bog‘liqligini ko‘rishga o‘rgatishkerakligigni o‘qituvchi sezadi,biladi. Ta’limni integrasiyalash fikri xalq ta’limida tabaqalashtirish va individuallashtirish bilan birga muhokama qilina boshladi. Agar kichik maktab ta’limini tabaqalashtirish asosida kitob, darslik va boshqa adabiyotlar bilan mustaqil ishlashga tayyorgarlik darajasi hamda kichik maktab yoshida qiziqishlarni faol shakllantirish etsa, integrasiyaning asosi qilib turli fanlarni o‘rganish ob’yektlari bo‘lgan ba’zi umumiy tushunchalarni chuqurlashtirish, aniqlashtirish va kengaytirish mumkin. 14 Ta’limni integratsiyalashning asosiy maqsadi boshlang‘ich maktabdayoq tabiat va jamiyat haqida yaxshi tasavvur asoslarini qo‘yishi va ularning rivojlanishi qonunlariga o‘z munosabatlarini shakllantirishdir. Mana shuning uchun kichik maktab o‘quvchisi predmet yoki voqealik hodisalarining bir necha tomondan ko‘rish muhimdir: mantiqiy va emotsional tomondan , badiiy asarda va ilmiy ommabop maqolada ,biolog, so‘z ustasi , rassom, musiqachi nuqta nazardan va boshqalar. Asosiy fanlarni o‘zlashtirish va olamdagi bor narsalarning qonuniyatlarini tushunishda predmetlar ichidagi va predmetlararo aloqalarni o‘rnatish ta’limga integratsiyalashga yondashuvning metodik asosidir.Bunga turli darslarga, tushunchalarga ko‘p marotaba qaytishi, ularni chuqurlashtirish va boyitish , shu yoshga tushunarli bo‘lgan bo‘lgan muhim belgilarni aniqlash orqali erishish mumkin.Shunday qilib yaxshi shakllangan tuzilish va o‘kazish tartibga ega bo‘lgan, tarkibiga shu o‘quv predmetiga tegishli bo‘lgan tushunchalar guruhi kiritilgan har qanday dars integratsiyaga asos qilib olinishi mumkin. Integrasiya kursi - o‘quv fanlaridan biri bo‘lib, fanlararo bilimlarni (integrativ bilimlarni) chuqurlashtirish va oshirish, ularni shakllantirish uchun o‘rganiladi. U har xil turlar,usullar, uslublar, fanlararo integrasiya ob'ektlari asosida tuzilgan. Integrasiya kurslarining sinflarga bo‘linishini turli asoslarda qilish mumkin: maqsad va muammolar asosida : maktab tabiiy- ilmiy tizimidagi vazifalari asosida: qo‘shiluvchi fan tarmoqlari asosida integrasiya usullari va yo‘llari asosida: o‘quv rejasidagi o‘rni asosida: kursni o‘rganishda sarflangan vaqt asosida: o‘quvchilar uchun qiyinli darajasi asosida va h.k. Shuni e'tiborga olamizki, bu kurslarning mualliflari odatda o‘z oldilariga bir necha maqsad va muammolarni echish masalasini qo‘yadilar, shu sabali kurslar ko‘p maqsadli, turli vazifali bo‘ladi. Ko‘p miqdordagi dasturlar va ularni tadbiq etishga urinishlarini ko‘rib chiqib, biz bu kurslar qurilishining asosiy yo‘nalishlarini ajratishimiz va ularni 15 moxiyatiga qarab sinflarga bo‘lishimiz mumkin. Integrativ ta'limning sinflarga bo‘linishi (klasifikasiya). 1. Ko‘p fanlar integrasiyasi. Ularni ya'ni universal yoki bir necha asosiy tizim kurslarini almashtiruvchi umumiy deb ham atash mumkin. Masalan, o‘qish, tabiat, rasm darslarining bitta umumiy darsga birlashtirish. Odatda, bunday kurslarning mualliflari tabiiy fanlar materiallarini birlashtirib, ularni bir ma'lum tizimga keltirishida va o‘z kurslarini integrativ yoki kompleks (umumiy) deb ataydilar. Ko‘rinib turibdiki boshlang‘ich ta'lim tizimidagi tabiiy fanlar materiallarini berishda to‘g‘ri ketma-ketlikga faqat darslar tuzilishini saqlab qolibgina erishish mumkin. Ba'zi e'tiborli olimlar ta'kidlaydilarki, bu ananaviy maktablarda ham tabiiy fanlarni ketma-ket o‘rganish yo‘li bilan ham hal qilinmoqda. Bir qator olimlar boshlang‘ich ta'limga ham darslarga ajratib o‘qitish ananalari tarqalgan deb hisoblaydilar. Tabiiy fanlarni o‘qitishni tizim bo‘yicha dovom ettirishni bekor qilish va soddalashtirish uchun ko‘pgina mualliflar gumanitar sinflar uchun umumlashtirilgshan kurslar (darslar) taklif qiladilar. Bularga umumiy tushunchalar beruvchi, bolalarda tabiiy fanlarni o‘rganishga qiziqish uyg‘otish vazifasini bajaruvchi, tabiat haqida qiziqarli ko‘rinishda hikoya qiluvchi boshlang‘ich tabiiy fanlar kurslari (masalan, boshlang‘ich sinflardagi “tabiatshunoslik ”) kiradi. 2. Chegaradosh fanlar asosida tuzilgan kurslar. Keng integrasiya jarayoni oldingi ilmiy yo‘nalishlarni bog‘lovchi yangi tabiiy fanlar va ilmity yo‘nalishlar hosil bo‘lishiga olib keladi. Boshlang‘ich sinflarda ekologik ta'limni kuzatib, o‘qish, tabiatshunoslik, mehnat (tabiiy materiallar bilan ishlash), rasm fanlarida ekologik mavzular kiritilgani ko‘riladi. Bir- biriga yaqin chegradosh fanlarning qatoriga malekulyar biologiya, biofizika, giofizika, biokimyo, astrofizika, astrokimyo kiradi. Bu fanlar asosida maktab integrativ tabiiy fanlari tuziladi. 3. Asosiy fanlar asosida tuzilgan kurslar. 16 Zamonaviy bilimlarning har bir bo‘limini qamrab oluvchi asosiy fanlar asosida tuziladi. Ular qatoriga pedagokika, pedogogik texnologiya,pedogogik psixologiya, inson yoshi psixologiyasi, fan rivojlanishi jarayoni o‘rganuvchi pedagogik psixologiya, fanning insonning boshqahayot jarayonlariga bog‘liqligini o‘rganuvchi: kibernetika-boshqarish, aloqa va informasiyani qayta ishlash: informasiyaning tuzilishi va xususiyatlarini uning shaxs shakllanishidagi o‘rnini o‘rganuvchi informatika inson hayotining turli jarayonlarida ilmiy yo‘nalish bo‘lgan sistemalarning aloqalrini o‘rganuvchi sinergetikaning qo‘llanishi. Bu sinfdagi integrativ kurslarni mazmuni shu fanlar ma'nosi va strukturasi asosida tuziladi. 4. Umumiy ilmiy tushunchlar, qonuniyatlar,nazariyalar asosidagi kurslar.Bu asosda integrativ kurslar yaratish haqidagi fikrlar yaxshi natijalar berdi. Mualliflar orasida yuqori darajadagi umumiylikni bildiruvchi tushunchalar: “materiya”, “harakat”,”modda”, “maydon”, “energiya” va boshqalar ko‘p ishlatildi. Qonunlar orasida sermahsuli tabiatni saqlash qonuni, odamlarining ish faoliti tufayli rivojlanishi, tabiatga tuyg‘u bilan qarash bo‘ldi. Nazariyalar orasidagi integrativ kurs yaratish uchun asos bo‘lib asosiy tabiiy – ilmiy nazariyalar xizmat qiladi. Shunisi e'tiborga oyiqki, bu asosda integrativ kurslar yaratishga urishlar ko‘p bo‘lgan bo‘lsa ham, ular qovushmaganligi va ma'lum ketma-ketlikga , didaktik maqsadga ega eamsligi bilan ajralib turadi. 5. Fan evolyusiyasi bilan bog‘liq muammolarni, tabiatni ilmiy nuqtaiy nazardan o‘rganish uslublarini, olmning ilmiy ko‘rinishini o‘rganish asosidagi kurslar. Yuqoridagi barcha mavzular integrativ mazmunga ega va tadbiq etishga katta imkoniyatlari bor, afsuski, bunday kurslar maktab ish faoliyatida qo‘llanuvchi materialning va o‘qitish uslubining murakkabligi tufayli hali keng tarqalgani yo‘q. 6. Kompleks ob'ektlar asosida. 17 Integrativ kurs yaratishga asos bo‘lgan kompleks ob'ektlarga er, biosfera, odam va uning yashash muhiti misol bo‘la oladi. Bu kurslarning bir xil mavzularida bir ob'ekt turli fan nuqtai nazaridan ko‘riladi. Shu xildagi integrasiya o‘tgan asrning yigirmanchi yillarida maorif tizimida qo‘llanilgan. Keyinchalik u bekor qilingan, lekin bizning davrimizda aytish mumkinki qaytadan tug‘ildi. Bizning nazarimizda, ma'lum hajmda u tabiiy fanlar ta'limiga yaxshi ta'sir ko‘rsatadi. 7. Turli muammolar asosida Integrativ kurslarni turli lokal (mahalliy) va global (umumjahon) muammolar asosida tadbiq etishga urinishlar ko‘p uchraydi. Bunda tabiiy ilmiy fanlarning muammolar asosida birlashtirilishi qo‘llaniladi. Bu sinfdagi integrativ kurslar ( asosan ekologiya bilan bog‘liq kurslar) maktablar ish faoliyatida keng tarqalgan. Muammolar bo‘yicha tuzilgan integrativ kurslar rivojlanishiga global ta'limning rivojlanishi ham turtki bo‘ldi. Tarbiya - inson kamolotiga va uning shaxsiga tasir etuvchi tashqi omillardan hisoblanadi. Tarbiya-aniq maqsadlarni ko‘zlab, sistemali ravishda, insonda ijobiy fazilatlarni tarkib toptirishi yo‘lida, tarbiyachi rahbarligida va oila hamkorligida amalga oshirilib boriladigan ijtimoiy jarayonlardan biridir. Tarbiyachi va ota- onalar tomonidan bolani har tomonlama yetuk bo‘lib yetishishi uchun berilayotgan tarbiyaga tashqi muhit ham o‘z tasirini ko‘rsatmay qolmaydi. Berilayotgan yoki bola tomonidan qabul qilinayotgan tarbiya orqali bolada yangi fazilatlar hosil bo‘ladi va tug‘ma ravishdagi kamchiliklarni ham bartaraf etsa bo‘ladi. Tarbiya doimo kelajakka qaratilgan maqsadni belgilaydi. Asosiy qism: Endi biz bolaga qanday tarbiya berish va qachondan boshlab uni tarbiyalash kerak? - degan savolga e’tibor qaratishimiz lozim. Har bir shaxs oilada tug‘ilib, ijtimoiy hayotga mana shu o‘z koshonasi orqali kirib boradi va hamma tarbiya shu oiladan boshlanadi. Demak, bu fikrdan kelib chiqib, biz bolaga tarbiya berishni nafaqat tug‘ilgandan so‘ng, balkim ona qornidaligidayoq berib borishimiz masadga muvofiq bo‘ladi. Bizning bunday usulda beradigan tarbiyamiz bolani rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bola tug‘ilgan zahotiyoq atrof muhitga bo‘lgan moslashish hissi 18 uyg‘onadi. Asta-sekin ulg‘aya boshlagach, har bir narsani farqlaydigan va ko‘rgan narsalariga taqlidchan bo‘lib voyaga yetadi. Bola tarbiyasi, uning yetuk va barkamol bo‘lib tarbiyalanishi onalar uchun eng muhim vazifadir. O‘ylaymanki, har bir onalar bunday mas’uliyatli ishga bor kuchlari bilan kirishadilar. Har bir ona bolalarga tarbiya berayotganlarida o‘z shaxsiy tarbiya vositalaridan va usullaridan foydalanishi kerak. Hozirgi jamiyatda ayrim onalar umuman olib qaraganda bolaning oila a’zolari tomonidan amalga oshirilayotgan eng katta xatolaridan biri, ularning faqatgina bola ‘’Maktabgacha ta’lim tashkilotlari’’ga borgandagina, shu muassasa tarbiychilari tomonidan tarbiya va ta’lim beriladi deb o‘ylashlaridir. Biz onalar tomonidan tor doirada o‘ylanayotgan bunday fikrlarga hozirgi davrda aynan qarshi chiqmasdan ilojimiz yo‘q. Chunki, vatanimizning har tomonlama rivojlanishi shu murg‘ak qalbli o‘sib kelayotgan bolalar qo‘lidadir. Bolaga tug‘ilgandan boshlab ta’lim-tarbiya berish usullari Masaru Ibukaning “Uchdan keyin kech”nomli kitobida o‘z aksini topgan. U kitobda bolani har tomonlama rivojlantirish, barkamol qilib tarbiyalash va albatta jamiyatda o‘z o‘rnini topa olishi uchun eng avvalo, ota-onalar va so‘ngra, tarbiyachilar tomonidan amalga oshiriladigan ishlar haqida yaqqol fikrlar bildirilgan. Bola ta’lim-tarbiyasining rivojlanishida turli xil omillar ta’sir ko‘rsatadi. Hozirgi kunga qadar barchamizning ongimizda rivojlangan bir tushuncha, ya’ni nasl tushunchasi Masari Ibukaning kitobida qoralanadi. Qadimgi bahslardan biri insonni uning nasli shakllantiradimi yoki u oladigan ta’lim-tarbiyami? Ammo bugungi kunga qadar biror ishonchli nazariya bu bahslarga chek qo‘ymaydi. Nixoyat, bir tarafdan miyaning fiziologik tadqiqoti, ikkinchi tomondan bolalar psixologiyasini o‘rganish natijalariga ko‘ra, bola aqliy qobiliyatining rivojlanish kaliti-bu uning birinchi uch yilida, ya’ni miya hujayralarining rivojlanish davrida olgan shaxsiy tajribasidir. Bu so‘zlardan shunday hulosaga kelish mumkunki, xech bir bola u yoki bu qobiliyati bilan dunyoga kelmaydi. Tug‘ilgan-dan boshlab uch yilda olgan asosiy ta’lim-tarbiyasi uning kelajagi uchun ajralmas poydevor hisoblanadi. Bolaning qay darajada bilimli bo‘lishi, o‘sha davrdagi o‘qitish usuliga bog‘liq bo‘ladi. Bu davr erta ta’lim deb nomlanadi. Erta ta’limning yagona maqsadi bolani aqilli va sog‘lom, o‘tkir zexnli 19 va gapga quloq soladigan qilib tarbiyalashdir. Barcha bolalar, agarda ularda tug‘ma, jismoniy nosog‘lomlik va aqli zaiflik bo‘lmasa, ular bir xilda ong bilan tug‘iladi, hech bir bola ona qornidan biron bir bilimni bilib tug‘ilgan emas albatta. Bolalarning qay darajada kamol topishi ota-onalarga bog‘liq. Bolalarga bu davrda kerakli bo‘lgan ta’limtarbiyaning berishning asosiy sabablaridan biri bu inson miyyasi, taxminan 1,4 milliard hujayradan iborat bo‘lishi, biroq yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda uning aksariyati hali shakllanmaganligidir. Miyya hujayralari alohida-alohida tarqoq holda ishlamaydi. Miyyaning mikro sur’atiga qaraydigan bo‘lsak, tug‘ilgandan so‘ng vaqt o‘tib ongi rivolangan sari uning hujayralari orasida shoxlar paydo bo‘ladi. SHu jarayonlarda biz bolalarga ta’lim-tarbiya bersak maqsadga muvofiq bo‘ladi. Zero bu shoxlar shunchaki shox emas, balki meva beradigan shoxlar bo‘lib yetishsa. Tug‘ilgandan keyin birinchi olti oy davomida miyyaning salohiyati 50%, uch yoshgacha esa 80%ga yetadi. Ana ko‘rdingizmi bu darajadagi rivojlanish shuncvhaki rivojlanish emas, balki natija beradigan qilib tarbiyalash lozimligini ko‘rsatib turibdi. Demak biz “bolaga tarbiya qachondan boshlab berilishi kerak?” degan savolga anniq javob oldik. Bola tug‘ilgandan boshlab unga tarbiya berish lozim. Bu haqida buyuk shaxslar ham o‘z fikrlarini bildirganlar. Xususan, Yusuf Xos Xojibning uqtirishlaricha har bir kishi jamiyatga munosib bo‘lib kamol topmog‘i kerak. Buning uchun u tug‘ilgan kundan boshlab zarur tarbiyani olmog‘i lozim. Farzandlar tarbiyasi nixoyatda erta boshlanmog‘i shart. Shundagina ularning noo‘rin xatti-harakatlariga berilishining oldi olinadi. Alisher Navoiy bolaning voyaga yetishida, kamol topishida tarbiyaning kuchi va qudratiga alohida e’tibor beriladi. Tarbiya natijasida bolaning foydali va yetuk bo‘lib o‘sishiga ishonadi. Yosh bolani juda kichik yoshidan boshlab tarbiyalamoq zarur deb uqtiradi. Allomalarimizning fikrlari yuqorida keltirilgan ma’lumotlarga to‘laqonli mos ekanligi biz va sizga yaqqol ko‘rinib turibdi. Endi bu yosh davrida bolaga qanday qilib ta’lim va tarbiya berish mumkun degan savol tug‘iladi albatta. Bu savolning javobini quyida berilgan ma’lumotlar orqali topamiz. Bola tug‘ilgandan so‘ng, u gapirishni, o‘qishni, yozishni bilmasa ham unda sezgi a’zolari juda kuchli rivojlangan bo‘ladi. Hozirgi zamon onalaridan 20 farzandlariga bo‘lgan juda kata e’tibor talab qilinadi. To‘g‘ri, endi tug‘ilgan go‘dakka bu narsa bunday, u narsa unday deb yoki qilayotgan ishing to‘g‘ri, aksincha noto‘g‘ri deb tarbiya berib bo‘lmaydi. Lekin onalar va otalr ular uchun tarbiya manbai hisoblanadi. Bundan ko‘rinib turibdiki, avvalo ota-ona birinchi navbatda oliy darajada tarbiyalangan bo‘lishi kerak. Shundagina ular farzandalari uchun o‘zlari hohlagandek tarbiyani bera oladilar. Go‘dak hali yosh bo‘lishiga qaramay ota va ona munosabatlarini kuzatuvchisi va ularning bir-biriga bo‘lgan muomalasidan asosiy tarbiyani oluvchi hisoblanadi. Chaqaloq ularning bir- birlariga qanday munosabat bidirayotganini ularning yuz tuzilishidan bemalol bilib turadi. Shuning uchun bolalarga tarbiya berayotganlarida nihoyatda ehtiyotkoronalik bilan munosabt bildirishlari lozim. Bolalarda birinchi uch yilliklarida olgan bilimlari ularning kelajakda o‘z faoloyatlarini bemalol yurita olishlari uchun asosiy poydevor hisoblanadi. Bu davirda xalqimizning ongiga singib qolgan bir tushuncha “Hali yoshda” deb nomlangan tushuncha bularning o‘z farzandlariga bo‘lgan mehribonchiliklarini emas, balki jabr qilayotganliklaridan dalolatdir. Bu davrda bolaga nimani o‘rgatsa shuni to‘laqonli qabul qiladigan yosh hisoblanadi. Bolalar bilan ko‘proq muloqotda bo‘lish ham ularning tarbiyalanishi uchun asos bo‘lib hizmat qiladi. Bolalar hali yosh bo‘lishlariga qaramay, ular yuqoridagi fikirlarimizda ta’kidlaganimizdek hamma narsani tushunadi. Suhbatlashishdan mahrum qilingan go‘dak aqliy qobilyati zaif va xulq-atvori og‘ir bo‘lib ulg‘ayadi. “Inson jamiyat mahsuli va undan ayro yashay olmaydi” deyishadi. Bolalar bilan suhbatlashish, ularning dunyo qarashlarini har taraflama rivojlantrib boradi. Bolalarda bu davrda ularga o‘z hayot yo‘llarini qurishida asosiy bo‘lgan sohalarga boy davr hisoblanadi. Bu yoshdan ota-onalar bolalarga kerakli ko‘nikmalarni berib borsalar, kelajakda otaonalar ham bolalar ham qiynalmaydilar. Ota-onalar bolalarga ular uch yoshgacha bo‘lgan davrda ma’sul bo‘lsalar, o‘z vazifalarini to‘laqonli amalga oshirsalar keying bosqich bu tarbiyachilar bilan birga hamkorlikdagi bosqich hisoblanadi. Bu davr ham bolalar hayotida o‘ta muhim davrlardan biri hisoblanadi. Bola bu yoshida Maktabgacha ta’lim tashkilotlariga borish orqali boshqa bolalar bilan munosabat, o‘zaro aloqa 21 o‘rnatishni o‘rganadi. Tarbiyachi tomonidan beriladigan har qanday bilim bolalar ongida tez tasavvurlarni hosil qiladi. Har bir tarbiyachi, bolalarga ularning yoshidan kelib chiqib mashg‘ulotlar olib boradilar. Mashg‘ulotlar bolalarni har tomonlama rivojlantrishga qaratilgan jarayon hisoblanadi. Tarbiyachining yurishturishi, kiyinishi, so‘zlashi va barcha amalga oshiriladigan ishlari bolalar uchun istasa istamasa o‘z ta’sirini ko‘rsatmay qolmaydi. Shuning uchun avvalo, tarbiyachining o‘zi tarbiyalangan bo‘lishi kerak. Bundan tashqari Anton Semenovich Makarenkoning “Tarbiyaviy ta’sirning g‘oyat qudratli ta’sir ko‘rsata olishiga ishonchim komil. Agar odam yomon tarbiyalangan bo‘lsa, bunda faqat tarbiyachilar aybdorligiga aminman. Agar bola yaxshi bo‘lsa, buning uchun u tarbiyadan, o‘z bolaligidan qarzdordir” – degan so‘zlari orqali hozirgi zamon tarbiyachisiga qo‘yiladigan vazifalarning nihoyatda murakkabligiga e’tibor berishimiz lozim. Xulosa: Ota-onalar va tarbiyachilar oldida bolani nafaqat maktabga, balki katta hayotga tayyorlashdek muhim vazifa turar ekan, ular bu vazifalarnga ma’suliyatli holda yondoshishlari lozim. Zero “O‘zbekiston kelajagi yoshlar qo‘lida”. 22 2.2. “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fanining boshqa fanlar bilan bog‘liqligi “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fani “Umumiy pedagogika”, “Pedagogika nazariyasi va tarixi”, “Pedagogik mahorat”, “Pedagogik texnologiyalar”, “Axborot- kommunikatsiya texnologiyalari” va “Ta’limda normativ-huquqiy hujjatlar” fanlari bilan uzviy bog‘liq. SHuningdek, ushbu fan “Psixologiya”, “Antropologiya” va “Fiziologiya” fanlari bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ularning metodologik va nazariy asoslaridan foydalanadi. Umuman ushbu fan ta’kidlangan fanlar bilan quyidagi jihatlar bo‘yicha uzviy bog‘liqlikda ekanligini ta’kidlab o‘tish joiz: - boshlang‘ich ta’limning nazariy asoslari; - boshlang‘ich ta’lim didaktikasi; - boshlang‘ich ta’limda tarbiyani amalga oshirish omillari; - boshlang‘ich ta’limga zamonaviy innovatsiyalarni joriy etish; - boshlang‘ich ta’limda integratsiya; - boshlang‘ich ta’limning psixologik xususiyatlari; - boshlang‘ich ta’limning samaradorlik indikatorlari. Mazkur masalalar bo‘yicha fan o‘ziga turdosh fanlar bilan uzviy bog‘liqlik va aloqadorlik xususiyatlariga ega. Ayni paytda, “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fani o‘zining ob’ekti, predmeti, ilmiy-tadqiqot metodlari va usullariga ega. SHu jihatdan bu fan pedagogik fanlar tarkibida o‘ziga xos xususiyatlarga egaligi bilan ajralib turadi. Shunday qilib, “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fani tushunchasi o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, u ushbu yangi fanning asoslari bo‘yicha tushunchalar beradi. 23 XULOSA Boshlang‘ich ta'lim pedagogikasi tarixi, ta'limning o‘zgarishlarini, rivojlanishini va pedagogik fikrlarning shakllanishini o‘rganuvchilar uchun asosiy qismidir. Bu tarixiy jarayon, ta'limning o‘zining maqsadlarini, vazifalarini va tizimlarini tushunishga yordam beradi. Boshlang‘ich ta'lim pedagogikasi tarixi, insonning ta'limga oid ilk asarlaridan boshlab, ta'limning o‘zgarishlari va rivojlanishi bo‘yicha o‘rganishni o‘z ichiga oladi. Bu tarixi o‘tgan davrlardagi ta'lim tizimlarini, pedagogik fikrlarni va tarbiyaviy usullarni o‘z ichiga oladi. Ta'lim pedagogikasi tarixi, ko‘plab mamlakatlarda ta'lim tizimlarining o‘sishi, o‘zgarishi va rivojlanishi bilan bog‘liq o‘zgarishlarni izlashda yordam beradi. Bu tarixiy tahlil, ta'limning o‘zining vazifalari va maqsadlarini tushunishga imkon beradi. Boshlang‘ich ta'lim pedagogikasi tarixi, antik Yunoniyada Sokrat, Platon va Aristoteling pedagogik fikrlaridan boshlanadi. Bu davrda ta'lim, fikr- mulohazalar tarqatish, mantiqiy fikrlash va o‘qitish asosida amalga oshirilgan edi. Keyinchalik, O‘rtacha Osiyoda, Arabiston va Boshqaruvchilar Islom Davlatida pedagogik fikrlar rivojlanib bordi. Bu davrda ta'lim, diniy bilimlar va adabiyotga katta ahamiyat berilgan edi. O‘rta asrlarda Evropaning ayrim davlatlarida pedagogik fikrlar rivojlanib, o‘quvchilarning shaxsiylik va g‘oyaviy rivojlanishini ta'minlash uchun ta'lim tizimlari ishlab chiqildi. Bu davrda J. Komeski, J. Pestallozi, F. Frebel va boshqalar katta ahamiyatga ega bo‘lgan pedagoglar edi.20- asrning boshlarida ta'lim pedagogikasi tarixida psixologik, sotsiologik va kognitiv fikrlar rivojlandi. Bu davrda J. Piyaje, L. Vygotskiy, B. Skinner va boshqalar ta'lim psixologiyasi sohasida katta muvaffaqiyatga erishganlar edi. Shu tarzda, boshlang‘ich ta'lim pedagogikasi tarixi, ta'limning o‘zgarishlari va rivojlanishi bo‘yicha tahlil, tadqiqot va ko‘rib chiqishlarni o‘z ichiga oladi. Bu tarixiy tahlil, bugungi kunda ta'lim tizimlarini shakllantirishda yordam beradi va ta'lim sohasidagi yangiliklarni tushunishga imkon beradi. Bugungi kunda boshlang‘ich ta'lim pedagogikasi tarixi, ta'limning o‘zgarishlari va rivojlanishi bilan bog‘liq so‘nggi ilmiy tadqiqotlar, ko‘rib chiqishlar va o‘rgatuvchi amaliyoti bilan davom etmoqda. Ta'lim tizimlarida 24 innovatsiyalar, texnologiyalar va ta'limning personalizatsiyasi kabi muhim aspektlar rivojlanmoqda. 25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi.// Xalq so‘zi gazetasi. 2020 yil 30 dekabr soni. ‖ ‖ 2. Stefanovskaya T.A. Pedagogika: Nauka i iskusstvo. –M.: ―Pedagogika . 1998. ‖ 3. Psixologiya. Slovar ь . Sostavitel ь L.A.Karpenko.–M.: ―Poliizdat ь .1990-s 77-78. ‖ 4. Bordovskaya N.,Rean A. Pedagogika. –SPb.:Piter. 2001.- s 176. 5. Bordovskaya N., Rean A. Pedagogika. Uchebnik dlya VUZov. – SPb.: ―Piter 2001. S 142-143. 1 Qarang. Gessen S.I. Osnov ‖ ы 6. pedagogiki. –M.,1995 7. Mironov V. Vek obrazovaniya.-M.: Pedagogika .1990. ‖ ‖ 8. Okon ь V.Vvedenie v ob щ uyu didaktiku. – M.: «Pedagogika». 1990. 9. Umarova M.Teoriya i istoriya pedagogiki. –T.: CHo‘lpon .2018.-s ‖ ‖ 202 10. Pedagogik atamalar lug‘ati. R.Jo‘raev va boshq. – T. ―Fan . 2008.49- ‖ bet 11. Pedagogik atamalar lug‘ati. Tuzuvchilar R.Jo‘raev va boshq. – T.: Fan .2008.48-bet ‖ ‖ 12. Muxamedov G‘., Xodjamqulov U. Innovatsion pedagogik ta’lim klasteri:ta’rif, tasnif,tarkib.-Chirchiq.: Universitet .2018. ‖ ‖ 26

“BOSHLANG‘ICH TA’LIM PEDAGOGIKASI” FANINING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQASI..docx

Купить