Boshlang‘ich ta`limda o‘qitish metodlari - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	91.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Boshlang‘ich ta`limda o‘qitish metodlari

Купить

BOSHLANG`ICH TA`LIMDA O`QITISH METODLARI
MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………….2
I BOB. BOSHLANG‘ICH SINFLARDA O‘QISH DARSLARINI TASHKIL
ETISHNING METODIK ASOSLARI…………………………………………..6
1.1. O‘qish darslarining maqsadi va vazifalari……………………………………..6
1.2. O‘qish darslarining turlari……………………………………………………14
II BOB. O‘QISH DARSLARIDA ERTAKLAR USTIDA ISHLASHNING
AHAMIYATI VA USULLARI…………………………………………………23
2.1. Ertaklarning janr xususiyatlari va ta’lim-tarbiyaviy ahamiyati………………23
2.2. Boshlang‘ich sinflarda ertaklarni o‘rganish jarayoni………………………...26
XULOSA…………………………………………………………………………35
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..37
1

KIRISH
Dunyo shiddat bilan o‘zgarib, barqarorlik va xalqlarning mustahkam
rivojlanishiga raxna soladigan turli yangi tahdid va xavflar paydo bo‘layotgan
bugungi kunda ma’naviyat va ma’rifatga, axloqiy tarbiya, yoshlarning bilim olish,
kamolga yetishga intilishiga e’tibor qaratish har qachongidan ham muhimdir.
“Aynan ta’lim va ma’rifat bashariyat farovonligining asosiy omillaridan
hisoblanadi, insonlarni ezgulikka da’vat etadi, saxovatli, sabr-qanoatli bo‘lishga
undaydi.” O‘zbekistonda mustaqil va kuchli davlat qurishdan asosiy maqsad inson,
uning huquq va erkinliklari oliy qadriyat hisoblanadigan va hurmat qilinadigan
adolatli jamiyat barpo etishdir. Bu, avvalambor, ta’lim va ma’rifat tizimini
takomillashtirish, mamlakatimiz kelajagi bo‘lgan yoshlarni zamonaviy bilim
olishga yo‘naltirish, barkamol shaxsni tarbiyalash bilan bog‘liq ekanini biz yaxshi
anglaymiz. 1997 yilda qabul qilingan Kadrlar tayyorlash milliy dasturi va boshqa
davlat dasturlarining hayotga tatbiq etilishi samarasida mazkur soha tubdan isloh
qilindi, zamonaviy uzluksiz ta’limtarbiya tizimi yaratildi. Mustaqillikning
dastlabki yillaridan boshlab yurtimizda yoshlar haqida e’tibor va g‘amxo‘rlik
ko‘rsatishga davlat siyosatining eng asosiy va ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida
qarab kelinmoqda. Chunki yoshlar – bizning kelajagimiz. Bu sohadagi davlat
siyosatini yanada chuqurlashtirish uchun yaqinda O‘zbekiston Respublikasining
“Yoshlarga oid davlat siyosati to‘g‘risida”gi qonuni yangi tahrirda qabul qilindi.
Bularning barchasi bugungi kunda o‘z samarasini bermoqda. Yoshlarimiz biznes,
ilm-fan, madaniyat, san’at, adabiyot va sport sohalarida olamshumul
muvaffaqiyatlarga erishmoqda. Bu mamlakatimiz istiqboliga, buyuk ajdodlarimiz
boshlagan ezgu ishlarni kelajak avlodlar munosib davom ettirishiga katta ishonch
bag‘ishlaydi. Har bir avlod oldida insoniyat yaratgan jamiki boyliklarni, bilimlarni
o’rganish, o’zlashtirish va rivojlantirish vazifasi turadi. Hayot taraqqiyoti va
jamiyat rivojini shusiz tasavvur qilib bo’lmaydi. Ushbu vazifani bajarish uchun
yoshlarimiz ajdodlarimiz merosini ular qoldirgan manbalar orqali o‘rganishlari,
ko‘proq kitob o‘qishga, bilimlarni asl manbalardan oliishga harakat qilishlari zarur.
2

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoev tomonidan 2017 yilning
12 yanvar kuni “Kitob mahsulotlarini chop etish va tarqatish tizimini rivojlantirish,
kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini oshirish hamda targ‘ibot qilish
bo‘yicha komissiya tuzish to‘g‘risida”gi farmoyishi2 bu mavzuning dolzarb
ekanligini tasdiqlaydi. Maktab o'quvchini o'qish malakasi bilan qurollantirish bilan
bir qatorda kitobni mustaqil o'qiy oladigan, uni tushunadigan, ma'lum bir mavzuga
oid kitoblarni tanlay oladigan, gazeta va jurnallarni ham mustaqil o'qiydigan faol
kitobxonni tarbiyalaydi. Shu jihatdan sinfdan tashqari o'qish tarbiyaning asosiy
quroli sifatida xizmat qiladi, ko'p narsani bilishga havasni oittiradi. O‘zbek
xalqining boy madaniy me’rosi bo‘lmish xalq og‘zaki ijodi namunalari kichik
maktab yoshidagi kitobxonlar uchun ulkan ma’naviy-ma’rifiy manba hisoblanadi.
Xalq ertaklari bu o‘rinda alohida ahamiyatga ega. Mana shu asarlar yordamida
o‘quvchilarda tarbiyaviy jihatlarni takomillashtirib borish zarur. Sinfdan tashqari
o‘qish darslariga to‘laqonli dars sifatida qaralib, o‘tilgan asar yuzasidan suhbat,
viktorinalar o‘tkazish, asarni tahlil qilish, g‘oyasini ochib berish, qahramonlarning
hatti-harakatlarini muhokama qilish; bular asosida vatanparvarlik, do‘stlik,
mehnatsevarlik, insonparvarlaik g‘oyalarini o‘quvchilar ongiga singdirib borish
zarurligi bizning mavzuimizning dolzarbligini belgilab beradi.
Mavzuning dolzarbligi: O`qitish darslari fan o`qituvchilari tomonidan puxta
o`ylangan, ma`lum tizimga solingan, o`quvchilar aqliy bilimlarini charxlaydigan
bo`lishi lozim. Zotan, “Milliy dastur”da ko`zda tutilgan asosiy masala –
O`zbekistonning kelajagi bo`lgan barkamol avlod, komil insonni tarbiyalab voyaga
yetkazish jamiyatning oldida turgan muhim vazifadir.
“To`qqiz yillik (1-9- sinflar) o`qishdan iborat umumiy o`rta ta`lim majburiydir.
Ta`limning bu turi boshlang`ich ta limni (1-4-sinflar) qamrab oladi hamda‟
o`quvchilarning fanlar asoslari bo`yicha muntazam bilim olishlarini, ularda bilim
o`zlashtirish ehtiyojlari, asosiy o`quv-ilmiy va umummadaniy bilimlarni, milliy va
umumbashariy qadriyatlarga asoslangan ma naviy-axloqiy fazilatlarni mehnat
‟
ko`nikmalarini, ijodiy fikrlash va atrof-muhitga ongli munosabatda bo`lishni va
kasb tanlashni shakllantiradi.
3

Kelajagimiz bo`lgan yosh avlod bilim egallashda boshlang`ich ta`limda
o`tiladigan fanlarni chuqur, ongli tarzda o`zlashtirishlari muhim sanaladi. Shunday
ekan, bugungi kun talablaridan kelib chiqqan holda boshlang`ich ta`limdagi
fanlarni o`tishda jahon andozalariga mos va xos bo`lgan o`qitish usullaridan
foydalanish muhimdir.
Kurs ishining maqsadi : Boshlang‘ich sinflarda o‘qish darslarini samarali
tashkil etish jarayonida s o‘qish darslarining maqsadi va vazifalarini, tizimini,
davlat ta’lim standartlari tomonidan o‘qish darslariga qo‘yilgan talablarni o‘rganib
chiqdik va o‘z ishimizda bayon etdik.Biz ushbu mavzuni yoritishda ,malakaviy
amaliyotda o„tagan tajribamizga suyanib, 4-sinf maktab o„quvchilarida
o„tkazilgan dars jarayoni grammatik mashqlarni bajarish va tashkil etishga oid
fikrlarimizni bayon qilamiz.
Kurs ishini yozishda asoslangan materiallar : Ushbu ishni yozishda
Prezidentimiz I.A.Karimovning qator asarlari, xususan, “Yuksak ma naviyat –‟
yengilmas kuch”, singari asarlaridan, shuningdek, Yusupov M., Mahmudova M.,
Rahmonbekova S., Qosimova K., Matchonov S., G„ulomov M., Solihov O. singari
olim va metodistlarning asarlaridan, ilmiy tadqiqot, monografiya va maqollaridan
foydalanib ish ko„rdik.
Kurs ishning yozilishida qo`llanilgan metod : Albatta, ona tili darslari va
mashg`ulotlar o`qituvchi tomonidan uning rahbarligida o`tkaziladi.
Bu o`z navbatida, o`qituvchi tomonidan puxta o`ylangan, rejalashtirilgan,
ma lum tizimga solingan va mazmunli bo„lishi talab qilinadi.Biz mazkur bitiruv
‟
ishimizni olgan bilim va tajribamizga tayangan holda, shuningdek, pedagogik
amaliyot o`tgan Samarqand tumanidagi 46-umumta`lim maktabidagi
o`qituvchilarning ish tajribasiga suyangan holda yoritishga harakat qildik.
Kurs ishning ilmiy yangiligi : Darhaqiqat, ona tili darslari orqali
o quvchilarning bilim olish samaradorligini oshirishda ilg`or pedagogik
‟
texnologiyalardan foydalanish o`z navbatida yangilik sanaladi. Chunki, ona tili
darslarida ilg`or pedagogik texnpologiyalardan foydalanish boshlang`ich sinf
4

o`quvchilari uchun yangilik bo`lmasa-da, uni tashkil etish, unumli va samarali
bo`lishiga erishish ko`p jihatdan sinf o`qituvchisining mahoratiga bog`liq.
Ona tilidan bilim samaradorligini oshirish o„quvchilar ongini rivojlantiradi,
fikrlash qobiliyatini o`stiradi, dadil fikr-mulohazalar aytishga chorlaydi. O`z fikrini
aytish, yozish uchun imkoniyat yaratadi. Kelajakda ilmiy salohiyatga erishish
uchun keng yo`l ochib beradi.
Kurs ishning amaliy ahamiyati : Ushbu bitiruv malakaviy ishidan
pedagogika va psixologiya, defektologiya bo`limlarining talablari kurs va bitiruv
ishlarini yozishda, o`zbek adabiyoti tarixini o`rganishda, shuningdek, boshlang`ich
sinf o`qituvchilari fakultativ mashg`ulotlarda, sinf rahbarlari va adabiyot
o`qituvchilari esa, turli lingvistik mashqlarni bajarishda foydalanishlari mumkin.
Kurs ishning tuzilishi : Bitiruv ishi kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro`yxatidan iborat.
Kurs ishning mundarijasi : Kirish qismida, umuman, mavzuning
dolzarbligi, uning oldiga qo`ygan maqsad va vazifalari, ishning ilmiy yangiligi,
tahlil uslubi, ishning amaliy ahamiyati hamda shakily tuzilishi haqida fikr
yuritilgan.
Birinchi bob : Boshlang ich sinflarda ona tilini o`rgatishning mazmuni va‟
vazifalari, maktabda ona tili o rgatishning mazmuni va ahamiyatiga doir fikrlar
‟
bayon qilinadi. Ikkinchi bob: Grammatik tushunchalarning samarali o`zlashishini
ta`minlaydiganmetodik shartla, tushunchani o zlashtirish ustida ishlash jarayoni, ot
‟
so`z turkumini o`rgatishning metodik shartlarihaqida ma`lumotlar berilgan.
5

I BOB. BOSHLANG‘ICH SINFLARDA O‘QISH DARSLARINI
TASHKIL ETISHNING METODIK ASOSLARI.
1.1.O ‘qish darslarining maqsadi va vazifalari.
O’qish darslarining maqsad va vazifalari, ta’limiy - tarbiyaviy ahamiyati.
Boshlang’ich sinflarning o’qish darslari o’z mohiyati, maqsad va vazifalariga ko’ra
ta’lim tizimida alohida o’rin tutadi. Negaki uning zaminida savodxonlik va
axloqiy-ta’limiy tarbiya asoslari turadi. SHuning uchun ham boshqa predmetlar
ta’limini o’qish ta’limisiz tasavvur qilib bo’lmaydi. O’quvchi matnni to’g’ri, tez,
tushunib o’qish, mazmunini o’zlashtirish bilan ilk bor o’qish darslarida yuzlashadi.
O’qish darslari orqali o’quvchilarning Davlat ta’lim standartlari (DTS) talablari
bo’yicha o’zlashtirishlari ko’zda tutilgan o’quv-biluv ko’nikma-malakalari hamda
bilimlarni egallashlariga yo’l ochiladi. Aynan o’qish ta’limida insonning, avvalo,
o’zligini, qolaversa olamni anglashga bo’lgan intilishlariga turtki beriladi. Shu
maqsadda «O’qish kitobi» darsliklariga ona tabiat, atrofimizni o’rab turgan olam,
vatanimiz tarixi va bugungi qiyofasi, kattalar va bolalar hayoti, mehnatsevarlik,
istiqlol va milliy-ma’naviy qadriyatlar, xalqlar do’stligi va tinchlik kabi turli
mavzular bo’yicha atroflicha tushunchalar berishga mo’ljallangan badiiy, axloqiy-
ta’limiy, ilmiy-ommabop asarlar kiritiladi. O’qish darslari savod o’rgatish davrida
o’quvchilarni bo’g’in, so’z va gaplar bilan tanishtirish va ularni o’qish, rasmlar
asosida hikoya qilish tarzida uyushtirilsa, o’qish texnikasi egallangandan so’ng
o’qish muayyan mavzular bo’yicha tanlangan badiiy, ilmiy-ommabop matnlar
yuzasidan olib boriladi. Ijtimoiy-tarixiy mazmundagi mavzular Vatanimiz
o’tmishi, xalqimiz hayoti, mardonavor kurashi, ulug’ siymolar tomonidan amalga
oshirilgan ishlar, tarixiy sanalar to’g’risida muayyan tasavvur beradi. Tabiatga oid
mavzular yordamida o’quvchilar tabiatdagi o’zgarishlar, yil fasllarining
almashinuvi, hayvonot olamiga doir bilimlarni egallaydilar. Bunday mavzudagi
asarlar o’quvchilarni kuzatuvchanlikka, tabiatni sevishga, unga nisbatan to’g’ri
munosabatda bo’lishga o’rgatadi.
6

Umuman, «O’qish kitobi» darsliklaridagi barcha mavzular o’quvchilarga
ta’lim-tarbiya berish bilan birga, ularning lug’atini boyitishga, og’zaki va yozma
nutqini to’g’ri shakllantirish va nutq madaniyatini o’stirishga ham qaratiladi.
Amaldagi «O’qish kitobi» darsliklarida materiallarning sinfdan sinfga o’tgan sari
mavzu jihatidan ham, mazmun jihatidan ham kengaya borishi hisobga olingan.
Masalan, 1-sinfda o’rgatiladigan «Ajdodlarimiz-faxrimiz», «Ilm-aql chirog’i»,
«Zumrad bahor», «Kumush qish» kabi mavzular 2-4-sinflarda ham davom
ettirilgan. Bu esa o’quvchilarning oldingi bilimlari to’ldiradi va boyitadi.
Darsliklardagi har bir mavzu uchun tanlangan matnlarning janriy rang-
barangligiga, poetik mukammalligiga, o’quvchilarning bilim darajasi va yosh
xususiyatlariga mos kelishiga alohida e’tibor qaratiladi. O’quvchilar darsliklar
yordamida o’zlashtiriladigan bilim, ko’nikma va malakalarining kelajak hayotda
zarur bo’lishini tushunib yetishishlariga erishish o’qituvchilar oldidagi muhim
vazifalardandir. Shuni unutmaslik kerakki, har bir ta’limiy vazifani bajarishning
aniq va ilmiy metodik usullari mavjud bo’lib, ular zamonaviy o’qitish usullari
bilan boyitib borilmoqda. Bu vazifalar boshqalari bilan o’zaro bog’liq holda va
sinfdan tashqari o’qish mashg’ulotlari jarayonida hal qilinadi. O’qish darslarida
qo’llaniladigan metod va usullar. «Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi»da ta’lim
berishning ilg’or pedagogik texnologiyalarini, zamonaviy o’quv-uslubiy
majmualarini yaratish kabilar umumiy o’rta ta’limning asosiy vazifalaridan biri
sifatida ta’kidlangan. Ilg’or pedagogik texnologiya usullaridan foydalanish
o’qituvchi va o’quvchi faoliyati doirasini aniq belgilab beradi. Inson hayotida
muhim ahamiyatga ega bo’lgan o’qish faoliyati barcha predmet darslarida amalga
oshiriladi. Lekin o’qishga o’rgatish yo’l-yo’riqlarini o’qish metodikasi ishlab
chiqadi. O’qish metodikasi kichik yoshdagi o’quvchilarning umumiy rivojlanishi,
psixologiya, xususiy metodika sohasidagi yutuqlar asosida takomillashtirilib
boriladi. O’qish darslarining samaradorligi ko’p jihatdan ta’lim metodlarining
to’g’ri tanlanishiga bog’liq. 1

1
Afzalov M., Rasulov X., Husanov Z. O’zbek xalq ertaklari. - T.: 1963
7

«Metod» atamasi yunon tilidan olingan bo’lib, muayyan maqsadga erishish,
borliqni amaliy va nazariy o’zlashtirish usullari majmuidir. Binobarin, fanning
o’zi kabi o’qitish metodlari ham doimiy rivojlanishda bo’ladi. Masalan, eski
maktablarda o’qish quruq yod olish metodi asosida o’rgatilgan bo’lsa, hozir izohli
o’qish asosida olib boriladi. Yod olish metodida matndagi so’zlarga izoh berishga,
ma’nosini tushuntirishga, o’qilganni qayta hikoyalashga umuman olganda,
o’qishning ongli bo’lishiga mutlaqo e’tibor berilmagan. Ularda ko’proq to’g’ri
talaffuz, qiroat bilan o’qish, ifodali o’qish nazarda tutilgan. Badiiy asarni izohli
o’qishga yaqin bo’lgan metodlardan biri ijodiy o’qishdir. Atoqli metodist olim N.
I. Kudryashov ijodiy o’qish metodi tarkibiga quyidagi ish usullarini kiritadi. Ifodali
o’qish. Boshlang’ich ta’lim tizimida mantiqiy o’qish (matnni to’g’ri, tushunib, tez
(me’yorida) o’qish) va adabiy o’qish mukammal o’zlashtirilganidan so’ng ifodali
o’qishga o’tiladi. Nasriy asarlarni ifodali o’qishdan oldin unda qanday g’oya ilgari
surilayotganini aniqlash zarur. Masalan, 4-sinfda X. To’xtaboevning «Xatosini
tushungan bola» hikoyasini ifodali o’qishdan oldin o’quvchilarga xatosini
tushungan bola kim ekanligi, uning xatosi nimalardan iborat bo’lganligi,
maqtanchoqlikning illat ekanligi to’g’risida tushuncha beriladi. Sinfda o’qishning
muvaffaqiyatini ta’minlaydigan omillardan biri tanlab o’qishdir. Masalan, 3-sinfda
X. To’xtaboevning «Hassa» hikoyasi bilan tanishish jarayonida Qobil boboning
savollariga SHavkatning javoblari yoki S. Anorboevning «Bahs» hikoyasidagi
bolalarning bahslashish epizodi yuzasidan o’qituvchi topshirig’iga ko’ra mazkur
o’rinlarni tanlab qayta o’qilishi natijasida ushbu asarlarning badiiy-estetik
qimmatini chuqurroq o’zlashtirishga erishiladi. Shuni ta’kidlab o’tish kerakki, har
bir darsda qanday metoddan foydalanish, darsda qanday usullarni qo’llash
o’qituvchi tomonidan oldindan belgilab olinishi va puxta ishlab chiqilishi
kerak.O’qish malakalarining sifatlari va ularni takomillashtirish yo’llari Dastur
talablarini to’liq bajarish va amalga oshirish uchun, birinchi navbatda, o’qish
ko’nikmalarini to’g’ri va puxta egallash va takomillashtirib borish zarur. O’qish
ko’nikmalari savod o’rgatish jarayonida shakllanadi, o’qitishning keyingi
bosqichlarida takomillashadi.
8

O’qish malakalarining sifatlariga badiiy asar matnini to’g’ri, tez, ongli va
ifodali o’qish kiradi. O’qish darslarida o’quvchilarning o’qish malakalari
shakllantiriladi va takomillashtiriladi. O’qish darslarida asar ustida ishlashni
shunday tashkil etish kerakki, asar mazmunini tahlil qilish o’qish malakalarini
takomillashtirishga yo’naltirilgan bo’lsin. To’g’ri o’qish. To’g’ri o’qish deganda
xato qilmasdan, yanglishmasdan o’qish tushuniladi, ya’ni to’g’ri o’qish so’zning
tovush-harf tarkibini, grammatik shakllarni buzmasdan, so’zdagi tovush yoki
bo’g’inni tushirib qoldirmay, boshqa tovushni qo’shmay, harflar o’rnini
almashtirmay, aniq talaffuz qilib, so’zga urg’uni to’g’ri qo’yib o’qish hisoblanadi. 2
To’g’ri o’qish so’zning uzun-qisqaligiga, o’quvchining so’z boyligiga, ya’ni
so’zning leksik ma’nosini qanchalik bilishiga hamda so’zning bo’g’in va morfemik
tarkibiga bog’liq.. O’qituvchining tuzilishi murakkab so’zlarni oldindan xattaxtaga
yoki kartonga bo’g’inlarga bo’lib yozib qo’yib, o’quvchilarga ovoz chiqarib
birgalikda o’qitishi yaxshi natija beradi. O’quvchilar yo’l qo’ygan xato ikki xil yo’l
bilan tuzatiladi: 1.O’quvchi so’z oxiridagi qo’shimchani noto’g’ri o’qisa,
o’quvchini o’qishdan to’xtatmasdan xatoni to’g’rilash mumkin. 2. Xato o’qish
bilan gaplarning mazmuni buzilsa, qayta o’qitish usulidan foydalaniladi. Bunda
o’quvchiga o’qigan matni yuzasidan savol berilsa, o’quvchi e’tiborli bo’lib qayta
o’qiydi. Tez o’qish. Tez o’qish me’yoriy tezlikda o’qish bo’lib, bunda o’qish
sur’ati matnning mazmunini tushunishdan ajralib qolmasligi kerak. O’qish tezligi
matnni tushunish tezligi bilan muvofiq ravishda o’sib borishi lozim. O’qilayotgan
asar mazmunini o’zlashtirishni, matn mazmunini ongli idrok etishni
ta’minlaydigan o’qish tez o’qish deyiladi. O’qish tezligi to’rt yil davomida to’g’ri
va ongli o’qish bilan bog’liq holda asta ortib boradi. O’qish tezligini tekshirganda
o’qituvchi o’qiladigan materialning xarakterini, ya’ni g’oyaviy-mavzuviy
murakkabligini, so’z va gaplarning tuzilishini, ularning bolalar nutqida
qaydarajada ishlatilishini, o’qishning to’g’ri va ongli bo’lishini hisobga oladi.
O’quvchilarning o’qish tezligi har xil bo’ladi, albatta. O’qituvchining vazifasi
barcha o’quvchilarning o’qish tezligini, iloji boricha bir xillikka keltirishdan
2
Aql bilan davlat. Xalq ertaklari to’plam. – T.: O’qituvchi, 1995.
9

iborat. O’qish sur’atini oshirishda tez aytishlarni, maqollarni yod oldirish va
matnni ovoz chiqarib o’qishni mashq qilish kabilar samarali usullardan
hisoblanadi. Ongli o’qish. Ongli o’qish yaxshi o’qishning asosiy sifati hisoblanadi.
Ongli o’qish o’qilgan matnning aniq mazmunini, asarning g’oyaviy yo’nalishini,
obrazlarini va badiiy vositalarining rolini tushunib o’qish, shuningdek, asarda
tasvirlangan voqea-hodisalarga o’z munosabatini ifodalay olishdir. Ifodali o’qish.
Ifodali o’qish intonatsiya – ohang yordamida asarning g’oyasi va jozibasini to’g’ri,
aniq, yozuvchi niyatiga mos ravishda ifodalay bilishdir. Intonatsiya (ohang).
Intonatsiya og’zaki nutqning birgalikda harakat qiluvchi elementlari: urg’u, nutq
tempi va ritmi, pauza, ovozning past-balandligining yig’indisidir. Asarning
mazmuni va g’oyaviy yo’nalishini tahlil qilish ifodali o’qishga o’rgatish bilan
bog’lab olib boriladi. Ifodali o’qishga o’rgatishda matn mazmunini tushunish,
muallif hikoya qilgan voqealarga o’z munosabatini bildirish asosiy vazifa
hisoblanadi. O’quvchilarda ifodali o’qish malakasini shakllantirish uchun asarni
o’qituvchining ifodali o’qishi muhim ahamiyatga ega. Kichik yoshdagi
o’quvchilarning badiiy asarni idrok etishidagi psixologik xususiyatlari
Boshlang’ich sinflarda badiiy asarni tahlil qilish metodikasida kichik yoshdagi
o’quvchilarning badiiy asarni idrok qilishidagi psixologik xususiyatlar hisobga
olinadi. Ruhshunos olimlarning tekshirishlaridan ma’lum bo’lishicha, asarni idrok
qilishga, bilim olishga xizmat qiladigan komponentlar bilan birga, uni emotsional-
estetik his etish ham kiradi. Badiiy asarni yaxshi idrok etish uchun uni
tushunishning o’zigina yetarli emas. Asarni idrok etish murakkab jarayon bo’lib,
asarga unda tasvirlangan voqelikka qandaydir munosabatning yuzaga kelishini o’z
ichiga oladi. Psixologik tekshirishlar natijasida kichik yoshdagi o’quvchilarning
adabiy qahramonlarni idrok etishi va baholashidagi psixologik xusisiyatlari
o’rganilgan va ular adabiy qahramonga ikki xil munosabatda bo’lishlari
aniqlangan: 1.Adabiy qahramonga emotsional munosabat.2. Elementar tahlil
qilish.Asarda qatnashuvchi shaxslarga baho berishda o’quvchilar o’z shaxsiy va
axloqiy tushunchalaridan foydalanadilar. Bunday axloqiy tushunchalar kichik
yoshdagi o’quvchilarda chegaralangan bo’ladi, albatta. Ular axloqiy sifatlardan
10

botirlik, to’g’rilik, mehnatsevarlik, yaxshilik tushunchalarini ko’p ishlatadilar.
Asardagi qahramonlarning xarakteri ularning axloqiy sifatlarini anglash asosida
tushuniladi. Bunda qahramonning nima qilishi emas, nima uchun shunday qilishi
kerakligini bilish muhimdir. Ushbu jarayonda asar qahramonlarining axloqiy
sifatlari ustida qo’proq ishlash lozim.

O’qish darslarida o’qilayotgan asarning ongli o’zlashtirilishini ta’minlashda
o’quvchilarning psixologik xususiyatlarini albatta hisobga olish zarur.
Boshlang’ich sinflarda badiiy asarni tahlil qilish Zamonaviy maktab oldiga
qo’yilgan vazifalar, kichik maktab yoshidagi o’quvchilar umumiy rivojlanishining
o’sganligi, psixologiya va xususiy metodika sohasidagi yutuqlar sinfda o’qish
mazmuni va o’qitish metodlariga o’zgartirish kiritishni talab etmoqda. SHularga
bog’liq holda badiiy asarnn tahlil qilish metodikasi takomillashtira borildi: takroriy
bayon qilish mashqlari kamaytirildi, ijodiy va o’qilgan matn yuzasidan o’z fikrini
bayon qilish ko’nikmasini o’stiradigan mashqlar ko’paytirildi, asar qismlari ustida
11Итдан
қўрқиб
қочади
Ёнидаги
болаларни
туртади Папкасининг чанги билан синфга
кирмоқчи бўлади
Қўрқоқ
Зўравон
Одамдай-одамдай балиқларни
тутиб олганмиз Дарсдан
кечикканда
«Далада
эдим» деб
ёлғон
гапирдиКомандир
бўламан
Мақтанчоқ
ЁлғончиТозаликка риоя
қилмайди
Қодир

emas, balki yaxlit asar ustida ishlanadigan bo’ldi, asar g’oyasi va obrazlarini
tushuntirishda o’quvchilarning mustaqilligi ortdi, matn ustida ishlashda xilma-xil
topshiriq turlaridan, ta’limda texnika vositalaridan va ilg’or pedagogik texnologiya
usullaridan ko’proq foydalanila boshlandi va h. k. XX asrning 60-yillarida
yaratilgan maktab dasturida kichik maktab yoshidagi o’quvchilarda
shakllantiriladigan matn ustida ishlash ko’nikmalari belgilab berildi, shuningdek,
1-4-sinflarda o’qish malakasiga qo’yilgan talablar ancha aniq ajratildi. XX asrning
70-yillari boshlarida mazmuni va metodik apparati jihatidan hayotga
yaqinlashtirilgan o’qish kitoblari yaratildi. Mustaqillik tufayli ta’lim sohasida ham
katta islohotlar amalga oshirildi. 1999 yil boshlang’ich ta’limning ham “Davlat
ta’lim standarti” yaratildi, o’quv dasturlari yangilandi. 2005 yil tajriba-sinov
natijalari hisobga olinib, davlat ta’lim standartlari va o’quv dasturlari qayta ko’rib
chiqildi, “O’qish kitobi” darsliklari ham yangilandi. O’zbek maktablarida taniqli
rus metodist-olimlari T. G. Ramzaeva, M. S. Vasil ь eva, V. G. Goretskiy, K. T.
Golenkina, L. A, Gorbushina, M. I. Omorokova, Ye. A. Nikitina, N. S.
Rojdestvenskiylar, o’zbek olimlaridan A.Zunnunov, K.Qosimova, Q.Abdullaeva,
S.Matchonov, M.Yusupov, M. Umarova, X.G’ulomovalar ishlab chiqqan
takomillashgan sinfda o’qish metodikasidan ijodiy foydalanilmoqda. Boshlang’ich
sinflarda badiiy asar quyidagi muhim metodik qoidalar asosida tahlil qilinadi:
1. Asar mazmunini tahlil qilish va to’g’ri, tez, ongli, ifodali o’qish malakalarini
shakllantirish bir jarayonda boradi (asarning mazmunini tushuntirishga oid
topshiriq o’qish malakalarini takomillashtirish topshirig’i ham hisoblanadi). 2.
Asarning g’oyaviy asoslari va mavzusini, uning obrazlari, syujet chizig’i,
kompozitsiyasi va tasviriy vositalarini tushuntirish o’quvchilarning shaxs sifatida
umumiy kamol topishiga yaxshi xizmat qiladi, shuningdek, bog’lanishli nutqining
o’sishi (lug’atining boyishi va faollashishi)ni ta’minlaydi. 3. O’quvchilarning
hayotiy tajribasiga tayanish asar mazmunini ongli idrok etishning asosi va uni
tahlil qilishning zaruriy sharti hisoblanadi. 4. Sinfda o’qishga o’quvchilarning
bilish faoliyatini faollashtirish, atrof-muhit haqidagi bilimlarini kengaytirish va
ilmiy dunyoqarash asoslarini shakllantirishning samarali vositasi sifatida qaraladi.
12

Asarni tahlil qilishda hisobga olish zarur bo’lgan muhim omillardan biri uning
o’quvchilarga hissiy ta’siridir. O’quvchilar muallifning asosiy fikrini tushunibgina
qolmay, muallif hayajonlangan voqeadan ham hayajonlansinlar. Matnni tahlil
qilish o’quvchida fikr ko’zg’atishi, hayotiy tajribasining muallif qayd etgan
dalillarga to’g’ri kelish-kelmasligini aniqlashi zarur. Tahlil davomida asarning
estetik qimmati, badiiy go’zalligi ham alohida qayd qilib o’tiladi. O’qish darslari
o’quvchilarda badiiy asarlarning bir-biridan farqini ajrata olish, yozuvchining
hayotiy voqealarni qanday badiiy vositalar orqali aks ettirgani va qanday obrazlar
yaratganini aniqlay olish, mustaqil o’qish va asarni tahlil qilish malakasini hosil
qiladi. O’quvchilar adabiy ma’lumotlarni o’zlashtirish orqali badiiy asarning
mazmuni, g’oyasi va ahamiyatini anglab ola boshlaydilar. O’quvchilarning nutqini
o’stirishda, yuqoridagilar bilan birga, adabiy tushunchalarni shakllantirish ham
muhim o’rin tutadi. O’quvchilar adabiy tushunchalarni o’rganish natijasida badiiy
adabiyot san’atning bir turi ekanligi, uning hayot bilan aloqadorligini bilib oladilar.
Boshlang’ich sinflarda asar tahlilida badiiy til vositalari − sifatlash, o’xshatish,
jonlantirish, mubolag’a va adabiy janr turlari − ertak, hikoya, masal, she’r, doston,
maqol, topishmoq kabilar bilan amaliy ravishda tanishtiriladi. Badiiy asar tilini
tahlil qilish orqali o’quvchilarda o’z ona tili muhim.
Ertaklarda o’xshatishlar, jonlantirish va mubolag’alardan foydalanilgan.
O’quvchilarga ularni izohlab berish, keyinchalik matndan toptirish, qayta
hikoyalashda ulardan nutqlarida foydalanishga o’rgatish zarur.
Asar o’qib bo’lingach, badiiy til vositalari ustida ishlanadi. CHunki ularning
ma’nosi matndan, asar mazmunidan anglashiladi. Ayniqsa, masallarda allegoriyani
ochishda ko’chma ma’noli so’zlardan ko’p foydalaniladi. Ular bolalarga masal
mazmunini tushunishga xalal bergani uchun ayrim ko’chma ma’noda ishlatilgan
so’zlar asarni o’qishdan oldin tushuntiriladi.
O’qish metodikasi adabiyotshunoslik, psixologiya, pedagogika ishlab bergan
nazariy qoidalarga asoslanadi. Sinfda o’qishni to’g’ri uyushtirish uchun o’qituvchi
badiiy asarning o’ziga xos xususiyatlarini, ta’limning turli bosqichlarida o’qish
13

jarayonining psixologik asoslarini, kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning
matnni idrok etish va o’zlashtirish xususiyatlarini hisobga olishi zarur.
O’qish ta’limi bo’yicha o’quvchilarni faqat matn bilan tanishtirish yordamida
dastur talablariga javob berib bo’lmaydi. Negaki, matn tagzaminidagi tarbiyaviy
g’oya uni tushunish, idrok qilish natijasidagina ochiladi. Boshqacha aytganda, har
qanday asardagi sehr-joziba matn zaminidagi yashirin mazmun-mohiyatni anglab
yetilganda o’quvchi diqqatini o’ziga jalb etishi mumkin. Bunga adabiy-nazariy
tushunchalarni o’zlashtirish, adabiy tahlil malakalarini shakllantirish orqali
erishiladi. Badiiy asar ustida ishlash jarayoni Badiiy asar ustida ishlash va uning
asosiy bosqichlarini belgilashda o’qituvchi badiiy asarning san’at asari sifatida
o’ziga xos xususiyatlari va o’quvchilarning tayyorgarlik darajasini nazarda tutadi.
Badiiy asarda barcha qismlar (g’oyaviy asos, kompozitsiya, syujet, tasviriy
vositalar) o’zaro bog’liq bo’ladi. Syujet rivoji asosida asar qahramonlarining
yangi-yangi qirralari ochila boradi. Bu xususiyatlar asar ustida ishlashda uni yaxlit
o’qish va idrok etishni talab etadi. O’quvchilarni badiiy asar ustida ishlashga
o’rgatish ularda adabiy-estetik tahlil malakasini shakllantirish va o’stirish orqali
ta’lim-tarbiya berishni nazarda tutadi. Asar matnini tahlil qilish muallif fikrini,
hissiyoti va xulosalarini tushunishga yordam beradi, asarda ifoda etilgan
voqealarga munosabat uyg’otadi. Asar tahlili o’qituvchidan o’quvchilar faoliyatini
ma’lum maqsadga yo’naltirishni taqozo qiladi. O’quvchi asarning mazmuni bilan
uni mutolaa qilish paytida tanishsa, tahlil qilishda uning poetik vositalariga
murojaat qiladi. Mutolaa hissiyotni boyitib, aqlni peshlasa, tahlil asar zamiridagi
ma’noni chuqur o’rganishga yordam beradi.
1.2. O‘qish darslarining turlari
Boshlang’ich sinflarda badiiy asar ustida ishlash uch asosiy bosqichga
bo’linadi: Birinchi bosqich (birinchi sintez). Bu bosqichning asosiy vazifasi matnni
yaxlit idrok etish asosida asarning aniq mazmuni va tasviriy ifoda vositalari bilan
tanishtirishdan iborat. Ikkinchi bosqich (analiz). Bu bosqichning vazifasi va ish
mazmuni voqealar rivojining bog’lanishini belgilash, ishtirok etuvchi shaxslarning
xulq-atvori va ularning asosiy xususiyatlarini aniqlash (nega shunday qildi va bu
14

uning qanday xususiyatini ochadi), asar kompozitsiyasini ochish (tugun,
kul ь minatsion nuqta, yechim), asarning aniq mazmunini tasviriy vositalar bilan
birga tahlil qilish va qahramonlar xulq-atvorini baholash (muallif nimani
tasvirlagani, qanday tasvirlagani, nima uchun u yoki bu dalilni tanlagani)dan
iborat. Uchinchi bosqich (ikkinchi sintez). Bu bosqichning ish mazmuni ishtirok
etuvchi shaxslarning muhim xususiyatlarini umumlashtirish, qahramonlarni
taqqoslash va baholash, asarning g’oyasini aniqlash, badiiy asarni hayotni bilish
manbai va san’at asari sifatida baholash (qanday ma’lumotlarga ega bo’ldik, asar
nimaga o’rgatadi, muallif o’z fikri va taassurotlarini qanday qilib aniq, ravshan va
ta’sirli tarzda yetkazadi va hokazo)dan iboratdir. Asar maqsadga muvofiq tahlil
qilinsa, o’quvchilar faolligi ortadi, chunki asarni tahlil qilish ular uchun ijodiy
jarayondir. Badiiy asarni o’qishga tayyorgarlik Asarni o’qishga kirishishdan oldin
o’quvchilarni badiiy asarni o’qishga tayyorlash lozim bo’ladi. Chunki o’quvchilar
asar mazmunini to’g’ri idrok etishlari uchun hayot haqida ma’lum tasavvurga ega
bo’lishlari zarur. Buning uchun tayyorgarlik ishlari o’tkaziladi. Ma’lumki, sinfda
o’qish asosida badiiy va ilmiy-ommabop matnlar turadi. O’quvchilarni matn bilan
tanishtirish o’qishga tayyorgarlik bosqichidan boshlanadi. Tayyorgarlik bosqichi
yozuvchilar haqida ma’lumot berish, o’quvchilarni asarda tasvirlanadigan voqea-
hodisalarni idrok qilish, asar pafosini his etish, notanish va ko’p ma’noli so’zlar,
murakkabroq tarzdagi obrazli ifodalarni izohlash kabi masalalarni o’z ichiga oladi.
Agar asar yil fasllari haqida bo’lsa, tabiat qo’yniga sayohat uyushtirish ham sinfda
o’qish muvaffaqiyatini ta’minlashga xizmat qiladi.
Tayyorgarlik shakllaridan biri − ekskursiyadir. Bu ish turidan tabiat tasviriga
bag’ishlangan yoki ishlab chiqarish, qurilish, shahar, qishloq hayotiga, kasbga doir
mavzular va tarixiy asarlar o’rganilganda foydalanish mumkin. Ishlab chiqarish
korxonalariga, muzey va boshqa joylarga ekskursiyalar esa tarixiy voqealarning
to’g’ri idrok etishlarini ta’minlaydi, kattalar mehnati bilan tanishtiradi, o’quvchida
mehnatga muhabbat uyg’otadi, kasbga yo’naltiradi. Film namoyish qilish. Tarixiy
materiallarni, asar muallifi hayotini o’rganishdan oldin fil ь m namoyish qilinsa,
o’quvchilarning asarni idrok qilishlari faollashadi. Masalan, 2-sinfda “Gulzorda”
15

hikoyasini o’qishda ”Mehrobdan chayon” fil ь midan parcha ko’rsatilishi, 3-4-
sinflarda Ibn Sino haqidagi asarlarni o’rganishda ”Ulug’bek xazinasi”, Alisher
Navoiy haqidagi asarlar bilan tanishtirishda “Alisher Navoiy” fil ь mi namoyish
etilishi mumkin. O’qituvchi hikoyasi. Bu metod asar muallifi haqida ma’lumot
berishda eng samarali hisoblanadi. Asar muallifi shoir va yozuvchilar haqida
so’zlab berilayotganda ularning portretlari, bolalar uchun yozgan asarlari namoyish
etilsa, o’quvchilarning muallif ijodiga qiziqishlari ortadi. Asarni o’qishga
tayyorgarlik bevosita o’quvchilarning mustaqil izlanishlari asosida ham tashkil
etiladi. Sinfdan sinfga ko’chish bilan yozuvchi hayoti va ijodi haqidagi o’quvchilar
bilimi ortib boradi. Asar muallifi bilan tanishtirishga qo’yilgan talablar ham
ko’payadi. O’qituvchi qisqa ma’lumot berishdan yozuvchi hayoti bilan to’liqroq
tanishtirishga o’tadi. Bunda u kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning yoshiga
mos imkoniyatlarni, ular yozuvchi bilan qay darajada tanish ekanligi va uning
asarlaridan nimalarni o’qiganligini hisobga oladi. Asar bilan tanishtirish
tayyorgarlik davridan so’ng 1-bosqich amalga oshiriladi. Bu bosqichning asosiy
vazifasi asar mazmunini bilan tanishtirishdir. Badiiy asarni yaxlit idrok etish
muhim bo’lgani uchun maktab tajribasida asar ustida ishlash shu asar yoki uning
bir darsda o’rganishga mo’ljallangan qismi yaxlit o’qish usulida tanishtiriladi.
Hikoya, masal, she’rning mazmunini to’g’ri idrok etish, shuningdek, matnning
hissiy ta’sirini oshirish uchun ifodali o’qish katta ahamiyatga ega. Asar matni bilan
tanishtirishning bir necha usullari mavjud. Ular quyidagilar:
1. Matn o’qituvchi tomonidan ifodali o’qib beriladi (ba’zan asar matni
magnitafon orqali ham eshittirilishi mumkin). O’quvchilar matn mazmuni bilan
tanishtirilgach, o’qituvchi ularga boshlang’ich taassurotlarini aytishni talab
qiladigan savollar beradi. Masalan, «Hikoyaning qaysi o’rni sizga yoqdi?»,
«Qahramonlardan qaysi biri sizga ayniqsa yoqdi?», «Hikoya o’qilganda siz qaysi
o’rinda juda xursand bo’ldingiz?» kabi va hok. Kirish suhbati, birinchidan,
asarning o’quvchilarga qanday ta’sir qilganini bilish, ikkinchidan, bolalarni asar
matnini tahlil qilishga qiziqtirish, darsda o’quvchilar faolligini oshirish maqsadini
ko’zda tutadi.
16

2. Yaxshi o’qiydigan o’quvchiga o’qitish. O’quvchining oldindan o’qituvchi
o’qish yo’llari bilan tanishtiradi va uning o’qilishini o’zi kuzatadi, xato va
kamchiliklarni bartaraf etadi. SHundan so’ng tayyorlangan o’quvchi sinf jamoasiga
o’qib beradi. Umuman olganda, asarning janriy xususiyati hisobga olingan holda u
bilan tanishtirishning o’ziga xos usullarini tanlash lozim. Badiiy asar matni ustida
ishlash. 3
Boshlang’ich sinflarda to’g’ri, tez, ongli va ifodali o’qishga o’rgatish vazifasi
o’quvchilarda asarni tahlil qilish ko’nikmasini shakllantirish bilan birga amalga
oshiriladi. O’qish malakalarini shakllantirish bilan matn ustida ishlashning o’zaro
bog’liqligi asarni tahlil qilishga qanday yondashishni belgilab beradi.
Badiiy asar ustida ishlashning 2-bosqichi asar tahlilidir. Asarni tahlil qilishning
asosiy yo’nalishi matnning aniq mazmuni (voqealar va uning rivojlanishi)ni,
kompozitsiyasini, ishtirok etuvchi shaxslarning axloqi va xarakterli xususiyatlarini,
asarning g’oyasini aniqlash hisoblanadi.
Asarni tahlil qilishning metodik shartlaridan biri asar mazmunini uning
tasviriy-ifodaviy vositalari bilan bog’liq holda qarashdir. Yana bir asosiy qoida
asar ustida ishlash jarayonida ta’lim-tarbiyaviy vazifalarni umumiy ravishda
amalga oshirish hisoblanadi. Bu qoidalar asar ustida ishlashning asosiy
yo’nalishini belgilaydi, shuningdek, matnni tahlil qilish jarayonida o’quvchilar
bajaradigan topshiriqlarni va muhokama qilish uchun ularga beriladigan
savollarning xarakterini aniqlab olishga yordam beradi.
Asar tahlili jarayonida matn ustida ishlashning quyidagi turlaridan
foydalaniladi:
1. Tanlab o’qish. Bunda o’quvchi matnning berilgan vazifaga mos qismini
o’qiydi. Vazifa asarning mazmunini oydinlashtirish, sabab-natija bog’lanishini
belgilash, badiiy xususiyatini ochish, o’qilgan matnga o’z shaxsiy munosabatini
ifodalashdan iborat bo’lishi mumkin. Masalan, 4-sinfda “Oltin kuz” matnidan
“Tabiatdagi o’zgarishlar berilgan qismlarni topib o’qing”, “Baqa va taqa”
3
Bekker B. A. Boshlang'ich maktabda matematika darslarida faol o'qitish usullari yuqori natijalarga erishish vositasi
sifatida // URL: https://multiurok.ru/index.php/files/aktivnye-metody-obucheniia-na-urokakh-matematiki - v.html
(kirish sanasi: 28.02.2020).
17

ertagidagi “Taqachining nasihati berilgan joyni topish o’qing” kabi topshiriqlar
berilishi mumkin.
2. O’quvchilarning berilgan savol va topshiriqlarga o’z so’zlari bilan javob
berishi. Mashqning bu turi o’quvchilarda o’qilganlar yuzasidan muhokama yuritish
ko’nikmasini o’stirishga, asarda qatnashuvchi qahramonlarni baholashga, muallif
tasvirlagan hayotiy lavhalar bilan asar g’oyasi o’rtasidagi bog’lanishni aniqlashga
imkon beradi. Ishning bu turida beriladigan savollar ma’lum maqsadga
yo’naltirilgan va muayyan izchillikda bo’lishi, o’quvchilarni mustaqil fikrlashga
undashi lozim.
3. O’quvchilarni savol berishga o’rgatish. O’quvchilarni savol berishga
o’rgatish matn ustida ishlashda yaxshi natija beradi. Metodist olimlarning fikricha,
to’g’ri berilgan savolda yarim javob tayyor bo’ladi. O’quvchilar matnni ongli
o’zlashtira olsalargina, matn yuzasidan savol bera oladilar. O’quvchilarga savol
berishni o’rgatishni 2-sinfdan boshlash maqsadga muvofiqdir.
O’quvchilarni ongli ravishda savol tuzishga o’rgatish uchun o’qituvchi matnga
o’zi tuzgan yoki «O’qish kitobi»da berilgan savollarni tahlil qiladi. Tahlil uchun
“Nega u yoki bu savol qo’yilgan?”, “Unda kim yoki nima haqida gap boradi?”,
“Savol ko’proq qaysi so’zlar bilan boshlanadi?” kabi savollarni ishlatadi va
matndan foydalangan holda bu savollarga javob berishni o’rgatadi.
4. Matnni tasvirlash. Matnni tasvirlash matn ustida ishlashda katta ahamiyatga
ega bo’lib, o’quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantiradi, undan to’g’ri
foydalanish esa asarda yozuvchi tasvirlagan hayotiy manzaralarni o’quvchilar aniq
tasavvur qilishlari uchun qulay imkoniyat yaratadi. Matnni ikki xil tasvirlash
mumkin: 1) so’z bilan tasvirlash; 2) grafik tasvirlash.
So’z bilan tasvirlash o’ziga xos murakkab ish turi bo’lib, unda manzarani so’z
yordamida aniq qayta tiklash talab etiladi. So’z bilan tasvirlash, shuningdek, grafik
tasvirlash uchun ham o’quvchi matnni, undagi voqea sodir bo’lgan vaziyatni,
qatnashuvchilarning tashqi ko’rinishini, xarakterli xususiyatlarini yaxshi bilishi
zarur. So’z bilan tasvirlashda so’zlarni aniq tanlash talab qilinadi, bu esa
o’quvchilar nutqini rivojlantirishda foydali vositalardan biri hisoblanadi.
18

Tasvirlashdan o’qituvchi turli maqsadlarda, chunonchi, reja tuzishga asos
sifatida, qayta hikoyalashga tayyorlashda, voqea yuz bergan sharoitni aniqlashda
foydalanadi. Tasvirlashdan mustaqil ish sifatida ham foydalaniladi: o’qituvchi
matnning ma’lum qismidan o’quvchilarga juda ma’qul bo’lgan manzarani so’z
bilan yoki grafik tasvirlashni, unga muallif so’zini tanlashni hamda turli tabiat
manzaralarini, qatnashuvchi kishilarning tashqi ko’rinishini, voqea sodir bo’lgan
joylarni tasvirlashni topshiriq qilib berishi mumkin.
Grafik tasvirlash ko’proq uyda bajariladi. Buning uchun o’quvchilar
tasvirlanadigan matn qismini ajratadilar, uni diqqat bilan o’qib chiqadilar,
mazmunini o’zlashtiradilar va unga mos rasm chizadilar. Bunda o’quvchilar bilan
qanday ranglardan foydalanish, ranglar ifodalaydigan ma’nolar bo’yicha suhbat
o’tkaziladi. Rasmlar ko’rgazmasi tashkil etiladi. Har bir rasm muallifi o’zi chizgan
rang tasvirini izohlab beradi. Komp ь yuterlashtirilgan sinflarda grafik tasvirlash
sinfda ham bajartirilishi mumkin. Bunda o’quvchilarning ijodiy yondashuvlariga
imkon beriladi.
O’quvchilar asar voqealari rivojini seriyali rasmlar asosida muayyan izchillikda
tasvirlashlari ham, har bir rasm seriyasi ostida shu qismda ifoda etilgan muhim
fikrlarni yozib qo’yishlari ham mumkin. Bular asar matnini to’liq qayta
hikoyalash, shuningdek, o’qilgan hikoya,maqolaning rejasini tuzish, matn
mazmunini, uning tasviriy vositalarini bilib olishga yordam beradi.
5. Asar rejasini tuzish. Reja matn mazmunini ongli va chuqur tushunishda,
asosiy fikrni ajratishda, voqealarning izchilligini belgilashda, matn qismlarining
o’zaro bog’lanishini tushunishda o’quvchilarga yordam beradi. Reja ustida ishlash
o’quvchilar nutqi va tafakkurini o’stiradi. Ular matnni mazmunan tugallangan
qismlarga bo’lishga va har bir qismning asosini topishga, ularga qisqa va aniq
sarlavha topishga, uni reja qismi sifatida shakllantirishga o’rganadilar.
Reja tuzishga tayyorgarlik ishlari savod o’rgatish davridayoq boshlanadi.
Tayyorgarlik mashqining eng oddiy turi berilgan sarlavhalardan kichik matn
mazmuniga mosini topib qo’yish hisoblanadi. Bunday mashqqa o’rgatishda
o’qituvchi sarlavha asosiy fikrni ifodalashini ta’kidlaydi, bolalar topgan sarlavhani
19

tahlil qilib, u yoki bu sarlavha nima uchun mos yoki mos emasligini tushuntiradi.
Reja tuzishga tayyorgarlik ishining ikkinchi turi o’qituvchi rahbarligida tanlab
o’qish hisoblanadi, bolalar matndan o’qituvchi bergan savolga javob bo’ladigan
o’rinni topib o’qiydilar. Kartonga ko’chma ma’noli so’zlar yozib qo’yiladi.
Ularning ma’nosini izohlash bo’yicha quyidagicha savol-topshiriqlar beriladi:
− Birikmalarni o’qing. Tagiga chizilgan so’zlarning ma’nosiga diqqat qiling.
Ularning qaysi ma’noda qo’llanganini izohlashga harakat qiling. Olovning qip-
qizil tillari − gurullab yonayotgan olovning yuqoriga bo’ralab-bo’ralab ko’tarilishi;
olovning ... tillari osmonni yalar − baland ko’tarilar; o’zini o’tga urmoqchi −
olovning ichiga kirmoqchi. O’quvchilarga yordam berish maqsadida shu so’zlarni
o’z ma’nosida qo’llab, taqqoslash uslubidan foydalanish mumkin: olovning tili −
odamning tili; odam tili bilan yalaydi − olov tili bilan osmonni yalaydi; o’tga
urmoqchi − bolani urmoqchi. Qaysi birikmada “til”, “yalaydi”, “uradi” so’zlari o’z
ma’nosida, qaysi birikmada ko’chma ma’noda qo’llanganligi aniqlanadi.
O’xshatishlar ustida quyidagicha ishlanadi: gaplar oldindan xattaxtaga yoki
kartonga yozib qo’yiladi va ular yuzasidan topshiriq beriladi: − Gapni o’qing.
Alanga nimaga o’xshatilyapti? yong’in borgan sari kuchayar, qimmatli kitoblarni
ajdahodek yutayotgan alanga quturib, hujra eshigidan tutun aralash chiqib turar
edi. − Parchani o’qing. Suv alangaga qanday ta’sir qildi? Nima uchun? Chelaklab
sepilgan suv unga kor qilmas, aksincha, moydek ta’sir qilayotgandek edi.
− Quyidagi parchada Ibn Sinoning holati nimaga o’xshatilyapti? Ibn Sino
xuddi yaqin kishisini ko’rib, qabristondan qaytgan kishidek boshini quyi solib,
yarim-yorti kuygan bir necha kitobni qo’ltiqlagan holda uyiga jo’nadi.So’ngra
iboralar ustida ishlanadi. Bunda quyidagicha topshiriqlar beriladi:
− Berilgan gaplarni o’qing, tagiga chizilgan iboralarning ma’nosiga diqqat
qiling. Ularni bir so’z bilan almashtirish mumkinmi? Yoki ularning ma’nosini
boshqa so’z bilan ifodalash mumkinmi? Hozir maktab tajribasida izohli o’qish,
ijodiy o’qish, adabiy o’qish usulidan, muammoli o’qitish metodlaridan, ilg’or
pedagogik texnologiya metodlaridan ham keng foydalanilmoqda. Masalan, A.
Qodiriyning «Chin do’st» hikoyasini o’rganishda izohli o’qish metodidan
20

foydalanish mumkin. CHunki bu asar matnida o’quvchilarga lug’aviy ma’nosi
tushunarsiz bo’lgan so’zlar uchraydi. Masalan, hikoyadagi saboqdosh, mirzaboshi,
havolanmas, asrandi, g’arq, holda, mahdum, marsiya, xun, hamnishin, dildor,
notavon, g’urbat kabi so’zlar izoh talab etadi. Metodik adabiyotlarda badiiy asar
matnini tahlil qilishning uch usuli: badiiy asarni yozuvchiga ergashib yaxlit
o’rganish, obrazlar vositasida o’rganish, mavzuli-muammoli o’rganish alohida
ajratib ko’rsatiladi. Boshlang’ich sinflarda, asosan, matn asosidagi tahlildan
foydalaniladi, ya’ni, o’qituvchi asarni tahlil qilishda asar matniga asoslanadi. Uni
o’zgartirmagan holda undagi ma’noni, jozibani o’quvchilarga yetkazib beradi.
Boshlang’ich sinflarda muammoli tahlil usulidan ham foydalanish mumkin.
Masalan, «Bobur va Humoyun» hikoyasini o’rganishda o’quvchilarga «Boburning
aytgan gaplari o’rinlimi?», «Hikoyadagiday holat sodir bo’lishi mumkinmi?» kabi
muammoli savollar berish o’rinli bo’ladi.
Shunday qilib, boshlang’ich sinflarda ham badiiy asar matnini tahlil qilishda,
umuman, badiiy asarlarni o’rganishda o’quvchi shaxsiga kuchli ta’sir qiluvchi,
ularning saviyasiga mos, bilimlarning o’zlashtirilishini ta’minlovchi metod va
usullardan, tahlil turlaridan foydalanish mumkin. O’qish darslarida mustaqil ishlar
Mustaqil ish mashqning faol turi bo’lib, uni bajarish jarayonida o’quvchilar
fikrlashga va mustaqil faoliyat yuritishga o’rganadilar. Bir vaqtning o’zida ikki
yoki uch sinf bilan ishlanadigan oz komplektli maktablarda mustaqil ish, ayniqsa,
juda zarur hamda katta ahamiyatga ega. 4
O’qish darslarida mustaqil ishni bajarishga bolalar taxminiy tayyorlanadi,
albatta. O’quvchilarni mustaqil ishga tayyorlashda topshiriqning maqsadi ularga
qisqa va aniq tushuntiriladi. Mustaqil ish uchun tanlangan matnning hajmi kichik
va o’quvchilar saviyasiga mos bo’lishi lozim. Mustaqil ish turlari har xil bo’lib, uni
tanlashda o’quvchilarning tayyorgarligi, o’qiladigan matnning xarakteri, asarni
o’rganish bosqichi hisobga olinadi. Boshlang’ich sinflarning o’qish darslarida
mustaqil ishning quyidagi turlaridan foydalaniladi:
4
Belkin A. S. Yosh pedagogikasining asoslari: darslik. qoʻllanma // URL: http://pedlib.ru/Books/6/0370/6_0370-
36.shtml (kirish sanasi: 28.02.2020).
21

1. Asarni ichda o’qish. 1-sinfda bu mashqni topshirishdan oldin ayrim so’zlarni
kesma harflar bilan tuzdirish va uni o’qishni mashq qildirish maqsadga muvofiq.
O’quv yilining ikkinchi yarmidan boshlab ichda o’qib, ayrim qatnashuvchi
shaxslarning gaplarini topish, uni o’qish va o’z so’zi bilan gapirib berish, matndan
o’qituvchi bergan savolga javob bo’ladigan o’rinni topish kabi topshiriqlar
berilishi mumkin.
2. O’qilgan matn yuzasidan berilgan savollarga javob berish. Bu mashq
bolalarni diqqat-e’tibor bilan o’qishga o’rgatadi; bu ish turidan oz komplektli
maktablarda foydalanish dars tartibini belgilashga ham yordam beradi. Mashqning
bu turi asta murakkablashtira boriladi: avval o’quvchilar matnga oid savollarga
javob berish bilan uning mazmunini o’zlashtirsalar, keyin asarning asosiy
g’oyasini bilib oladilar, voqea-hodisalar o’rtasidagi sabab-natija bog’lanishlarini
tushunadilar.
3. O’qilgan asar mazmunini to’liq anglash, bilib olish uchun
o’qituvchi topshirig’ini bajarish. Topshiriqlar quyidagicha bo’lishi mumkin: a)
O’qing va omonatga xiyonatning jazosi qandayligini aytib bering. («Omonatga
xiyonat», IV sinf) b) O’qing va nima uchun hunarsiz kishi o’limga yaqinligini
tushuntirib bering. («Hunarsiz kishi o’limga yaqin», IV sinf) va hok. 4. O’qilgan
matn rejasini tuzishga tayyorlanish va reja tuzish. Bunda quyidagi ish turlaridan
foydalaniladi: 1) o’qilgan matnga oid rasm chizish; 2) rasmga matndagi so’zlar
yoki o’z so’zi bilan sarlavha qo’yish;
Mustaqil ishning qanday bajarilganligini hisobga olish o’quvchilarning
tayyorlik darajasini aniqlashda va keyingi bosqichlarda mustaqil mashqni to’g’ri
tashkil qilish uchun material tanlashda o’qituvchiga yordam beradi.
22

II BOB. O‘QISH DARSLARIDA ERTAKLAR USTIDA ISHLASHNING
AHAMIYATI VA USULLARI.
2.1. Ertaklarning janr xususiyatlari va ta’lim-tarbiyaviy ahamiyati
Hammamiz bolaligimizdan turli-tuman ertaklar tinglab katta bo‘lganmiz.
Ba’zilarimiz balog‘at yoshiga yetganda ham ertak kitoblar o‘qish, film-ertaklar,
multfilmlar ko‘rish ishtiyoqini saqlab qolganmiz. Bu – ertaklarning sehrli olami
g‘oyat maftunkor ekanidan, albatta. Ertak – hikoya tarzidagi xalq og‘zaki ijodi
asari bo‘lib, eng qadimiy, ommaviy va keng tarqalgan janr. Yurtimizning turli
hududlarida ertak xalq orasida matal, ushuk, varsaqi, cho‘pchak, o‘tirik, tutal kabi
nomlar bilan ham ataladi. Ertaklar turmushdagi biror qiziq voqeni yoki xayoliy va
hayotiy uydirma asosiga qurilgan ibratli g‘oya asosida ajoyibu g‘aroyib tarzda,
jozibali, ixcham va mukammal holda aks ettirishi bilan kishida zavq uyg‘otadi.
O‘zbek xalq ertaklarini shartli ravishda hayvonlar haqidagi ertaklar, sehrli ertaklar,
hayotiy-maishiy ertaklar sifatida farqlash mumkin. «Bo‘ri bilan tulki», «Hiylagar
bedana», «Chivinboy» kabi ertaklarning bosh qahramonlari hayvonlar, qushlar,
hasharotlardir. «Yalmog‘iz», «Semurg‘», «Zumrad va Qimmat» ertaklari sirli va
sehrli voqealar asosiga qurilgan. «Uch og‘a-ini botirlar», «Malikai Husnobod»,
«Ayoz» kabi ertaklarda barkamol shaxslarning ibratli hayoti va sarguzashtlari
haqida hikoya qilinadi. Shoir va yozuvchilar ham o‘z xalqining eng chiroyli,
ta’sirchan ertaklari asosida adabiy ertaklar, dostonlar, qissa va xayoliy hikoyalar
yaratadilar. Ertaklar asosida badiiy va multiplikatsion filmlar olinadi, sahna asarlari
qo‘yiladi. “Ertaklar – yaxshilikka yetaklar”, deydi xalqimiz. Oilada ota-onalar
tomonidan farzandlarga hayot haqida bilim berish, o‘git-nasihat qilish, nutq
o‘stirish, mehru e’tiborini amalda ifodalash uchun ertaklar aytiladi. Bola ulg‘aya
borgan sari ertaklarning hajmi kengayib, mazmuni va mundarijsi murakkablashib
boradi. Ertaklar ta’sirida farzandlarda hayotga muhabbat, oilaga, ota-onaga mehr,
do‘stu yorga sadoqat, kelajakka umid, yaxshilik va adolat tantanasiga ishonch
hislari kamolga yetadi. Ota-onasi, buvi va bobolaridan, donishmand keksalardan
eshitgan, kitoblaridan o‘qigan ertaklarini eslab qolib, ularni qiziqarli va ta’sirchan
23

qilib hikoya qilib beradigan odamni ertakchi deyish mumkin. Ertakchilar har bir
ertakni tinglovchining diaqqtini tortib, uni mahliyo qiladigan holda taqdim etish
uchun maxsus kirish, boshlama va tugallamadan foydalanadilar. Kirish qism
ertakchi mahoratini namoyish qiladi, boshlama va tugallama esa ertakning
yaxlitligini ta’minlash bilan birga unga sirlilik va an’anaviylik baxsh etadi.
Ertakchi: “Ertagimning eri bor, yetti qavat yeri bor, yetti qavat yerida dumi kalta
bo‘ri bor.”, “Bor ekan-da, yo‘q ekan, och ekan-da to‘q ekan. Qarg‘a qaqimchi
ekan, chumchuq chaqimchi ekan. G‘oz karnaychi ekan, o‘rdak surnaychi ekan.
Toshbaqa torozigar ekan, qurbaqa undan bir tanga qarzdor ekan.
Uzoq o‘tgan zamonlarda bir podsho bo‘lgan ekan...”. Tugallanmada esa
ko‘pincha: “Shunday qilib, hammalari murod-maqsadlariga yetishibdi” deyiladi.
Xalq og’zaki ijodiyoti, xususan, ertaklar bilan shug’ullanuvchi olimlar o’zbek xalq
ertaklarini mavzu jihatidan bir-birlaridan farqli tarzda tasnif qilganlar. Ammo
ko’pchilikka ma’qul bo’lgan tasnif quyidagichadir: Hayvonlar haqidagi ertaklar.
Sehrli-fantastik ertaklar. Hayotiy-maishiy ertaklar. Bundan tashqari, satirik ertaklar
ham mavjud. Ammo hajviyot elementlari boshqa turdagi ertaklarda ham ko’p yoki
ozroq darajada uchrab turadilar. Qisqaroq hajmli, kulgili ertaklar toifasi borki,
ularni yumoristik ertaklar deyish mumkin. Hayvonlar haqidagi ertaklar o’z ichida
olib tahlil qilinsa, sof hayvonlar haqidagi ertaklar va hayvonlar va odam
ishtirokidagi ertaklarga bo’linishi mumkin. Sof hayvonlar haqidagi ertaklar ayrim
jihatlari bilan, ya’ni ixchamligi va ibrtaliligi bilan masallarga ham o’xshab
ketadilar. Aynan mana shunday xarakterdagi kichik hikoyalar Sharq xalqlari
orasida ko’p uchrashligini bir qator olimlar ta’kidlab o’tganlar. Uzoq asrlar
davomida xalqimiz o’zining badiiyatga bo’lgan ehtiyojinining katta bir qismini
ertaklar aytish va tinglash orqali qondirib kelgan. Uzun qish kechalarida ertaklar
aytilmagan oilani topib bo’lmagan. Bu bilan aytmoqchimizki, ertaklar folklor
janrlari orasida eng ommaboplaridan biri bo’lgan. Ertak aytuvchilar vaziyatga,
auditoriyaga qarab, ya’ni tinglovchilarning kimlar ekanligiga qarab, ertakning
voqeasini bir oz o’zgartirib, tarbiyaviy maqsadlarda o’zgarishlar kiritib hikoya
qilganlar.Fantastikasiz ertak yo’q. Ertakchi doimo haqiqatni bo’rttirib, voqealarni
24

o’ta fantastik liboslarda bayon etadi. Bizning nazarimizda, tasvir ob’ekti
me’yoridan oshirilib, buzib berilayotgandek tuyulishi mumkin. Aslida bunday
emas. Ertaklarda hayot voqeligi fantastik libosda beriladi. Bunday libos xalqimiz
uchun istalgan maqsad va g’oyalarni ilgari surish uchun qulayliklar tug’diradi.
Ertaklarni o’qir ekanmiz, biz ajoyib va g’aroyib o’lkalarga safar qilamiz, devlar va
ajdaholar, sehrgar va jodugarlarni uchratamiz. Ammo ertak nihoyasiga yaqinlashib
borar ekan, biz hayotiy voqealarga qaytamiz. Ertak qahramonlari barcha yovuz
kuchlar ustidan g’alaba qilganligi bizni quvontiradi, yengil nafas olamiz.
Ertaklarning qiziqarli va ta’sirli bo’lishini ta’minlashda boshqa janrlarning o’rni va
ahamiyati katta bo’ladi. Chunki ertaklar bag’ridan qo’shiqlar, topishmoqlar, tez
aytishlar, maqol va matallar o’rin olar ekan, ertaklar tag’in ham mazmunli va
tarbiyaviy ahamiyat kasb etuvchi asarlar bo’ladilar. Masalan, ayrim ertaklarda
maqollar ko’p qo’llaniladi, hatto maqollar ertakning nomiga aylanishi ham
mumkin. «Botir echki» ertagida «o’zingni bil, o’zgani qo’y», “Qambarjon»
ertagida «Itining fe’li egasiga ma’lum», «Hasan va Zuhra» ertagida; «Qush tilini
qush biladi» maqollari ertakning badiiyligini oshirib qolmasdan, balki uning
g’oyasini ham oydinlashtirgan. Ertaklarning qiziqarli va o’qimishli bo’lishida
topishmoq janrining ham hissasi bor. Ertaklarning qahramonlari sehrli vositalarni
qo’lga kiritish uchun yoki malikaga uylanish uchun topishmoqning javobini
topishlariga to’g’ri keladi. Masalan, «Baliqchi va Malika» ertagining qahramoni
sehrli kavushni qo’lga kiritish uchun sehrgarning uchta topishmog’ini topishi kerak
edi.Bular quyidagilar: «Qanday narsa suvdan chiqadi-yu, qaytib suvga
tushmaydi?» (Baliq); «Qanday narsa suvga tushadi-yu, qaytib chiqmaydi?»
(Yomg’ir); «Qanday narsa suvga tushadi-yu, yana qaytib chiqadi, ammo hech
yeriga suv tegmaydi?» (Oy). 5
Ko’rinib turibdiki, topishmoqlarning ertak tarkibida uchrashi, bu ertaklarning
o’quvchilarini tag’in ham qiziqtiradi, o’ylantiradi, fikr qilishga majbur qiladi. Ular
javoblarni bilib olganlaridan keyin qoyil qoladilar, ularning zehni ortadi, saviyasi
yuqorilashib boradi. Ertaklarda maqol, matal, topishmoq, qo’shiqlarning uchrashi
5
Beloshistaya A. V. Boshlang'ich maktabda matematika o'qitish metodikasi. M .: Vlados, 2016. 456 p.
25

ertaklarning badiiyligini oshiradi, o’quvchining dunyoqarashini kengaytiradi,
qisqasi, ertakning o’quvchi ongiga oson singishiga yordam beradi. Madaniy-
ma’naviy, badiiy ozuqa olishning imkoniyatlari ko’p bo’lgan bizning davrimizda
ham ertaklar o’z ahamiyatini yo’qotgani yo’q. Hozir ham bolalar bor oilalarda
kunda bir-ikki ertak aytiladi. Radio va televidenie orqali ertaklar hikoya qilinadi
yoki ular asosidagi filmlar namoyish qilinadi. Bolalarning eng sevimli asarlari ham
ertaklarga to’g’ri keladi.
2.2. Boshlang‘ich sinflarda ertaklarni o‘rganish jarayoni.
Boshlang‘ich sinflarning o‘qish darslarida garchi ilmiy jihatdan bo‘lmasada,
amaliy jihatdan turli janrga mansub asarlar o‘qib o‘rganiladi. O‘qish darsliklarga,
asosan, hikoya, she’r, ertak, masal, maqol, doston, rivoyat va topishmoq kabi
janrdagi asarlar kiritilgan. Bulardan tashqari, ilmiy-ommabop asarlar ham
o‘qitiladi. Turli janrdagi badiiy asarlar qurilishi, uslubi jihatidan o‘ziga xos
xususiyatlarga ega bo‘lib, ularning o‘quvchilarga ta’siri ham har xil bo‘ladi.
Tabiiyki, har bir janrga oid asar matni lingvistik jihatdan ham o‘ziga xos
xususiyatlarga ega. Masalan, she’riy asarlar matni hikoya matnidan, ertak matni
she’r matnidan, ilmiy-ommabop maqola matni masal janriga taaluqli asarlar
matnidan tubdan farq qiladi. Topishmoq predmet, voqea-hodisalar o‘rtasidagi
o‘xshashlikni taqqoslash orqali o‘zlashtirilsa, maqollar mazmuni hayotiy misollar
vositasida sharhlashni taqozo etadi. Shunga ko‘ra, turli janrdagi badiiy asarlarni
o‘qishda o‘qituvchidan unga mos usullar tanlash talab etiladi. Xalq og‘zaki ijodida
ertak janrining bolalar tomonidan yaxshi qabul qilinib, qiziqib o‘qilishining
sabablaridan biri ertak tilining ta’sirchanligi, o‘tkirligi, ma’nodorligi va xalq tiliga
yaqinligidir. Ertaklarning ko‘pchiligida real hayot tasviri sarguzasht elementlar
bilan qo‘shilib ketadi. Ertakning o‘tkir maroqli syujeti, voqea rivojidagi
favqulodda ajoyib vaziyat bolalarni maftun qiladi, undagi mard, kuchli, topqir,
dovyurak, chaqqon qahramonlar, ertakning g‘oyaviy yo‘nalishi, unda ezgulik
kuchining - yaxshilikning doimo g‘alaba qilishi bolalarni o‘ziga tortadi. Ertakda
qabul qilingan hikoya qilish shakli bir xil so‘z va iboralarning qayta-qayta
takrorlanib turishi, ohangdorligi, tilining ta’sirchanligi, ifoda vositalarining
26

jonliligi, bolalar uchun juda qiziqarlidir. Ertakda qatnashuvchilar ko‘pincha
rahmdil, saxiy, adolatli hamda ularning aksi bo‘lgan yovuz, baxil, ochko‘z
obrazlarga bo‘linadi. Ertakning pedagogik qiymati shundan iboratki, o‘quvchilar
unda to‘g‘rilik, halollik g‘alaba qilganidan, kambag‘al kishilar qiyinchilikdan
qutilganidan, ya’ni yaxshilik, ezgulik ro‘yobga chiqqanidan va yomonlik, yovuzlik
mahkumlikka uchraganidan quvonadilar. Ular hayotda ham doimo shunday
bo‘lishini istaydilar. Masalan, «Halollik» ertagida (3-sinf) asosiy fikr
kambag‘allarga yordam ko‘rsatish, o‘z mehnati bilan hayot kechirish bo‘lib, bu
hatto butun xalq istagi ekanligi g‘oyasi ilgari surilgan bo‘lsa, «Hiylagarning
jazosi» ertagida (4-sinf) soddadilning to‘g‘riligi hiylagarning makri ustidan g‘olib
kelishi, xiyonat jazosiz qolmasligi g‘oyasi ilgari surilgan. Har ikki ertak ham
to‘g‘riso‘zlilikning g‘alabasi bilan yakunlanadi. Bunday g‘alaba maishiy
ertaklardan tashqari, sehrli ertaklarda ham ifodalangan. Ertak bolalarda
qahramonlarning xatti-harakatini muhokama qilib, baholash ko‘nikmasini o‘stirishi
bilan birga yaxshilikning doimo g‘alaba qozonishiga ishonch uyg‘otadi.
O‘quvchilar ertakni tahlil qilish jarayonida «Kishilardagi qanday sifatlar sizga
yoqdi? (yoki yoqmadi?) Nima uchun?», «... nima uchun jazolandi? (yoki
rag‘batlantirildi?)», «Nima uchun ertakdagi ba’zi qahramonlarga hatto tabiat
kuchlari ham yordam beradi? (yoki ba’zilaridan yuz o‘giradi?)» kabi savollarga
javob topish jarayonida mushohada qiladilar, muhokama qilib, xulosaga keladilar.
Boshlang‘ich sinflarda hayvonlar haqidagi ertaklar ko‘proq o‘qitiladi. «Bo‘rining
tabib bo‘lgani haqida ertak» (Anvar Obidjon), «Ko‘zacha bilan tulki», «Olapar,
Mosh, Musicha» kabi ertaklar aniq hayotiy hikoyalar tarzida o‘qitiladi va tahlil
qilinadi. Ertak matni ustida ishlashda tanlab o‘qish, savollarga javob berish,
o‘quvchilarning o‘zlari ertak mazmuniga oid savollar tuzib, javob berishlari, reja
tuzish, qayta hikoyalash, ijodiy davom ettirish, ertak aytish, qahramonlarni grafik
tasvirlash kabi ish turlaridan foydalaniladi. Bunday ertaklarda hayvonlarning
odatlari tahlil qilinadi, ammo ularni kishilar xarakteriga taqqoslash tavsiya
qilinmaydi. Maktab tajribasidan ma’lumki, kichik yoshdagi o‘quvchilar ertakdagi
hayvonlar gapirmasligini, tulki va turna bir-birinikiga mehmonga bormasligini
27

yaxshi biladilar, ammo ertaklar dunyosini hayotiy hikoya kabi qabul qiladilar.
Ertakni o‘qib tahlil qilganda, barcha ishlar uning mazmunini yaxshi idrok etishga,
syujet rivojini, qatnashuvchi personajlarning xatti-harakati, o‘zaro munosabatlarini
to‘g‘ri tasavvur etishga yo‘naltiriladi. Bunda tanlab o‘qish va qayta hikoyalashning
ahamiyati katta. Masalan, «Odobli bo‘lish osonmi?» (A. Obidjon) ertagining
mazmunini o‘zlashtirish uchun quyidagi topshiriqlardan foydalanish mumkin:
1. Sichqonchaning onasi bilan qilgan suhbatini o‘qing. Sichqonchaning
«Odobli bo‘lish uchun nimalar qilish kerak?» degan savoliga onasi qanday javob
qaytarganligini so‘zlab bering. 2. Sichqonchaning Mushuk bilan uchrashgan holati
aks ettirilgan o‘rinni topib o‘qing. Nima uchun «Shum Baroq» ko‘zidagi yovuzlik
birdaniga so‘nadi? 3. Echki nima uchun Sichqonchani «Kam bo‘lma» deb duo
qiladi? Shu o‘rinni topib o‘qing. Ertakni tahlil qilishning oxirgi bosqichida
«Ertakda sizga juda yoqqan joyini topib o‘qing», «Nima uchun aynan shu joyi
yoqqanini ayting», «Hayotingizda ertakdagi voqealarga o‘xshash voqealar
bo‘lganmi?» kabi savoltopshiriqlar yordamida o‘quvchilarning ertak xulosasini
tushunishlariga erishiladi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari hayvonlar haqidagi
ertaklardan tashqari, «Davlat», «Ilm afzal», «Hiylagarning jazosi», «Hunarsiz kishi
o‘limga yaqin» kabi maishiy ertaklarni ham o‘qiydilar. Bunday ertaklarda xalq o‘z
hayotini hikoya qiladi, shu sababli o‘quvchilar ertakni o‘qigach, o‘tmishdagi xalq
hayotini, o‘yfikrlariva orzu-istaklarini bilib oladilar. Bunday ertaklarni tahlil qilish
badiiy hikoya tarzida uyushtiriladi. Bolalar o‘qituvchi rahbarligida ertakda
qatnashuvchilarning hulq - atvori, ayrim xattiharakatlarini baholaydilar, ularning
bir-birlariga bo‘lgan munosabatlarini aytadilar va shular asosida ayrim obrazlar
haqida xulosalar chiqaradilar, ertak rejasini tuzadilar, ertakni rollarga bo‘lib
o‘qiydilar. «Davlat» ertagi (4-sinf) oddiy turmushga tegishli hodisalarni
tasvirlovchi ertakdir. Ertakni o‘qishga tayyorlash uchun ota-bobolarimiz atrofni,
tabiatni, borliqni qanday tasavvur etishlari haqida suhbat o‘tkaziladi. Bunday
suhbat ertakdagi badiiy obrazlarni, ularning o‘zaro munosabatlarini, xulq-atvorlari,
xarakterlarini to‘g‘ri tushunishga yordam beradi. «Davlat» ertagi matni ustida
ishlash jarayonida o‘quvchilar «Dehqonning xonadoni qanday hayot kechirar
28

ekan?», «Nima uchun Davlat dehqonning xonadonidan ketishni istamaydi?» kabi
savollarga javob topish orqali ertak qahramonlarini baholaydilar, ahil va inoq
bo‘lib, halol mehnat qilish lozim degan xulosaga keladilar. Ertak ustida ishlashda
bolalarni ertakni o‘qishgagina emas, balki uni aytib berishga o‘rgatish ham
muhimdir. Ertak aytish og‘zaki nutqni o‘stiradi, bolalar nutqini yangi so‘z va
iboralar bilan boyitadi. O‘quvchilarni 1-sinfdayoq ertak tilidan erkin foydalanishga
o‘rgatish uchun ertak bilan birinchi tanishtirishda uni o‘qituvchi aytib berishi
mumkin. O‘quvchi ertak mazmunini o‘zlashtirib olgandan so‘ng, uning tili ustida
ishlashga alohida ahamiyat qaratilishi zarur. Ertak mazmunini qayta hikoyalashda,
qahramonlarga tavsif berishda o‘quvchilarning o‘z nutqida til vositalaridan o‘rinli
foydalanish talab qilinadi. Til vositalaridan foydalanish uchun talab va vaziyat,
ehtiyoj yaratish zarur. Ertak tilida shunday so‘z va iboralar borki, ular bolaga
o‘zgacha ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, «Yo‘lbars, Tulki va Bo‘ri» ertagida «Tog‘
echkisi siz ulug‘imizniki bo‘lsin», «Quyon siz podshohimizning ertalabki
nonushtangiz bo‘lsin», «Kiyik kechqurungi taomingiz, qo‘y kunduzgi xo‘ragingiz
bo‘lsin» kabi gaplar tarkibidagi ajratib ko‘rsatilgan so‘zlarga o‘quvchilar diqqati
qaratilib, ertakni so‘zlab berayotganda ulardan nutqda foydalanishlariga erishish
zarur. Ertaklarda keltirilgan maqollar ustida ishlash, ularda ilgari surilayotgan
g‘oyalarni bolalar ongiga yetkazish, yod oldirish yo‘li bilan bog‘lanishli nutqni
o‘stirish, nutqning ta’sirchanligini oshirish lozim. Masalan, «Rostgo‘y bola» (1-
sinf) ertagida bola o‘z rostgo‘yligi bilan podshoga ma’qul bo‘lganligi hikoya
qilingan. Ertak g‘oyasiga mos xulosa esa «Boshingga qilich kelsa ham to‘g‘ri
gapir» maqoli bilan ifodalangan. O‘quvchilar ushbu maqol mazmunini tushunib
olishsa, o‘zlari ham yuqoridagi kabi ertak tuzib, hikoya qilib berishlari mumkin.
So‘z ma’nolari ustida ishlashda boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga mos bo‘lgan
usullardan biri rasmdan foydalanishdir. Masalan, 2-sinfda «Ko‘ngilchan o‘tinchi»
ertagida qayin, eman, shumtol, zarang, zirk, tog‘terak, qarag‘ay, qayrag‘och,
chinor kabi daraxt nomlari keltirilgan. Ularni bola ko‘z oldiga keltira olmaydi.
Ertakni o‘qishdan oldin shu daraxt rasmlarini ko‘rsatib, uning o‘ziga xos
xususiyatlarini izohlash va nomlarini aytish lozim. Shundan so‘ng didaktik o‘yin
29

o‘tkaziladi. Daraxt rasmlari bolalarga bo‘lib beriladi. Har bir o‘quvchi o‘ziga
berilgan rasmdagi daraxtning nomini aytishi va ertakdagi shu daraxtning so‘zini
o‘z so‘zlari bilan aytib berishi kerak bo‘ladi. Shu ertakni o‘qib, mazmuni bilan
tanishtirilgach, o‘quvchilardan shaylanib, ro‘parasida, sharbat, xayrli ish, xivchin,
muhayyo so‘zlarining ma’nosi so‘raladi. Javoblar to‘ldiriladi, umumlashtiriladi.
Yuqoridagi barcha fikrlarni hisobga olganda, ertakni o‘rganish darslarining
qurilishi quyidagicha bo‘lishi mumkin: 1. O‘quvchilarni ertakni idrok etishga
tayyorlash; 2. O‘qituvchining ertakni ifodali o‘qishi, yod aytib berishi; 3. Ertakni
o‘quvchilar qay darajada idrok etganliklarini aniqlash maqsadida qisqacha suhbat
o‘tkazish; 4. Ertakni qismlarga bo‘lib o‘qish va tahlil qilish; undagi ayrim tasviriy
vositalar, ma’nodosh so‘zlarni topish, lug‘at ishi (ayrim so‘zlar ma’nosini
tushuntirish); 5. Ertakni aytib berishga tayyorlanish (ichda o‘qish); 6. Ertakni
so‘zlab berish; 7. Umumlashtiruvchi suhbat (ertak g‘oyasini ochish); 8. Ma’lum
vazifa bilan ertakni qayta o‘qish (ijodiy va mustaqil ishlar); 9. Vazifani tekshirish
va yakunlash; 10. Uyda ertakni o‘qib (yoki aytib) berishga tayyorlanish.
Boshlang’ich sinfda xalq og’zaki ijodi namunalari bo’lgan ertaklarni o’rgatishda
o’quvchilarning mantiqiy fikrlashini o’stirishga, mazmunga, ketmaketlikka,
uzviylikka alohida e’tiborni qaratish lozim. Ertak xalq og’zaki ijodida eng keng
tarqalgan janr bo’lib, uning ko’pida real hayot tasviri fantastik elementlar bilan
qo’shilib ketadi. Ertakning o’tkir, maroqli syujeti, voqealar rivojidagi favqulodda
ajoyib vaziyat bolalarni maftun qiladi: undagi mard, kuchli, topqir, dovyurak,
chaqqon qahramonlar, ezgu kuchlarning, yaxshilikning doimo g’alaba qilishi
bolalarni o’ziga tortadi. Ertakda qabul qilingan hikoya shakli, bir xil so’z va
iboralarning qayta–qayta takrorlanib turishi, ohangdorligi, tilining ta’sirchanligi,
ifodali vositalarning jonliligi, bolalar uchun juda qiziqarlidir. Voqeada
qatnashuvchilar ko’pincha rahmdil, saxiy, adolatli hamda ularning aksi bo’lgan
yovuz, baxil, ochko’z obrazlarga bo’linadi. Ertakning pedagogik qimmati shundan
iboratki, bolalar unda to’g’rilik, halollik g’alaba qilganligidan, kambag’al kishilar
qiyinchilikdan qutilganidan, ya’ni yaxshilik, ezgulik ro’yobga chiqqanidan va
yomonlik, yovuzlik mahkumlikka uchraganidan quvonadilar. Ular hayotda ham
30

doim shunday bo’lishini istaydilar, bu esa personajlarning xatti-harakatini
muhokama qilish, baholash ko’nikmasini o’stiradi. O’quvchilar ertakni tahlil qilish
jarayonida “Kishilardagi qanday sifatlar sizga yoqadi?”, “Nima uchun?” “…Nega
jazolandi?”, “Nima uchun ba’zi qahramonlarga hatto tabiat kuchlari ham yordam
beradi, ba’zilardan aksincha, yuz o’giradi?” kabi savollarga javob berish uchun
o’ylanadilar, ertak qahramonlarining xatti-harakatini muhokama qilib, uni
baholashga o’rganadilar. “Ur, to’qmoq” ertagidagi asosiy fikr yaxshilikka
yaxshilik qaytishi, yovuzlik qoralanishini ifodalashdan iborat bo’lsa,
“Donishmand”da ahillikka undashdan iborat. Ertakda xalq hayotini uning o’zi
hikoya qiladi. Shuning uchun o’quvchilar ertakni o’qish bilan ma’lum davrdagi
xalq hayotini, o’ylari va orzu-istaklarini bilib oladilar. Ertak o’quvchilar nutqini
o’stirishda ham katta ahamiyatga ega. Ertak matni bog’lanishli nutqni o’stirish
uchun zarur material beradi. Kichik yoshdagi o’quvchilar uni juda qiziqib, obrazli
ifodalarni va tasviriy vositalarini, o’ziga xos sintaktik qurilishini, gap tuzilishini
saqlagan holda jonli aytib beradilar. Matn bilan ishlashda ham tanlab o’qish,
savollarga javob berish, o’quvchilarning o’zlari savol tuzib, javob berishlari, so’z
bilan va grafika, rasm chizish, reja tuzish, qayta hikoyalash kabi ish turlaridan
foydalaniladi. Boshlang’ich sinf o’quvchilarining nutqini rivojlantirishda
ertaklardan foydalanish o’quvchilarni mehnatsevarlik, vatanparvarlik, qahramonlik
va kishilarga nisbatan hurmat-ehtirom ruhida tarbiyalaydi. Muhimi, ertaklarning
mazmunan va matn qurilishiga ko’ra oddiydan murakkabga qarab ketma-ket
o’rgatilishi ta’lim va tarbiya jarayonining uzviyligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Boshlangich sinflarga o’rgatiladigan folklor asarlarning eng asosiy janri ertak
hisoblanadi. Ularda kishilar hayotida uchraydigan oddiy hodisalar va fantastik
sarguzashtlar hikoya qilinadi. Ertaklarning ko’pida real hayot tasviri fantastik
elementlar bilan qo’shilib ketadi. Ertaklarning o’tkir maroqli syujeti, kuchli, topqir,
dovyurak, chaqqon qahramonlar, ertakning g’oyaviy yo’nalishi, unda ezgulik
kuchining, yaxshilikning doimo g’alaba qilishi bolalarni doimo o’ziga tortadi.
Ertakda qabul qilingan hikoya qilish shakli bir xil so’z va iboralarning qayta-qayta
takrorlanib turishi, ohangdorligi, tilining ta’sirchanligi, ifodali vositalarning
31

jonliligi bolalar uchun juda qiziqarlidir. Ertakda qatnashuvchilarning rahmdil,
saxiy, adolatli hamda ularning aksi bo’lgan yovuz, baxil, ochko’z kabi timsollarga
bo’linishi o’quvchilarni axloqiy jihatdan tarbiyalashga o’z ta’sirini o’tkazadi. Ertak
bolalarda personajlarning xatti - harakatini muhokama qilib, baholash
ko’nikmasini o’stiradi. Ertakda xalq o’z hayotini o’zi hikoya qiladi, shuning uchun
o’quvchilar ertakni o’qish bilan ma’lum davrdagi xalq hayotini, o’ylari va orzu-
istaklarini bilib oladilar. ,,Oltmish gaz arqon“ ertagi 2-sinfda sinfdan tashqari
o’qiladigan ertaklar tarkibiga kiruvchi ertakdir. Bu ertakda, asosan,
vatanparvarlikka chaqiriladi. Bu ertak ustida ishlash, asosan, quydagicha amalga
oshiriladi:
1. O’quvchilarni ,,Oltmish gaz arqon“ ertagini idrok etishga tayyorlash. Buning
uchun eng avvalo, o’quvchilar bilan vatanparlik, qahramonlik, fidoiylik kabi
xislatlar yuzasidan suhbat olib boriladi. O’quvchilardan vatan haqida tushunchalar
so’raladi va ular kengaytiriladi. 2. Ertakni ifodali o’qish. Bunda o’qituvchi ertakni
o’zi ifodali qilib o’qib beradi.O’qituvchi ertakni ifodali qilib o’qib berganida, ertak
mazmuni bolalar uchun tushinarli bo’lishi bilan birga, ularning qalbiga yetib
borgan va tasirlangan bo’lishi lozim. O’qituvchining ifodali o’qiy olish malakasi
yuqori bo’lishi lozim. Shunda o’quvchilar ham unga havas qiladilar.
O’quvchilarning o’qishga bo’lgan qiziqishini uyg’otish ham o’qituvchining qo’lida
ekanligini hech qachon unutmasligimiz lozim. 3. Dastlabki taassurot bo’yicha
suhbat. ,,Oltmish gaz arqon“ ertagini o’qituvchi o’qib bergach, shu ertak
yuzasidan dastlabki taassurot asosida suhbat olib boradi. O’qituvchi bu suhbat
davomida o’z ta’sir doirasini ozmi-ko’pmi bilib olishi mumkin. Sababi ─ ertakni
o’quvchilarda katta yoki kichik, chuqur yoki sayoz iz qoldirgani ko’p jihatdan
o’qituvchining qanday o’qib berganiga bog’liq. Dastlabki taassurot bo’yicha
suhbatni quyidagi savol-javoblar orqali amalga oshirish mumkin: O’qituvchi: ─
Bolalar, ertak sizlarga yoqdimi? Nima uchun? O’quvchilar: ─ Ha, yoqdi. Ertak
kampir bilan uning o’g’li va ularning qilgan ishlari, yurtiga qilgan foydali ishlari
haqida ekan. O’qituvchi: ─ Juda ham to’g’ri. Kelajakda sizlar ham albatta ana
32

shunday bo’la olishingizga ishonchim komil. Lekin buning uchun sizlar ko’p
o’qishingiz va izlanishingiz zarur. Shunda aqlli va qo’rqmas bo’lib yetishasizlar.
4. Ertakni izohli o’qish. Bu safar ertak faqatgina ifodali o’qilmay, tushunish
qiyin bo’lgan so’zlar tahlil qilingan holda izohli o’qiladi. O’quvchilar uchun
tushunarsiz bo’lgan so’zlar jumlalar orqali va shu so’zning sinonimi hamda
antonimini aytish orqali izohlanadi. Ertak izohli o’qib berilgach, bolalar uchun
ma’no va mazmunini bilmaydigan hech qanday so’z, so’z birikmasi yoki jumla
qolmasligi kerak. 5. Ertak matnini tahlil qilish. Ertak matnini tahlil qilishni suhbat,
bahsmunozara tarzida amalga oshirish mumkin. Unda o’qituvchi quyidagi savollar
bilan o’quvchilarga murojaat qilishi lozim: - Ertak qanday voqeaning yuz berishi
bilan boshlanibdi? - Kampir va uning o’g’li qanday odamlar ekan? - Kampirning
qo’shnisi unga nimani taklif qilibdi? - Qo’shnisining taklifi unga yoqdimi? -
Qo’shnisining taklifi to’g’rimi yoki noto’g’rimi? - Kampir va uning o’g’li xalqiga
qanday yordam berishdi? - Siz ularning o’rnida bo’lganingizda nima qilgan bo’lar
edingiz? - Ertakda siz uchun eng yoqqan obraz qaysi va nima uchun? 6. Ertak
matniga reja tuzish. Ertak matni tahlil qilib bo’lingach, unga reja tuziladi. Matnga
reja tuzish orqali o’quvchilarda insho va bayon yozish uchun reja tuza olish
malakasi shakllantiriladi. Shuning uchun ertak matni uchun rejani o’qituvchinig
yolg’iz o’zi tuzib bermasligi kerak. Reja o’quvchilarning fikri asosida tuziladi. U
fikrlar xilma –xilligi asosida mukammallashtiriladi. O’qituvchi o’quvchilar fikrini
tahlil qilib, ularning ichidan eng to’g’rilarini tanlab olishga yordam beradi. 7. Reja
asosida ertakni qayta hikoyalash. O’quvchilar o’zlari tuzgan reja asosida ertakni
so’zlab beradilar. Reja asosida ertak qayta hikoyalanganida rejaning qay darajada
mukammalligi va qulay tuzilganligini bilish mumkin. Hikoyalash jarayonida
o’quvchilarning ko’pchilik oldida gapira olishiga bo’lgan ishonchlari
kuchaytiriladi. 6
8.Umumlashtiruvchi suhbat. ,,Oltmish gaz arqon“ ustida ishlash jarayoni
umulashtiruvchi suhbat bilan yakunlanadi. Bu suhbat quydagicha savol- javoblar
asosida amalga oshiriladi: O’qituvchi: Shaharni yov bosganda aholi nima uchun
6
Belyaeva M. D. Boshlang'ich maktabda rus tili darslarida o'qitishning faol usullari // Fanga qadam: Sat. Xalqaro
ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. 2018. S. 251-255.
33

jangga otlandi? O’quvchilar: O’z yurtini sevganligi uchun, uni himoya qilish
uchun. O’qituvchi: Kampirning yungni eshib tayyorlagan arqoni qanday natija
berdi? O’quvchilar: Arqon tufayli boshqalar ham yuqoriga chirmashib chiqib
oldilar. Arqon ularga g’alaba qozonishida katta yordam berdi. O’qituvchi: Ha, juda
ham to’g’ri aytdinglar, bolalar, sizlar ertakni juda yaxshi o’zlashtiribsizlar. Ana
shunday umumlashtiruvchi suhbat ertak ustida ishlashning yakuniy qismi
hisoblanadi.
34

XULOSA
Maktab o'quvchini o'qish malakasi bilan qurollantirish bilan bir qatorda kitobni
mustaqil o'qiy oladigan, uni tushunadigan, ma'lum bir mavzuga oid kitoblarni
tanlay oladigan, gazeta va jurnallarni ham mustaqil o'qiydigan faol kitobxonni
tarbiyalaydi. Shu jihatdan sinfdan tashqari o'qish tarbiyaning asosiy quroli sifatida
xizmat qiladi, ko'p narsani bilishga havasni oittiradi. Bunga asosan o’qituvchi
o’quvchilar bilan maktab kutubxonasiga, 3-4- sinflardan boshlab tuman yoki
shahar kutubxonasiga sayohat uyushtirib, bolalar adabiyoti bilan muntazam
tanishtirib boraradi. Shuningdek bolalar gazeta va jurnallari ham o’quvchilarga
ertak, hikoyalar o’qishga yordam beradi.
Xalqimizning tarixi, uning urf-odatlari, moddiy va ma’naviy boyliklari, barcha
orzu istaklari yillar davomida yaratilgan ertaklarida saqlanib kelmoqda. Kishilar
o’z orzu havaslarini yosh avlodlarda, izlarida ko’rishni istaydilar. Shu sababdan
ham o’quvchilarga ertaklarni o’qishga tavsiya qilinadi. Ertak o’qigan bolalar
qiyinchilikni yengishga, botir, jasur bo’lishga intiladilar.
O’quvchilar yer yuzidagi barcha insonlarning men bir bo’lagiman, men o’z
xalqimga qilayotgan ishlarim bilan ularga munosib bo’lib ulg’ayishim kerak
desalargina o’z xalqini munosib farzandlari bo’la oladilar. Ertaklar yosh avlodni
ana shu ruhda tarbiylaydigan baynalminal badiiy quroldir. Ertak matni ustida
ishlashda tanlab o‘qish, savollarga javob berish, o‘quvchilarning o‘zlari ertak
mazmuniga oid savollar tuzib, javob berishlari, reja tuzish, qayta hikoyalash, ijodiy
davom ettirish, ertak aytish, qahramonlarni grafik tasvirlash kabi ish turlaridan
foydalaniladi. Ertak bolalarda personajlarning xatti - harakatini muhokama qilib,
baholash ko’nikmasini o’stiradi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ijobiy fazilatlarni tarbiyalashda ham
ertaklardan foydalanish eng yaxshi usuldir. Chunki bolalar ertaklarni sevadilar,
katta qiziqish bilan tinglaydilar, ertak qahramonlariga o‘xshagilari keladi. O‘zlari
yoqtirgan qahramonlarga o‘xshashni xohlagan bolajonlar albatta bu
qahramonlarning yaxshi xulq-atvorlariga, mard va jasurligiga, aqlli va
35

farosatliligiga, mehnatkash va uddanburonligiga ham ahamiyat beradilar, bu
fazilartlarni o‘zlarida tarbiyalashga harakat qiladilar. O’qish darslari, o’qish
samaradorligini ijobiy tomonga ta’sir qilishning eng qulay usulidir. Sinfda va
sinfdan tashqari o’qish darslari boshlang’ich sinflarda o’tiladigan barcha predmet
dasturlarining bo’limlari bilan bevosita bog’liq.
36

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Afzalov M., Rasulov X., Husanov Z. O’zbek xalq ertaklari. - T.: 1963 .
2. Aql bilan davlat. Xalq ertaklari to’plam. – T.: O’qituvchi, 1995.
3. Bekker B. A. Boshlang'ich maktabda matematika darslarida faol o'qitish
usullari yuqori natijalarga erishish vositasi sifatida // URL:
https://multiurok.ru/index.php/files/aktivnye-metody-obucheniia-na-urokakh-
matematiki - v.html (kirish sanasi: 28.02.2020).
4. Belkin A. S. Yosh pedagogikasining asoslari: darslik. qo llanma // URL:ʻ
http://pedlib.ru/Books/6/0370/6_0370-36.shtml (kirish sanasi: 28.02.2020).
5. Beloshistaya A. V. Boshlang'ich maktabda matematika o'qitish metodikasi.
M .: Vlados, 2016. 456 p.
6. Belyaeva M. D. Boshlang'ich maktabda rus tili darslarida o'qitishning faol
usullari // Fanga qadam: Sat. Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. 2018.
S. 251-255.
7. Borzova D. A. Boshlang'ich maktabda zamonaviy darsning turli
bosqichlarida o'yin texnologiyalaridan foydalanish // Ta'lim va ta'lim: nazariya,
metodologiya va amaliyot: III stajyor materiallari. ilmiy-amaliy. konf.
(Cheboksari, 2015 yil 8 may) / Ed. O. N. Shirokov [va boshq.] Cheboksari: CNS
Interactive Plus, 2015. S. 50-51.
8. Valieva E. D., Mukhamadiev G. D. Muammoli ta'lim o'rganishning faol
usuli sifatida // Neft va gaz sanoatining yutuqlari, muammolari va rivojlanish
istiqbollari Xalqaro ilmiy-amaliy konferentsiya materiallari. 2018. S. 789-792.
9.Visitova L. S. Boshlang'ich maktabda o'qitishning innovatsion usullari //
Ta'lim va tarbiya. 2016 yil. 1-son. 16-19-betlar.
10. Vygotskiy L. S. Tafakkur va nutq. Sankt-Peterburg: Piter, 2019. 432 b.
11. Vyalkova L. V. Tabiiy tarix darslarida o'quv o'yinlari // Boshlang'ich
maktab. 2016. №6. 47-49-betlar.
12.Denishcheva L. O. Teoriya i metodika obucheniya matematike v shkole:
ucheb. nafaqa. M .: binom. 2014. 247 b.
37

13.Jumaboyev M. O’zbek va jahon bolalar adabiyoti. – T., 1996.
14.Jumaboyev M. Kichkintoylarning katta adabiyoti. – T., 2002.
15.Ziyodova T. O’quvchilarni mustaqil fikrlashga o’rgatish. – T.: O’qituvchi,
2001 Ziyomuhammedov B. Yangi pedagogik texnologiya: nazariya va amaliyot..
16.Ikki oy, ikki yulduz. O‘zbek xalq ertaklari. – T.: Meros, 1992.
17.Imomov K., Mirzaev T., Sarimsoqov B., Safarov O. O‘zbek xalq og‘zaki
poetik ijodi. - T.: O‘qituvchi, 1990.
18.Yunusov Q. Ona tili o’qitish metodikasi. Ma’ruza matnlari. Andijon, 2008.
19.Yusupov M. Boshlang’ich sinf o’qish darslarining o’ziga xos xususiyatlari.
Toshkent, 1992.
20.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti vazifasini bajaruvchi Shavkat
Mirziyoevning Islom hamkorlik tashkiloti Tashqi ishlar vazirlari kengashi
sessiyasining ochilish marosimidagi nutqi.
21.http: // www.lexuz .
22. www.ziyouz. com kutubxonasi
38

Boshlang‘ich ta`limda o‘qitish metodlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish