Boshlang‘ich ta’limda tovush va harflarni o‘rgatish metodikasi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	1.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Boshlang‘ich ta’limda tovush va harflarni o‘rgatish metodikasi

Купить

Boshlang‘ich ta’limda tovush va harflarni o‘rgatish metodikasi
M U N D A R I J A
K I R I S H......................................................................................................
I BOB. BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA TOVUSH VA HARFLARNI
O‘RGATISHNING ILMIY-METDOIK ASOSLARI
1.1. Boshlang‘ich ta’limda tovush va harflarni o‘rgatishning maqsad va
vazifalari.................................................................................................................
1.2. Boshlang‘ich ta’limda tovush va harflarning o‘ziga xos
xususiyatlari...........................................................................................................
1.3 Boshlang‘ich ta’limda harf va tovushlarning o‘rgatishning
yo‘llari...................................................................................................................
II BOB. BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA TOVUSH VA HARFLARNI
O‘RGATISH METODIKASI
2.1. Boshlang‘ich ta’limda tovush va harflar bilan ishlash jarayonida
bo‘g‘indan foydalanish
yo‘llari...................................................................................................................
2.2 . Boshlang‘ich ta’limda tovush va harflar ustida ishlashda o‘qituvchining
tayyorgarlik
ishlari.....................................................................................................................
2.3. Boshlang‘ich ta’limda tovush va harflarni o‘rgatish jarayonida
qo‘llaniladigan interfaol metodlar va ta’limiy o‘yinlar..........................................
Xulosa............................................................................................................
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati................................................................

K I R I S H
Bitiruv malakaviy ishining dolzarbligi: Bugungi kunda “ Farzandlarimiz
bizdan ko‘ra kuchli, bilimli, dono va albatta baxtli bo‘lishlari shart! ” degan hayotiy
da’vat har birimizning, ota-onalar va keng jamoatchilikning ongi va qalbidan
mustahkam o‘rin egallagan. Hozirgi vaqtda mamlakatimiz aholisining 32 foizini
yoki 10 millionini 30 yoshgacha bo‘lgan yoshlarimiz tashkil etadi.
Yoshlarimiz haqli ravishda Vatanimizning kelajagi uchun javobgarlikni
zimmasiga olishga qodir bo‘lgan, bugungi va ertangi kunimizning hal etuvchi
kuchiga aylanib borayotgani barchamizga g‘urur va iftixor bag‘ishlaydi.
Bu sohada olib borayotgan keng miqyosli ishlarimizni, xususan, ta’lim-
tarbiya bo‘yicha qabul qilingan umummilliy dasturlarimizni mantiqiy yakuniga
yetkazishimiz zarur. Shu maqsadda Hukumatning, tegishli vazirlik va idoralar
hamda butun ta’lim tizimining, hurmatli domlalarimiz va professor-
o‘qituvchilarning eng muhim vazifasi — yosh avlodga puxta ta’lim berish, ularni
jismoniy va ma’naviy yetuk insonlar etib tarbiyalashdan iboratdir.
Farzandlarimiz uchun zamonaviy ish joylari yaratish, ularning hayotda
munosib o‘rin egallashini ta’minlashga qaratilgan ishlarimizni yangi bosqichga
ko‘tarishni davrning o‘zi taqozo etmoqda. Biz yoshlarga doir davlat siyosatini hech
og‘ishmasdan, qat’iyat bilan davom ettiramiz. Nafaqat davom ettiramiz, balki bu
siyosatni eng ustuvor vazifamiz sifatida bugun zamon talab qilayotgan yuksak
darajaga ko‘taramiz.
Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma’naviy
salohiyatga ega bo‘lib, dunyo miqyosida o‘z tengdoshlariga hech qaysi sohada
bo‘sh kelmaydigan insonlar bo‘lib kamol topishi, baxtli bo‘lishi uchun davlatimiz
va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etamiz. 1
1
Mirziyoyev Sh. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkent,
“O‘zbekiston” nashriyoti, 2017, 14-bet.

Biz yosh avlodni har tomonlama sog‘lom va barkamol etib
tarbiyalash borasidagi ishlarimizni yangi bosqichga ko‘tarish maqsadida
“Yoshlarga oid davlat siyosati to‘g‘risida”gi qonunni yangi tahrirda qabul qildik.
Shu asosda yangicha yondashuvlar hayotga faol joriy etilmoqda. Yoshlar haqida
gap ketganda, men doim bir narsani o‘ylayman. Mana, bugungi kunda qancha-
qancha yoshlarimiz chet ellarda ta’lim olmoqda, mehnat qilmoqda. Albatta,
ularning orasida o‘z yo‘lini topib, begona yurtda hech kimdan kam bo‘lmay
yashayotganlari ham ko‘p. Lekin Vatan sog‘inchi har qanday odamni ham
qiynaydi. Shuning uchun ular bilan doimiy aloqa o‘rnatish, ularning huquq va
manfaatlarini himoya qilish, yurtimizga qaytish istagida bo‘lganlarni qo‘llab-
quvvatlash bo‘yicha ishlarni kuchaytirishimiz zarur. Shu maqsadda O‘zbekiston
yoshlari xalqaro assotsiatsiyasi ni tuzish va uning samarali faoliyat yuritishi uchun
tegishli sharoit yaratib berishimiz kerak. Yoshlarimiz xorijdagi tengdoshlari bilan
ilm-fan, madaniyat, tadbirkorlik, sport va boshqa sohalarda faol muloqotda
bo‘lishlari maqsadga muvofiq. Bu ularning o‘z salohiyatini dunyo miqyosida
namoyon etishlari uchun katta imkoniyat yaratadi. Biz bundan buyon ham ingliz
tili va boshqa xorijiy tillarni chuqur o‘qitish masalasiga ustuvor ahamiyat
qaratamiz. Shu bilan birga, biz uchun zarur bo‘lgan mutaxassisliklar bo‘yicha
ta’lim olish va kadrlar malakasini oshirish ishlarini keng ko‘lamda yo‘lga
qo‘yamiz. Bu haqda so‘z yuritganda, aytish lozimki, biz ulug‘ bobolarimizning
munosib davomchilari bo‘ladigan yetuk insonlarni tarbiyalash masalasiga, afsuski,
yetarlicha ahamiyat bermadik. Holbuki, intellektual va madaniy salohiyatning
qanday noyob boylik ekani, nodir talant egalarini tarbiyalab kamolga yetkazish hal
qiluvchi ahamiyatga ega ekanini unutishga haqqimiz yo‘q. Rivojlangan
mamlakatlar bugungi yuksak taraqqiyot darajasiga aynan shuning hisobidan
yetgani – bu ham haqiqat. 2
Bugun gap xalqimiz, Vatanimizning taqdiri va kelajagi, jondan aziz
bolalarimizning baxti va kamoli haqida bormoqda. Shunday ulug‘ maqsadlar
yo‘lida barchamiz belimizni mahkam bog‘lab ishlashimiz, bor aql-zakovatimiz,
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. Toshkent,
“O‘zbekiston” nashriyoti, 2018. 72-bet.

bilim va tajribamizni, jonajon Vatanimizga farzandlik mehrimiz va sadoqatimizni
safarbar etishimiz kerak. O‘zimiz o‘zimizga xiyonat qilmasak, o‘zimiz o‘zimizni
aldamasak, halol-pok bo‘lib mehnat qilsak, men aminman, ko‘zlagan barcha
marralarimizga albatta yetamiz. 3

Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga harf va tovushlarni o‘rgatish boshlang‘ich
ta’limning poydevori hisoblanadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining og‘zaki va
yozma nutqini rivojlantirish, ularni har tomonlama yetuk insonlar qilib tarbiyalash,
go‘zallikga intiluvchi, uni yurakdan his qila oladigan, go‘zallikni yaratishga
intiladigan o‘quvchi sifatida voyaga yetkazish, kichik yoshdagi o‘quvchilarga harf
va tovushlarni o‘rgatish orqali ularning o‘qish va yozish malakalarini
rivojlantirishning usul va yo‘llarini yanada takomillashtirish, Respublikamizdagi
barcha umumta’lim maktablarining boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining husnixatini
chiroyli, talab darajasida bir xil yozish malakalarini shakllantirish asosiy maqsad
qilib olindi.
Boshlang‘ich ta’limning mazmunini qayta ko‘rib chiqish, ta’limning sifat
darajasiga e’tiborni kuchaytirish bugungi kunning asosiy vazifalaridan biridir.
Birinchi Prezidentimiz ta’kidlaganidek, “Zamonaviy boshlang‘ich ta’limning o‘zi
nimadan iborat bo‘lishi kerak? Bola 1-4-sinflarda qanday bilimga ega bo‘lishi
lozim? Ularning tarbiyasi qanday bo‘lishi kerak? Shu masalalarga javob topishimiz
zarur 4
”.
Bola kamolotining shakllanishi ko‘p jihatdan chiroyli yozuvga bog‘liq.
O‘quvchilar harf va tovushlarni mukammal o‘rganinsh orqali boshqa fanlarni ham
muvaffaqiyatli o‘zlashtirish imkoniga ega bo‘ladilar.
Inson hayotida tovush va harflar muhim o‘rin tutadi, chunki u har kuni turli-
tuman ma’lumotlarni o‘qishda va yozishda foydalanadi. Bularning barchasi harf va
tovushlarni o‘rganishni taqozo etadi. Tovush va harflarni o‘rgatish uchun bola
bilan maktabga qadam qo‘ygan kundan boshlab izchil, mukammal mashqlar olib
borish, takomillashtirilgan metodika yordamida vazifani amalga oshirishimiz shart.
3
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. Toshkent,
“O‘zbekiston” nashriyoti. 2018. 78-bet.
4
Баркамол авлод орзуси.Т.: “Шарқ”. 1998. 13-бет.

O‘qituvchi bitta xatoga yo‘l qo‘ysa, o‘quvchining tovush va harflarni talaffuz
qilish, yozish yozuv malakasi talab darajasida shakllanmaydi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga tovush va harflarni o‘rgatish uchun ham
tashkiliy ham mazmuniy talablarga birdek rioya qilishi lozim bo‘ladi.
O‘quvchining ko‘p vaqti darsxonada o‘tganligi sababli sinf xonasi, parta, sinf
doskasi, daftar, ruchkalar gigenik va pedagogik talablarga javob bergan holda
tashkillashtirilishi, mazmuniy jihatdan har bir harfni, harf unsurlarini to‘g‘ri
bog‘lab yozish, ular orasidagi masofani bir xilda saqlash, sinfdagi barcha
o‘quvchilarni bir xil tezlikda ravon qilib yozishga o‘rgatish metodikasini ya’nada
takomillashtirish talab etiladi.
Asosiy maqsadimiz Respublikamizdagi barcha umumta’lim maktablarining
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini tovush va harfga o‘rgatishning vosita va usullarini
amaliy asoslab berish.
Boshlang‘ich ta’lim jarayoni mustaqil O‘zbekiston davlatning ta’lim-tarbiya
tizimida umumiy o‘rta ta’limning dastlabki bosqichi sifatida namoyon bo‘ladi.
Ma’lumki, amaldagi boshlang‘ich ta’lim fanli o‘qitishga asoslangan ta’lim jarayoni
bo‘lib, uning asosiy maqsadi bolalarda elementar tarzdagi o‘qish, yozish, hisoblash
ko‘nikmalarini hosil qilishdan hamda obyektiv olam haqidagi tasavvurlarini
rivojlantirishdan iborat. 5
Inson shaxsini kamol toptirish, o‘sib kelayotgan yosh avlodga umuminsoniy
va milliy qadriyatlarga hurmat tuyg‘usini singdirishga, milliy tilga, o‘z xalqining
an’analariga iftixor tuyg‘usini tarkib toptirishda ona tilining o‘rni beqiyosdir . 6
Ona tili darslarida qo‘llangan pedagogik texnologiya o‘quvchi yoshlarga o‘z
ona tiliga mehr – muhabbat tuyg‘ularini uyg‘otish, ularni tom ma’noda savodxon
bo‘lishiga erishish; to‘g‘ri, aniq, mantiqli nutq sohibi qilib tarbiyalash; mustaqil
ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish, yozma nutqni rivojlantirish, nutq
vaziyatiga qarab fikrni to‘g‘ri ifodalay olish malakalarini tarkib toptirish kabi
vazifalarni bajarishi lozim.
5
Бошланғич таълим концепцияси. Тошкент, 2015,4-бет.
6
O ‘ zbek maktablarida ona tilini o‘qitish konsepsiyasi. Toshkent. 1993, 3-bet.

Yurtboshimiz aytganlaridek, har tomonlama barkamol, ma’naviy jihatdan
yetuk kadrlarni tarbiyalash, bugunning dolzarb vazifalaridan biridir.
Bu muqaddas zaminda yashayotgan har qaysi inson o‘z farzandlarining baxt-u
saodati, fazl-u kamolini ko‘rish uchun butun hayoti davomida kurashadi, mehnat
qiladi, o‘zini ayamaydi.
Maktab-jamiyat ko‘zgusi. Maktabda jamiyatda ro‘y berayotgan barcha
jarayonlar ko‘zgudagidek aks etib turadi. Ta’limning, shu jumladan, pedagogika
fanining muhim tavsiflaridan biri-so‘z bilan ishning, nazariya bilan amaliyotning
bir-biridan uzilib qolmasligidir 7
. Agar maktabda ta’lim – tarbiya to‘g‘ri tashkl
etilgan bo‘lsa, maktabni bitiruvchilar emas, balki maktab ta’limi va tarbiyasini
ko‘rgan shaxslar yetishib chiqadi. Yana bir yangi pedagogik texnologiyalarning
asosiy bo‘limi o‘quvchi munosabatiga majburiy itoatkorlik o‘rnini ongli intizom
olishi lozim. Chunki demokratik jamiyatda bolalar, umuman har bir inson erkin
fikrlaydigan etib tarbiyalanadi. Bunday hol esa ta’lim-tarbiyani samarali o‘tishini
ta’minlaydi. O‘quvchilarni mukammal qilib tarbiyalashda o‘qituvchi faoliyatini
to‘g‘ri tashkil etish, ularni baholashda ko‘p, balki reyting tizimida baholarni to‘g‘ri
va adolatli qo‘yish, ularni ko‘proq o‘zlari mustaqil bilim olishga undash, kasbni
tanlashga ongli ravishda yo‘naltirish kabi masalalar pedagogik texnologiyalarning
asosini tashkil etadi.
Bugungi kun ta’lim tizimi o‘qituvchidan juda katta mas’uliyat, malaka va
mahoratni talab etadi. Vaholangki, bolaning dunyoqarashi, didi, salohiyati
shakllanadigan boshlang‘ich sinflarda eng yetuk, eng tarbiyali murabbiylar kerak.
Chunki ular o‘quvchilarni har tomonlama barkamol qilib tarbiyalashda asosiy
poydevor hisoblanadi.
Hozirgi kunda o‘quvchilarning nutqini o‘stirish, mustaqil fikrlash va
o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirish, xatosiz yozishga
o‘rgatish, to‘g‘ri va ravon, chiroyli ifodalay olish ko‘nikmalarini shakllantirish,
hozirgi zamon talablaridan kelib chiqqan holda o‘sib kelayotgan yosh avlodni
7
Йўлдошев Ж. Таълимимиз истиқболи йўлида. Тошкент “Шарқ”, 1996, 85-бет.

ma’naviy jihatdan tarbiyalash, ta’lim jarayonini takomillashtirish, dars
samaradorligini oshirishda asosiy o‘rinni egallaydi.
Boshlang‘ch ta’limda o‘quvchilarga tovush va harflarni o‘rgatish, ularning
bilimlarini mustahkam o‘zlashtirishlariga erishish, shuningdek, o‘zlashtirish
darajalarini muntazam tekshirib borishda tovush va harfning ahamiyati juda
muhimdir. Bu esa ishimizning dolzarbligidan dalolat beradi.
Bitiruv malakaviy ishining maqsadi: Boshlang‘ch ta’limda o‘quvchilarni
tovush va harf yozishga o‘rgatishdan ko‘zlanadigan asosiy maqsad o‘quvchilarning
yozma savodxonligini oshirish, eshitish, ko‘rish qobiliyatlarini rivojlantirish
hamda o‘quvchilarning to‘g‘ri yozish va talaffuz ko‘nikmalarini shakllantirish,
o‘quvchilarning o‘rganilgan materiallarni o‘zlashtirganlik darajasini aniqlash, yo‘l
qo‘yilgan imloviy, punktuatsion va nutqiy xatolarni aniqlashdan iborat.
Bitiruv malakaviy ishining vazifasi: Boshlang‘ch ta’limda o‘quvchilarga
tovush va harflarni to‘g‘ri talaffuzga, to‘g‘ri yozishga o‘rgatishning metodik
asoslarini belgilash, o‘quvchilarda harfni yozish malakalarini shakllantirishning
ilmiy asoslangan, amaliyotda tekshirib ko‘rilgan eng samarali yo‘llari, usullari va
amaliy topshiriqlar tizimini ishlab chiqish; harflarni to‘g‘ri yozishda o‘quvchilar
duch keladigan qiyinchiliklarni aniqlash, xatolarning sababini tahlil qilish, ularning
oldini olish va to‘g‘rilashga yordam beradigan ish turlarini ishlab chiqish;
boshlang‘ch ta’limda yozdiriladigan harflarni o‘quvchilar aniq tushunishi va puxta
o‘zlashtirishiga, ularda olgan bilimlarini amaliyotda tatbiq eta olishga va
o‘quvchilarning umumiy taraqqiyotiga, ya’ni ular ning zehnini, xotirasini,
kuzatuvchanligini, yodda saqlashini, mantiqiy tafakkurini, ijodiy o‘ylashini,
nutqini o‘stirishga yordam beradigan vositalarni ishlab chiqish.
Ishning amaliy ahamiyati: O‘quvchilarning og‘zaki yozma nutqini
o‘stirishda, savodxonligini oshirishda tovush va harfni ahamiyati katta. O‘quvchi
chiroyli va to‘g‘ri yozish jarayonida xato qilmaslikka harakat qiladi. Xato
qilmaslik ularning fone tik, leksik va grammatik bilimlarni qay darajada
o‘zlashtirganliklariga bog‘liq bo‘ladi. Imlo qoidalari grammatik hodisalar bilan
bog‘liq bo‘ladi.

Bitiruv malakaviy ishining predmeti : boshlang‘ch ta’limda o‘quvchilarni
tovush va harf yozishga o‘rgatish jarayonidir.
Bitiruv malakaviy ishining obyekti: boshlang‘ch ta’limda o‘quvchilarni
tovush va harflarni o‘rgatish yo‘llarini ishlab chiqish va amaliyotga keng joriy
etish.
Bitiruv malakaviy ishining yangiligi: Boshlang‘ch ta’limda o‘quvchilarni
tovush va harf o‘rgatishga oid beriladigan zaruriy bilim, ko‘nikma va malakalar
tizimi belgilandi. O‘quvchilarning imloviy savodxonligini oshirish, tovush va
harflarni o‘rgatish bo‘yicha topshiriqlar tizimini yaratishga harakat qildim. Ilg‘or
pedagogik texnologiya asosida innovatsion, interfaol usullar va didaktik
o‘yinlardan foydalandim.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi. Ish kirish, ikki bob, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.

BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA TOVUSH VA HARFLARNI
O‘RGATISHNING ILMIY-METDOIK ASOSLARI
1.1. Boshlang‘ich ta’limda tovush va harflarni o‘rgatishning maqsad va
vazifalari
O‘zbekistonda o‘qitishning o‘ziga xos usullari mavjud bo‘lgan va ular
rivojlanib borgan. Bu jarayon silliq kechmagan, ba’zi xato va kamchiliklarga
ham yo‘l qo‘yilgan. Chunonchi, XX asrning 20-yillarida maktabni rivojlantirishda
juda jiddiy xatolarga yo‘l qo‘yildi. Kompleks dasturlarda ona tilini o‘rganish tizimi
buzildi: grammatik, orfografik ko‘nikmalarga yetarli ahamiyat berilmadi. Savod
o‘rgatishda yaxlit so‘z metodi tilning fonetik xususiyatlariga mos kelmadi,
analitiksintetik ishlar ta ’minlanmadi, puxta, to‘g‘ri yozuv masalalari uchun
zamin yaratilmadi . Keyinchalik 1931-yil 5-sentabrda qabul qilingan “Boshlang‘ich
va o‘rta maktab haqida”gi, 1932-yil 25-avgustda qabul qilingan “Boshlang‘ich va
o‘rta maktab o‘quv dasturlari rejimi haqida”gi qarorlar yuqoridagi kabi yo‘l
qo‘yilgan xato va kamchiliklami bartaraf qilishdava o‘quv mashg‘ulotlari tizimini
ishlab chiqishda maktabga va o‘qituvchilarga yordam berdi. Tezlik bilan savod
o‘rgatishda analitiksintetik tovush metodi qayta tiklandi. Grammatik, orfografik
materiallarni izchil o‘rgatishga, o‘quvchilaming har tomonlama savodli bo‘lib,
madaniy nutqni egallashlariga katta ahamiyat berila boshlandi. O‘quvchilar va
o‘qituvchining o‘quv mehnatini tashkil etishning asosiy shakli bo‘lgan dars
metodikasi muvaffaqiyatli ishlana boshlandi. O‘tgan asrning 50-70-yillari
mobaynida boshlang‘ich sinflarda ona tili o‘qitish metodikasi sohasida anchagina
qo‘llanmalar yaratildi. Bu yillarda ona tili o‘qitish metodikasi fan sifatida rivojlana
boshladi, umumiy pedagogik, didaktik va psixologik xarakterdagi ilmiy
tekshirishlarning natijalari ona tili o‘qitish metodikasini takomillashtirish va yangi
metodika yaratishga imkon berdi. O‘zbek tilshunosligi sohasidagi muvaffaqiyatlar
ham tilni o‘zlashtirish jarayoniga va metodikaning rivojlanishiga jiddiy yordam
ko‘rsatdi. Xuddi shuningdek, bu fanning rivojlanishiga o‘qituvchilarning ommaviy
ish tajribalarini o‘rganish, umumlashtirish katta ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. O‘sha

davrdagi jurnallarda o‘nlab metodik maqolalar bosilib chiqdi.1955-yildan boshlab
pedagogika institutlari qoshida boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilari tayyorlaydigan
fakultetlar ochila boshlandi. Bu ham ona tili o‘qitish metodikasining o‘sishiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatdi, ya’ni boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining umumiy va
maxsus tayyorgarlikdarajasi o‘sdi. Institutlar qoshidagi kafedralarda ishlovchi
ilmiy xodimlar metodik masalalarni chuqur, ilmiy asosda hal qilishga harakat
qildilar.
Mustaqillikning dastlabki yillaridanoq ona tili o‘qitishga katta ahamiyat berila
boshlandi. Bunda 1989-yil 21-oktabrda “O‘zbek tiliga Davlat tili maqomini berish
haqida”gi Qaror alohida o‘rin tutadi. Ta’lim sohasidagi bu o‘zgarishlar ona tili
o‘qitish metodikasida ham bir qator imkoniyatlarni yuzaga keltirdi. Bu
yangiliklardan ko‘plari maktablarda amaliyotga tatbiq qilinmoqda, ba’zilari
hozircha sinovdan o‘tkazilmoqda. Sinov davrida, birinchidan, o‘quvchiga, uning
darsdagi va darsdan tashqari vaqtdagi o‘quv mehnatiga, u duch kelayotgan
qiyinchiliklarga, ko‘nikma-malakalarini va rivojlanish qonuniyatlarini o‘rganish
metodikasiga ko‘proq ahamiyat berilmoqda.
Ikkinchidan, ta ’lim jarayonida bolaning fikrlash qobiliyatini o‘stirish,
mustaqilligini va o‘quv ishlari jarayonidagi aqliy faolligini oshirish vazifalari hal
qilinmoqda.
Uchinchidan, mavjud ta’lim tizimidagi tekshirishlar bilan bir qatorda
o‘qitishning istiqboli haqidagi vazifalarni hal qilish maqsadida ham tekshirishlar
olib borilmoqda. Shunday qilib, fan sifatida ona tili o‘qitish metodikasining o‘z
predmeti, vazifasi, nazariy va ilmiy sohasi bo‘lib, bir qator fanlar o‘rtasida uning
ma’lum o‘rni bor. Bu fan ham boshqa fanlar rivojlanib, taraqqiy etib bormoqda.
Mamlakatimiz mustaqillikka erishgach, ta’lim sohasida ham katta islohotlar
amalga oshirildi. Jumladan, “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun, “Kadrlar tayyorlash
milliy dasturi” qabul qilindi, “Davlat tili to‘g‘risida”gi qonun qaytadan ko‘rib
chiqildi, Davlat ta’lim standartlari ishlab chiqildi, ona tili dasturlari va darsliklari
yangilandi.

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998-yil 13-maydagi
“O‘zbekiston Respublikasida umumiy o‘rta ta ’limni tashkil etish to‘g‘risida”gi
203-sonli qarorida umumiy o 'rta ta’lim ikki bosqichdan iborat qilib belgilandi:
1. Boshlang‘ich ta ’lim.
2. Umumiy о ‘rta ra ’lim.
Respublikamizda umumiy o‘rta ta’limning standarti yaratildi. Unda
boshlang‘ich bosqich va umumiy o‘rta ta’lim nihoyasida o‘quvchilar egallashi
lozim bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalaming minimal darajasi belgilab berildi.
Jumladan, 1-4-sinflarda o‘quvchilar ona tili va o‘qish predmetlaridan o‘qish
texnikasi, matn mazmunini va o‘zgalar fikrini anglash malakasi, fikrni yozma
shaklda bayon etish malakasi bo‘yicha bilim, ko‘nikma va malakalaming minimal
darajasi belgilab berildi. Bu o‘rinda ona tiliga katta vazifa yuklatildi: ona tili ta
’limiga o‘quv fani sifatidagina emas, balki butun ta ’lim tizimini uyushtiruvchi ta
’lim jarayoni sifatida qaraldi. Ona tili bo‘yicha minimal talablar uch parametrli
standart o‘lchovi orqali aks ettirildi: o‘qish texnikasi, o‘zgalar fikrini va matn
mazmunini anglash, fikrni yozma shaklda bayon etish malakasi. Bu talablarni
amalda bajarish ta ’lim jarayoniga yangicha o‘qitish texnologiyalarini tatbiq etishni
taqozo qiladi.
Hozirda o‘quvchilarga bilim berish, bilimlarni oshirishda mustaqil ishlarni
uyushtirish, bilimlarni hisobga olish kabi metodik tavsiyalar tizimi ishlab
chiqilmoqda, texnik vositalardan unumli foydalanish, grammatik ta ’limiy
o‘yinlarni joriy etish keng tus olmoqda, ta ’lim jarayonida test topshiriqlaridan,
turli boshqotirma va jadvallardan keng foydalangan holda mashg‘ulotlar
uyushtirilmoqda. Yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki, ona tili o‘quv fani sifatida
shakllanib, rivojlanish ning murakkab yo‘lini bosib o‘tmoqda. Til fikrni
shakllantirish va bayon qilish, taassurot, his-kechinmalarni ifodalashda muhim
o‘rin tutadi. Til jamiyat a ’zolarining bir-biri bilan o‘zaro aloqasi uchun xizmat
qiladigan vositadir. Bu vosita qanchalik takomillashsa, fikr shunchalik aniq, ta
’sirchan ifodalanadi. Demak, kishilaming o‘zaro munosabati, his-tuyg‘ulari,
kechinma va holatlari til vositasida aniqlashadi. Maktabda ona tilini chuqur

o‘rganish zarurati tilning bajaradigan asosiy vazifalaridan kelib chiqadi.
K.D.Ushinskiy boshlang‘ich maktab o‘quv predmetlari tizimida ona tiliga katta
ahamiyat berib, uni markaziy va yetakchi predmet hisoblagan. “Ajoyib o‘qituvchi
bo‘lgan ona tili bolaga ko‘p narsani o‘rgatadi... Bola ikki-uch yil ichida shuncha
ko‘p narsa o‘rganadiki, ko‘p narsa bilib oladiki, 20 yil qunt bilan metodik jihatdan
juda to‘g‘ri o‘qiganda ham uning yarmicha o‘rgana olmaydi. Ona tilining ulug‘
pedagogligi ham ana shundadir ”, — deydi u 8
. Shuning uchun ham boshlang‘ich
sinflarda ona tilini o‘rganishga katta ahamiyat beriladi. Boshlang‘ich sinf
o‘quvchilari ona tili darslarida ongli o‘qish va savodli yozishga o‘rganadilar,
og‘zaki va yozma nutqning qonun-qoidalarini egallaydilar. Ona tili sohasidagi
ko‘nikma-malakalar (nutq, o‘qish va yozishga oid malakalar) o‘quvchilaming
o‘quv mehnatining zaruriy sharti va vositasidir. O‘quvchi o‘qish ko‘nikmalarini
egallash bilan bir qatorda, birinchi navbatda, o‘zining ona tilini o‘rganishi zarur,
chunki ona tili bilimdonlikning, aql-idrokning kalitidir.
Ona tili boshqa fanlami o‘qitish vositasi hamdir: jamiyat tarixi ham, tabiiy
fanlar ham ona tili yordamida o‘rganiladi. Demak, ona tili bolaning umumiy kamol
topishida ham, bilim va mehnatga havasini uyg‘otishda ham alohida o‘rin tutadi.
Til muhim tarbiya vositasidir. Badiiy adabiyotlarni, gazeta, jurnallarni o‘qigan bola
o‘zida eng yaxshi xislatlarni tarbiyalab boradi, muomala madaniyatini egallaydi.
Ona tili boshlang‘ich sinflarda asosiy o‘rinni egallar ekan, har bir o‘quvchida ona
tiliga qiziqish va muhabbatni tarbiyalab borish zarur. Boshlang‘ich sinflarda ona
tili mashg‘ulotlari turi va mazmuni quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
1. O‘qish, yozuv, grammatik materialni o‘rganish, kuzatishlar hamda
o‘quvchilaming ijtimoiy faoliyatlari bilan bog‘liq holda, ularning og‘zaki va
yozma nutqini o‘stirish.
2. Birinchi sinfga kelgan bolalarga savod o‘rgatish, ya’ni ularni elementar
o‘qish va yozishga o‘rgatish, bu ko‘nikmalarni malakaga aylantirish.
3. Adabiy til me’yorlarini, ya’ni imloviy va tinish belgilariga rioya qilingan
savodli yozuvni, to‘g‘ri talaffuzni o‘rganish, nutq va uslubiy elementlarni egallash.
8
Ushinskiy K.D. Tanlangan pedagogik asarlar. — Toshkent, 1959. 49-bet.

4. Grammatika, fonetika, leksikologiyadan nazariy materiallarni o‘rganish,
tildan ilmiy tushunchalarini shakllantirish.
5. O‘quvchilarni o‘qish va grammatika darslari orqali badiiy, ilmiyommabop
va boshqa adabiyotlar namunasi bilan tanishtirish, ularda badiiy asarni idrok etish
ko‘nikmasini hosil qilish.
Bu vazifalarning hammasini boshlang‘ich sinflarda ona tili predmeti hal etadi
va ular ona tili dasturida aks etadi. Dastur davlat hujjati bo‘lib, unda o‘quv
predmetining mazmuni va hajmi, shuningdek, shu predmetdan bilim, ko‘nikma va
malakalar darajasiga qo‘yilgan asosiy talablar belgilangan bo‘ladi. O‘qituvchi va
o‘quvchilar dastur talablari asosida ish olib boradilar. O‘quvchilarda, avvalo,
og‘zaki va yozma nuqtni shakllantirish mhim ahamiyatga ega. Negaki o‘quvchi
ijtimoiy aloqaga kirishida va ma’lumot almashinishi uchun o‘quvchi
Boshlang‘ich sinflarnig ona tili dasturi ikki qismdan iborat:
1. Tushuntirish xati.
2. Asosiy qism.
Tushuntirish xatida ona tili predmetining tutgan o‘rni va vazifalari ko‘rsatilib,
metodik yo‘l-yo‘riqlar beriladi.
Dasturning asosiy qismi quyidagi bo‘limlardan tashkil topgan:
1. Savod o‘rgatish va nutq о ‘stirish.
2. Sinfda, sinfdan tashqari о ‘qish va nutq о ‘stirish.
3. Fonetika, grammatika, imlo va nutq o‘stirish.
Ularda o‘quvchilar o‘zlashtirishi lozim bo‘lgan bilimlar mazmuni va ularning
bilim, ko‘nikmalariga qo‘yilgan talablar ko‘rsatiladi: Har bir bo‘lim bir necha
qismlardan iborat. Masalan, “Sinfda, sinfdan tashqari o‘qish va nutq o‘stirish”
bo‘limi “Sinfda o‘qish”, “Sinfdan tashqari o‘qish”, “O‘qish mavzulari”, “O‘qish
ko‘nikmalari”, “Matn ustida ishlash” kabi qismlarni o‘z ichiga oladi.
1.2. Boshlang‘ich ta’limda tovush va harflarning o‘ziga xos xususiyatlari
Ma’lumki, bоshlang‘ich ta’lim о‘qish, yоzish, sanash, о‘quv faоliyatining
asоsiy malaka va kо‘nikmalari, ijоdiy fikrlash, о‘zini-о‘zi nazоrat qilish uquvi,
nutq va хulq - atvоr madaniyati, shaхsiy gigiyеna va sоg‘lоm turmush tarzi

asоslarining egallab оlinishga yo‘naltirilgandir. Shunga kо‘ra, bоshlang‘ich
sinflarda о‘quvchilarning umummadaniy va aхlоqiy kо‘nikmalari, dastlabki
savоdхоnlik malakalari shakllantirilishi lоzim. Chunonchi, boshlang‘ich ta’lim
mazmuni о‘quv fani sifatida ona tili oldiga qо‘yilgan vazifalarga qarab belgilanadi.
Bu vazifalar kо‘p qirrali bо‘lib, о‘quvchilarni aqliy va nutqiy rivojlantirishga,
ularning atrof- muhit haqidagi bilimlarini kengaytirishga va axloqiy tarbiyalashga,
oddiy lisoniy bilimlarni о‘zlashtirishga, ongli о‘qish va yozish malakalarini
shakllantirishga yо‘naltiriladi. Boshlang‘ich sinflar ona tili kursini о‘rganishning
yetakchi lisoniy tamoyili tilning barcha tomonlarini о‘zaro bog‘liq holda о‘rganish
hisoblanadi. Boshlang‘ich sinfda tilning barcha tomonlari (talaffuzi, fonetikasi,
leksikasi, grammatikasi, sо‘z yasalishi)ni о‘zaro bog‘liq holda о‘rganish ona tilini
о‘rgatishdagi yetakchi tamoyilini amalga oshirish о‘quvchilar tilni murakkab,
rivojlanuvchan, о‘zaro bog‘langan muhim tomonlarga ega bо‘lgan hodisa sifatida
anglab yetishlari uchun ilmiy asos yaratadi. Tilning mohiyatini bunday idrok etish
hodisalarning rivojlanuvchanligi va о‘zaro bog‘langan qismlardan tuzilishini
dialektik-materialistik tushunishga zamin bо‘ladi. Ona tili kursida beriladigan
bilimlar mazmunini о‘zbek tilining tovush tuzilishi va yozma nutqda tovushlarni
ifodalash usullari haqidagi (fonetik va grafik); sо‘zlarning о‘zgarishi gapda
sо‘zlarning bog‘lanishi haqidagi (grammatik, ya’ni morfologik va sintaktik);
sо‘zning morfemik tarkibi va sо‘z yasalish usullari haqidagi (sо‘z yasalishiga
doir); sо‘zlarning leksik-semantik guruhi haqidagi (leksikologik); о‘zbek tili tо‘g‘ri
yozuv tamoyillari va tinish belgilarning ishlatilishi haqidagi (orfografik va
punktuatsion) bilimlar tashkil etadi. Bu bilimlar, birinchidan, grammatik, fonetik,
sо‘z yasalishiga oid tushunchalarda, ikkinchidan, grafik, orfografik, punktuatstion
qoidalarda namoyon bо‘ladi. Bundan tashqari, о‘zbek tili kursi (fonetik, grafik,
morfologik, sintaktik va boshqa ko‘nikma va malakalarni ham о‘z ichiga oladi).
Shunga ko‘ra boshlang‘ich sinflarda о‘rganish uchun tilni ongli egallashga va
о‘quvchilarda grafik va orfografik malakalarni shakllantirishga zamin hisoblangan
bilimlar tanlangan. Fonetika va grafika sohasida о‘quvchilar sо‘zning tovush
tarkibini, unli va undosh tovushlarning о‘ziga xos xususiyatlarini, sо‘zda

tovushning ma’noni farqlashdagi ahamiyatini tо‘g‘ri tushunishga imkon beradigan
bilimlarni о‘zlashtiradilar, shuningdek, ularga sо‘zning tovush va grafik shakli
о‘rtasidagi nisbat (bog‘lanish) ni ongli aniqlash, sо‘zni tо‘g‘ri yozish imkoniyati
yaratiladi. Boshlang‘ich sinflar ona tili kursi 1-4-sinflarda tilning hamma tomonlari
о‘zaro bog‘liq holda о‘rganilishi hisobga olinib tuzilgan, har bir sinfda fonetika,
leksika, grammatika va sо‘z yasalishi haqida elementar bilim beriladi. Kursning
bunday qurilishi tilning barcha tomonlarini bir-biriga о ‘zaro ta’sir etadigan bir
butun hodisa sifatida о ‘rganishni taqozo etadi. Tilni о ‘rganishga bunday
yondashish ta’lim jaryonini о ‘quvchilar nutqini о ‘stirish vazifasini hal etishga
y о ‘naltirish imkonini beradi.
Boshlang‘ich sinflarda “Tovushlar va harflar” bo‘limini o‘rganish juda
muhimdir. Zero, savod o‘rgatish davrida hamda 1-sinfda fonetika va grafikaga oid
mavzularni о ‘rganishga katta о ‘rin beriladi, chunki bunda о ‘quvchilar o‘qish va
yozish jarayonini egallaydilar. Ta’kidlash joizki, boshlang‘ich sinf
о ‘quvchilarining og‘zaki va yozma nutqni egallashlarida fonetikadan olgan
bilimlarining ahamiyati katta. Buni quyidagicha ko‘rsatish mumkin: 1) fonetik
bilimga asoslangan holda 1-sinf о ‘quvchilari savod о ‘rganish davrida о ‘qishni va
yozishni bilib oladilar; 2) fonetik bilim s о ‘zni t о ‘g‘ri talaffuz qilish (tovushlarni
t о ‘g‘ri talaffuz qilish, urg‘uli b о ‘g‘inni ajratish, orfoepik me’yorga rioya qilish)
asosini tashkil etadi; 3) fonetik bilim morfologik va s о ‘z yasalishiga oid bilimlar
bilan birga о ‘quvchilarda qator orfografik malakalar (jarangsiz va jarangli
undoshlarning yozilishi) shakllantirish uchun zamin b о ‘ladi; 4) fonetik bilim
gapning ohangiga k о ‘ra t о ‘g‘ri aytish, mantiqiy u‘rg‘u va gap qurilishidagi
pauzalarga rioya qilish uchun zarur; 5) s о ‘zning tovush tomonini bilish uning
ma’nosini tushunish va nutqda ongli q о ‘llash uchun muhimdir; hozir va hozir, atlas
va atlas s о ‘zlari ma’nosidagi farq faqat urg‘u orqali ajratiladi. S о ‘zning tovush
tomonini tasavvur qilish s о ‘zlarni talaffuzda farqlash, ayrim s о ‘zlarni t о ‘g‘ri
talaffuz qilish va q о ‘llash uchun zarur. О ‘qituvchi boshlang‘ich sinflarda
о ‘qitiladigan barcha fanlarga oid darslarda s о ‘zni aniq va t о ‘g‘ri talaffuz qilish
ustida doimiy ishlab boradi, shu maqsadda k о ‘pincha s о ‘zning tovush tomondan

tahlil qilishdan foydalanadi. Boshlang‘ich sinf о ‘quvchilari “Ona tili va o‘qish
savodxonligi” darslarida fonetik grafik k о ‘nikmalar hosil qiladilar: tovushlar va
harflar, unli va undosh tovushlar, jufti bor jarangli va jarangiz undoshlar, jufti y о ‘q
jarangli va jufti y о ‘q jarangsiz undoshlar, s о ‘zni b о ‘g‘inlarga b о ‘lish, urg‘uli
b о ‘g‘inni ajratish k о ‘nikmalariga ega b о ‘ladilar.
Bolalar maktabga kelgunga qadar ham nutqning tovush qurilishini amaliy
о ‘zlashtiradilar, ammo ular maxsus о ‘qigunlariga qadar s о ‘zni b о ‘g‘inlarga
b о ‘lishni, s о ‘zdagi tovushlarni izchil talaffuz qilishni bilmaydilar. 1-sinf
о ‘quvchilarida s о ‘zni t о ‘g‘ri talaffuz qilish, b о ‘g‘inlarga b о ‘lish, undagi har bir
tovushni tartibi bilan aniq aytish k о ‘nikmasini shakllantirish ustida maqsadga
muvofiq ishlash, о ‘z navbatida, analiz, sintez, taqqoslash, guruhlash kabi aqliy
mashqlarni bilib olishga, shuningdek, tovushlarning tabiati, s о ‘z tarkibida bir-
biriga ta’siri kabi ayrim elementar bilimlarni о ‘zlashtirishga imkon beradi.
“Tovushlar va harflar” harflar b о ‘limida tovushlar va harflarga oid asosiy bilimlar
o‘quvchilarning savod o‘rgatish jarayonida o‘rgangan amaliy bilimlariga
asoslangan holda, 1-2-sinflarda beriladi, ularga oid ko‘nikma va malakalar hosil
qilinadi. Tovushlar va harflar, unli va undosh tovushlar, ularning harfiy ifodasi;
bo‘g‘in, jarangli va jarangsiz undosh tovushlar haqida tushuncha beriladi. Bolalar
shu bilimlar asosida aytilishi va yozilishida farq qiladigan so‘zlar; a va o, u va i
tovushli so‘zlarning aytilishi va yozilishi; so‘z oxirida kelgan jarangli b va d
undoshlarning jarangsiz jufti p va t undoshi eshitilsa ham, b va d harfining
yozilishi; ayrim so‘zlar oxirida kelgan d va t undoshlarining talaffuzda tushib
qolishi, ammo yozuvda saqlanishi; yonma-yon kelgan ikki bir xil undoshli
so‘zlarning aytilishi va yozilishini bilib oladilar. 3 va 4-sinflarda esa tovushlar va
harflarga oid bilimlar, mustahkamlanadi. So‘zlarni tovush, harf tahlil qilish
takomillashadi, bolalarda nutqni eshita olish qobiliyatini o‘stirishga e’tibor
kuchaytiriladi.
Bular o‘z navbatida, o‘quvchilar savodxonligini oshiradi, xatosiz ko‘chirib
yozish, eshitib yozish, yozganlarini mustaqil tekshirish ko‘nikmalarini o‘stiradi.
Tovushlar va harflar yuzasidan olib boriladigan ishlar boshlang‘ich sinf

o‘quvchilarining og‘zaki va yozma nutq madaniyatini o‘stirish va
takomillashtirishga yo‘naltiriladi. Uning mazmuni quyidagicha bo‘ladi: Tovushlar
va harflar. Unli tovushlar va harflar; a va o, i va u, o va o‘ unlilarning talaffuzi va
imlosi. Undosh tovushlar va ularni ifodalovchi harflar. Ayrim undosh
tovushlarning talaffuzi va imlosi ( d-t , b-p, z-s undoshlarining talaffuzi va imlosi),
so‘z oxirida, talaffuzda tushib qoladigan d, t undoshlari. Harf birikmalari: sh, ch,
ng. Alifbo: Harflarning nomi. Harflarning bosh va kichik shakllari. So‘zlarni alifbo
tartibida yozish. Tutuq belgisi (’), uni so‘z tarkibida to‘g‘ri shakllantirish. Tutuq
belgisining so‘zdagi vazifasi: o‘zidan oldingi unlining cho‘ziq aytilishiga, oldingi
bo‘g‘inni keyingi bo‘g‘indan ajratib talaffuz qilinishiga xizmat qilishi.
Bo‘g‘in. So‘zlarni bo‘g‘inga bo‘lish. Bo‘g‘in ko‘chirilishi, bir unlidan iborat
bo‘g‘inli so‘zlarning bo‘g‘inlab ko‘chirilishi, tutuq belgili so‘zlarni, ketma-ket
kelgan bir xil undoshli so‘zlarni bir yo‘ldan keyingi yo‘lga bo‘g‘inlab ko‘chirish.
Harf birikmasi (sh, ch, ng) qatnashgan so‘zlarning bir yo‘ldan ikkinchi yo‘lga
ko‘chirilishi. Shuningdek, o‘quvchilarga alifbo haqida ham bilim beriladi; ularga
so‘zlarni alifbo tartibida qayta tuzish, alifboning ahamiyati o‘rgatiladi.
Boshlang‘ich sinflarda yuqorida ta’kidlangan bu bilimlarni о ‘quvchilarga
t о ‘laqonli qilib yetkazib berishda о ‘qituvchi turli ish turlaridan foydalanishi lozim.
Chunki “Tovushlar va harflar” b о ‘limi materiallari 1-sinf uchun yangi bilim b о ‘lsa,
keyingi sinflar uchun u takror b о ‘lishi mumkin. Har bir sinfda b о ‘lim materiallari
mazmuni takomillashtirilib kengayib boriladi. Xulosa sifatida shuni aytish
mumkinki, boshlang‘ich sinflarda tovushlar va harflarni o‘rganish orqali
o‘quvchilarning og‘zaki hamda yozma nutqi rivojlantiriladi. Shu bilan birga
imloviy (orfografik) malakasi ham shakllantiriladi.
Zero, to‘g‘ri yozuv malakasining shakllanishi uchun o‘quvchidan fikrlash
faoliyati talab etiladi. “Ona tili va o‘qish savodxonligi” darslarida biror to‘g‘ri
yozuv hodisasini o‘zlashtirishi uchun o‘quv va yodda saqlashgina emas, balki
analiz va sintez ham tadbiq qiladi. Bunda belgilangan so‘z yoki gapni yozishga
kirishishdan oldin uning tarkibi va tuzilishini tahlil qilish, so‘zni to‘g‘ri talaffuz
qilish, tovushlarning qanday harflar bilan ifodalanishi yuzasidan savol-javoblar

o‘tkazish to‘g‘ri yozish uchun zamin hozirlaydi. Ko‘rinadiki, “Tovushlar va
harflar” bo‘limini o‘rganish orqali o‘quvchilarning orfografik malakalarini
shakllantirish va ularni bosqichma-bosqich takomillashtirib borish boshlang‘ich
sinf o‘qituvchisining eng muhim vazifalaridan biri hisoblanadi.
Maktabda o‘qitish elementar o‘qish va yozishga o‘rgatishdan boshlanadi.
“Alifbe”ga asoslangan holda qisqa vaqt ichida o‘quvchilar o‘qish va yozishga
o‘rgatiladi. ya’ni o‘qish va yozish ko‘nikmasini egallaydilar. Savod o‘rgatish
davrida o‘qish va yozish harakatini maqsadga muvofiq ravishda bajara olish o‘qish
va yozish ko‘nikmasi deyiladi. Bu ko‘nikma bilimni talab qiladi, chunki har
qanday ko‘nikma bilimsiz shakllanmavdi. Bilim ko‘nikmaga aylanmagan bo‘lishi
mumkin.
Masalan, bola v harfining elementlarini, yozuv chiziqlari orasiga qanday
joylashtirilishini bilib, uni daftarda yoza olmasligi yoki o‘quvchi harflami tanib,
ularni o‘qiy olmasligi mumkin. Yozish ko‘nikmasini hosil qilish uchun boshqa
faoliyat turlari, ya’ni yozish jarayonida partada to‘g‘ri o‘tirish, ruchkani barmoqlar
orasida tulish, daftarni qiyalikda qo‘yish kabilar ham o‘rgatiladi. O‘qish va yozish
ko‘nikmasi takomillashtirila borib, malakaga aylantiriladi. Malakaning shakllanishi
uchun bir faoliyat bir necha bora takrorlanishi lozim. Yozish malakasida o‘quvchi
ruchkani qanday ushlash, qanday yurgizish haqida o‘ylab o‘tirmay, so‘z va
gaplarni yoza boshlaydi. Demak, o‘qish va yozish malakasi harakatning o‘ylab
o‘tirmay amalga oshirilish jarayonidir. Malaka o‘qitishning keyingi bosqichlarida
mustahkamlanib, avtomatlashish darajasiga yetkaziladi.
O‘qish va yozish kishi nutq faoliyatining turi bo‘lib, u nutqqa oid malakadir.
O‘qish malakasi ham, yozish malakasi ham nutq faoliyatining boshqa turlari bilan,
ya’ni og‘zaki hikoya qilish, o‘zgalar nutqini eshitish orqali anglash, ichki nutq
bilan uzviy bog‘liq holda shakllanadi. Maktabda o‘qitishning muvaffaqiyati savod
o‘rgatishning qanday tashkil etilganligiga bog‘liq. O‘quvchini savod o‘rgatish
jarayonida elementar o‘qish va yozishga o‘rgatishda o‘quvchilaming faoliyat
ko‘rsatishi va nutq faoliyatiga kirishishlari uchun talab bo‘lishi, o‘z fikrini og‘zaki

yoki yozma ifodalashi uchun zaruriyat va ehtiyojni yuzaga kcltiruvchi vaziyat
yaratilishi lozim.
O‘qish va yozish malakasi biri ikkinchisining muvafifaqiyatli amalga
oshuvini ta’minlaydi. Shuning uchun ham o‘qishga o‘rgatish bilan yozuvga
o‘rgatish parallel olib boriladi va bu faoliyat muntazam ravishda mashq qildiriladi.
Shunday ekan, savod o‘rgatish jarayonida bola juda ko‘p o‘qishi va yozishi zarur.
O‘qish uchun ham, yozish uchun ham yangi matn olinadi, chunki bir matnni bir
necha bor qayta o‘qish bilan maqsadga erishish qiyin. Bu ko‘pincha o‘qilgan
matnni yuzaki yodlab olishga olib keladi. Takroriy faoliyatda vaziyat va
mazmunning almashinishi malakani mustahkamlashga yordam beradi, qobiliyatni
o‘stiradi. O‘quvchi oldida uzoq muddatda amalga oshadigan maqsad — o‘qish va
yozishni o‘rganish hamda hozirda bajarishi shart bo‘lgan kundalik maqsad —
topishmoqni o‘qish va javobini topish, so‘z va gaplarni o‘qish, rasm asosida
so‘zlab berish kabilar turadi.
O‘zbek tili yozuvi tovush yozuvi, ya’ni fonematik yozuvdir. Har bir tovush
uchun, har bir fonema uchun maxsus grafik shakl (harf) olingan. O‘qishda grafik
shakllar tovushga aylantirilsa, yozuvda aksincha, tovushlar harflarga aylantiriladi.
Bu o‘qish va yozish faoliyatida o‘quvchi uchun qiyinchilik tug‘dirgandek tuyulsa-
da, aslida o‘qish va yozish jarayonini soddalashtiradi, chunki tilimizdagi tovushni
ifodalovchi harflar soni uncha ko‘p emas. O‘qish va yozishni o‘zlashtirish uchun
tovush va harflaming o‘zaro munosabaliga oid qoidalarni o‘zlashtirish kifoya.
Savod o‘rgatish metodikasida o‘zbek tili tovushlar va harflar tizimining o‘ziga xos
xususiyatlarini hisobga olish talab etiladi.
O‘zbek tili yozuvi fonematik yozuv hisoblanadi. 1993-yil 2-sentabrdagi
“Lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini joriv etish to‘g‘risida”gi qonunga
muvofiq o‘zbek tili yozuvi uchun lotin grafikasi asos qilib olindi. Nutqning har bir
tovushi uchun unga mos grafik shakl qabul qilindi. O‘qituvchi savod o‘rgatish
jarayonida o‘quvchilarni tovush va harflar bilan tanishtirishda, ularni sintezlab
o‘qishga o‘rgatishda o‘zbek tilining fonetik xususiyatlarini hisobga olishi zarur.

Savod o‘rgatish analitik-sintetik tovush metodiga asosan olib boriladi. So‘z
bo‘g‘inga bo‘linadi, bo‘g‘indan kerakli — o‘rganilayotgan tovush ajratilib olinadi,
tahlil qilinadi, o‘rganiladigan harf bilan sintezlanadi, shu asosda harf va butun
o‘qish jarayoni o‘zlashtiriladi. Bunda o‘zbek tili grafik tizimi, tovushlami yozuvda
belgilash xususiyatlari hisobga olinadi. Savod o‘rgatishda o‘zbek tili grafik
tizimining quyidagi xususiyatlarini hisobga olish muhim ahamiyatga ega:
1. Savod o‘rgatishda tovush-harf bilan tanishtirish unlilardan boshlanadi.
Hozirgi o ‘zbek tilida 6 ta unli fonema mavjud: a, o, i, e, u, o‘.
E harfi so‘z va bo‘g‘in boshida qo‘llanadi (ekin, echki, aeroplan), undoshdan
keyin o‘rta keng lablanmagan unli tarzida o‘qiladi (kel, tez).
Savod o‘rgatishda oldin so‘z boshida keladigan e, so‘ngra undoshdan keyin
keladigan e tovush-harfi bilan tanishtiriladi.
O harfi o‘zbekcha, umuinturkiy so‘zlarda quyi keng, lablangan о tovushini
ifodalaydi, ruscha-baynalmilal so‘zlarda urg‘usiz bo‘g‘inda a tarzida (botanika), o‘
tovushi kabi (tonna), qisqa i tarzida (traktor) ta laffuz qilinadi. Shuning uchun bu
unli qatnashgan ruscha-baynalmilal so‘zlar savod o‘rgatish davridan so‘ng o‘quv
jarayoniga kiritiladi.
A tovushi bahor, savol kabi so‘zlarda о kabi, mitomala, munosabat kabi
so‘zlarda i tovushiga yaqin talaffuz qilinadi, lekin a yoziladi.
U tovushi qovun, sovim kabi so‘zlarda i tovushiga yaqin talaffuz etilsa ham u
yoziladi.
1 tovushi bilan, sira kabi so‘zlarda talaffuz etilmasa ham yozuvda doimo
saqlanadi.
2. O‘zbek tilida 24 ta undosh tovush bor. Yozuvda ular 23 ta harf bilan
ifodalanadi: shulardan 3 tasi harf birikmasi, 21 tasi yakka harf bilan belgilanadi.
Ular quyidagilar: b, d, f, g, h, j (jurnal), j (jo ‘ja ), k, 1, m, n, p, q, r, s, t, v, x, y, z,
g‘, sh, ch, ng. UndoshJarni o‘rgatishda ham muayyan tartibga, talabga asoslaniladi.
Alifbo davrida undosh tovushlar bilan tanishtirishni sonor, ya’ni ovozdor
tovushlar bilan boshlash maqsadga muvofiqdir. Chunki sonor tovushlami bo‘g 'in
va so‘z tarkibidan ajratib olish oson. Lekin ng sonor undoshi n va g undosh

tovushlari va harflari bilan tanishtirilgach, o‘rgatiladi. Harf birikmalarini
o‘rgatishdagi qiyinchilik hisobga olingan holda, ularning alifbe davrining oxirgi
bosqichida o‘rganilishi maqsadga muvofiqdir. J harfi ikki tovushni ifodalaydi,
shuni hisobga olib, unga alohida darslar ajratiladi. Birinchi darsda portlovchi j
tovushini o‘rgatish, talaffuzini tushuntirish, analitik-sintetik mashqlar yordamida
ko‘nikmalar hosil qiliinadi, keyingi darsda esa sirg‘aluvchi j tovushi va uning
talaffuzi o‘rgatiladi. So‘ng bu ikki tovushning talaffuzidagi farq taqqoslash usuli
orqali tushuntiriladi. Berilgan bilim analitik-sintetik mashqlar yordamida
mustahkamlanadi.
Sh tovushini ifodalovchi sh harf birikmasi ham s va h harfi bilan, ch tovushini
ifodalovchi ch harf birikmasi h harfi bilan tanishtirilgach, o‘rgatiladi. O‘quvchilar
bu harf birikmalarini bir yaxlit tovush sifatida o‘qish va yozishga ko‘nikishlari
lozim. Bu davrda s’h (is’hoq) tarzida o‘qiladigan holatga to‘xtalmaydi.
Jarangsiz jufti borjarangli undoshlar talaffuzi (b-p, d-t, v –f, g-k, Z-s kabi)
haqida dastlabki amaliy tushunchalar hosil qilinadi, ularning talaffuzi va
yozilishiga e’tibor qaratiladi.
X va h tovushlarining talaffuzi va imlosi haqida ham dastlabki tushunchalar
beriladi, ulami farqlash bo‘yicha maxsus mashqlar ham uyushtiriladi.
Tutuq belgisi ( ’) unli tovushdan so‘ng kelsa, uni cho‘zib talaffuz qilishga,
undosh tovushdan so‘ng kelsa. undoshni unlidan ajratib talaffuz qilishga xizmat
qilishi haqida ham tushunchalar berilib, asta-sekin uni qo‘llashga doir ko‘nikmalar
shakllantiriladi.
Savod o‘rgatish jarayonida harflaming 4 xil (bosma, yozma, bosh va kichik)
shakli va ularning ishlatilish o‘rni o‘rgatiladi.
O‘quvchilarni o‘qishga o‘rgatish bo‘g‘in asosida olib boriladi.
Bo‘g‘inlab o‘qishga o‘rgatish uchun so‘zni bo‘g‘inga bo‘lish, bo‘g‘in
chegarasini aniqlashni o‘rgatish muhim sanaladi. Savod o‘rgatish davrida
o‘quvchilar so‘zlarni bo‘g‘inlarga to‘g‘ri ajrata olsalar, o‘qish ko‘nikmasini ham
yaxshi egallaydilar.

O‘quvchilarda chiroyli yozuv malakalarini hosil qilishda diqqat, sezgi, idrok
etish, xotira kabi psixofiziologik funksiyalar ishtirok etadi. Yozish jarayoni ko‘rish
va eshitish sezgilari orqali idrok qilinadi. Demak, idrok etilishi lozim bo‘lgan
material tasvirini yaqqol ko‘rsatish, bayonning ravshan va izchil bolishi, sinf
doskasiga hamma o‘quvchi ko‘ra oladigan qilib chiroyli yozish idrok etishning
muvaffaqiyatli chiqishini ta’minlaydigan omillardandir. O‘quvchilarda dastlabki
yozuv malakalarini hosil qilishda ularning irodasini mustahkamlashga e’tibor
berish lozim. Bunda o‘qituvchining bolalar bemalol bajara oladigan topshiriqlar
tanlashi katta rol o‘ynaydi.
O‘qituvchi o‘quvchilarni to‘g‘ri o‘tirishga o‘rgatishi, ularning erkin ishlashi
uchun zarur shart-sharoit yaratib berishi kerak. Buning uchun o‘quv yili boshida
o‘qituvchi maktab hamshirasi bilan hamkorlikda bolalarni yoshiga, bo‘yiga hamda
ko‘rish va eshitish qobiliyatlariga qarab partalarga o‘tqizishi lozim. O‘quvchilar
partasi sinfdagi asosiy jihoz bo‘lib, u o‘quvchilarning yoshlari va bo‘ylariga mos,
yozish va rasm chizish uchun qulay bo‘lishi va o‘quvchi o‘tirib-turganda xalaqit
bermasligi lozim. Avvalo o‘quvchilarni sifatli yozuv qurollari bilan ta’minlash
lozim. Ularning yozuv qurollarini muntazam nazorat qilib borish o‘qituvchining
muhim vazifasidir. Dastur talablari bo‘yicha 1-sinf o‘quvchilari “Alifbe” kitobiga
ilova tariqasida chiqarilgan “Yozuv daftari”dan foydalanadilar. “Yozuv daftari”
sifatli qog‘ozdan ishlangan, silliq va chiziqlari aniq ko‘rinib turadigan bo‘lishi
lozim. Daftardagi qiya chiziqlar oralig‘i 25 mm, qiyaligi 75°, kichik harflar
yoziladigan satr chizig‘i oralig‘i 5 mmga teng bo‘lishi lozim.
O‘quvchilar uchun tavsiya etiladigan sharikli yoki gelli avtoruchkalarning
yo‘g‘onligi ularning qo‘l barmoqlariga mos bo‘lib, uzunligi 130 mmdan
oshmasligi lozim. Yozuv sifati deganda, biz uning aniq va toza, bir xil qiyalikda va

balandlikda bo‘lishini, bir tekis silliq yozilishini tushunamiz. O‘quvchilarda yozuv
sifatlarini shakllantirish uchun o‘qituvchi quyidagi ko‘rsatmalarga amal qilishi
lozim:1) harf unsurlari va harflarni to‘g‘ri bog‘lab yozish; 2) yozuvni 75° qiyalikda
yozishga o‘rgatish; 3) har bir qatordagi harflarning bir xil balandlikda bo‘lishiga
erishish; 4) harf unsurlari, harflar va so‘zlar orasidagi masofalarni bir xilda
saqlash; 5) sinfdagi barcha o‘quvchilarning bir xil tezlikda ravon qilib yozishlariga
erishish.
Yozuv malakalarini shakllantirishning quyidagi usullari mavjud:
1. Namunaga qarab yozish. Chiroyli yozuvga o‘rgatishning eng asosiy
usullaridan biri harflarning shaklini namuna qilib ko‘rsatish va yozdirishdir. Har
bir harf namunasi doskada barcha o‘quvchilarning diqqatini jalb qilgan holda yoki
ayrim o‘quvchilarga daftarda alohida-alohida ko‘rsatib berilishi lozim.
O‘quvchining vazifasi esa doskada eslab qolgan shakllarini (harf, bo‘g‘in, so‘zlar)
o‘z daftarlariga to‘g‘ri aks ettirishdir. O‘qituvchi tomonidan har bir harf yoki
harflarning bog‘lanishi, og‘zaki yoki doskada tushuntirish orqali, qo‘lni qayerga
qo‘yish kerakligi, qayerda qo‘l harakatining burilishi va qayerda bu harakat
uzilishi, harflarning baland-pastligi qay darajadaligi kabilar ko‘rsatmalar orqali
tushuntiriladi. Keyinchalik o‘quvchilar ham u yoki bu harfning yozilishini
o‘qituvchi bayon etgan tarzda tushuntirib beradilar.
2. Namunaga qarab ko‘chirib yozish. Bu juda qadimiy usul bo‘lib, hozirgi
kunda ham u o‘z qimmatini yo‘qotgani yo‘q. O‘quvchilar, asosan, harflarning
shaklini “Yozuv daftari”dagi namunaga qarab ko‘chirib yozadilar. Namunaga
qarab ko‘chirib yozish tayyor harflarning ustidan yozishga nisbatan ancha
murakkab bo‘lib, ularning har ikkalasini qaysi vaqtda qo‘llashni o‘qituvchi yaxshi
bilishi kerak. Tayyor holdagi nuqtalar bilan ifodalangan harflar ustidan qo‘lni
yurgizib mashq qilish ixtiyorsiz jarayon bo‘lib, o‘quvchilar bu topshiriqni oson
bajaradilar. Masalan, O bosh harfi quyidagicha mashq qildiriladi:

O‘quvchilarning daftarlarida o‘qituvchi tomonidan yozib ko‘rsatilgan har bir
namuna chiroyli va aniq yozilishi lozim. Yozuv daftarida berilgan namunaga qarab
yozdirish o‘qituvchining vaqtini tejaydi hamda unumli ishlash uchun imkoniyat
yaratib beradi.
3. Nusxa ko‘chirish. Bu usul harf shaklini to‘g‘ri tasavvur eta olmaydigan,
yozishda daftar chiziqlaridan pastga tushib yoki chiqib ketadigan o‘quvchilar
uchun qo‘llanadi. Masalan, o‘quvchi “B” harfini yozishda xatoga yo‘l qo‘yayotgan
bo‘lsa, o‘qituvchi ularni nuqtalar bilan ifodalab, daftarga qalamda yozib ko‘rsatadi,
o‘quvchi esa uning ustidan siyoh yurgizib chiqadi. Bu usul o‘quvchining shu harf
haqidagi tasavvurini kengroq shakllantiradi.
Ayrim hollarda nuqtalar ifodalangan harflar orasini kengroq tashlab, ular
orasida mustaqil mashqlarni ham tashkil etish mumkin. Shundagina o‘quvchi shu
harfning yozilishi haqida to‘liq tasavvurga ega bo‘ladi.
4. Tasavvur orqali yozish. Bunda o‘qituvchi o‘quvchilarga qanday qilib
yozishni havoda ruchkaning harakati orqali ko‘rsatib, o‘quvchilar tasavvur hosil
qilganidan so‘ng daftarga yozishga ruxsat etadi. Bunday mashqlar o‘quvchilarning
qiziqishlarini o‘stiradi hamda jismoniy mashqlarni ham bajarish imkonini beradi.
5. Harflarning shaklini tahlil qilish. Harf va uning unsurlarini tahlil qilishni
turlicha amalga oshirish mumkin. Harflarni unsurlariga ajratib tahlil qilish, har bir
harfning necha unsurdan tuzilganligini, har bir unsur qanday shaklga ega
ekanligini, bu unsurlar boshqa harflar bilan bog‘lanishda qanday ko‘rinishga ega
bo‘lishini o‘quvchilar tasavvur etadilar. Ammo soddalashtirilgan harflar alfaviti
ko‘p harflarni unsurlarga ajratmay, bir butun shaklda yozishni tavsiya etadi.
Masalan, kichik b va l harflari unsurlarga ajratilmay, bir butun shaklda yoziladi.
6. Yozuv malakasini ongli o‘zlashtirish. Chiroyli yozuv qoidalarini yaxshi
bilish yozuv malakasining shakllanishiga yaqindan yordam beradi. Chiroyli yozuv
qoidalarini qisqa va tushunarli qilib bayon etish lozim, shundagina o'quvchilar uni

to‘liq o‘zlashtirishlari va amalda qo‘llashlari mumkin. Masalan, so‘zlarda
harflarning balandligini va qiyaligini bir xilda saqlash, so‘zlarda harf unsurlari va
harflar oralig‘ini bir xil uzoqlikda chamalab yozish kabi qoidalarni asta-sekin o‘z
o‘rnida o‘rgatib borish lozim. Yozuvning qiyaligi haqidagi tushunchalar chuqur
singdirilgandan so‘ng, harflarni bir xil masofada tekis yozish qoidalari o‘rgatiladi.
Harflarni qo‘l harakatini uzmasdan yozish qoidalari o‘rganilgandan so‘ng,
so‘zlarni qo‘l harakatini uzmasdan yozish qoidalari o‘rgatiladi. Ammo har bir
qoidani har darsda o‘quvchini bezdiradigan darajada takrorlash yaramaydi, unda
ongli ravishda o‘zlashtirish uchun mo'ljallangan qoidalar asqatishi mumkin.
7. Sanoq-ohang usuli. Bunda o‘qituvchi harf va uning unsurlarini sanash
orqali yozdirib tushuntiradi. Bu usulni ayniqsa savod o‘rgatish davrida keng
qo‘llash mumkin. Sanoq-ohang usuli harflarning tekis yozilishini ta’minlaydi va
harf unsurlarining tushib qolishiga yo‘l qo‘ymaydi; sekin yozadigan o‘quvchilarni
tez yozishga undaydi; o‘quvchilarga harakatlarni aniq va dadil bajarishni o‘rgatadi.
Ammo bu usuldan butun dars davomida foydalanish tavsiya qilinmaydi, chunki
o‘quvchilar charchab, yozuv sifatini pasaytirib yuborishlari mumkin. Sanoq-ohang
usulini qo‘llashda, asosan, harflarning asosiy unsuri “bir”, “ikki”, “uch” deb sanab
boriladi, yordamchi ulash unsuri esa “va” deb bog‘lanadi. Sanoq-ohang usulidan
bo‘g‘in, so‘z va gaplarni yozdirishda ham foydalanish mumkin.
8. Xatolar ustida ishlash. Bu usulni qo‘llashdan maqsad har bir o‘quvchini
o‘z xatosini mustaqil topa olishga va uni tuzatishga o‘rgatishdir. O‘quvchilarga o‘z
yozuvlaridagi harflarning to‘g‘ri yoki noto‘g‘riligini, qiyaligini, baland yoki past
yozilganligini tekshirib chiqish topshiriladi. O‘quvchilar navbati bilan o‘zlari yo‘l
qo‘ygan kamchiliklarni aytib beradilar, ayrim o‘quvchilarga o‘qituvchi yordam
beradi. Undan tashqari, o‘quvchilar o‘z kamchiliklarini yozuv daftarida berilgan
namunaga qarab taqqoslash orqali ham tuzatishlari mumkin. Ko‘pchilik
o‘quvchilarning takrorlangan bir xildagi xatolarini o‘qituvchi sinf doskasida tahlil
qilib, uni qanday tuzatish yo‘llarini ko‘rsatib beradi. Birinchi sinfda yozuv

mashqlarini tashkil etish birmuncha murakkab bo‘lib, u bir necha davrlarga
bo‘linadi va bir necha xil vazifalarni o‘z ichiga oladi. Bolalar o‘qituvchining
ko‘rsatmasiga asosan, doskaga yozgan harf va so‘zlarni ko‘rib boradilar, so‘z va
bo‘g‘inlarni tahlil qiladilar, nuqtachalar bilan ifodalangan harflarning ustidan
bo‘yaydilar. O‘qituvchi yozishga o‘rgatishdan avval to‘g‘ri o‘tirish qoidalarini
tushuntirib berishi, butun dars davomida qoidalarni eslatib turishi lozim. Yozuvga
o‘rgatish quyidagi qator tushunchalarni bilishni talab etadi: “baland-past”, “bir
xil”, “keng-tor”, “yaqin-uzoq”, “yuqoriga”, “teng”, “teng bo‘lmagan masofa”,
“to‘g‘ri-qiya”, “chapga-o‘ngga” va hokazo.
Tayyorgarlik davrida o‘tkaziladigan mashqlarni ma’lum guruhlarga bo‘lib,
mashqlarni soddadan murakkabga o‘tib bajarish lozim:
Ikkinchi guruh mashqlarida chiziqlarning qiya shaklda yozilishi ko‘rsatilib,
chiziqlar orasidagi masofani to‘g‘ri topish o‘rgatiladi. O‘quvchilar kichik harflar
yoziladigan chiziqlar orasiga qiya tayoqchalarni yozdirib mashq qildiriladi.
O‘qituvchi avval mashqni doskada namuna qilib ko‘rsatib beradi. O‘quvchilar esa
qizil qalamda qiya tayoqchalar chizadilar. O‘quvchilar birinchi qatorni yozib
bo‘lganlaridan so‘ng tekshirib chiqiladi va tahlil qilinadi. Yozilgan
tayoqchalarning bir xilligini tekshirish uchun ularning o‘rtasiga boshqa rangdagi
qalam bilan nuqtalar qo‘ydiriladi:
Agar nuqtalar baravar masofada bo‘lsa, o‘quvchi vazifani to‘g‘ri bajargan,
baravar masofada bo‘lmasa, xatoga yo‘l qo‘ygan bo‘ladi. Xatoga yo‘l qo‘ygan
o‘quvchilarga shu mashqni qayta bajartirish lozim.
Uchinchi guruh mashqlarida o‘quvchilarga “baland”, “yuqori” va “past”
tushunchalari anglatilib, chiziqlar orasini to‘g‘ri topish o‘rgatiladi. Bunda
o‘qituvchi doska yordamida daftarning yuqori chizig‘idan pastki chizig‘igacha
uzun tayoqchalar tushirishni, tayoqchalarning teng o‘rtasini topib nuqta qo‘yishni,
uzun tayoqchalarning o‘rtasiga qo‘yilgan kichik tayoqcha yotiq chiziq bilan

bog‘lanishini o‘rgatadi; so‘ng uzun tayoqchaning yarmidan, ya’ni nuqta qo‘yilgan
yeridan uning yoniga qiya tayoqcha chizishni topshiradi.
Birinchi guruh mashqlarida o‘quvchilar daftar chiziqlari bilan tanishtiriladi va
nuqtalarni ko‘z bilan chamalashga o‘rgatiladi. Bunda avvalo o‘quvchilarga bir xil
masofada nuqtalar qo‘yish o‘rgatiladi. Ularga “baravar masofa”, “yaqin”, “uzoq”
kabi tushunchalarni beriladi. So‘ng o‘quvchilar daftarning qiya holati bilan
tanishtiriladi. Bolalarga oldin daftarni tik, keyin esa qiya qilib qo‘yish topshiriladi
(daftarning pastki chap burchagi ko‘krak o‘rtasiga to‘g‘ri bo‘lishi lozim). So‘ngra
daftarning qiya va tik holatlari solishtirib ko‘rsatiladi hamda yozuvning qiyaligi
daftarning holatiga taalluqli ekanligi tushuntiriladi. O‘quvchilarning qalam
ushlashlari tekshirib chiqiladi va qizil qalam bilan bir qator nuqta qo‘yib chiqish
topshiriladi.
Doskada tayoqchalarning baland va pastligi taqqoslab ko‘rsatib beriladi.
Shundan so‘ng o‘quvchilar vazifani bajarishga kirishadilar.
To‘rtinchi guruh mashqlarida qiyaliklarga ega bo‘lgan chiziq unsurlarini
yozish o‘rgatiladi. Bunda avvalo uzun tayoqcha unsurini bir necha bo‘laklarga
bo‘lib, ularning orasidagi masofani bir xil saqlashga o‘rgatiladi (bu chiziqlar
jigarrang qalam bilan chizdiriladi). So‘ng tayoqchalarning baland-pastligi,
oralaridagi masofaning tengligi tekshirib chiqilgach, zangori rang qalam bilan har
xil qiyalikka ega botgan kichik baliq shaklini ifodalovchi chiziqlar chiziladi.
O‘quvchilar bu mashqni bajarish orqali oraliq masofani chamalashga va
qiyaliklarni to‘g‘ri saqlashga o‘rganadilar.
Beshinchi guruh mashqlarida o‘quvchilarga “keng” va “tor” tushunchasi
anglatilib; tagi ilmoqli kichik tayoqcha shaklidagi unsurni yozish o‘rgatiladi. Avval
tagi ilmoqli kichik tayoqcha unsuri har xil rangli qalamda bajariladi. So‘ng o‘tkir
burchak hosil qilib yozilgan unsur bilan tagi ilmoqli kichik tayoqcha unsurlari

qiyos qilib ko‘rsatiladi (tagi ilmoqli tayoqcha unsurlarining to‘g‘ri yozilishi
ko‘rsatib o‘tiladi, chunki bu unsur kichik harflarning yozilishida ko‘p uchraydi).
O‘quvchilarga bu qoidalar tushuntirilgandan so‘ng bir qatorga oralatib bitta kichik
to‘g‘ri tayoqcha va bitta tagi ilmoqli kichik tayoqcha unsuri yozdiriladi.
Oltinchi guruh mashqlarida ovalsimon shakl, yettinchi guruh
mashqlarida kichik harf unsurlarini qo‘shib yozish hamda ularning orasidagi
masofani to‘g‘ri saqlash o‘rgatiladi. Bu vazifani to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri
bajarilganligini ikkita unsur o‘rtasidagi bo‘shliqqa boshqa rangli qalam bilan nuqta
qo‘ydirish orqali ham bilish mumkin:
Agar o‘quvchi vazifani to‘g‘ri bajargan bo‘lsa, nuqta harf unsurlari orasiga
to‘g‘ri joylashadi, aksincha, noto‘g‘ri bajargan bo‘lsa, nuqta uchun joy topilmaydi.
Bunday usul bilan vazifani tekshirish o‘quvchilarda uchraydigan xatoning oldini
olishning birdan-bir to‘g‘ri yo‘lidir.
Sakkizinchi guruh mashqlarida ikki xil uzunlikdagi tayoqcha unsurlarini
yozish o‘rgatiladi:
Bu vazifa ham rangli qalam bilan bajariladi. O‘quvchilar bu tayoqchalarning
qaysi biri uzun, qaysi biri kalta ekanini solishtirib ko‘radilar. Doskada
tayoqchalarning baland va pastligi taqqoslab ko‘rsatib beriladi. Shundan so‘ng
o‘quvchilar vazifani bajarishga kirishadilar.
To‘rtinchi guruh mashqlarida qiyaliklarga ega bo‘lgan chiziq unsurlarini
yozish o‘rgatiladi. Bunda avvalo uzun tayoqcha unsurini bir necha bo‘laklarga
bo‘lib, ularning orasidagi masofani bir xil saqlashga o‘rgatiladi (bu chiziqlar
jigarrang qalam bilan chizdiriladi). So‘ng tayoqchalarning baland-pastligi,
oralaridagi masofaning tengligi tekshirib chiqilgach, zangori rang qalam bilan har
xil qiyalikka ega botgan kichik baliq shaklini ifodalovchi chiziqlar chiziladi.

O‘quvchilar bu mashqni bajarish orqali oraliq masofani chamalashga va
qiyaliklarni to‘g‘ri saqlashga o‘rganadilar.
Beshinchi guruh mashqlarida o‘quvchilarga “keng” va “tor” tushunchasi
anglatilib; tagi ilmoqli kichik tayoqcha shaklidagi unsurni yozish o‘rgatiladi. Avval
tagi ilmoqli kichik tayoqcha unsuri har xil rangli qalamda bajariladi. So‘ng o‘tkir
burchak hosil qilib yozilgan unsur bilan tagi ilmoqli kichik tayoqcha unsurlari
qiyos qilib ko‘rsatiladi (tagi ilmoqli tayoqcha unsurlarining to‘g‘ri yozilishi
ko‘rsatib o‘tiladi, chunki bu unsur kichik harflarning yozilishida ko‘p uchraydi).
O‘quvchilarga bu qoidalar tushuntirilgandan so‘ng bir qatorga oralatib bitta kichik
to‘g‘ri tayoqcha va bitta tagi ilmoqli kichik tayoqcha unsuri yozdiriladi.
Oltinchi guruh mashqlarida ovalsimon shakl, yettinchi guruh
mashqlarida kichik harf unsurlarini qo‘shib yozish hamda ularning orasidagi
masofani to‘g‘ri saqlash o‘rgatiladi. Bu vazifani to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri
bajarilganligini ikkita unsur o‘rtasidagi bo‘shliqqa boshqa rangli qalam bilan nuqta
qo‘ydirish orqali ham bilish mumkin:
To‘qqizinchi guruh mashqlarida o‘quvchilarga bir qator ovalsimon shaklni
chizdirib mashq qildirish, zangori qalam bilan oval shakli ichiga har xil masofada
tayoqchalar chizib chiqish topshiriladi. Har bir tayoqcha olma shaklining o‘rta
qismi, ya’ni uning o‘ng va chap tomonlari vazifasini bajaradi. Olma shaklining
tashqarisiga ham kichik tayoqcha chiziladi, bu esa uning bandi hisoblanadi.
Tayyorgarlik mashqlarini bunday tashkil etish o‘quvchilarni ruchka bilan
yozishga tayyorlashda katta rol o‘ynaydi.
Husnixat mashqlari o‘qituvchi tomonidan doskada yozib ko‘rsatilgan
namunalar asosida olib boriladi. Bunda yozuv daftaridagi va o‘qituvchining yozib
ko‘rsatgan namunasi o‘rtasida farq bo‘lmasligi kerak. O‘qituvchi yangi materialni
to‘liq tushuntirib bergach, shu materialni yozuv daftaridan qarab yozishga ruxsat
etadi. O‘quvchilar alifbega tayyorgarlik davrida ayrim mashqlarni bajargan
bo‘lishlariga qaramay, o‘qituvchi navbatdagi darsni e’lon qilishi bilan birga yozuv
qurollarini qayta tekshirib chiqishi hamda quyidagi vazifalarni bajarishni maqsad
qilib qo‘yishi lozim:

1) barmoq va qo‘l mushaklarining harakatini o‘stiruvchi gimnastika
mashqlarini o‘tkazish;
2) doskaga mashqni yozib ko‘rsatish va asosiy diqqatni qayerga jalb etishni
tushuntirish (ayrim o‘quvchilar harfni qanday yozishni aytib berishlari mumkin);
3) yozuv daftarlaridan foydalanish va yozishni qayerdan boshlashni
tushuntirish;
4) partada to‘g‘ri o‘tirish, ruchkani to‘g‘ri ushlash, daftarni to‘g‘ri turish
qoidalarini eslatib o‘tish;
5) har bir qatorga nechta harf yozishni tushuntirish, o‘quvchilarning yozuvini
muntazam kuzatib borish;
6) ishning birinchi qismi tugagandan so‘ng (o‘qituvchining savoliga qarab)
o‘quvchilarning yozuvlarini doskadagi namuna bilan solishtirib, yo‘l qo‘yilgan
xatolarini topishga o‘rgatish;
7) topshiriqni qayta tushuntirish orqali o‘quvchilardagi kamchiliklarni
bartaraf etish;
8) jismoniy mashq daqiqalarini o‘tkazish;
9) ko‘z bilan daftar orasidagi masofani to‘g‘ri saqlashga o‘rgatish.
Bunda mashqlarni bajarishda uni tahlil qilish, qo‘shimcha ko‘rsatmalar berish
kabilar zarur bo’ladi. Shu bilan bir qatorda, bu davrda o‘quvchilarni asta-sekin
yozuv daftaridan to‘g‘ri foydalanishga ham o‘rgatib boriladi. O‘qituvchining
ko‘rsatmasiga binoan, o‘quvchi daftardan zarur mashqni topishi va bajarishi lozim.
Alifbegacha bo‘lgan davrdan boshlab e'tibor harf va uning unsurlarini bir xil
balandlikda, qiyalikda va qalinlikda yozishga qaratiladi.
Alifbe davrida bolalarni yozishga o‘rgatishda o‘quvchilarga harf va uning
unsurlari alifbe kitobida ko‘rsatilgan tartibda o‘rgatiladi. Bunda bajariladigan
asosiy grafik ishlar quyidagilardan iborat bo’lishi kerak:
1) kichik va bosh harflarni alifbe tartibida yozish;
2)bo‘g‘in va so‘zlarda harflarni qo‘shib yozish;
3) qo’l harakatini uzmay yozishga o‘rgatish;
4) harflarning qiyaligini va enini to‘g‘ri saqlashga o‘rgatish.

“Yozuv daftari” savod o‘rgatish davrida o‘quvchilarda yozuv malakalarini
shakllantiradi. Unda harflarning o‘rni va shakli aniq berilib, o‘quvchilar shu
namunalarga qarab yozadilar. Ba'zi bir betlardagi nuqtachalar bilan berilgan
harflarning ustidan ruchka yurgizib chiqish orqali o‘quvchilar shu harf shaklini
to‘g‘ri tasavvur qilishga o‘rgatiladi. Bu mashqlarni barcha o‘quvchilarga qo‘llash
shart emas. Uni xunuk yozadigan va harflarni yozishda qiynalayotgan
o‘quvchilarga qo‘llash mumkin. “Yozuv daftari”dan o‘quvchilar alifbe davrida
foydalanadilar. “Yozuv daftari”ga yozdirishga boshlashdan oldin ularga sinf
partasida o‘tirish qoidalari, ruchkani to‘g‘ri ushlash, daftarni to‘g‘ri tutish qoidalari
eslatib o‘tiladi. Alifbe tartibida harflarni yozishda quyidagi tavsiyalardan
foydalanish mumkin:
Kichik harfi cho‘zinchoq doira shaklida bo‘lib, uni ikki xil shaklda ulash
unsuri va ulash unsurisiz yozdirib mashq qildiriladi.
Katta harfi bir butun shaklda yozilib, kichik harflar bilan yordamchi ulash
unsuri orqali bog‘lanadi.
Kichik harfi ikki unsurdan iborat bo‘lib, kichik to‘g‘ri tayoqcha, tagi va usti
ilmoqli kichik tayoqchadan iborat bo‘lib, qo‘l uzmasdan qo‘shib yoziladi:
Katta harfi unsurlarga ajratilmay bir butun shaklda yoziladi, kichik harflar
bilan yordamchi ulash unsuri orqali bog‘lanadi.
Kichik harfi kichik cho‘zinchoq doira va osti ilmoqli kichik tayoqcha
shaklidan iborat. Bu harfni yozish uchun avval cho‘zinchoq doira, so‘ng osti

ilmoqli kichik tayoqcha unsuri yoziladi. Bu harf o‘zidan oldin va keyin kelgan
harflar bilan qo‘l harakatini uzmay bog‘lanadi:
Katta harfi unsurlarga ajratilmay, bir butun shaklda yoziladi. Buning uchun
daftar chizig‘ining sal yuqorisiga ruchkaning uchini qo‘yib, pastki chiziqchaga
yarim oy shakli chiziladi. Uni harf qiyaligiga nisbatan tikroq qilib yuqoriga davom
ettiriladi hamda daftarning yuqori chizig‘iga yetkazmay turib (taxminan 1 mm
masofada) pastga 75° qiyalikda to‘g‘ri tayoqcha unsuri tushiriladi va qo‘l
harakatini uzmay turib, shu chiziq bo‘ylab yana yuqori ko‘tarib, tugunchali unsuri
yoziladi:
Kichik harfini yozish uchun daftar chizig‘idan pastga qarab kichik tayoqcha
tushiramiz va uni pastki chiziqqa yetkazmay turib, o‘ngga buramiz va yuqoriga
qarab davom ettiramiz. Osti ilmoqli kichik tayoqchaning ustiga nuqta qo‘ysak “i ”
harfi hosil bo’ladi.
Katta harfi qo‘l harakatini uzmasdan bir butun shaklda yoziladi:
Kichik harfi uch unsurdan, kichik to‘g‘ri tayoqcha, usti ilmoqli kichik
tayoqcha va tagi ham, usti ham ilmoqli kichik tayoqchadan iborat bo‘lib, bir butun
shaklda yoziladi:
Katta harfi uch unsurdan iborat bo‘lib, bu harf qo‘l harakatini uzmasdan
yoziladi.

Kichik harfi osti ilmoqli uzun tayoqchadan iborat bo‘lib, “belbog‘i so‘z
tugagandan so‘ng qo‘yiladi:
Katta harfi ikki unsurdan iborat bo‘lib, yozishda qo‘l harakati uziladi.
Kichik harfi unsurlari ajratilmay bir butun shaklda yoziladi:
Katta harfi bir butun shaklda qo‘l harakatini uzmay yoziladi va o‘zidan
keyingi kichik harflar bilan oson bog‘lanadi:

Kichik harfi unsurlarga ajratilmay, bir butun shaklda yoziladi. Uni ikki xil
ko‘rinishda, bog‘lovchi unsur orqali va yopiq holda yozish mumkin:
Katta harfi ikki unsurdan iborat bo‘lib, birinchi unsur pastdan yuqoriga qarab
yoziladigan chiziq va ikkinchi unsur ikki yarim cho‘zinchoq doiradan iborat:
Kichik harfi uch unsurdan iborat bo‘lib, birinchi unsur usti tugunchakli uzun
tayoqcha shaklida, ikkinchi unsur kichik doira shaklida, uchinchi unsur esa ham
usti, ham tagi ilmoqli kichik tayoqcha shaklida yoziladi:
Katta harfi ikki unsurdan iborat bo‘lib, ikkinchi unsuri ham usti, ham tagi
ilmoqli tayoqchadan iborat bo‘lib, keyingi kichik harflar bilan oson bog’lanadi:

Kichik harfi ikki unsurdan iborat bo‘lib, birinchi boshlanish unsuri
to‘lqinsimon shaklda, ikkinchi unsuri esa tagi ilmoqli kichik tayoqcha shaklida
yoziladi:
Katta harfi “R” katta harfiga ”B” o‘xshash bo‘lib, faqat uchinchi unsure bilan
farq qiladi:
Kichik harfi cho‘zinchoq doira shaklidagi “o” ” harfining ustiga kichik
ko‘ndalang to‘lqinsimon chiziqcha chizish orqali hosil bo‘ladi:

Katta harfi “O”ustiga ko‘ndalang to‘lqinsimon chiziqcha chizilsa harfi hosil
bo‘ladi:
Kichik harfi ikki unsurdan iborat, birinchi unsuri kichik cho‘zinchoq doira
shaklida, ikkinchi unsuri esa osti ilmoqli uzun tayoqchadan iborat:
Katta harfini yozishda qo‘l harakati uzilmaydi va bir butun shaklda yoziladi.
Ammo kichik harflar bilan qo‘shimcha chiziqcha orqali bog‘lanadi:
Kichik harfi ikki usti ilmoqli kichik tayoqchadan iborat bo‘lib, ular qo‘shib
yoziladi:

Katta harfi ikki unsurdan iborat bo‘lib, birinchi unsuri ham usti, ham tagi
ilmoqli uzun tayoqcha shaklidan, ikkinchi unsuri esa tagi ilmoqli uzun tayoqcha
shaklidan iborat:
Kichik harfi ikki unsurdan iborat bo‘lib, birinchi unsuri osti ilmoqli kichik
tayoqcha shaklidan, ikkinchi unsuri esa uzun tayoqcha shaklidan iborat:

Katta harfi ham ikki unsurdan iborat bo‘lib, birinchi unsuri tagi va usti ilmoqli
tayoqcha shaklidan, ikkinchi unsuri esa tagi tugunchakli uzun tayoqcha shaklidan
iborat. Ammo uning unsurlari bir butun shaklda yoziladi:
O‘qishning dastlabki bosqichida orfografik o‘qishdan foydalaniladi, asta-
sekin orfoepik o‘qish ko‘nikmalari shakllantiriladi. Talaffuzi yozilishiga mos
kelmaydigan tovushlar ishtirok etgan so‘zlar oldin orfografik, so‘ngra orfoepik
o‘qib beriladi va ulaming o‘qilishi bilan yozilishi taqqoslanadi. O‘quvchilar
muayyan darajada tushunchaga ega bo‘lganlaridan so‘ng orfoepik o‘qish mashq
qilinadi. O‘qish va yozish jarayonining psixofiziologik tavsifi. O‘qish ham, yozish
ham murakkab nutq faoliyati hisoblanadi. Bu jarayonlar kichik yoshdagi
o‘quvchidan iroda, aql, hatto jismoniy harakatni ham talab qiladi.
Tovush metodi bilan savod o‘rgatilganda, so‘zning eng kichik bo‘lagi, ya'ni
nutq tovushlari asos qilib olinadi. So‘zning ma’nosini o‘zgartira oluvchi har bir
tovush yozuvda harf orqali ifodalanishi: so‘zda tovushlar almashinishi, ortishi yoki
kamayishi natijasida boshqa bir yangi so‘z hosil bo‘lishi mumkinligi bolalar
ongiga yetkaziladi. Keyingi yillarda ham xat savod tovush metodida
o‘rgatilmoqda. Atoqli metodistlar (S. P. Redazubov, A. I. Voskresenskaya, K.

Qosimova, Y.Abdullayev, O. Sharafiddinov va boshq.) tovush metodida xat-savod
o‘rgatishni takomillashtirdilar. Arab alilbosida yozuvni o‘rgatish qiyin bo‘lgan. Bu
alifbodagi harflar so‘zda qo‘llash o‘rniga qarab, har xil shaklda yozilgan, bu
yozuvni o‘rganishini qiyinlashtirgan. Shuning uchun ko‘p maktablarda bolalarga
(o‘qish o‘rgatilib yozuv o‘rgatilmagan, chunki domla va otinoyilarning ko‘pchiligi
o‘qishni bilib, yozishni bilmagan. Eski maktabda yozish chiziqsiz tekis oq
qog‘ozga dastlab yo‘g‘onroq savag‘ich qalamda o‘rgatilgan; bolalar yozishni ozroq
o‘rganganlaridan keyin qamish qalamda ham yozishgan, ularga ruchkada yozishga
ruxsat etilmagan. Yozishni o‘rgatish alifbo tartibida harflaming alohida-alohida
shaklini yozdirishdan boshlangan. Avval alifbe yozish o‘rgatilgan, keyin o‘xshash
shaklli harflar bandlarga bo‘linib, o‘xshash unsuri bo‘lmaganlari esa ayrim-ayrim
yozdirilgan. Ba’zi domlalar ayrim harflarning elementlarini yozishni ham alohida
mashq qildirganlar. Shundan keyin harflarni nusxaga qarab alifbo tartibida katta-
katta qilib yozish (bunday yozish bir-ikki yilga cho‘zilgan) o‘rgatilgan.
Shundan keyin harflarni bir-biriga qo‘shib yozish mashqi boshlangan. Bu
mashqni murakkabbot deyilgan. Harflarni bir-biriga qo‘shib yozish mashqi bir
necha bosqichga bo‘linib, harf birikmalarining ma’no anglatish-anglatmasligi
umuman e’tiborga olinmagan, qanday qo‘shilish mashq qilinavergan. Ko‘pgina
eski maktablarda bunday mashq “abjad yozish” bilan tugallangan.
Murakkabbotdan keyin bayt, qit’a va ruboiylarni ko‘chirib yozish mashqi
boshlangan. Bu mashqni muqattaol deyilgan. Bu mashqqa ham juda ko‘p vaqt
sarflangan; u ma’noli so‘zlarni yozish bilan boshlanib, duoyi salom (insho) yozish
bilan tugallangan. Bola duoyi salom yozishni bilsa, “xati chiqqan” hisoblangan.
1.3 Boshlang‘ich ta’limda harf va tovushlarning o‘rgatishning yo‘llari
Yozuvni o‘rgatish va husnixat mashq qildirishda “Mufradot” kitobidan
foydalanilgan. Bu kitobchada har uchala mashq turi, ba’zi nashrlarda esa insho
namunalari berilgan.
Eski maktabda yozuvga o‘rgatishning birdan-bir yo‘li ko‘chirib yozuv —
nusxa ko‘chirish hisoblangan, natijada bolada yozma nutq ko‘nikmasi hosil
qilinmagan. Bu mashq bolani juda zeriktirgan, hech o‘ylanmasdan yozishga

odatlantirgan. Maktabxonada ijodiy ko‘chirib yozuv mashqlarining, shuningdek,
boshqa usullarning qo‘llanilmaganligi orqasida bola chiroyli ko‘chirib yozish
ko‘nikmasini hosil qilgan bo‘lsa ham, o‘z fikrini yozma ifoda qila olmagan, eng
oddiy jumlalarni ham zo‘r-bazo‘r xato bilan yozgan. Eski maktablarda,
madrasalarda o‘zbek tili o‘qitilmagan, natijada eski maktab bolalarigina emas,
hatto madrasada bir necha yil umr o‘tkazgan ba’zi bolalar ham o‘z ismini to‘g‘ri
yozishni bilmaganlar. Arabchada to‘g‘ri, chiroyli yozuvga o‘rgatish uchun xivalik
shoir Shermuhammad Avazbey o‘g‘li Munisning (1778-1829) “Savodi ta’lim”
kitobidan foydalanilgan. Rus-tuzem maktablarida o‘qish va yozishni o‘rgatish,
odatda, bir vaqtda boshlanib, bir-biriga bog‘lab olib borilgan, har kuni awal o‘qish,
keyin yozuv darsi bo‘lgan; o‘qish va yozish onglilik tamoyili asosida o‘rgatilgan;
bolalar qaysi tovush, bo‘g‘in, so‘z yoki gapni o‘qiyotgan yoki yozayotganini aniq
tasavvur qilgan, ma’nosiga tushungan, arabcha harfning yolg‘iz shaklini yoxud
biror harfning elementini yozayotganligini ongli ravishda bilgan. Rus-tuzem
maktablarining o‘zbekcha sinfida ko‘chirib yozishga va diktantga ko‘p vaqt sarf
etilgan. Bulardan tashqari. insho (turli tilxat, duoyi salom va savdo ishiga oid har
xil xatlar) yozishga ham o‘rgatilgan.
Savod o‘rgatishda analitik-sintetik tovush metodi Analitik-sintetik (tovush-
tarkib) tovush metodiga K.D.Ushinskiy asos solgan. Bu metod hozirgi kunga qadar
ancha takomillashdi. Shu bois analitik-sintetik tovush metodining an’anaviy hamda
shakllanish, tashkil topish jarayonidagi tamoyillari quyidagilardan iborat:
1. Savod o‘rgatishda analitik-sintetik tovush metodi shaxsni shakllantirish
maqsadiga ko‘ra ta’limiy va o‘stiruvchi xarakterda bo‘ladi, nutqiy mashqlar orqali
aqliy o‘sishini ta'minlaydi, o‘qishning ongli bo‘lishini talab etadi.
2. Analitik-sintetik tovush metodi tashkiliy tomondan quyidagi ikki davrga
bo‘linadi:
a) alifbegacha tayyorlov davri;
b) alifbo davri.
Bunda yozuvga o‘rgatish o‘qishga o‘rgatish bilan parallel holda olib boriladi.

3. Analitik-sintetik tovush metodida psixolingvistik nuqtai nazardan
quyidagilarga e’tibor qaratiladi:
a) savod o‘rgatish bolalaming jonli nutqiga, ular egallagan nutq malakasiga
asoslanadi;
b) savod o‘rgatishga tovush asos qilib olinadi, unda tovushni ajratishga, analiz
va sintez qilishga, tovushlar artikulatsiyasiga, bolalarda fonematik eshitishni
rivojlantirishga katta ahamiyat beriladi;
d) o‘qish birligi sifatida bo‘g‘in olinadi, bo‘g‘in ustida ishlashga katta
ahamiyat beriladi.
Metodning shakllanish va tashkil topish jarayonidagi tamoyillari
quyidagilardir:
1. Ta’lim jarayonini tashkil etish nuqtayi nazaridan: savod o‘rgatish
jarayonida o‘quvchilarga differensial va individual yondashish (bolaning umumiy
rivojlanishi hamda o‘qish va yozishga tayyorligiga bog‘liq).
2. O‘qitishning istiqboli nuqtai nazaridan: grammatika, so‘z yasalishi,
imlo, leksikologiyaga oid bilimlarni nazariyasiz amaliy asosda muntazam berib
borish.
3. Psixolingvistik nuqtai nazaridan: tovush va harfni o‘qitishning qulay
usulini izlash, tovush va harflaming mosligini, osonligini, ta ’limning tarbiyaviy va
o‘stiruvchi xarakterini hisobga olish. Ta’lim jarayonida o‘quvchilarga tarbiya ham
berib boriladi. Tarbiyalash didaktikaning muhim tamoyillaridandir. Maktabda
axloqiy tarbiya beriladi, ilmiy dunyoqarash elementlari shakllantiriladi. Bolalar
darsda ommaviy siyosiy tushunchalarni egallaydilar.
“Alifbe” sahifalarida do‘stlik, baynalmilal munosabat, bolalar mehnati, tabiat,
kattalar mehnati. bolalar o‘yinlari, oila, maktab hayotiga oid rasmlar berilgan, turli
mavzularda matnlar keltirilgan.
Bular bolalarda o‘zaro do‘stlik, mehnatsevarlik, mehnatni qadrlash, kattalarga
hurmat, kichiklarga izzat, tabiatni sevish va asrash, hayvonot dunyosiga qiziqish,
ularni muhofaza qilish, maktab va o‘qishni sevish, umuman, estetik tarbiyani

shakllantiradi. Demak, bolalarga axloqiy, g‘oyaviy-siyosiy, mehnat va estetik
tarbiya berish ham savod o‘rgatish vazifasiga kiradi.
Bolalaming savod o‘rgatishga tayyorgarligini o‘rganish. Savod o‘rgatishni
to‘g‘ri tashkil etish uchun bolalaming unga nutqiy tayyorgarligini maxsus
o‘rganish talab etiladi. Oldin bolalami maxsus o‘rganish avgust oyida, hatto undan
oldin — bahordan boshlangan.
Bunda 1-sinfga keladigan o‘quvchining oilasiga yoki bolalar bog‘chasiga
borilgan, suhbat o‘tkazilgan, bolalaming umumiy bilim saviyasi aniqlangan.
Hozir 1-sinfga qabul qilinadigan bolalar savod o‘rgatishga maxsus
tayyorlanyaptilar. Ular uchun bir-ikki, ba’zi joylarda uch-to‘rt oylik tayyorlov
sinflari tashkil qilingan. Tayyorlov mashg‘ulotlarda bolalar tovush-harf bilan
tanishtirilyapti, elementer tarzda yozuvga ham o‘rgatilyapti. Metodistlar tayyorlov
sinflar uchun aniq talablar, metodik tavsiyalar ishlab chiqishmoqda. Tayyorlov
sinflarning ta’lim mazmuni va tashkil etish muddati bir xil bo‘lmasa-da, lekin bu
davrda bolalaming nutqiy tayyorgarfigini o‘rganish uchun quyidagilarni aniqlash
tavsiya etiladi:
1. O‘qish ko‘nikmasini aniqlash.
a) so‘zni sidirg‘a o‘qiydi;
b) bo‘g‘inlab o‘qiydi;
d) harflab o‘qiydi (noto‘g‘ri o‘qish);
e) anchagina harflarni biladi, lekin o‘qishni bilmaydi;
f) ayrim harflarni taniydi.
2. Yozuv ko‘nikmasi.
a) hamma harfni yozishni biladi, so‘z yozadi (bosma yoki yozma):
b) ayrim harflarnigina yozishni biladi (bosma yoki yozma);
d) yozishni umuman bilmaydi.
3. Tovushni tahlil qilishga tayyorgarligi.
a) so‘zni bo‘g‘inlarga boMadi;
b) so‘z yoki bo‘g‘indagi tovushni ajratadi;
d) hamma tovushni to‘g‘ri talaffuz qiladi;

e) ayrim tovushlami noto‘g‘ri talafTiiz qiladi (qaysi tovushlar ckani hisobga
olinadi);
f) nutqining baland yoki pastligi, diksiyasiga e’tibor qaratiladi.
4. Og‘zaki bog‘lanishli nutqi. She’rni yoddan o‘qish.
a) 3 ta yoki undan ortiq she’rni biladi, uni zavqlanib aytadi;
b) 1-2 ta she’rni biladi, aytishga uyaladi;
d) birorta she’rni yoddan o‘qishni bilmaydi.
5. Og‘zaki bog‘lanishli nutqi. Ertak aytish.
a) bir yoki bir nechta ertakni biladi va aytib bera oladi;
b) ertakni biladi va uni aytishga harakat qiladi, lekin ayta olmaydi;
d) ertak avtishni bilmaydi, o‘rganishga ham harakat qilmaydi.
6. Og‘zaki bog‘lanishli nutqi. Fikr bayon qilish (“Rasmda nimalar
ko‘rayotganingni aytib ber”).
a) 20 so‘zdan ortiq bog‘lanishli hikoya, bir necha gap tuza oladi;
b) 10 tadan 20 tagacha so‘z, bir necha gap tuza oladi;
d) 10 tagacha so‘z bilan bog‘lanishli nutq tarzida javob qaytara oladi;
e) 3-4 so‘z bilan qisqa javob bera oladi.
Shuningdek, bu jarayonda bola nutqining sintaktik qurilishi ham,
foydalanadigan so‘zlar doirasi ham o‘rganiladi, lo‘plangan materiallar ikki
variantda yoziladi:
a) har bir o‘quvchi haqida alohida ma’lumot (bu bolaga yakka yoki
differensial yondashish uchun kerak bo‘ladi);
b) sinf o‘quvchilari uchun umumiy ma’lumot (bu ma’lumotdan darsda sinf
o‘quvchilari uchun umumiy ishlar metodikasini tanlashda foydalaniladi).
Ma’lumki, o‘quvchilar 1-sinfga har xil tayyorgarlik bilan keladi. O‘quv
materiallari 1-sinf o‘quvchilari saviyasiga mos, izchil ravishda beriladi. Shunga
qaramay, har xil tayyorgarlik bilan kelgan o‘quvchilarning o‘zlashtirishlari turlicha
bo‘ladi. Bu savod o‘rgatish jarayonida o‘quvchilarga differensial va individual
yondashishni taqozo etadi.

Bunday yondashish ta’limning barcha bosqichlarida ham yaxshi natija beradi.
Differensial yondashishda o‘quvchilar guruhlarga bo‘linadi, har bir guruhning
saviyasiga va imkoniyatiga mos topshiriqlar beriladi.
Sinf o‘quvchilari 3 guruhga bo‘linishi mumkin. Topshiriqlar ham 3 variantda
ishlab chiqiladi.
O‘qituvchi sinfda frontal ishlash jarayonida 3 guruhdagi o‘quvchilar bilan
parallel ish olib boradi. 3 guruh uchun ham o‘quv materiali „Alifbe" hisoblanadi,
unga qo‘shimcha tarzda tarqatma materiallardan, jadvallardan, mustaqil ishlardan
foydalanish mumkin.
Alifbedagi o‘quv materiali yoki o‘qilayotgan matnning qiyin o‘rni oldin
tayyorgarligi puxta o‘quvchiga, so‘ng bo‘sh o‘quvchiga o‘qitiladi.
Ba’zi o‘quvchilar bilan darsdan tashqari vaqtda yakka tartibda ishlar olib
borishga ham to‘g‘ri keladi.
Savod o‘rgatish jarayoni Analitik-sintetik (tahlil-tarkib) tovush metodida
savod o‘rgatish jarayoni 4 oy davom etadi. Bu jarayon quyidagi 2 davrga bo‘linadi:
a) ailifbogacha tayyorgarlik davri (2 hafta);
b) alifbo davri (31 dekabrgacha davom etadi).
Alifbogacha tayyorgarlik davri. Bu davrning asosiy vazifasi o‘quvchilarni
maktab, sinf, tartib-intizom qoidalari va o‘quv qurollari bilan tanishtirish, nutq
o‘stirishga oid mashqlar o‘tkazib, fonematik eshitishni o‘stirishdan iboratdir.
Alifbogacha tayyorgarlik davri, o‘z navbatida, quyidagi 2 bosqichga
bo‘linadi:
1. Harf o‘rganilmaydigan bosqich (1 hafta).
2. Unli tovush va harf о 'rganiladigan bosqich (1 hafta).
1-bosqichda o‘quvchilarga og‘zaki va yozma nutq haqida, gap, so‘z, bo‘g‘in
va tovushlar haqida, nutqning gaplardan, gaplarning so‘zlardan tuzilishi,
so‘zlaming bo‘g‘inlarga bo‘linishi, bo‘g‘inlarning tovushlardan tashkil topishi
haqida ma’lumot beriladi, tovushlarning unli va undosh tovushlarga ajratilishi
o‘rgatiladi, ulardan amaliy foydalana bilish ko‘nikmalari hosil qilinadi. Bu
jarayonda maxsus nusxalar asosida o‘quvchilaming bog‘lanishli nutqi ustida

ishlanadi. Ularga ,,Alifbe“da berilgan rasmlar asosida hikoyalar tuzdirishdan
tashqari, o‘zlari bilgan she’r, ertak, hikoya, tez aytish, maqol, topishmoq, xalq
ashulalari, alla, qo‘shiqlar, latifalardan ayttiriladi. Tayanch so‘zlar asosida gap
tuzdirish, “Alifbe” sahifalaridagi so‘zlaming talaffuzi, o‘qilishi va ma’nolari ustida
ishlash kabi ishlar uyushtiriladi (Bu tarzdagi ishlar har bir darsda mavzularga
bog‘liq ravishda izchil davom ettirib boriladi).
Bu bosqichdagi yozuv darslarida o‘quvchilar yozuv daftari va yozuv
chiziqlari bilan tanishtirilib, harf elementlarini yozishga o‘rgatiladi, ularda
namunaga qarab grafik xatolarini aniqlash o‘z-o‘zini tekshirish, harf oralarining
tengligiga rioya qilish, chamalab yozish kabi ko‘nikmalar hosil qilinadi.
2-bosqichda unli tovush-harflar o‘rgatiladi. Bunda ularning quyidagi uch
xususiyatini o‘quvchilar amaliy ravishda puxta egallashlariga erishish lozim:
a) talaffuzda (og‘izda) to‘siqqa uchramasligi;
b) cho‘zib aytilishi;
d) faqat ovozdan tashkil topishi.
Shuningdek, bu bosqichda tovush bilan harfni farqlashga o‘rgatish ko‘zda
tutiladi. Ushbu bosqichdanoq tovush va harf o‘rtasidagi chegaraga qat’iy rioya
qilinadi. Bolalarga tovush haqidagi ma’lumotlar kitob ochtirilmay beriladi.
Tovushni ifodalovchi harf ko‘rsatilgach, harf ustida ishlanadi. Tovush va harfga
oid o‘ziga xos xususiyatlar (tovushlami talaffuz qilamiz, eshitamiz; harflarni
yozamiz, ko‘ramiz, o‘qiymiz) ham izchil ravishda o‘quvchilaming
o‘zlashtirishlarini hisobgaolgan holda sekin-asta tushuntirila boriladi.
Alifbo davri. Bu davr 31-dekabrgacha davom etib, unda o‘quvchilar
alifbodagi barcha unli va undosh tovush-harflar bilan tanishtiriladi. Undoshlar
osondan qiyinga tamoyili asosida joylashtiriladi. Oldin sonor tovushlar ( n, m, i
kabi), keyin esa sirg‘aluvchi va boshqa u n doshlar: ikki tovushni ifodalaydigan j ,
harf birikmalari ( ng, sh, ch), tovush bildirmaydigan tutuq belgisi (’) bilan
tanishtiriladi. O‘quvchilaming tovush va harfni yaxshi tanishlari, elementar
o‘qishni muvaffaqiyatli egallashlari uchun bo‘g‘inga bo‘lish, bo‘g‘in chegarasini
aniqlash, bo‘g‘indan tovushni ajratish, tovush va harf munosabatini aniqlash,

kesma harflardan bo‘g‘in tuzish va o‘qish, bo‘g‘in-tovush, tovush-harf tahlili kabi
mashqlardan foydalaniladi. Bu davrda bo‘g‘inlab o‘qish asosi shakllantiriladi: ikki
harfli ochiq ( na, ni, nut kabi ) , ikki harfli yopiq (in, ol kabi,), uch harfli yopiq
bo‘g‘inlarni (mon, lim, ti ! kabi,) o‘qishga o‘rgatiladi. Alifbo davrini o‘rganiladigan
tovush-harfning va o‘quv materialining murakkablik darajasiga ko‘ra 3 bosqichga
ajratish mumkin:
1) unli tovush-harflar, ovozdor, sirg‘aluvchi undoshlar, o-na, a-na, il, in, bi-
lan tuzilishidagi so‘zlar o‘rganiladigan bosqich;
2) artikulatsiyasi qiyin bo‘lgan r, k, k ab i undoshlar va yo ‘l-bars, do ‘st, rasm
kabi tuzilishdagi so‘zlar o‘rganiladigan bosqich;
3) o‘rganilganlar takrorlanib, harf birikmalari ng, sh, ch , 2 tovushni
ifodalaydigan j , tutuq belgisi ( ’) va jo‘ja, jurnal, jirafa, tong, so‘ng, bodring,
choynak, shudring va shu kabi so‘zlarni o‘qishga o‘rgatiladigan bosqich.
Fonetik ishlar sohasida jarangli va jarangsiz undoshlarni taqqoslashga,
ularning so‘z ma’nosini farqlashdagi holatini aniqlashga oid mashqlar o‘tkaziladi
( ziyrak — siyrak, dil — til kabi). Artikulyatsiyasi qiyin bo‘lgan undoshlar ng
(tong, rang, keng), lab-tish undoshi v,qorishiq undosh ch, jarangli portlovchi j ) va
jarangli sirg‘aluvchi— j (jurnal) kabilarni o‘rganishda tovush artikulatsiyasiga oid
ishlar qiyinlashadi.
Asosiy davming oxirlarida jarangsiz jufti talaffuz qilinadigan undoshli
so‘zlar: ko‘rib (ko‘rip), qaytdik (qayttik), aytib (aytip), ketayotib (ketayotip), tortib
(tortip), terib (terip), olib (olip), obod (obot), borishdi (borishti); qisqa talaffuz
qilinadigan i unlisi bor so‘zlar: bilan (blan), sira (sra); talaffuzda tushib qoladigan
undoshli so‘zlar: baland (balan), do ‘st (do‘s), Toshkent (Toshken), farzand
(farzan), daraxt (darax ) kabilarni yozilgandek o‘qish imloni o‘rganishga
tayyorlaydi. Bular avval orfografik, so‘ng orfoepik o‘qitiladi.
Yuqoridagi kabi so‘zlarni o‘qish bilan bo‘g‘inlab o‘qish malakasi
takomillashadi: o‘quvchilar talaffuzi va yozilishida farqlanadigan so‘zlarni ham
to‘g‘ri o‘qishga o‘rganadilar. Alifbo davrining oxirida o‘quvchilar quyidagi bilim
va ko‘nikmalarga ega bo‘lishlari zarur:

a) hamma tovushlami tanishi va har qanday holatda to‘g‘ri talaffuz qilishi;
b) so‘zning bo‘g‘in-tovush, tovush-harf tahlilini bilishi, so‘zdagi
tovushlarning izchil tartibini aniqlay olishi, kerakli tovushni so‘z va bo‘g‘inga
ajrata olishi;
d) kesma harf va bo‘g‘inlardan so‘z tuza olishi va o‘qishi;
e) 2-3-4 bo‘g‘inli so‘zlarni yaxlit, adabiy-orfocpik talaffuz bilan o‘qishi;
f) gaplarni ohangiga rioya qilib o‘qishi;
g) o‘zi o‘qigan matnning mazmunini tushunib, ongli o‘qishi;
h) o‘qigan matn mazmunini savollar asosida soddagina qilib qayta hikoyalab
berishi;
i) o‘qigan matnga sarlavha topa olishi;
j) to‘g‘ri, tez, ongli va ifodali o‘qish malakalariga ega bo‘lishi.
Alifbo davri yozuv darslarining vazifasi — kichik va bosh yozma harflarni
to‘g‘ri shakllantirish, harflarni to‘g‘ri ulash, alifbeda o‘qigan bo‘g‘in, so‘z va
gaplarni namunaga qarab yozish, harf, bo‘g‘in , so‘z, gap diktantlarni yozish
ko‘nikmasini shakllantirish, izohli, saylanma, ko‘ruv rasm diktant kabi ta ’limiy
diktant turlarini yoza olishlariga erishish, umuman, grafik malakani
shakllantirishdir. Savod o‘rgatish jarayonining oxirida bir darsda, agar darsning 2/3
qismi yozuvga ajratilsa, 20 tagacha so‘z yoza olishlari talab qilinadi.
Savod o‘rgatish davrida o‘quvchilarni o‘qishga o‘rgatish va ularda
sovodxonlikni rivojlantirish muhim hisoblanadi.

II BOB. BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA TOVUSH VA HARFLARNI
O‘RGATISH METODIKASI
2.1. Boshlang‘ich ta’limda tovush va harflar bilan ishlash jarayonida
bo‘g‘indan foydalanish yo‘llari
Ma’lumki, savod o‘rgatish jarayonidagi o‘qish darslarining asosiy vazifasi
o‘quvchilarga tovush va harfni tanishtirish, ulaming to‘g‘ri talaffuzini o‘rgatish
orqali bolalarda to‘g‘ri, ongli, ifodali o‘qish ko‘nikmalarini shakllantirishdan
iborat. Shuningdek, o‘quvchilar lug‘atini boyitish, bog‘lanishli nutqini o‘stirish,
bilimini boyitish, tafakkurini shakllantirish, eshitish, qabul qilish sezgisini
o‘stirishda ham bu davr mas’uliyatliligi bilan alohida o‘rin tutadi. Tayyorgarlik
davri o‘qishga o‘rgatish uchun zamin hozirlaydi. Bu davrda bolalarda o‘zgalar
nutqini eshitish, diqqatni to‘plash, til birliklarini (tovush, bo‘g‘in, so‘z, gap)
farqlash, ajratish, ularning vazifalarini anglash kabi xususiyatlar shakllantiriladi.
Bular o‘quvchilaming o‘qishni muvaffaqiyatli egallashlariga yordam beradi.
O‘qishga o‘rgatish uchun, avvalo, o‘quvchi tovush va harf bilan yaxshi
tanishtirilishi lozim. Tovush va harf bilan tanishtirishda bo‘g‘indan tovushni
ajratish tamoyiliga rioya qilinadi. Harf bilan tanishtirish bir necha xil yo‘nalishda
amalga oshirilishi mumkin:
1. Mazmunli rasm yuzasidan savol-javob usuli bilan bog‘lanishli hikoya
tuzdiriladi. Undan kerakli gap, so‘ng kerakli so‘z ajratib olinadi, so‘ngra so‘z
ustida yuqoridagi kabi tahlil ishlari uyushtiriladi.
2. So‘z asos qilinib, analitik mashqlar yordamida o‘rganiladigan tovush
ajratib olinadi. Masalan: oy . O‘qituvchi oy rasmini ko‘rsatadi, o‘quvchilar uning
nomini — so‘zni aytadi. O‘qituvchi о tovushini cho‘zib (o-o-o-y) aytadi va qaysi
tovushni cho‘zib aytayotganini o‘quvchilardan so‘raydi. O‘quvchilar о tovushini
aytgach, uning xususiyatlari haqida savol-javob o‘tkaziladi. О tovushli so‘zlar o
‘ylab toptiriladi. Shundan so‘ng о harfi kesma harfdan yoki rasmli alifbodan
ko‘rsatiladi. Bunda о harfining shaklini esda olib qolishlariga alohida e ’tibor
qaratiladi.

3. O‘rganilgan harflar ichiga bugun o‘rganiladigan harf aralashtirib qo‘yiladi,
bolalar uning ichidan notanish harfni ajratadilar, so‘ng o‘qituvchi bu harf
ifodalaydigan tovushni aytadi. O‘quvchilar tovushning xususiyatlarini aytadilar.
Shu harfni kesma harflar ichidan topib, kitob sahifasidan, rasmli alifbodan
ko‘rsatadilar. Shu tariqa tovush va harf bilan tanishtirilgach, o‘qishga o‘rgatish
ustida ishlanadi.
O‘qishga o‘rgatishda bo‘g‘in asos qilib olinadi. Buning uchun o‘qituvchida
bo‘g‘in jadvali bo‘lishi lozim. Bo‘g‘in jadvali asosida o‘qish namunasi
ko‘rsatiladi, ya’ni harflab emas, ichida, birinchi harfni ko‘z bilan ko‘rib, uning
nomini dilda saqlab, ikkinchi harfni ko‘rish va ikkalasini bog‘lab, unlini mo‘ljallab
ulab aytish tushuntiriladi. Bo‘g‘in o‘qish o‘qituvchining namunasi asosida doimiy
ravishda har bir darsda izchil olib boriladi. Bunda quyidagi kabi chizmalardan
foydalanish mumkin:
Bunda “Alifbe” sahifalaridagi so‘zlarni oldin bo‘g‘inga bo‘lish, so‘ng
o‘qishni mashq qilish yaxshi samara beradi. O‘qituvchining namunali o‘qishidan
so‘ng birgalikda ovoz chiqarib o‘qish, yakka-yakka o‘qish, shivirlab o‘qishdan
foydalaniladi. Ayniqsa, sekin o‘qiydigan o‘quvchilar bo‘lgan sinflarda xor bilan
o‘qitish o‘qishni tezlashtirishga yordam beradi. Sinf o‘quvchilarining o‘qish
ko‘nikmalaridan kelib chiqib, matndagi so‘zlarni xattaxtada bo‘g‘inlarga bo‘lib
yozish, o‘rganilgan harflarni hisobga olgan holda qo‘shimcha so‘z birikmalari,
gapiar tuzib yozish va o‘qitish usulidan ham foydalaniladi. Ma’lumki, “Alifbe”
sahifalarida bo‘g‘in tuzilishi murakkablashib boradi. Shuning uchun o‘qituvchi har
bir bo‘g‘in tuzilishining murakkabligiga qarab ish usullarini belgilab olishi zarur.
Masalan, uch tovushdan tuzilgan, to‘rt tovushdan tuzilgan bo‘g‘inlarni o‘qishga
o‘rgatish ham o‘ziga xos qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Bunda o-lov, Mart- поп
tipidagi bo‘g‘inlarda o-lo:v, Ma:n-no:n tarzidagi qo‘shimcha chiziqdan, bodring,
do‘st tipidagi bo‘g‘inlarda bo:d-ri:ng, to‘:r:t tarzidagi qo‘shimcha chiziqlardan
foydalaniladi. So‘zlarni o‘qishga o‘rgatishda bo‘lib o‘qitishdan tashqari jadvallar
ham yaxshi samara beradi: Umuman olganda, har bir o‘qish darsida, albatta,
bo‘g‘in tuzilishi murakkab bo‘lgan so‘zlarni o‘qish mashqi o‘tkazilishi lozim. Bu

usul o‘quvchilarda o‘qish malakasining takomillashuviga yordam beradi. O‘qishga
o‘rgatishda so‘zlarni va gaplarni to‘ldirib o‘qish ko‘nikmalarini hosil qilish
o‘quvchini gap tuzishga, tez fikrlashga yo‘naltiradi. O‘quvchi tushirib qoldirilgan
harf va so‘zni rasmga qarab topadi, uning gap mazmuniga mos yoki mos
emasligiga e’tibor beradi, o‘rtoqlariga nisbatan tez topib, o‘qituvchining rahmatiga
sazovor bo‘lishga intiladi.
“Alifbe” darsligidagi matnlarda turli tinish belgilari ishlatilgan. O‘quvchilar
shularga mos ohang tanlashni, to‘xtam (pauza) qilish o‘rinlarini belgilab olishi
zarur. Burida ham o‘qituvchining tushuntirishi (birinchi uchragan tinish belgini
izohlashi) va ifodali o‘qish namunasini ko‘rsatishi katta ahamiyat kasb etadi.
Ifodali o‘qilgan matngina tushunarli bo‘ladi.
Har bir predmetda bo‘lgani kabi o‘qish darslarida ham ta’limtarbiya birligiga
e’tibor beriladi. O‘qish darslarida tarbiya o‘qilgan matnning ongli o‘zlashtirilishiga
bog‘liq. Birinchidan, o‘quvchi matnda fikr nima haqida borayotganini anglasagina,
o‘zida shunday hislatlarni shakllantirishga harakat qiladi. Ikkinchidan, yaxshi
inson bo‘lish uchun o‘qishning zarurligini anglaydi. Shuning uchun ongli o‘qishni
ta’minlashda matn bilan unga ishlangan mazmunli rasmlar o‘rtasidagi
bog‘lanishlarni aniqlashtirishga, matn yuzasidan savollar berishga diqqatni qaratish
lozim. Bunda quyidagicha savol va topshiriqlardan foydalanish mumkin:
1. Rasmni kuzating, matnda nima haqida gap boradi?
2. Rasmda nima tasvirlangan? Rasm bilan matn orasida bog‘lanish bormi?
3. Matn mazmunini rasmga qarab so‘zlab bering.
4. Bolalar qayerga bordilar? Qizning ismi nima? Bolaning ismi-chi?
5. Ali, Lola nima qildi? Ular qanday lolalar terdilar? Demak, o‘qish
o‘qilganlarni o‘zlashtirishga yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim, shundagina matndagi
asosiy fikr, ilgari surilayotgan g‘oya o‘quvchilar tomonidan o‘zlashtiriladi, so‘z va
matnlar yod olingan taqdirda ham o‘quvchiniki bo‘lib qoladi. Savod o‘rgatishning
birinchi kunlaridanoq o‘qish ongli bo‘lishi, bolalarni ongli o‘qishga o‘rgatish juda
muhim. So‘roqlar yordamida o‘qilganlarni bola qanday tushungani aniqlanadi,
tekshiriladi. O‘qishdan oldin o‘tkazilgan tayyorlov suhbati ham, o‘qilgan matn

yuzasidan o‘tkazilgan suhbat ham shu maqsadga — ongli o‘qishga xizmat qiladi.
Sharoitga qarab, bolalarga nimanidir o‘qishni talab qiladigan muammoli holatni
yaratish ham zarur. Bunday holat “Alifbe”dan yoki harf terish matosidan,
o‘qiladigan topishmoqdan foydalanib yoki muammoli savolni keltirib chiqaradigan
taxminiy suhbat yordamida hosil qilinishi mumkin. Masalan, Qishda qushlar
qayerga uchib keladi? Mana shu kabi tayyorlov mashg‘ulotlari o‘qishning yuqori
darajada ongli bo‘lishini ta ’minlaydi. Ongli o‘qishni ifodali o‘qishdan ajratib
bo‘lmaydi. Ammo analitik o‘qishning birinchi bosqichida ifodali o‘qish mumkin
emas, chunki bolalar so‘zda urg‘uli bo‘g‘inni ajrata olmaydilar, tugallangan
intonatsiyani, so‘roq ohangini, hatto, orfoepik to‘g‘ri o‘qishni ham bilmaydilar.
Shuning uchun analitik o‘qish bosqichida so‘zni yaxlit, orfoepik qayta o‘qish
tavsiya qilinadi. Bunday qayta o‘qish to‘g‘ri intonatsiyaga, ifodalilikka rioya qilib
o‘qishga o‘rgatibgina qolmay, o‘qishning ongli bo‘lishiga ham yordam beradi.
Savod o‘rgatishning birinchi darslaridayoq o‘quvchilarga tabaqalashtirib
(differensial) yondashish (bunda o‘quvchilaming o‘qishga tayyorgarliklaridagi
fikrlar hisobga olinadi) amalga oshiriladi.
O‘qishning ongliligini va ta ’sirchanligini ta ’minlash uchun matn mazmunini
o‘quvchilaming ko‘rgan-kechirganlari, taassurotlari bilan bog‘lash lozim. Shunda
o‘quvchida o‘qishga, o‘rganishga qiziqish ortadi.
Ongli o‘zlashtirishni amalga oshirishda lug‘at ustida ishlash ham muhim
ahamiyat kasb etadi. So‘zlaming ma’nosi ustida to‘xtalish, birinchidan, fikmi
oydinlashtirsa, ikkinchi tomondan matnni tushunishga ham yordam beradi.
She’r, tez aytish, topishmoq, qo‘shiq, maqol, hikmatli so‘zlardan o‘qitish, yod
oldirish ham o‘quvchilaming o‘qishga qiziqishini oshiradi, o‘qish malakasini
shakllantiradi, xotirasini mustahkamlaydi.
Boshlang‘ich sinflarda o‘qish darslarining uchdan ikki qismi o‘qishni mashq
qilishga ajratilishi lozim.
Yangi material o‘rganiladigan o‘qish darsida asosiy ish turlari quyidagilardir:
1. O‘rganiladigan yangi tovushli so‘zni (shu tovush so‘z boshida, o‘rtasida,
oxirida kelgan so‘zni) bo‘g‘in-tovush tomonidan tahlil qilish bilan ajratish. Bunda

yangi tovush ajratiladigan so‘zni o‘quvchilar rasm asosida o‘zlari tuzgan gapiar
ichidan oladilar. Tovushni ajratishda shu so‘zning chizmasi modeliga
asoslanadilar. Tovushlami eshitish, talaffuz qilish, ulaming artikulatsiyasi (nutq
organlarining tovush chiqarishdagi ishi) ustida mashq qilinadi.
2. Kichik va bosh harflar bilan tanishtiriladi. Bo‘g‘inlar o‘qitiladi.
3. So‘zlarni awal xattaxtadan, keyin, “Alifbe”dan o‘qish. Harf bo‘g‘inlaridan
harf terish kartonida so‘z, so‘z birikmasi, gap tuzish va ulami o‘qish, so‘z ma’nosi
ustida ishlash.
4. Matnni o‘qish va tahlil qilish, uni qayta o‘qish, rasmning matnga
bog‘liqligini belgilash.
5. Nutq o‘stirish: lug‘atini boyitish, so‘z birikmasi, gap, bog‘lanishli hikoya
tuzish.
6. Umumlashtirish: yangi harfni jadvalga qo‘yish, yangi o‘rganilgan
tovushning unli yoki undosh ekanligini aniqlash, yangi harfni ilgari o‘rganilganlar
bilan qiyoslash, tovush va harfning ahamiyatini takrorlash va hokazo.
7. O‘rganilganlarni mustahkamlash darsida yangi tovush ajratiladi, yangi harf
bilan tanishtirish mashqidan tashqari, barcha ish turlaridan foydalaniladi,
shuningdek, qo‘shimcha so‘zlar va matnlar bilan ishlanadi; matnni o‘qish va tahlil
qilishga, ko‘rgazma vositalar bilan ishlashga (harfni terish kartoni, magnit doskasi,
sirli mato, rasmlar va boshq.) nutq o‘stirishga, o‘yinlar va qiziqarli materiallarga,
ilgari o‘rganilgan tovushlar va harflami takrorlab mustahkamlashga alohida
ahamiyat beriladi, tarqatma materiallardan ham foydalaniladi.
8. Birinchi uchragan so‘zlar bilan ishlash: ochiq bo‘g‘inda dastlab undosh,
keyin esa unli o‘qiladi, yopiq bo‘g‘inda esa unli bilan tugagan ochiq bo‘g‘inni
o‘qib, keyingi undosh o‘qiladi va so‘zni yaxlit o‘qishga o‘rgatiladi. O‘quvchlarga
asta-sekin bo‘g‘inlab o‘qishdan sintetik o‘qishga (so‘zni butunligicha o‘qishga)
tayyorlab boriladi. Bunda yangi so‘zni xattaxtada katta bosma harflar bilan yozish,
o‘quvchilarga o‘qitish tavsiya qilinadi. So‘z shivirlash bilan o‘qiladi, kesma harf,
bo‘g‘in bilan yoziladi.

9. Sujetli (rasmning asosiy mazmunini aks ettiradigan) rasmga qarab
o‘qituvchi yordamida, uning yo‘llovchi savollari asosida hikoya tuzish, undan
gapni ajratish va tahlil qilish. Yangi bo‘g‘in, so‘z tuzishda harf terish matosi,
magnit doskasi, sirli mato kabilarning va yangi so‘zni xattaxtada va daftarda,
“yasash” ning ahamiyati juda katta. O‘qish uchun xilma-xil bosma materiallar
qanchalik ko‘p bo‘lsa, ulardan turli xil mashqlar tuzishda foydalanilsa, o ‘qish
shunchalik ongli, qiziqarli bo‘ladi. Bola endigina o‘qiy boshlagan bosqichda ularni
qatorni yo‘qotmaslikka, shuningdek, so‘zdagi keyingi harfni, keyingi so‘zni
yo‘qotmaslikka o‘rgatish juda muhimdir. Bu vazifani savod o‘rgatishning
boshlang‘ich bosqichida xatcho‘p (o‘qiyotgan betni belgilab qo‘yish uchun kitob
ichiga solib qo‘yiladigan qog‘oz yoki lentacha) va tayoqcha bajaradi. O‘qilayotgan
qatorni kuzatib borish ko‘nikmasiga sinf o‘quvchilaridan o‘rtog‘ining xatosini
to‘g‘rilashni talab qilish yo‘li bilan ham erishiladi. O‘quvchilar bu talabni qiziqib
bajaradilar, shu yo‘l bilan ularning darsga, o ‘qishga e ’tibori jalb etiladi. Demak,
o‘quvchilarni o‘qishga o‘rgatish, ularning o‘qish sur’atini oshirish, ifodali va ongli
o‘qish elementlarini shakllantirish, tarbiyalash o‘qish darslarining muhim
vazifalari hisoblanadi.
Savod o‘rgatish mashqlarining asosiy turlari va tovush ustida ishlash. Tovush
savod o‘rgatishning asosi bo‘lib xizmat qiladi. Savod o‘rgatish davrida so‘z va
bo‘g‘inlarni tovush tomonidan analiz va sintez qilish, tovush va ularning
artikulatsiyasini analiz qilish mashqlari o‘tkaziladi, diksiya (ravshan, burro
gapirish) ustida ishlanadi, logopedik ishlar olib boriladi. Tovush ustida ishlash harf
ustida ishlash bilan, ayniqsa, kesma harflardan bo‘g‘in, so‘z tuzish kabi sintez
qilish usullarida birlashib ketadi; tovush va h aif o‘rtasidagi munosabatni doimo
aniqlab borish o‘qish malakalarini shakllantirish uchun ham, imloviy jihatdan
savodli yozish asosini yaratish uchun ham foydalidir.
So‘zlarni tovush tomonidan analiz va sintez qilish usullari hozirgi kunda
takomillashtirilib borilmoqda. Savod o‘rgatishda asosan, quyidagi usullar amalda
qo‘llanilmoqda:
I. Analiz mashqlari.

1. Nutq (gap)dan so‘zni ajratish; so‘zni aniq talaffuz qilish; b o 'g‘inlarga
bo‘lish va bo‘g‘inlarni aniq talaffuz qilish, so‘zdan, bo‘g‘indan tovushni
kuchli talaffuz qilib o‘qish, muayyan tovushni ajratgan holda so‘zni bo‘g‘inlab
o‘qish
2. Darsda o‘rganiladigan yangi tovushni ajratish. Bunday tovushni birinchi
marta ajratishning bir necha usuli bor:
a) so‘zdan tovushni cho‘zib talaffuz qilish bilan ajratish:
b) undosh tovushni yopiq bo‘g‘indan ajratish:
d) sirg‘aluvchi undoshni ochiq b o 'g 'in d an ajratish:
e) bo‘g‘in hosil qilgan bir unlini ajratish: o-na, o‘-tin, a-na,
e-tik, i-pak;
O‘rganiladigan tovushni so‘z boshida kelgan so‘zlardan ajratish (so‘zni
o‘qituvchi aytadi, birinchi tovushni esa o‘quvchi aytadi): non, tok, olma,...;
g) rasm nomini ifodalovchi so‘zni aytish: o‘qituvchi nokning rasmini
ko‘rsatib, deydi, o‘quvchilar k tovushini qo‘shib aytadilar: Bu jarayonda
ommolashuv ishlab chiqqan usuldan ham foydalanish mumkin. Bunda tovush
emas, harf asos qilib olinadi. O‘quvchilar o‘rganilgan harflar ichidan notanishini
topadilar, so‘ng uning o‘qilishi va fonetik belgilari ustida ishlanadi:
Darsda yangi tovush birinchi marta ajratib, talaffuz qilingandan so‘ng, odatda,
shu tovush so‘z boshida, o‘rtasida, oxirida kelgan va aniq talaffuz qilinadigan
so‘zlar tanlanib, o‘quvchilarga talaffuz qildiriladi.
Misol:
L tovushi: laylak, olma, fil.
О tovushi: olma, non, O-mon.
D tovushi: don, Odil (so‘z oxirida jarangsizlashadigan ozod, obod kabi
so‘zlarni tanlash tavsiya qilinmaydi).
3. So‘zdagi tovushlami sanash va ularning nomini tartibi bilan aytish, sonini
aniqlash, bo‘g‘inlami sanash: Olma — ol-ma; o-l-m-a — to ‘rtta tovush, to ‘rtta
harf, ikki unli tovush, ikki undosh tovush, ikki bo‘g‘in .... Bu usuldan o‘quv

yilining ikkinchi yarmida va keying sinflarda ham fonetik tahlil sifatida
foydalaniladi.
4. Jarangli va jarangsiz undoshli so‘zlarni amaliy taqqoslash: dil-til, zira-sira
kabi.
Savod o‘rgatishda analiz va sintez bir-biridan ajratilmaydi, chunki analiz
o‘qish jarayonini egallash uchun zamin yaratadi, sintez esa ko‘proq o‘qish
malakasini shakllantiradi.
II. Sintez mashqlari.
1. Tovush tomonidan analiz qilingan so‘zni yoki bo‘g‘inni talaffuz qilish va
uni kesma harfdan tuzish (yozish); shu so‘z yoki bo‘g‘inni o‘qish.
2. O‘rganilgan undosh yoki unli bilan (na, ni, no; la, lo, li; ay, uy, oy, ...)
bo‘g‘in jadvalini tuzish; bo‘g‘in jadvalini kitobdan yoki matndan o‘qish; kesma
harflardan bo‘g‘in jadvalini tuzish.
3. Bola-lola-tola, boy-soy-loy, baxt-taxt, ona-ota, mosh-bosh kabi bir undosh
harf bilan farqlanadigan yoki ona-ana, ukki-ikki, osh-ish kabi bir unli harf bilan
farqlanadigan so‘zlarni o‘qish (bunday so‘zlarni o‘quvchilaming o‘zlari topib
o‘qishlari mumkin).
4. So‘zning boshiga yoki oxiriga bir harf qo‘shib, yangi so‘z hosil qilib
o‘qish: ola-lola, osh-bosh, oy-toy, boy, soy, oy, о ‘roq-so‘roq, olxol,
sol, sava-savat, son-oson, ayiq-qayiq, olti-oltin.
5. So‘z o‘rtasiga harf qo‘shib, yangi so‘z hosil qilib o‘qish: ko‘mak, ko‘lmak,
zirak-ziyrak, tana-tashna, sila-siyla kabi.
6. Bo‘g‘inlarni almashtirib yangi so‘z hosil qilish va o‘qish: Gulnor-Norgul,
asil-sila kabi.
7. Tovushlarning o‘rnini almashtirib yangi so‘zni hosil qilish va o‘qish:
somon-osmon, tilak-kalit, q o ‘y - yo‘q.
8. Tovushni yoki bo‘g‘inni tushirib qoldirib, yangi so‘z hosil qilish va o‘qish:
anor-nor, gulnor-gul, yelkan-yelka, bog‘la-bola .
9. Bo‘g‘in qo‘shib yangi so‘z hosil qilish va o‘qish: bog‘-bog‘bon, gul-gulzor,
paxta-paxtakor.

Sintetik ishlaming bu usullari tovush ustida ishlashni harf ustida ishlash bilan
birga qo‘shib olib borishni talab qiladi. Bu ish usullari qiziqarli bo‘lib, darsda
yarim o‘yin holatini vujudga keltirishga imkon yaratadi. Xulosa qilganda, faqat
analiz yoki faqatgina sintez bilan kifoyalanib bo‘lmaydi, ammo tafakkur
faoliyatining u yoki bu turi yetakchi o‘rin tutadi. O‘quvchi so‘zni analiz qilish
bilan uni leksik ma’noga ega bo‘lgan bir butunlik sifatida anglaydi, bu —
sintezdir; so‘z sintez qilinganda uning tovush tarkibiga diqqat jalb etiladi, bu esa
analizdir. Umuman, savod o‘rgatish jarayonida analitik-sintetik ishlar tizimi
bolaning faol fikrlashini ta ’minlaydi. Analitik-sintetik ishlar usuligina
o‘quvchilaming bilish mustaqilligini ta ’minlaydi, “muammoli” vaziyat yaratadi,
bolalarda kuzatuvchanlikni, ziyraklikni o‘stiradi.
Tovush va harf tomonidan analiz va sintezni yengillashtiradigan foydali
vositalar sifatida kesma harflar, kesma, bo‘g‘inlar va harf terish taxtasi,
shuningdek, abak (harakat qiladigan lentali ko‘rgazma), kadoskop, alifbo
multimediyasi va shu kabi texnik vositalardan ham foydalaniladi; tovushlarning
talaffuzi ustida ishlash uchun, shuningdek, yozib olingan ifodali nutqni (asosan,
badiiy asarni) takroriy eshittirish uchun magnitafon xizmat qiladi. Tovushlar
artikulatsiyasi ustida ishlash.
Analiz-sintez ishlari tizimida tovushning o‘zini analiz va sintez qilish,
tovushni talaffuz qilish vaqtidagi nutq apparati organlarining holati va harakatini
kuzatish (analiz) va harf bilan ifodalangan tovush va tovushlar birikmasini talaffuz
qilish maqsadida nutq organlarini zarur holatga keltirish (sintez) muhim o‘rin
tutadi. Masalan, u tovushining analizida til tanglayga tomon baland ko‘tariladi,
tanglay bilan til orasida torgina bo‘shliq qoladi, lablar bir-biriga yaqinlashib
yumaloqlashadi, ovoz hosil bo‘ladi; r tovushining sintezida og‘iz ozroq ochiq,
tishlar orasida bo‘shliq bo‘ladi, lablar ozgina kengroq tortilgan, til ozroq orqaga
itarilgan va tanglay (tepa)ga tomon baland ko‘tarilgan holatda; ovoz eshitiladi,
o‘tayotgan havo kuchi bilan tilning uchi titraydi. Sinfda barcha tovushlarning
artikulatsiyasi (hosil bo‘lishi)ni ko‘rsatib bo‘lmaydi. Masalan, qorishiq
portlovchilar (ch, j ), chuqur til orqa (q, g‘, x), bo‘g‘iz tovushi (h) artikulatsiyasini

ko‘rsatish qiyin. Ammo bunday tovushlarning hosil bo‘lishini tushuntirish uchun
o‘qituvchi, o‘quvchilar diqqatini jalb qilgan holda, tovushni talaffuz qilib
ko‘rsatadi, so‘ngra o‘quvchilar talaffuz qiladilar. Bunday usulni bir necha bor
takrorlagan ma’qul. Diksiya ustida ishlash o‘quvchilar nutqini tushunarli, sof,
tiniq, jarangdor bo‘lishiga erishishdir. U savod o‘rgatish uchun ham, ifodali o‘qish,
orfoepik va orfografik malakani, xushovozlik ko‘nikmasini o‘stirish uchun ham
juda muhimdir. Yaxshi diksiya tovush hosil qiluvchi apparatning egiluvchanligiga
bog‘liq, shuning uchun diksiyani o‘stirish mashqlari tovush hosil qiluvchi
apparatning egiluvchanligini oshirishga qaratiladi.
Diksiya ustida ishlashda quyidagicha mashq turlaridan foydalanish mumkin:
1. Baland talaffuzni mashq qilish: Masalan, sara-shira-sara-shira kabi
so‘zlarni ovozni to qichqiriqqacha balandlatib, so‘ngra esa ovozni, tovushni
shivirlashgacha pasaytirib talaffuz qilish.
2. Talaffuz tempini mashq qilish. Shu sara-shira kabi so‘zlarni sekin talaffuz
qilib, tempni asta tezlashtira borish.
3. Ayrim undosh tovushlami, ayniqsa, o‘quvchilar qiyinchilik bilan yoki
noto‘g‘ri talaffuz qiladigan so‘zlarni qayta talaffuz qilish mashqi.
4. Murakkab tovush birikmalarini talaffuz qilishni mashq qilish. Buning
uchun tez aytishlardan foydalaniladi. Misol: Qishda kishmish pishmasmish, pishsa
kishmish gishmasmish.
Bolalarni so‘zlayotganda to‘g‘ri nafas olishga, tovushlami to‘g‘ri talaffuz
qilishga o‘rgatish zarur. Ba’zi tortinchoq bolalar tovushni talaffuz qilishga
uyaladilar. Bunday vaqtda tovushni, so‘zni xor bilan talaffuz qildirish, xor bilan
o‘qitish, tez aytishlarni xor bilan ayttirish foydalidir.
Savod o‘rgatish davrida o‘quvchilar nutqini o‘stirish
Boshlang‘ich ta’limning asosiy vazifalaridan biri o‘quvchilar nutqini
o‘stirishdir. Nutq o‘stirish uch yo‘nalishda: so‘z ustida ishlash, so‘z birikmasi va
gap ustida ishlash, bog‘lanishli nutq ustida ishlash orqali amalga oshirilishi
metodik adabiyotlarda qayd etilgan.

Savod o‘rgatish darslarida ham yuqoridagi uch yo‘nalish bo‘yicha ish olib
boriladi. Ona tilidan olib boriladigan ishlaming hammasi, shu jumladan savod
o‘rgatish ham o‘quvchilar nutqi va tafakkurini o‘stirish bilan bog‘liq holda
uyushtiriladi. Savod o‘rgatish davridagi ishlaming miqyosi keng bo‘lib,
ekskursiyalar, bolalaming kuzatishlari, predmet va sujetli rasm yuzasidan suhbat
va shu kabilar bilan bog‘lanadi. Bu davrda o‘quvchilar nutqini o‘stirishning
vazifalari quyidagilardan iborat:
1) o‘quvchilar nutqidagi kamchiliklami to‘g‘rilash;
2) ularning tasawur va tushuncha doirasini kengaytirish bilan bog‘liq holda
lug‘atini boyitish;
3) o‘quvchilar nutqidagi ayrim so‘zlaming m a ’nosiga aniqlik kiritish;
4) gap va u ch-to‘rt gapli kichik „hikoya" (bog‘lanishli nutq)ni og‘zaki to‘g‘ri
tuzish ko‘nikmasini o‘stirish.
Bolalar bu davrda, birinchidan, kiyim-kechak, ish qurollari, mevalar kabi
predmetlar bilan tanishish yordamida so‘zni ongli ishlatishga; ikkinchidan, turli
sodda yig‘iq gap (Bolalar yuguryaptilar), sodda yoyiq gap (Lola do‘konga bordi),
uyushiq bo‘lakli gap ( Anvar o‘qidi va yozdi ) tuzadilar. Ular bu ko‘nikmalarni
amaliy mashqlar yordamida egallaydilar.
Bolalaming shaxsiy tajribalari, kishilar hayoti va tabiatni kuzatishlari nutq
o‘stirish uchun asosiy manba hisoblanadi. Narsalar, uy-ro‘zg‘or buyumlari,
o‘simliklar, hayvonlar qiziqarli suhbat uchun mavzu bo‘lib xizmat qiladi. Suhbat
jarayonida bolalarda hosil qilingan tasvirlar asosida aniq tushunchalar shakllanadi.
Birinchi sinf o‘quvchilari nutqini o‘stirishda bolalaming o‘yin va ermaklari,
rasm ko‘rish va “Bu nima?, Bu kim?, U nima qilyapti?” kabi savollar asosida
suhbatdan ham foydalaniladi.
Savod o‘rgatish davrida nutq o‘stirishga oid ish turlariga atrofdagi jonli
predmetlarning nomini, ularning belgilarini aytish, predmetlari ma’lum belgilari
asosida guruhlash kabi mashqlar kiradi. Masalan, o‘qituvchining topshirig‘iga
muvofiq, ma’lum bir mavzuda (kuz, mevali bog‘, sinf, maktab haqida) ikki
so‘zdan iborat gap tuzadilar; keyinroq esa shunday yig‘iq gapiar tuzib, uni savollar

yordamida yoyiq gapga aylantiradilar. Ular o‘rgangan harflaridan so‘zlar va kichik
gapiar tuzib yozadilar.
O‘qish darslarida o‘quvchilar rasmga qarab kichik hikoyacha tuzadilar,
o‘qituvchi savoliga to‘liq javob berishga o‘rganadilar. Alifbedagi rangli, chiroyli
rasmlar tevarak-atrofdagi predmet va hodisalar, hayvonlar va o‘simliklaming
nomini idrok etishga, bilib olishga yordam beradi.
Savod o‘rgatish davrida o‘quvchilaming talaffuzi ustida ishlash ham katta
ahamiyat kasb etadi, chunki ko‘pgina bolalaming talaffuzida kamchiliklar bo‘ladi:
bir tovush o‘rniga boshqasini (sh o‘rniga s, e o‘rniga i ) talaffuz qiladilar, chuchuk
til bilan duduqlanib gapiradilar, so‘zdagi ayrim tovushni tushirib yoki boshqa bir
tovush qo‘shib talaffuz qiladilar, tovushlar o‘rnini almashtirib qo‘yadilar va
hokazo. Bu kamchiliklami bartaraf etish uchun logopedlar maxsus mashqlardan
foydalanadilar. O‘qituvchi ham har bir darsda va darsdan tashqari vaqtda
o‘quvchilar talaffuzini kuzatib borishi, kamchiliklami aytib, to‘g‘ri talaffuz
namunasini ko‘rsatishi lozim.
Savod o‘rgatish davridagi har bir dars jarayonida nutq o‘stirish ishiga alohida
e’tibor qaratish lozim. Shundagina o‘quvchilarda adabiy nutq (shevalar ta’sirisiz,
adabiy me’yor asosidagi nutq) ko‘nikmalari shakllanadi va malakaga aylanadi.
2.2 . Boshlang‘ich ta’limda tovush va harflar ustida ishlashda
o‘qituvchining tayyorgarlik ishlari .
Savod o‘rgatish davridayoq bolalar grammatika va imlodan ayrim
materiallarni amaliy o‘zlashtira boradilar, ya’ni ularga mavzu tushuntirilmaydi,
nazariy ma’lumot berilmaydi. Bolalar og‘zaki va yozma nutqni o‘zlashtirish va
yozma mashqlarni bajarish bilan o‘quv yilining ikkinchi yarmida yoki keyingi
sinflarda o‘rganiladigan mavzulami o‘zlashtirishga tayyorlanadilar.
Savod o‘rgatishning birinchi oylaridayoq bolalar Omon, Tolib, Lola, Naima
kabi juda ko‘p ismlami o‘qiydilar va kishilarning ismlari bosh h a rf bilan
yozilishini amaliy o‘zlashtira boradilar. Bu bilan ular keyinroq o‘rganiladigan
kishilarning ismi bosh harflar bilan yozilishiga doir imlo qoidasini o‘zlashtirishga
tayyorlanadilar.

Til-dil, olti-oldi kabi so‘zlarni o‘qishni mashq qilish jarangli va jarangsiz
undoshlarni o‘zlashtirishga, son-sana, gul-gulchi-guldongulzor, bog‘-bog‘bon kabi
so‘zlarni o‘qishni mashq qilish esa bolalami „O‘zakdosh so‘zlar" mavzusini
o‘zlashtirishga tayyorlaydi. Propedevtik mashqlar tizimi boshlang‘ich sinflar
grammatika va imlo dasturining bosqichli izchillik tamoyili asosida tuzilishiga mos
keladi. Amaliy ishlar natijasida bolalarda ma’lum nutq tajribasi, til qoidalarini,
so‘zni, uning tarkibi va yasalishini, boshqa so‘zlar bilan bog‘lanmaganda
o‘zgarishini kuzatish tajribasi to ‘plana boradi. Mana shu tajribalar asosida
o‘quvchilar nazariy umumlashmalarni o‘zlashtiradilar, bular asosida esa
grammatik tushuncha va orfografik qoidalar shakllanadi.
Gap ustida ishlash. Fikr almashish, aloqa-aralashuv gap vositasida amalga
oshiriladi, shuning uchun ham gapni o‘qishga, gap tuzishga, gap mazmunini
aniqlashga, gapni to‘g‘ri yozishga oid amaliy bilimlar savod o‘rgatish davridan
boshlab shakllantiriladi.
O‘quvchilarda nutq, uning og‘zaki va yozma shaklda bo‘lishi, nutqning
gaplardan hosil bo‘lishi va gap haqida amaliy tushuncha darslikdagi mazmunli
rasmlar asosida hosil qilinadi. Buning uchun o‘qituvchi rasm yuzasidan 3-4 so‘zli
savollar tuzib keladi.
Masalan:
1. Rasmda nima tasvirlangan ?
2. Aziz dalada nima qilyapti?
3. Kimlar bog ‘da olma teryapti ?
O‘quvchilar javobi gap nusxasi orqali xattaxtada quyidagicha tasvirlab
beriladi:
O‘quvchilar javobidan nima hosil bo‘lgani (hikoya, og‘zaki nutq) aniqlanadi.
So‘ng o‘qituvchi xattaxtada hikoyaning nusxasi chizilganini aytadi. O‘quvchilar
nusxalarni kuzatadilar. O‘qituvchi birinchi nusxa 1-berilgan savolning — gapning
javob gapi ekanini aytadi. So‘ngra o‘quvchilarga nechta savol berilgan va nechta
javob olinganini aniqlash topshirig‘i beriladi. Ularga “Chiziqning boshi nima
uchun burchakli? Oxiriga nima qo‘yilgan ?” kabi savollar bilan murojaat qilinadi.

Ular “3 ta savol - 3 ta gap berilgan edi, shuning uchun 3 ta javob — 3 ta gapning
nusxasi chizilgan” — nuqta qo‘yilgani tushuntiriladi. O‘quvchilarning javobini
tartiblashtirib va to‘ldirib, quyidagicha xulosa chiqariladi: Demak, nutqimiz
gaplardan tuzilar ekan. Nutqda 2, 3, 4 ta va undan ham ko‘p gap bo‘ladi. Gapning
boshlanishi burchakli chiziq bilan belgilanadi, gapning tugagan joyiga nuqta
qo‘yiladi. Navbatdagi darslarda gapning boshqa xususiyatlari o‘tilayotgan mavzu
va rasmlarga bog‘liq holda o‘rgatib boriladi. Umuman, xat-savod o‘rgatish
jarayonida o‘qish va yozuv darslarida gap, gapning so‘zlardan tuzilishi, gapda
so‘zlaming alohida-alohida yozilishi, gapning oxiriga mazmuniga qarab nuqta,
so‘roq, undov belgisi qo‘yilishi, gapning birinchi so‘zi bosh harf bilan yozilishi
haqida amaliy tushuncha beriladi. Gap yuzasidan quyidagicha mashq turlaridan
foydalanish mumkin:
1. O‘qituvchi yoki o‘quvchilardan biri aytgan gapni o‘quvchilarning
xattaxtada chizma shaklida tasvirlashi va tushuntirishi (bunda gap rasm asosida
tuziladi).
2. O‘qituvchi tavsiya qilgan gap chizmasini o‘quvchilaming izohlashi va unga
mos gap tuzishi. Bunda o‘qituvchi tuzadigan gap alifbe va yozuv daftaridagi
rasmlar asosida bo‘ladi.
3. Berilgan mazmunli rasm asosida tuzilgan hikoyadan o‘rganilayotgan
tovush-harf qatnasngan so‘z bor gap ajratib olinib, uning chizmasi xattaxtada
chizdiriladi. Shundan so‘ng o‘sha so‘z bo‘g‘intovush jihatdan tahlil qilinadi.
4. Rasm asosida tuzilgan hikoyadan istalgan gapning chizmasini xattaxtada
ifodalash. Bunda o‘quvchilaming gapni bir butun holda xotirasida saqlagani, gapga
xos xususiyatlami ongli o‘zlashtirgani aniqlanadi.
Bu jarayonda bir necha o‘quvchiga bir nechta gap chizmasi chizdirilishi
mumkin.
5. Hikoyadan berilgan chizmaga mos gapni ajratib olish va izohlab berish.
6. Hikoyadagi har bir gapning nusxasini chizdirish. Hikoya dastlab 2-3, so‘ng
4-5 gapli bo‘lishi zarur. Tuzilgan hikoyani o‘qituvchi qayta aytib turadi,

o‘quvchilar bittadan uni xattaxtada ifodalaydi. Hikoyaning nusxasi shu tariqa
xattaxtada o 'z ifodasini topadi. Misol:
Mana katta dala.
Bolalar bodring terdilar.
Dehqon ularga rahmat aytdi.
7. Kartochkalar bilan ishlash. Bunda bir necha o‘quvchilarga chizilgan
kartochkalar tarqatiladi:
So‘ngra ularga har bir kartochkani o‘z o‘rniga qo‘yib, gap tuzish va
tushuntirib berish topshirig‘i beriladi. Bunday topshiriqlar o‘tirgan o‘quvchilarga
tasmachalarda bajartirilishi mumkin. Hech bo‘lmaganda topshiriqning to‘g‘ri
bajarilgan-bajarilmaganini so‘rash lozim.
8. Gapni so‘zlar qo‘shib kengaytirish va uni chizmada ifodalash.
Bunda o‘qituvchi gapdagi narsalarning belgilarini topishga undovchi savollar
berib turadi. (Qanday? olmalar, qachon ? terdi, qayerdan? terdi va shu kabi).
Bunday ish turi o‘quvchining bilish faolligini oshiradi, darsga qiziqish
uyg‘otadi. Bu jarayonda o‘quvchilar gapning yozilishi bilan bog‘liq imloviy
bilimlarni egallab boradilar, ularning gapni to‘g‘ri tuzish malakalari rivojlanadi,
hikoyada (matnda) gapiar bir-biri bilan mazmunan bog‘liq bo‘lishini anglashga
tayyorlab boradi. Yuqoridagi mashqlar savod o‘rgatish darslari davomida izchil
uyushtirib boriladi. Bu xil mashqlar o‘quvchilar tomonidan yo‘l qo‘yiladigan tipik
xatolarning (gap chegarasini farqlamaslik) oldini olish imkonini yaratadi.
O‘quvchilar gapning ohangiga, to‘xtamlariga e ’tibor berib, uni chegaralab olishga
o‘rganadilar.
So‘z ustida ishlash. Bu yo‘nalishda quyidagicha ishlar omalga oshiriladi:
1. So‘zning to‘g‘ri, adabiy-orfoepik talaffuzi va o‘qilishini o‘rgatish.
2. So‘z ma’nolarini tushuntirish.
3. O‘quvchilar nutqiga yangi so‘zlarni kiritib borish, ya’ni lug‘atini boyitish.
4. So‘zlarni uslubiy jihatdan to‘g‘ri qo‘llashga o‘rgatish.
5. Berilgan so‘zni imlo jihatdan to‘g‘ri yozishga o‘rgatish.

Bu jarayonda, mazmunli rasm asosida yoki predmetlarning o‘zi yordamida
har bir aytilayotgan nom so‘z ekanligi tushuntiriladi, “so‘z” tushunchasi
shakllantiriladi. Bu o‘rinda gapning so‘zlardan tuzilishi aytib o‘tiladi. “Bo‘g‘in”
mavzusi o‘tilganda so‘zlarning bo‘g‘inlarga bo‘linishi bilib oladilar.
So‘z ustida ishlash jarayonida quyidagicha og‘zaki mashq turiaridan
foydalanish mumkin:
1. Bir xil qo‘shimchali so‘zlardan topish. Masalan: ishla, tuzla, sozla; gulzor,
mevazor, paxtazor va boshq.
2. Ohangdosh so‘zlar topish. Misol: bosh, tosh, qosh, osh; tutun, butun, kukun
va boshq.
3. Ma’nodosh so‘zlar topish. Bunda darslikdagi matndan ma’nodoshi bor so‘z
tanlab olinadi va “Bu so‘zni boshqa qaysi so‘z bilan almashtirish mumkin?” deb
so‘raladi. Masalan: vatan, yurt, el, mamlakat, diyor va boshq.
4. Shakldosh so‘zlar topish. Bunda 2 ta gap berilib ulardagi bir xil yozilgan
so‘zni topish aytiladi. So‘z topilgach, uning ma’nolari gapiar vositasida tushuntirib
beriladi. Misol:
Yozda dam oldik.
Xatni qalam bilan yoz!
O‘quvchilarga mana shunga o‘xshash misollar topish vazifasi beriladi.
5. Qarama-qarshi ma’noli so^zlar topish. Misol: yaxshi-yomon, baland-past,
oq-qora, odobli-odobsiz, katta-kichik va boshq.
6. Ko‘p ma’noli so‘zlar yordamida birikmalar tuzish: odamning ko‘zi —
uzukning ko‘zi, taxtaning ko‘zi... Bunda o‘qituvchi boshlab beradi va qator
o‘quvchilar tomonidan davom ettiriladi.
7. Berilgan so‘zni qatnashtirib gap tuzish. Bunda berilgan so‘zni qatnashtirib
gap yoki maqol aytish topshirig‘i berilishi mumkin. Misol: Kitob: Kitob — bilim
manbai. Vatan: Men vatanimni sevaman . So‘z ustida ishlash jarayonida kesma harf
va kesma bo‘g‘inlar yordamida yozma mashqlar tashkil etiladi.
1. O‘rganilayotgan sahifadagi bir bo‘g‘inli so‘zlarni kesma harflardan tuzish
va o‘qish: nok, nay, osh, oy, ip, tom, do ‘st, qand, baxt va boshq.

2. Ustunchadagi ikki va uch bo‘g‘inli so‘zlarni kesma harf va kesma
bo‘g‘inlardan tuzish va o‘qish. Misol: to-mon, o-ta, mit-ti.
3. Bir so‘z asosida bir necha so‘z tuzish va o‘qish: oltin - olti, in, tin, til, il, it,
tol.
Boshlang‘ich sinfda o‘quvchining kelajakdagi taraqqiyotini belgilab beruvchi
ruhiy, ta’limiy asoslar qo‘yiladi. Barkamol avlod taraqqiyoti savod chiqarishning
asosi bo‘lgan alifbe darslarining ta’limiy-tarbiyaviy sifat darajasiga bog‘liq.
Savodga o‘rgatish jarayonida qo‘llaniladigan tahlil-tarkib tovush usulining
asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat:
1) savodga o‘rgatishning ilk davridanoq jonli nutqdagi tovush bilan adabiy
nutqdagi tovushni chog‘ishtirish asos qilib olinadi. O‘quvchi alifbegacha bo‘lgan
davrda, shuningdek, maktabgacha ta’lim tashkilotlarining tayyorlov guruhida
nutqdagi tovushlarni eshitish yo‘li bilan farqlashga o‘rgatiladi. Alifbe davrida esa
tovushni so‘zdan ajratib olishga, shu tovushni ifodalaydigan harfni tanishga
o‘rgatiladi. Bunda tanishtirilishi lozim bo‘lgan tovush boshqa tovushlar sirasidan
ajratilib, baland ovozda talaffuz qilinadi, shu tarzda “tovush artikulyatsiyasi”
ko‘rsatiladi. So‘ngra o‘quvchilarga tovush talaffuz qildiriladi. Shundan so‘ng
tovushni ifodalaydigan harf shakli bilan tanishtiriladi. So‘zlarni o‘qishda esa
tovush uyg‘unligiga, tovushlarni harflab emas, bo‘g‘inlab biriktirib o‘qishga
alohida e’tibor beriladi;
2) savodga o‘rgatishning barcha bosqichlarida nutq bo‘laklarini birlashtirish,
uyg‘unlashtirish, tarkiblash yoki aksincha, yaxlit nutqni bo‘laklarga ajratish-tahlil
qilishga oid aqliy jarayonlar amalga oshiriladi. Shuning uchun ham bu metod
(ajratish qo‘shish) tahlil-tarkib usuli deb ataladi. Savodga o‘rgatishning barcha
bosqichlarida (alifbega tayyorgarlik davri, alifbe davri, alifbedan keyingi
davrlarda) tahlil-tarkib amallaridan unumli foydalanib boriladi;
3) alifbe davrida o‘quv materiallarini tanlash va joylashtirishda o‘quvchining
fikrlash darajasi, yoshi va imkoniyatlarini hisobga olgan holda, nutq tovushlarining
xususiyatlari nazarda tutiladi. Bu tamoyil tovush va harflarni o‘rganish tartibiga,
o‘qish uchun so‘z tanlashga, matn tanlashga, matnlar hajmiga bevosita taalluqlidir;

4) alifbe davrida o‘qish va yozishga o‘rgatishning uyg‘unlikda, baravar olib
borilishi
tahlil-tarkib tovush usulining eng asosiy xususiyatlaridan biri bo‘lib
hisoblanadi.
Tahlil-tarkibning savodga o‘rgatish davridagi bosqichlari
Tahlil:
1) matndan gapni ajratib olish;
2) gapni so‘zlarga bo‘lish, birorta so‘zni tanlash;
3) so‘zni bo‘g‘inlarga bo‘lish;
4) bo‘g‘indan tovushni ajratish, uning bosma va yozma shaklini ko‘rsatish
hamda o‘rgatish.
Tarkib:
1) kesma harfdan bo‘g‘in va so‘z tuzish;
2) tuzilgan so‘zni bo‘g‘inlab o‘qish;
3) bir necha so‘zlarni o‘qish;
4) yaxlit gapni o‘qish;
5) yaxlit matnni o‘qish.
Bolalarni savodga o‘rgatishda tahlil-tarkib qilishga undovchi mantiqiy
topshiriqlardan foydalanib, o‘quvchilarda fikr rivojlantiriladi. Fikrlash jarayonida
o‘quvchilar tafakkur yuritish orqali qator mantiqiy amallarni bajaradilar. Ya’ni
so‘zning tovush tarkibini, so‘z tarkibidagi bo‘g‘inlarni, bo‘g‘inlarning ochiq yoki
yopiqligini tahlil qiladilar. O‘quvchilar so‘zlarni, ularning elementar belgilariga
asoslangan holda yaxlit, ajralmaydigan bo‘laklarga ajratadilar. Tahlil
o‘quvchilardagi mavjud ko‘nikmalarga, so‘zning tovush tarkibi orasidagi
elementlarning assotsiativ (o‘zaro bog‘lanishli) aloqalarini anglash tajribasiga
asoslangan holda amalga oshiriladi. Tarkib (qismlarga ajratish) esa, yuqorida
ta’kidlab o‘tilganidek, tahlilga qarama-qarshi oppozitsiyada bo‘lgan mantiqiy
fikrlash jarayonidir.
Bu jarayon ham bola tafakkurining rivojlanishi uchun muhim ahamiyatga ega.
Sintez (umumlashtirish) amallarini bajarish jarayonida o‘quvchilar o‘z onglarida

mavjud bo‘lgan til vositalarining ma'nolari va funksional me’yorlarni
umumlashtiradilar.
Savodga o‘rgatishning ilk bosqichida o‘qituvchi oldida so‘zlarning yozuvda
ifodalanishi, harf va tovush haqida tushuncha, so‘zni bo‘g‘in va tovushlarga
ajratish, bog‘lanishli nutqni o‘stirish, boshlang‘ich orfografiya qoidalari xususida
tasavvurni rivojlantirish, umuman, ona tilining go‘zalligi va rang-barangligini
anglatishdek muhim vazifa turadi.
Bu bosqichda muayyan turlarni tashkil etuvchi predmetlar nomi – alifbe
darsligining alifbegacha bo‘lgan davrida: mevalar, sabzavot, poliz ekinlarining
turlariga oid rasmlarning berilishi, keyingi bosqichlarda joy nomlari, o‘rmon
hayvonlari, parrandalarni turkumlab o‘rgatishga oid matnlar va rasmlarning tavsiya
etilishi, tugallanmagan jumla, matn, so‘zlarning berilishi, ularning o‘quvchi
tomonidan davom ettirilishi, o‘zbek xalq maqollari, topishmoq, tez aytish va
hikmatli so‘zlarning berilishi - bularning barchasi o‘quvchining nutqi va
tafakkurini o‘stirishga qaratiladi.
Alifbe darsligiga qo‘yiladigan xususiy talablar savodga o‘rgatishning o‘ziga
xos xususiyatlaridan, o‘zbek tilining tovush tarkibidan kelib chiqadi:
a) darslikda harflar tovush talaffuzi hamda yozuvdagi ifodasiga ko‘ra
o‘quvchining oson o‘zlashtirishini hisobga olgan holda tartiblanadi. Masalan, o, n,
a kabi harflar ham talaffuzi, ham yozilishi jihatidan oson harflar jumlasiga kiradi.
Qolaversa, ta’limga otaonalar e’tibori nihoyatda kuchaygan hozirgi davrda
o‘quvchilarning aksariyati bunday harf-tovushlarni o‘zlashtirgan holda maktab
ostonasiga qadam qo‘ymoqdalar.
Albatta, sinfda o‘quvchilaning bilim darajasi bir xilda bo‘lmaydi. Binobarin,
f, z, sh, ch kabi tovushlarning yozilishi va talaffuzining bolalar uchun birmuncha
murakkabligini hisobga olgan holda keyingi bosqichlarda o‘rganiladi;
b) tovush-harflarni o‘rganish jarayonida unga ilova tarzida berilgan so‘zlar
o‘quvchilar uchun amaliy jihatdan tanish buyum, narsa yoki hodisani ifodalashiga
e’tibor qaratiladi;

d) darslikda berilgan so‘zlar, o‘quvchilarning aniq fikr yuritishini hisobga
olgan holda, aksariyat narsa-buyum nomlaridan iborat bo‘ladi;
c) so‘zlarning to‘g‘ri tanlanishi va tartiblanishi asosida imloga oid bilimlar
izchil rivojlantirib boriladi.
Savodga o‘rgatish darslari tayyorgarlik va asosiy davrni o‘z ichiga qamrab
olib, mazkur bosqichda o‘quvchilar bilan olib boriladigan ta'limiy-tarbiyaviy ishlar
turli-tumandir.
Xususan, bu davrda: matn, og‘zaki va yozma matn haqida, gap, matnning
gaplardan tuzilishi, so‘z, gaplarning so‘zlardan tashkil topishi, ya’ni matn tuzish va
uni bo‘laklarga bo‘lib matn tarkibini tashkil qiluvchi qismlarni idrok etishga
o‘rgatish, bo‘g‘in, tovush, harf haqida ma'lumot berish, unli tovushlar va undosh
tovushlar haqida ma’lumot berish, tovushlarning unli va undosh tovushlarga
ajralishini o‘rgatish, alifbedagi rasmlar, o‘qituvchi yoki o‘quvchilar tomonidan
tayyorlangan suratlar asosida matn tuzdirish, o‘quvchilar bilgan she’r, hikoya,
ertak, maqol, tez aytish va boshqalarni yoddan ayttirish, ularga yangi she’r, hikoya,
ertak, maqol, topishmoq kabilarni o‘rgatib borish, alifbe darsligidagi so‘zlar, uning
ma’nolari ustida ishlash, tanish so‘zlar asosida o‘quvchilarni gap tuzishga
o‘rgatish, harf va tovush orasidagi mutanosiblik va farqni tushuntirish ishlari olib
boriladi.
2.3. Boshlang‘ich ta’limda tovush va harflarni o‘rgatish jarayonida
qo‘llaniladigan interfaol metodlar va ta’limiy o‘yinlar
Boshlang‘ich ta’limning asoslarini ishlab chiqqan taniqli didakt olimlar
mustaqil fikrlashga rag‘bat uyg‘otish uchun pedagogik jihatdan ta’sirchan
vositalarni izlab topish, o‘quv sharoitiga tatbiq etish zarurligini uqtirgan edilar.
Shunga ko‘ra, darslikda ko‘plab jumboqli topshiriq va krossvordlar berilgan.
Jumboqli topshiriqlarni yechishda o‘qituvchi o‘quvchilar jamoasining
imkoniyatlarini hisobga olishi, ba’zi topshiriqlarni yechishga o‘quvchilarni
oldindan tayyorlashi, ya’ni jumboqli topshiriqni kattalashtirilgan nusxasini
ko‘rsatib, undagi ba’zi o‘rinlarni izohlashi maqsadga muvofiqdir.

Darslikda o‘quvchilarni kichik maktab yoshidan kasbga erta yo‘naltirishga
alohida e’tibor qaratiladi. Shu maqsadda o‘qituvchi, arxitektor, chegarachi,
chavandoz, shifokor, bog‘bon, metro poyezdi haydovchisi, kombaynchi va boshqa
kasblar haqida o‘quvchilar bilan suhbatlashish nazarda tutiladi. Xususan,
darslikning 12-betidagi “So‘z andazasi bilan ishlang” shartli belgisi bilan berilgan
didaktik material pillani qayta ishlash orqali tayyorlanadigan mahsulotlar va
tikuvchi mehnatiga oid yagona mavzu asosida uyg‘unlashgan bo‘lib, “Ona-bola ish
ustida” va uning yonida berilgan “Ona, ana nina, ana (ip rasmi)” matni ham ushbu
mavzuni ochib berishga, o‘quvchilarda mehnatsevarlik va kattalar mehnat
faoliyatida ishtirok etishga undashga yo‘naltirilgan. O‘qituvchi o‘quvchilar bilan
tikuvchilik kasbi haqida suhbatlashish bilan birga, “ip”, “ni-na”, “ti-kuv-chi”, “pil-
la” kabi so‘zlarni qay tarzda bo‘g‘inlarga bo‘linishi, mazkur so‘zlar tarkibidagi
harf va tovushlar, bunda “i” harf-tovushining tutgan o‘rni haqida ma’lumotlar
beradi. “Erkin jonivorlarni sevadi” mavzusi asosidagi mazmunli rasm ham matn
tuzish topshiriqlariga bog‘lab berilgan bo‘lib, ushbu mazmunli rasmlarda Erkin
ismli bolaning oiladagi hayoti tasvirlangan.
Kichik yoshdagi o‘quvchilar jamiyat hayotini o‘yin orqali anglaydilar. O‘yin
vaziyatlari ularga ortiqcha tushuntirish va nasihatlarsiz xulq-atvor qoidalarini
amaliy jihatdan oson, maroqli tarzda o‘rganishga yordam beradi. Kichik yoshdagi
o‘quvchilar jamiyat hayotini o‘yin orqali anglaydilar. O‘yin vaziyatlari ularga
ortiqcha tushuntirish va nasihatlarsiz xulqatvor qoidalarini amaliy jihatdan oson,
maroqli tarzda o‘rganishga yordam beradi.
O‘yin bolalarni ijtimoiy va ijodiy ishlashga yo‘naltiruvchi hudud hisoblanadi.
Jan Jak Russo bola tarbiyasida o‘yinning ahamiyatini ta’kidlab: “Bolalikni seving,
uning o‘yin va ermaklariga, murg‘akkina tabiiy tuyg‘ulariga e’tibor bering!
Labdan kulgi arimaydigan, qalb shu olamdan to‘xtovsiz huzurlanadigan o‘sha
daqiqalarni qay biringiz, axir, sog‘inch bilan eslamaysiz?” deb yozgan edi. Bolani
sho‘xlikdan mahrum qilish uni rivojlanish manbayidan mahrum qilish bilan
barobar. Shu ma’noda Jan Jak Russo o‘yin sababli bolada ijodkorlik impulslari
ro‘yobga chiqishini uqtirib, bola o‘yin orqali oladigan hayotiy tajribani yuqori

baholab: “ А gar siz bolalarning sho‘xliklariga yo‘l bermasangiz, unda hech qachon
donishmandlarni dunyoga keltira olmaysiz” degan edi. O‘yin bolalarning
birgalikdagi, hamkorlikda amalga oshiradigan faoliyatini vujudga keltiradi. Har
qanday o‘yin muayyan mezonlar, qonun-qoidalar, tartib va intizomni talab etadi.
O‘yin jarayonida bola o‘zini bemalol, erkin his qiladi, o‘zining haqiqiy qiyofasini
namoyon etadi. Yayrab kuladi, harakatlanadi, o‘z fikrini uyalmay, tortinmay bayon
qiladi. O‘yin asnosida ko‘pgina jamoatchilik qoidalarini o‘zlashtiradi, tartib-
intizomga o‘rganadi.
O‘yin bola hayotida juda muhim rol o‘ynaydi. Kattalarga kundalik hayot
tajribalari qanchalik zarur bo‘lsa, bola uchun o‘yin shunchalik zarur. O‘yin
jarayonida bola qanday bo‘lsa, keyinchalik katta bo‘lgach, ishda ham o‘zini
shunday tutadi. Shu sababli faol insonni tarbiyalashda o‘yinlarning ahamiyati juda
katta.
Savodga o‘rgatish davrida o‘quvchilar bilan didaktik o‘yinlar o‘tkazishga
alohida e’tibor qaratish lozim. Xususan, “Ranglar so‘zlaganda” , “O‘zingni yelpi”,
“Olma terish”, “Kungaboqar”, “Ko‘zgu”, “Super lotto”, “Piramida”, “ А ksini
toping”, “Poyezd”, “O‘zbekiston mevalari” , “Ot va uning bolasi toychoq”, “Rolli
o‘yin”, “Ekskursiya”, “Chechanlik” kabi didaktik o‘yinlar shular jumlasidandir.
Darslikka jumboqli topshiriqlarning kiritilishi o‘quvchilarda mustaqil fikrlashni
rivojlantirishda, ularni topqirlikka va bilimdonlikka undashda katta ahamiyatga
ega. Shuningdek, turmushda bola nutqida faol qo‘llanadigan yoki ularga yaxshi
tanish bo‘lgan “ma”, “ma-na”, “nom”, “ni-ma” (16-bet) kabi ba’zi so‘zlarning
darslikka kiritilishi ham, avvalo, alifbe davrining boshlang‘ich bosqichida
o‘quvchilarda muayyan harf-tovushga oid bilimlarni mustahkamlashda, ularga
tavsiya qilinayotgan o‘quv materiallarining yetarli darajada bo‘lishiga, ya’ni
ko‘proq so‘z o‘qish imkoniyatini hosil qillishga, qolaversa, ish-harakatni
bildiruvchi so‘zlar (fe’l)ga oid boshlang‘ich amaliy bilimlarni vujudga keltirishga
qaratilgan. O‘qituvchi darslik materiallari bilan cheklanib qolmay, ushbu so‘zlar
mazmunini to‘liq izohlashda turli mazmunli rasmlardan ijodiy foydalanishi
maqsadga muvofiqdir. Xususan, Aa harf-tovushini mustahkamlash uchun taqdim

etilgan “Qaysi bo‘g‘inlardan so‘z yasash mumkin?” savoli ostida berilgan didaktik
materialni (13-betda) o‘rganishda “Olma terish” didaktik o‘yinidan ijodiy
foydalanish mumkin.
“Olma terish” didaktik o‘yini Olma shakllari ortiga didaktik topshiriqdagi
bo‘g‘inlar yoziladi. Doskaga “anor, ona, nina, norin, olma, shaftoli” rasmlari
ilinadi. O‘quvchi bo‘g‘inni o‘qib, shu bo‘g‘inga mos rasmni topib nomini aytadi.
“So‘z andazalari bilan ishlang” shartli belgisi bilan berilgan o‘quv
materiallarini o‘rganishda uning mazmuniga ijodiy yondashgan holda, “Javoblar
raqamlarda”, “Sonlar so‘zlaganda” kabi didaktik o‘yinlardan foydalanish
maqsadga muvofiqdir:
“Javoblar raqamlarda” O‘quvchilarning qo‘liga tayoqcha uchiga
mustahkamlangan, 1, 2, 3 sonlari yozilgan kartonlar beriladi. O‘qituvchi so‘zlarni
birin-ketin aytadi. Agar so‘zlar bir bo‘g‘inli bo‘lsa, o‘quvchilar 1 raqamini, ikki
bo‘g‘inli bo‘lsa, 2 raqamini, uch bo‘g‘inli bo‘lsa, 3 raqamini ko‘taradilar.
“Zanjir o‘yini”. O‘qituvchi darsda zanjir o‘yinidan foydalanishi mumkin.
“Zanjir o‘yini” ga misol:
Javob: sport, tennis, suzish (keltirilgan o‘yindan Sh sh harf-tovushi o‘tilgach,
foydalanish mumkin).
“Javoblar ranglarda”. O‘qituvchi unli yoki undosh harf-tovushlar bilan
boshlangan so‘zlarni birin-ketin aytadi, o‘quvchilar unli tovush bilan boshlangan
so‘zga qizil, undosh tovush bilan boshlangan so‘zga havorang shaklni ko‘taradilar.
O‘quvchilarning harf-tovushlarga oid bilimlarini mustahkamlashga qaratilgan
darslarda esa quyidagi texnologiyalardan foydalanish mumkin:
“O‘zingni yelpi”. Bir o‘quvchi taklif etilib, unga yelpig‘ich beriladi.
O‘quvchilar unga savollar beradilar. Doskadagi o‘quvchi savolga tez javob berishi
lozim. Javob bera olmasa, yelpig‘ich bilan o‘zini yelpiydi. Agar yelpig‘ichda
o‘zini yelpish esidan chiqsa, mag‘lub bo‘lib, o‘yindan chiqadi. Javob berolmasa
ham o‘zini yelpisa, keyingi savolni qabul qilishi mumkin bo‘ladi.

O‘yin oxirida uning nechta savoldan qanchasiga javob bergani aniqlanadi.
Shu tariqa o‘quvchida ziyraklik, topqirlik, o‘zini tuta bilish layoqatlari
rivojlantiriladi
3 . Qq harf-tovushini o‘rganish uchun 51-betdagi rebusning kattalashtirilgan
nusxasini sinf doskasiga ilib, yashil, jigarrang, siyoh ranglarda berilgan harflardan
hosil bo‘ladigan so‘zlar toptiriladi. Ushbu material o‘quvchining aqliy faolligini
rivojlantiradi, ularni mantiqiy va mustaqil fikrlashga o‘rgatadi. Shu kabi jumboqli
topshiriqlar darslikning 15-, 21-, 23-, 25-, 71-betlarida ham berilgan bo‘lib, ular
rang-barangligi bilan o‘quvchida alohida qiziqish uyg‘otadi.
Darslikda ertak va masallardan rasm-lavhalar, ushbu masal va ertaklar
yuzasidan matnlar berib borishga ham e’tibor berilgan. Xususan, “Qaynar
xumcha” (20-b.), “Kemiroy” (47-b.), “Zumrad bilan Qimmat” (59-b.) masal va
ertaklaridan rasm-lavha va matnlar berilgan. Bunda o‘qituvchi rasmlarning qaysi
masal yoki ertak asosida chizilganligi va uning mazmunini bolalarga hikoya
qildirishi, eslatishi maqsadga muvofiqdir. Xususan, “Qaynar xumcha” (20-b.)
ertagiga chizilgan rasm-lavha va matnni quyidagi tartibda o‘rganish mumkin:
O‘qituvchi ertakka ishlangan bir necha rasmlarni o‘quvchilarga ko‘rsatadi (rasmlar
sinf doskasiga ilib qo‘yiladi).
– Qani, bolalar, bu rasmlar sizga qaysi ertakni eslatyapti?
– “Qaynar xumcha” ertagini.
– Yaxshi. Kim “Qaynar xumcha” ertagini aytib beradi?
Albatta, o‘quvchilarning javobini to‘ldirgan holda, o‘qituvchi ertakni qayta,
obrazli va jonli ohangda aytib beradi, rasmlar asosida suhbat o‘tkazadi. Keyin
darslikdagi
“Ana oltin. Bobo oltinni ko‘rdi” kabi. Shuningdek, har bir tovush-harf uchun
“So‘z andazasi bilan ishlang” shartli belgisi bilan rasmlar va ular ostida so‘z
andazasi berilgan boiib, ular asosida so‘zlami tovushbo‘ g‘in tahlilini muntazam
o‘tkazib borish o‘quvchilarning yangi bilimlarni mustahkam o‘zlashtirishlariga
asos bo‘ladi 9
.
9
H Shokirova. Ta’limda innovatsion texnologiyalarning o’rni. – T.: “ У angi asr avlodi”, 2013-y. – 5-b.

Alifbe davri uchun har bir tovushga ilova sifatida so‘zlarning bo‘g‘inlab
berilishidan maqsad, avvalo, kelajakda o‘quvchining orfografik savodxonligini
ta’minlashga, to‘g‘ri o‘qish va yozish ko‘nikmalarini tarkib toptirishga, qolaversa,
uning lug‘at boyligi va so‘z zaxirasini oshirishga qaratiladi. Ushbu materiallar
yangi bilimlarni mustahkamlashga oid mashg‘ulotlarda o‘quvchilar bilimini
tekshirib ko‘rishda asqatadi. O‘qituvchilar mazkur orqali idrok etishga qaratilgan
badiiy tafakkur tarbiyasi ham nazarda tutiladi. Dam olish daqiqalarida
yodlatiladigan she’rlar, matnlar ham badiiy did darajasida bo‘lishiga e’tibor berish
kerak. Quyida dam olish daqiqalarida yodlatish uchun ba’zi she’rlarni tavsiya
qilamiz:
G‘uv-g‘uv uchar bolari,
Duv-duv uchar bolari,
Guldan gulga qo‘nishib,
Sharbat ichar bolari. (Q. Muhammadiy)
She’r so‘zlarni o‘qish bilan bog‘liq bo‘lgan mashqlardan so‘ng dam olish
daqiqalarida jo‘rovozlikda aytiladi. She’r matni mazmuniga ko‘ra qo‘llar ikki
yonga uchayotgandek harakatlantiriladi, o‘tirib-turiladi.
Qu-qu-qu-qu xo‘rozim,
Uyimda xushovozim,
Paq-paq qanot parvozim,
Qu-qu-qu-qu xo‘rozim.
Dam olish daqiqalariga mo‘ljallangan mazkur matn diktant va yozma
ishlardan so‘ng jo‘rovozlikda turgan holatda ijro etiladi.
Bolalar:
Viz-viz-viz-viz,
Uchamiz, qo‘namiz,
Gul sharbatin ichamiz.
Viz-viz-viz-viz,
Qani toping kim biz?

O‘qituvchi:
Siz quvnoq bolarisiz,
Shod-quvnoq bolalarsiz,
Tog‘dagi lolalarsiz. (Q. Muhammadiy)
She’rni bolalar turgan holatda jo‘rovozlikda qo‘llarini uchayotgandek
harakatlantirib, o‘tirib-turib ijro etadi:
Biz aqlli bolamiz
Biz aqlli bolamiz
Bizlar chapak chalamiz,
Chalamiz, chalamiz.
Juda yaxshi chalamiz.
(Bolalar she’r aytilishi davomida chapak chalishadi)
Endi esa o‘rtoqlar
O‘ynasin-chi barmoqlar
O‘ynasin, o‘ynasin
(Bolalar qo‘llarini o‘ynatib ana shunday o‘ynasin deb harakatga keltirishadi).
Bolg‘a bilan uramiz
Qushlarga in quramiz
Quramiz, quramiz.
Qushlarga in quramiz.
(Bolalar bolg‘acha bilan urgan harakatlarni bajaradilar).
Biz qo‘shiqchi bolamiz
Dutorni ham chalamiz.
Chalamiz, chalamiz,
Ana shunday chalamiz.
(Bolalar qo‘llari bilan dutor chalish harakatini qiladilar).
Bizlar quvnoq bolamiz
Endi surnay chalamiz
Chalamiz, chalamiz
Bizlar surnay chalamiz.

(Bolalar qo‘llari bilan surnay chalishni ko‘rsatishadi).
Qo‘llar tolganda aytiladigan she’r:
Barmoqlarni yozamiz, bir, ikki, uch.
Hali ancha yozamiz, bir, ikki, uch.
Bu tanaffus – o‘yindir, bir, ikki, uch.
O‘qish esa qiyindir, bir, ikki, uch.
Kulmang bizdan puchuq deb, bir, ikki, uch.
Maktabda eng kichik deb, bir, ikki, uch.
Hali ancha o‘samiz, bir, ikki, uch.
Hammangizdan o‘zamiz - bir, ikki, uch. (Kavsar Turdiyeva)
She’r jo‘rovozlikda, qo‘llarni mayin silkitgan holda ijro etiladi. Albatta, uni
yozuv mashqlari orasida ijro etish maqsadga muvofiqdir.
Maktabgacha ta'lim davridanoq bolani badiiy matn, go‘zal va ravon nutq
materiallari asosida tarbiyalash uning kelajakda o‘ziga ishona biladigan, nutqi
ravon, kommunikativ kompetensiyaga ega inson sifatida shakllanishida muhim
o‘rin tutadi. Harflar to‘liq o‘rganilmaganligi sababli darslik sahifalarida avvaldan
berib kelingan uzuq-yuluq jumlalar, ega-kesimdan iborat nochor so‘z birikmalari,
kichik yoshdagi o‘quvchi aqli va fikrini rivojlantira olmaydigan, his-hayajonga,
tarbiyaviy ta'sirga ega bo‘lmagan quruq matnlar o‘quvchining lug‘at boyligiga
ijobiy ta'sir ko‘rsata olmaydi, uni boyitmaydi.O‘quvchi e’tiborini jalb etmaydi.
Unda kitobxonlik madaniyati asoslarini tarbiyalamaydi. Yosh bola obrazlar
ko‘magida fikrlaydi, ularda obrazli tafakkur yuritishga moyillik kuchli. Bolajonlar
matn tarkibidan obrazlilikni izlaydilar. Unga tayanib, fikrlaydilar, munosabat
bildiradilar, o‘qib o‘rganadilar.
Amaldagi “Alifbe” darsligining alifbe davri ilk bosqichida o‘rganiladigan
matnlarning aksariyati “O‘qituvchi o‘qib beradi” belgisi bilan berilgan bo‘lib, matn
tarkibida o‘quvchi o‘qiy oladigan so‘zlar yashil rang bilan ajratilgan. Bundan
asosiy maqsad o‘quvchilarda ravon nutq, badiiy so‘zning go‘zalligini his etish,
o‘quvchilar nutqini jadal rivojlantirish layoqatini tarbiyalashga qaratiladi. Shunga
ko‘ra, darslikka taniqli bolalar yozuvchilarining asarlaridan badiiy jihatdan pishiq

namunalar kiritilgan. O‘qituvchi badiiy matnlarni o‘qib bergach, qayta hikoya
qildirish usulidan foydalanishi, matn ostida berilgan savol-topshiriqlardan
foydalanib, o‘quvchilarni mustaqil, ijodiy fikrlashga o‘rgatishga e’tibor berishi
zarur. U matnda yashil bilan ajratilgan so‘zlarni o‘quvchilarga o‘qitishga, ularning
tarkibidagi unli va undosh harf-tovushlarni ajratishga, ularni qanday qilib
bo‘g‘inlarga bo‘linishini o‘rgatishga ahamiyat berishi lozim. O‘quvchilar o‘quv
jarayonida egallaydigan kompetensiyalarning asosiy turlari: qadriyatlifikriy,
ta'limiy, o‘quv-biluv, axborot-kommunikativ, umummadaniy, ijtimoiy mehnat
kompetensiyalaridir.
Darslikda “Rasmga qarab so‘zlang”, “Bo‘g‘inga ajrating”, “Harfni toping”
topshirig‘i bilan o‘quvchilarda kommunikativ kompetentlik shakllantiriladi.
Kompetensiya atamasi lot. tilidan olingan bo‘lib, “erishaman”, “mos kelaman”
ma'nolarini bildiradi. Bu shaxsning ichki va tashqi imkoniyat, shart-sharoitlardan
samarali foydalanishi, muayyan kasbiy muammolarni yecha bilish qobiliyatidir.
Kompetentlik bu - individning qiziqish va ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda, o‘z
ma'naviy olamini, aqliy imkoniyatlarini tashqi muhit shart-sharoitlari bilan
uyg‘unlashtirgan holda, mahsuldor faoliyat yuritishga tayyorlik holatidir.
Savodga o‘rgatish darslarida avvalo ta'limiy-kommunikativ kompetensiyani
tarkib toptirish nazarda tutiladi. Bunda ta'limiy kompetensiya o‘quvchilarda o‘zbek
tilidagi mavjud harf-tovushlarni bilish, harf-tovushlardan so‘z, so‘zlardan gap,
gaplardan matn tuzish ko‘nikma va malakalarini egallashni talab etadi.
Shuningdek, o‘quvchi harf-tovush, unli va undosh tovushlar, so‘z, gap, matn;
ularning o‘zaro munosabatlari haqida amaliy ko‘nikmalarga ega bo‘lishi zarur.
O‘quvchida bu xil ta'limiy kompetensiyalarni tarkib toptirishda “So‘z andazasi
bilan ishlang”, “Rasmga qarab so‘zlang”, “Bo‘g‘inga ajrating”,
“Harfni toping” kabi didaktik topshiriqlar asosida amalga oshiriladigan o‘quv
ishlarini tizimli va uzluksiz tashkil etishning ahamiyati katta. So‘z va bo‘g‘inlarni
o‘qishga o‘rgatishda tovush-harflarni alohida-alohida aytib o‘qimaslikka, balki
ularni bo‘g‘inda to‘g‘ri qo‘shib talaffuz qilishga, so‘zlarni og‘zaki nutqdagi kabi
yaxlit holda tovushlar uyg‘unligiga rioya qilib o‘qishga odatlantiriladi. Bunda

tovush (harf) va bo‘g‘inlarning birikkan holatda bo‘lishiga alohida e’tiborni
qaratish lozim.
O‘quvchilar nutqini o‘stirish savodga o‘rgatish davrida so‘z ustida ishlashga
doir mashqlar asosida amalga oshiriladi. Nutq o‘stirishning so‘z ustida ishlash,
so‘z birikmasi va gap ustida ishlash, bog‘lanishli nutq ustida ishlash kabi qator
yo‘nalishlari bevosita bir-biri bilan bog‘liq bo‘lib, ta’lim jarayonida savodga
o‘rgatishning tahlil-tarkib usuli talabiga ko‘ra yaxlit holatda namoyon bo‘ladi.
O‘qituvchi darslikda berilgan rasmlardan, so‘z va gaplardan foydalanib,
shuningdek, qo‘shimcha ko‘rgazma materiallar asosida har bir so‘zning alohida
ma’noga ega ekanligini o‘quvchilarga tushuntiradi. So‘z tushunchasini
shakllantirishga qaratilgan mashg‘ulotlar quyidagicha tashkillashtiriladi: o‘qituvchi
alifbegacha bo‘lgan davr uchun darslikda berilgan kuzgi sabzavot ekinlari yig‘im-
terimiga oid rasm asosida o‘quvchilar ishtirokida quyidagicha hikoya tuzdiradi.
“O‘zbekiston – bizning Vatanimiz. Kuzda O‘zbekistonda juda ko‘p ekinlar
pishib yetiladi. Hosil yig‘ib-terib olinadi. Maktab yer uchastkasida ish qizg‘in.
Karim va Sanobar sabzavotlarni yig‘ishtirib olmoqdalar. Komila bilan Salim
ularga yordam berishmoqda. Rasmda sabzavotlaning turlari ko‘rsatilgan. Bular:
karam, sabzi, sholg‘om, turp kabilardir”.
O‘qituvchi hikoya asosida chiqarilgan xulosa fikrni quyidagicha ifodalaydi:
Sabzavotlarning juda ko‘p turlarini biz yaxshi bilamiz: sabzi, karam,
kartoshka kabilarning har biri alohida sabzavot hisoblanadi. Lekin ular hammasi
birgalikda “sabzavotlar” nomi bilan ataladi. Qo‘limda qanday sabzavot turi bor?
(o‘qituvchi kartoshkani ko‘rsatadi) Kartoshka qanday sabzavot turi? Demak, bu –
dum-dumaloq, jigarrang, har xil taomlarda mazali bo‘lib pishadigan sabzavot
nomi. U qaysi so‘z bilan atalar ekan? - Kartoshka so‘zi bilan. Mana bu
cho‘zinchoq, uchli, qizil va sariq, o‘zbek palovi va sho‘rvasining masallig‘i
bo‘lgan narsa qaysi so‘z bilan nomlanar ekan? (o‘qituvchi sabzini ko‘rsatadi.) –
Sabzi so‘zi bilan. Demak, har bir sabzavotning o‘z nomi bor. Bu nomlar so‘z orqali
ifodalanadi.

So‘zlarni biz (to‘g‘ri to‘rtburchak belgisi) bilan belgilaymiz. Shu tariqa kuzda
pishib yetiladigan mevalar, o‘quv qurollari haqida suhbat asosida o‘quvchilarda
so‘z tushunchasi shakllantiriladi. Sinf doskasiga ilib qo‘yilgan rasmlar, ular ostiga
chizilgan belgi (to‘g‘ri to‘rtburchak belgisi) asosida o‘quvchilar bilimi
mustahkamlanadi.
Odatda, so‘z ustida ishlash quyidagi yo‘nalishda amalga oshiriladi:
1) so‘zlarni to‘g‘ri o‘qishga o‘rgatish;
2) so‘zlarni to‘g‘ri yozishga o‘rgatish;
3) so‘z ma’nolarini anglatish.
So‘z ustida ishlashning yuqorida ko‘rsatilgan yo‘nalishlari o‘zaro uyg‘un
aloqadorlikda uyushtiriladi. Tahlil-tarkib usuli talablariga ko‘ra, avval tovush,
keyin harf shakli bilan tanishtirilgach, mazkur tovush qatnashgan so‘z sinf
doskasiga bosma harf bilan yoziladi.
Bolalar harf kassasidan harflarni olib so‘z tuzadilar. Masalan: ot, ol, oy kabi.
Ikki harf va bir bo‘g‘indan tashkil topgan bunday so‘zlarning oldiga b harfini
qo‘yib, mustaqil o‘qitiladi, bunda bot, bol, boy so‘zlari hosil bo‘ladi. Ikki harfli ot,
ol, oy so‘zlarining so‘ngiga a, iharflarini qo‘shib uch bo‘g‘inli so‘zlar hosil qilinadi
va bolalarga o‘qitiladi.

XULOSA
Bugungi boshlang‘ich sinflar ga “Alifbe”, “ Ona tili va o‘qish savodxonligi ”
darslari o‘quvchining u yoki bu badiiy asarni o‘qib, tushunishining o‘zini yetarli
emas deb hisoblaydi. O‘quvchi asarga yangicha yondasha bilishi kerak. Bu
boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining saviyasi va bilimdonlik darajasiga bog‘liqdir.
S h unda o‘quvchining kichik yoshidan narsa va hodisalar, odamlar haqida mustaqil
nuqtai nazari shakllana boradi. O‘z-o‘zidan ma’lumki, bu fazilat o‘zgalarning
tashqaridan bergan ko‘rsatmalari mahsuli emas, kichik o‘quvchining shaxsiy fikri,
mustaqil o‘ylashi va bir qarorga kelishining natijasi bo‘ladi. Boshlang‘ich sinflar
o‘qituvchisi o‘quvchilarining tortinchoq bo‘lishiga, fikrini ochiq aytmay, dilida
saqlab qolishiga yo‘l qo‘ymasligi kerak.
Boshlang‘ich sinflarning “Ona tili va o‘qish savodxonligi” darslarida
o‘quvchini faqat o‘zi yaxshi bilgan, uni qiziqtiradigan masalalar haqida fikrlashga,
yozishga undash kerak bo‘ladi. O‘quvchi uchun o‘zi yaxshi bilmagan, o‘ylamagan
mavzu haqida yozishdan azobliroq yumush yo‘q. Bunday topshiriq uning shaxsida
yuzakilikni keltirib chiqaradi, ko‘chirmachilikka majbur qiladi. O‘quvchida
bezovta, uyg‘oq qalbni tarbiyalash uchun, avvalo, unda atrof-muhitga, tabiatga,
hayvonot va nabotot olamiga, insonga kuchli qiziqish uyg‘otish, har bir narsaning
mohiyatiga kirishga yo‘naltirish lozim bo‘ladi.
Ona tili va o‘qish savodxonligi darslari jarayonida darsga tegishli bo‘lmagan
biror qiziqarli hayotiy mavzu va hodisalar, kino yoki futbol o‘yinlari kabilar
muhokama qilinganda o‘quvchilarning juda ko‘p narsa bilishlari ayon bo‘ladi. Bu
– mazkur hodisalar o‘quvchilarning o‘zlari uchun bevosita qiziqarli bo‘lganidan
dalolatdir. Shundan kelib chiqib aytish mumkinki, “O‘qish kitobi” darsliklaridagi
o‘quv materiallari bolalarning tabiati, yosh xususiyatlariga mos va qiziqarli
bo‘lishi, matnlar yuzasidan taqdim etilgan savol-topshiriqlar biri ikkinchisiga
o‘xshamaydigan tarzda tuzilishi, ularning mantiq asosiga qurilishi, o‘quvchilardan
mustaqil fikr-mulohazalar talab qilishi o‘quvchilarni faollashtiradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy
Majlisga Murojaatnomasi. Toshkent, “O‘zbekiston” nashriyoti, 2018. 72-bet.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy
MajlisgaMurojaatnomasi. Toshkent, “O‘zbekiston” nashriyoti. 2018. 78-bet.
Mirziyoyev Sh. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda
barpo etamiz. Toshkent, “O‘zbekiston” nashriyoti, 2017, 14-bet.
3. Mirziyoyev Sh. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz. Toshkent “O‘zbekiston” nashriyoti, 2017, 486.
4. Mirziyoyev Sh. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta`minlash –
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi ( O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi qabul qilinganining 24 yilligiga bag`ishlangan tantanali
marosimdagi ma`ruza. 2016-yil 7-dekabr ). Toshkent “O‘zbekiston” nashriyoti,
2017, 32.
5. Каримов И. А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. Тошкент, “Шарқ”
нашриёти, 1998, 31 б.]Баркамол авлод орзуси.Т.: “Шарқ”. 1998. 13-бет.
6. Бошланғич таълим концепцияси. Тошкент, 2015,4-бет.
7. O ‘ zbek maktablarida ona tilini o‘qitish konsepsiyasi. Toshkent. 1993,
3-bet.
8. Йўлдошев Ж. Таълимимиз истиқболи йўлида. Тошкент “Шарқ”,
1996, 85-бет.
9. Баркамол авлод – Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори.
Тошкент , “Шарқ”, 1998, 63.
10. Бошланғич таълим концепцияси. 2015, 22.
11. Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standarti va o`quv dasturi.
Boshlang ‘ ich ta’lim . Toshkent . 20 17 , 245 .
12. Abdullajonov M. “O‘quvchilar nutqini o‘stirish”. Boshlang‘ich ta’lim
jurnali. 1994, №3, 32.
13. Azimova I. va boshq. Ona tili va o‘qish savodxonligi ( 2-qism ) . 1-sinf
uchun darslik. Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2021. – B. 104.

14. Бабанский Ю. К. Ҳозирги замон умумий таълим мактабида
ўқитиш методлари. Тошкент “Ўқитувчи” нашриёти, 1 990, 230.
15. Бобомуродова А. Она тили таълими жараёнида ўйин-
торшириқлардан фойдаланиш. Тошкент “Мусиқа” нашриёти, 2009, 94.
16. Ikromova I. “Grammatika, imlo va nutq o`stirishdan tarqatma
materiallar”. Toshkent “O`qituvchi” nashriyoti. 1993.
17. Mamadaliyeva M. “Nutq nafosati”. “Boshlang‘ich ta’lim jurnali”.
1996, №1, 32.
18. Matchonov S., G‘ulomova X. Boshlang‘ich sinf o‘qish darslarini
pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish. Toshkent, “Yangiyul” nashriyoti.
2008, 224.
19. Muxiddinov A. “O‘quv jarayonida nutq faoliyati”. Toshkent
“O‘qituvchi” nashriyoti. 1995.
20. Qosimova K., Matchonov S. Ona tili o`qitish metodikasi. Toshkent
“Noshir” nashriyoti, 2009, 351.
21. Safarova R. Va boshq. Alifbe. O‘qituvchilar uchun metodik
qo‘llanma. Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2021. – 96 b.
22. Safarova R. Va boshq. Alifbe (1-sinf darsligi). Toshkent, 2021. – B.
80.
23. Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G. v .b. Hozirgi o`zbek
adabiy tili. Toshkent, “Fan va texnologiya”, 2010, 550.
24. G‘ulomov A. , Qobilova B. “Nutq o‘stirish mashg‘ulotlari”. Toshkent
“O ‘ qituvchi” nashriyoti. 1995.158.
25. G ‘ ulomov A., Ernazarova M. va bosh. Ona tili o‘qitish metodikasi.
Toshkent, 2012, 379.
26. G‘afforova T. Sh va Nurillayeva Sh. “Boshlang‘ich sinflar uchun ona
tili va o‘qishdan didaktik materiallar”. Toshkent “Ilm Ziyo ” nashriyoti. 2004, 77.
27. Shukurova R. “Ijodiy qobiliyatni o‘stirish”. “Boshlang`ich ta‚lim”
jurnali. 2000, №5, 32.

Boshlang‘ich ta’limda tovush va harflarni o‘rgatish metodikasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish