Boshlang‘ich ta'limda zamonaviy darsliklarning mazmun mohiyati - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	6.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Boshlang‘ich ta'limda zamonaviy darsliklarning mazmun mohiyati

Купить

BOSHLAN G‘ICH TA'LI MDA ZAMON AV IY
DARSLIKLARN IN G MAZMUN MOHIY ATI
MUN DA RIJ A
KIRISH … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … ..4
I BOB. BOSHLA N G ‘ ICH TA 'LIMDA ZA MON A VIY DA RSLIK -
LA RN IN G ROLI VA AHA MIY A TI … … … … … … … … … … … … … … … … ..7
1.1. “Ona tili” va “O‘qish savodxonligi” darsliklarining
tuzilishi…………7
1.2 Darsliklarning mazmuni, maqsadi va ularni o‘rgatish
usullari………..18
II BOB. ON A TILI VA O ‘ QISH SA VODX ON LIGI DA RSLIGIDA GI
MA TERIA LLA RN IN G MA ZMUN I, TUZILISHI, O‘ RGA TISH
USULLA RI … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .34
2.1. “Ona tili” darsliklarida berilgan savol va topshiriqlarning
mazmuni…………………………………………………………………………34
2.2. “O‘qish savodxonligi” darsligidagi matnlarning turlari,
xususiyatlari, o‘rgatilish
usullari……………………………………………………………… 40
2.3. “Ona tili” va “O‘qish savodxonligi” darsliklarini o‘rgatish
bo‘yicha o‘tkazilgan tajriba-sinov ishlari
tahlili ………………………………………….55
UMUMIY X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 62
FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO ‘ Y X A TI … … … … … … ...63
1

KIRISH
Bit iruv malak av iy ishining dolzarbligi . O‘zbekiston Respublikasi
eng oliy ne’mat bo‘lmish mustaqillikka erishgandan so‘ng, turli
sohalarni rivojlantirish barobardida ta’lim sohaga alohida e’tibor
qaratdi desam adashmagan bo`laman. Chunki har qanday
mamlakatning kelajagi uning ta’lim tizimiga, yuqori malakali kadrlarga
bog‘liq ekanligini barchamiz yaxshi bilamiz.
Mustaqillik yillarida ta’lim tizimidagi o‘zgarishlar ta’lim jarayoni
tarkibiy qismlarini yangicha tartibda namoyon bo‘lishini taqozo etadi.
An’anaviy ta’lim qonuniyatlari va tamoyillariga mos holda yangi
tamoyillarga amal qilish, ta’lim metodlarining paydo bo‘lishi, ta’lim
vositalarining takomillashuvi, ayniqsa, ta’limni tashkil etishning
noan’anaviy shakllari keng ko‘lamda joriy etilishi kuzatilmoqda.
O`zbekiston respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi
xalq ta’limi tizimining 2030-yilgacha rivojlantirish kontseptsiyasini
tasdiqlash to‘g‘risida”gi Farmonida “Uzluksiz ta’lim tizimi mazmunini
2

sifat jihatidan yangilash, shuningdek, professional kadrlarni tayyorlash,
qayta tayyorlash va malakasini oshirish, fanlarni o‘qitish metodikasini
takomillashtirish, ta’lim-tarbiya jarayoniga individuallashtirish
tamoyillarini bosqichma-bosqich tatbiq etish, xalq ta’limi sohasiga
zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va innovatsion
loyihalarni joriy etish va xalq ta’limi muassasalarining moddiy-texnika
bazasini mustahkamlash va byudjetdan mablag‘ bilan ta’minlashning
samaradorligini oshirish kabi vazifalar asosiy vazifalar sifatida belgilab
berildi. [I. 2]
Ushbu vazifalarni inobatga olgan holda boshlang‘ich ta’lim tizimi
faoliyatini takomillashtirish, ta’lim sifatini oshirish o‘quvchilarning
fanlardan o`zlashtirish sifatini oshirishda innovatsion texnologiyalar
muhim ahamiyat kasb etadi.
Mamlakatimiz Prezidentining Farmoniga binoan tasdiqlangan xalq
ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasiga binoan
O‘zbekistonning 2030-yilga kelib PISA (The Programme for
International Student Assessment) o‘quvchilarning ta’lim sohasidagi
yutuqlarini baholash bo‘yicha xalqaro dastur reytingi bo‘yicha
jahonning birinchi 30 ta ilg‘or mamlakati qatoriga kirishiga erishish
belgilangan. Shuningdek, konsepsiyaga muvofiq, quyidagilar amalga
oshirilashi belgilandi:
• xalq ta’limi muassasalarining moddiy-texnika bazasini
mustahkamlash va byudjetdan mablag‘ bilan ta’minlashning
samaradorligini oshirish;
3

• yoshlarni tarbiyalash va ularning bandligini
ta’minlashda maktabdan tashqari ta’limning zamonaviy usullari va
yo‘nalishlarini joriy etish;
• Davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish hisobiga davlat ta’lim
tizimida raqobat muhitini kengaytirish.
Hozirda respublikamiz umumta’lim maktablarining boshlang‘ich
sinflarida zamonaviy darslikklarning asosiy vazifalaridan biri
o‘quvchilarni har tomonlama yetuk insonlar qilib tarbiyalash
hisoblanadi. Bunda o‘quvchilarda fanlar bo‘yicha bilimlar berish bilan
birga ularga o`rganilayotgan bilimlarni asosli va puxta bo‘lishini
ta’minlash, ularni qo`llay olish ko`nikma va malakalarini shakllantirish
muhim ahamiyatga ega.
Boshlang`ich sinflarda ona tili va o‘qish savodxonligi o‘qitishda
nazariy bilimlar, amaliy malaka va ko‘nikmalarni shakllantirish va
o‘zlashtirishni muhim o‘rin tutadi. Shu sababli o‘qituvchilar tomonidan
har bir darsda yangi materialni o‘quvchilarga o`rgatish bilan bir
qatorda ularda ko‘nikma va malakalarni mukammalashtirish ishlari olib
boriladi.
Ayniqsa, boshlang‘ich sinf ona tili darslarida berilgan zamonaviy
topshiriqlar o‘quvchilarni og‘zaki va yozma bilish malakalarini
egallashlariga, mantiqiy fikrlashga hamda ularni kelgusida o`quv
faoliyatida muvaaffaqiyatli qo`llashlari uchun asos bo`lib xizmat qiladi.
Shu nuqtayi nazardan ona tili va o‘qish savodxonligi fanlarini o‘qitish
usullari o`ziga xos xususiyatlarga ega, ularni o`zaro aloqadorlikda va
4

o‘quvchilar amaliy faoliyati tajribasi bilan qo‘shgan holda o‘qitish
dolzarb masalalardan hisoblanadi. Bu usullarni ishlab chiqish va
amalda qo‘llash o‘qitish sifat va samaradorligini oshirishga xizmat
qiladi.
Bit iruv malak av iy ishining maqsadi: Boshlang`ich sinflarda
o`quvchilariga zamonaviy darsliklardan foydalanib dars o‘tishda
zamonaviy metodlardan foydalaninshning o‘rnini asoslab berish ona
tili va o‘qish savodxonligi fanlarini o‘rgatishning samarali yo‘llari,
metodlari haqida uslubiy tavsiyalar ishlab chiqish.
Bit iruv malak av iy ishining v azifalari:
1. Boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida
o`qitishning hozirgi zamonaviy darsliklar holatini aniqlash;
2. Boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarini o`qitishda
innovatsion texnologiyalardan foydalanish samaradorligini aniqlash va
amaliyotga tadbiq etish;
3. To‘plangan ma’lumotlar asosida zamonaviy darsliklarni
o‘rgatishning uslubiy tavsiyanomalarini ishlab chiqish.
Bit iruv malak av iy ishining oby ek t i: Boshlang`ich sinflarda
zamonaviy darsliklar (“ona tili” va “o‘qish savodxonligi” darsliklari)
ustida ishlash jarayoni.
Bit iruv malak av iy ishining predmet i: Boshlangich sinfda
zamonaviy darsliklar (“ona tili” va “o‘qish savodxonlihi”) mazmun
mohiyati, shakli, vosita va usullari.
5

Bit iruv malak av iy ishning met odologik asoslari: O`zbekiston
Respublikasi Prezidentining asarlari, ta’lim sohasiga doir farmonlari,
Vazirlar Mahkamasining ta’limni rivojlantirish sohasidagi Qarorlari,
Xalq ta’limi hamda Oliy va O`rta maxsus ta’lim vazirliklari buyruqlari,
mavzuga oid adabiyotlar, o`zbek va jahon tadqiqotchilarining mavzuga
oid ilmiy izlanishlarning natijalari asos qilib olindi.
Bit iruv malak av iy ishining t uzilishi v a hajmi . Bitiruv malakaviy
ishi kirish, ikki bob, 5 ta paragraf, xulosa, adabiyotlar ro‘yxatidan
iborat.

I BOB. BOSHLA N G ‘ ICH TA 'LIMDA ZA MON A VIY DA RSLIKLA RN IN G
ROLI VA AHA MIY A TI
1.1. “ Ona t ili” v a “ O‘qish sav odxonligi” darslik larining
t uzilishi
Boshlang‘ich ta'limda zamonaviy darsliklar, o‘quv jarayonining
muhim bir qismidir va har bir mavzuni eng yangi ma'lumotlar va
texnologiyalar bilan o‘rgatishga imkon beradi. Ular talabalarga
konsepsiyalarini tushunish, fikr qudratlarini rivojlantirish va amaliy
ko‘nikmalarini mustahkamlash uchun yordam beradi. Zamonaviy
darsliklar orqali talabalar, internet, texnologiyalar, rivojlantirilayotgan
sohalarga oid eng eng yangi va to‘liqroq ma'lumotlarga ega bo‘ladi.
6

Shuningdek, ular ko‘nikmalarini joriy etish, ish yuritish va
muammolarni hal qilishga yondashadi. Darsliklarning joriy va
zamonaviy bo‘lishi talabalarning professional rivojlanishiga yordam
beradi va ularni muvaffaqiyatga yetkazishda katta ahamiyatga ega.
Boshlang‘ich ta'limda zamonaviy darsliklarning xususiyati,
o‘quvchilarga yangi texnologiyalar va islohotlar bilan tanishish,
o‘zlashtirish va harakatlanishga imkon beradi. Ona tili va O‘qish
savodxonligi darsliklarining tuzilishi o‘zgaruvchan bo‘lishi mumkin,
ammo ularning umumiy ko‘rinishi quyidagicha bo‘ladi:
1. Darsliklar mavzular bo‘yicha bo‘lib, har bir mavzuni tushunish
va o‘qishga imkoniyat yaratish maqsadida tuziladi.
2. O‘qituvchi tomonidan belgilangan maqsadlar va talablar
asosida tuziladi.
3. Darslikning boshida o‘quvchilarga maqbullik bo‘yicha yo‘l
yo‘riqnoma beriladi.
4. Darslikda mavzular tartibli tarzda taqsimlangan bo‘ladi, bu esa
o‘quvchilarga konsepsiyalarni tushuntirishda va tushunishlarini
kuchaytirishda yordam beradi.
5. O‘quv materiallari, misollar, mashqlar va sinovlar darslikning
ichiga joylashtiriladi.
6. Ma'lumotlar tuzilishi, ko‘rsatilishi va izoh berilishi qulay bo‘lishi
uchun darslik tuzishida juda muhimdir.
Quyida 3-sinf “o‘qish savodxonligi” darsligining shartli beligilari bilan
tanishamiz:
7

Yodda tuting shartli belgisi o‘quvchilar uchun eslab qolish muhim
hisoblangan ma’lumotlar oldidan qo‘yiladi. O‘quvchilar bunday
ma'lumotlarni yaxshiroq va chuqurroq tushunishga xarakat qilishi
kerakligini anglatadi bu belgi. Masalan 3-sinf o‘qish savodxonligi
kitobidagi 62-betdagi topshiriqni misol qilib olishimiz mumkin.
8

Bunda 14-dars “Insoniy fazilatlar to‘g‘risida maqollar” mavzusida bo‘lib,
maqollae haqida ma’lumotlar hamda savol va topishmoqlar berilgan.
Bu belgi bilan berilgan topshiriqlarni o‘quvchilar eslab qolishlari va
doimo yodda saqlashlari lozim bo‘ladi.
Savollarga javob bering shartli belgisi har bir mavzu yakunida
berilgan. Bu belgi bilan birga kelgan savollar mavzu yuzasidan tuzilgan
bo‘lib o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini muslahkamlash uchun
beriladi.
9

Vatan madhi dillarda mavzuga berilgan savollar. O‘quvchilar mavzu
bilan tanishgandan so‘ng savollarga javob berishadi.
Izohli lug‘at shartli beligisi o‘quvchilar uchun biroz murakkab va tushunarsiz
so‘zlar izohi bilan birga beriladi. Berilgan mavzu yuzasidan murakkab so‘zlar
izohlanib dars oxirida berilgan.
“Oyog‘I osmondan bo‘lgan sichqonlar” ertagikdan izohli lug‘atlariniga qaraymiz
Kashf yoki Kashfiyot- tekshirish, ilmiy tadqiqot natijasida, ba’zida tasodifan
topilgan, yaratilgan ilmiy yangilik.
Ixtiro- fan-texnika sohasida kashf etilgan, ijobiy samara beradigan yangilik.
Bu qiziq shartli belgisi o‘quvchilar uchun yangilik bo‘lgan va qiziqarli faktlarni
keltirib o‘tadi. Bunda o‘quvchilar yangi bilim va ko‘nikmalarni egallaydi.
Guruh bo‘lib ishlang shartli belgisi bilan kelgan topshiriqlarda
o‘quvchilar birgalikda jamoa bilan ishlashlari kerak bo‘ladi. Masalan
fasllar mavzusida shunday shartli beligini uchratishimiz mumkin.
O ‘ quvchilar 4 ta kichik gruhlarga bo‘linadilar va har bir gruh o‘zlariga
tegishli bo‘lgan faslga tarif berishga va berilgan tarqatma materiallarni
jamoa bilan birgalikda to‘ldirishga xarakat qilishadi.
10

Diqqat bilan o‘qing shartli belgisi har bir mavzu boshida berilgan. Bu belgi
har bir mavzu boshida berilgan hikoya, matn, she’r yoki maqollarni
diqqat va qunt bilan o‘qib o‘rganishlari lozimligini anglatadi
Tinglang shartli belgisi hozirgi zamonaviy darsliklarda yangilik
hisoblanadi. B u belgi bilan birga maxsus QR-kod berilgan bo‘lib undagi
kod skaner qilinganda matn yoki hikoyaning audiomatnini olishimiz
mumkin. B unday audiomatnlar bugungi kunda biz uchun yangilik
sanaladi.
11

Topshiriqni bajaring shartli belgisi asosida mavzu yuzasidan
qo‘shimcha vazifa bo‘lib mustaxkamlovchi topshiriqlar beriladi.
Uyga vazifa shartli belgisi har bir dars yakunida o‘quvchilar mustaqil uyda
bajarishlari uchun beriladigan .
Umuman o‘rganish jarayonini qulayroq qilish uchun, darsliklar
tuzilgan holda o‘quvchi va o‘qituvchilar uchun foydali va samarali
bo‘ladi. Bu darsliklar o‘z ichiga o‘rganish metodikasini, materiallarni va
sinovlarini o‘zlashtiradi va o‘rganish jarayonini o‘z-o‘zidan tushunishga
yordam beradi.
Umuman olganda, ona tili va o‘qish savodxonligi darsliklarining
tuzilishi yosh o‘quvchilarda til rivojlanishi va savodxonlik ko‘nikmalarini
rivojlantiruvchi keng qamrovli va qiziqarli ta’lim tajribasini yaratishga
qaratilgan. Kichik o‘quvchilar ma’naviyatini sog‘lomlashtirishda o‘qish
darslarining o‘rni muhim ahamiyatga molik hisoblansa-da, afsuski
uzoq yillar mobaynida bu amalaiyot noto‘g‘ri bajarilib kelindi. O‘qish
darslarida o‘quvchilar matnni yodlab olish, she’rlarni takrorlash bilan
cheklandilar. Yodalilik va takrorlash asosida tashkil etilgan darslar
12

o‘quvchilarga hech narsa bermasligi bugungi kundagi xato va
kamchiiklarimiz misolida ham ko‘rinib turibdi. Boshlang‘ich ta’limning
o‘rni to‘g‘ri anglansa, o‘qituvchi tomonidan o‘qish kitobidagi asarlarni
to‘g‘ri idrok etishga yo‘naltirilgan o‘quvchi mustaqil ishlashga, o‘qib
o‘qishga, o‘zgalarning fikrlarini ilg‘ashga, o‘zi va boshqalarning
tuyg‘ular olamini kuzatishga, o‘zgani tuyishga o‘rgana boradi. Olamni,
Odamni va O‘zligini kashf qiladi. O‘z ichki “men”ning shakllanishida o‘zi
bevosita ishtirok etadi. Undan tashqari kuzatishlar asnosida ma’lum
bo‘ldiki, boshlang‘ich sinflar “O‘qish kitobi” darsliklarining barchasida
keragidan ortiq material to‘plangani bilan, muhim talablarga yetarlicha
javob bera olmasdi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida insoniy sifatlarni shakllantirishda
bolalarning kuchi, aqli va imkoniyatlaridan unumli foydalanilmagan.
Darsliklarda o‘rganish uchun taqdim etilgan o‘quv materiallarining
katta qismi mantiqsiz, jo‘n, hayotiy haqiqatdan uzoq manbalar bilan
to‘ldirilgan edi. Ma’lumki, yosh avlodni milliy qadriyatlar asosida
ma’nan sog‘lom qilib tarbiyalashda, shaxsni shakllantirishda badiiy
adabiyotning o‘rni beqiyos. Lekin badiiy asardagi o‘quvchi
ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan jihatlarni, matnda aks etgan hayotiy va
badiiy haqiqatlarni ilg‘ash, ularning ko‘ngilni tozalashga xizmat
qiladiganlarini topib, o‘z tabiatiga singdirish shakllanayotgan shaxsda
osonlik bilan kechadigan jarayon emas.
“Ona tili” va “o‘qish svodxonligi” darsligi matnlarning bolalar
bopligi, qiziqarliligi, integratsyaviyligi va hayot bilan bog‘langanligi
13

bilan oldingi draslardan ahamiyatli hisoblanadi. Agar har bir o‘qituvchi
kichik o‘quvchilarni matn ustida uzluksiz ravishda namunadagidek
ishlata bilsa, bolalar ham bunga asta-sekinlik bilan o‘rganib boradilar
va ularda badiiy asarlar bilan ishlash borasida istalgan ko‘nikma hosil
bo‘ladi. Natijada bola shaxsida fikr kishisi shakllanadi. Fikr kishisi hech
qachon o‘zgalarga ko‘r-ko‘rona ergashmaydi, munosabat bildirish
kerak bo‘lganda jim turmaydi. O‘qituvchi bolalarda shunday sifatlarni
shakllantirishga da’vat etilgan shaxsdir. Buning uchun, avval, uning o‘zi
shunday sifatlarni egallagan bo‘lishi lozim. O‘qituvchi o‘zida yo‘q
narsani o‘quvchisiga berolmaydi.
O‘zbekiston Respublikasi Xalqta’limi tizimini 2030 yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
2018 yil 5 sentyabrdagi "Xalq ta’limini boshqarish tizimini
takomillashtirish bo‘yichaqo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida"gi PF-
5538-son Farmoni ijrosi yuzasidan ishlab chiqilgan umumiy qoidalarda
mavjud darsliklarning eskirganligi, yangi avlod darsliklarini yaratish
lozimligi borasida ko‘rsatma beriladi. Darsliklarni yaratish tizimida
xilma-xillikning yo‘qligi ularni yaratish va nashr qilishni
monopollashtirishga omil bo‘lib qolmoqda hamda ularning mazmuni,
metodikasi va nashr sifatiga salbiy ta’sir etayotganligi, davlat ta’lim
standartlari kompetensiyaviy yondashuvga asoslanganligiga
qaramasdan, o‘qitish va baholash metodlari, shuningdek darsliklar va
boshqa o‘quv materiallarini asosan axborotni yodlash va bayon
qilishga qaratilgan bo‘lib, tanqidiy fikrlash, axborotni mustaqil izlash va
14

tahlilqilish ko‘nikmalari va boshqa malakalarni rivojlantirishga to‘sqinlik
qilayotganligi ta’kidlab o‘tiladi. Shuningdek, foydalanilayotgan
darsliklar sifatini oshirish, xorijiy o‘quv qo‘llanmalarini qo‘shimcha yoki
muqobil o‘quv materiallari sifatida qo‘llash amaliyotini yo‘lga qo‘yish
fursati kelganligini ham ta’kidlab o‘tiladi. 2021-yil sentabrdan birinchi
va ikkinchi sinflariga qo‘llanilishi boshlangan “Ona tili va o‘qish
savodxonligi” darsligi ushbu talabni bajarish uchun tashlangan
qadamdan biri bo‘ldi.
‘Ona tili” va “o‘qish savodxonligi” fanini o‘qitishda asosiy e’tibor
o‘quvchida tilga doir toʻrt koʻnikma: oʻqib tushunish, tinglab tushunish,
nutq soʻzlash va yozish hamda grammatik savodxonlikni
shakllantirishga qaratiladi. Ta’lim jarayonida o‘quvchilar voqea-
hodisalarni kuzatish, anglash, qiyoslash, analiz va sintez qilishga
o‘rgatish orqali ijodiy va tanqidiy tafakkurini, fikrlash doirasini
rivojlantirish muhim ahamiyatga ega. Ona tili va o‘qish savodxonligi
fani ushbu maqsadlarni amalga oshirishga xizmat qiladi.
O‘qish savodxonligini o‘rgatishda kommunikativ yondashuv, ya’ni
tilning muloqot vazifasi birlamchi hisoblanib, integrativ, faoliyatga
yo‘naltirilgan, onglilik, kashfiyotchilik, farqli va tanqidiy yondashuvlar
e’tiborda bo‘lishi lozimligi ta’kidlanadi.
“Ona tili va o‘qish savodxonligi” fanini o‘qitishda tamoyillar
belgilangan bo‘lib, 4-tamoyilda o‘qish savodxonligi doirasida
o‘quvchida to‘g‘ri, tez, ongli, ifodali o‘qish malakalarini shakllantirish,
ularni oddiy kitob oʻquvchidan chuqur mulohaza yurituvchi, ijodkor
15

kitobxon darajasiga ko‘tarish; o‘qish orqali tevarak-atrof, borliq
haqidagi bilimlarini kengaytirish, ularning dunyoqarashini boyitish;
tafakkurida elementar adabiy tushunchalarni shakllantirish, har
qanday uslubdagi matnni o‘qish va uni anglash, tanqidiy va kreativ
fikrlash ko‘nikmasini oshirish nazarda tutilganligi ko‘rsatib o‘tilgan.
O‘qish savodxonligi jamiyat tomonidan talab qilinadigan va inson
tomonidan qadrlanadigan yozma tilning shakllarini idrok etish va
amaliyotda qo‘llay olish qobiliyatidir. O‘qish savodxonligi jamiyat
tomonidan talab qilinadigan va inson tomonidan qadrlanadigan yozma
til shakllarini tushunish va ulardan foydalanish, shuningdek,
matnlardan turli shakllarda ma’no hosil qila olish qobiliyati hamdir.
Ushbu nuqtayi nazar o‘quvchilarning o‘qishdan olingan
ma’lumotlardan foydalanish qobiliyatiga tobora ko‘proq e’tibor
qaratadigan zamonaviy jamiyatda dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Asosiy e’tibor tushunishni namoyon qilishdan o‘zlashtirilgan
ma’lumotlarni qanday qilib yangi loyihalar va vaziyatlarda qo‘llay olish
qobiliyatlarini namoyon qilishga qaratilmoqda.
O‘qish savodxonligiga o‘rgatishda konstruktiv va interaktiv
jarayon sifatida ko‘plab o‘qish nazariyalarini aks ettiradi. O‘quvchining
matn bilan ishlashi jarayonida o‘quvchi va matn orasidagi muloqot
orqali (shuning uchun ham bu jarayon interaktiv deyiladi) o‘quvchi
ma’noni yaratadi (shuning uchun ham bu jarayon konstruktiv inglizcha
«construct» –yaratmoq deyiladi). O‘quvchi bu jarayonning faol
qatnashuvchisi bo‘lib, ma’no yaratadi, matn ustida mushohada yuritadi
16

va samarali o‘qish strategiyalarini ongli ravishda tanlab qo‘llaydi. Har
bir matn turi odatiy shakl va qoidalarga amal qilgan holda o‘quvchiga
matnni sharhlashga yordam beradi. Har qanday matn turli shaklga ega
bo‘lishi mumkin. Bular an’anaviy kitoblar, jurnallar, hujjatlar va
gazetalar, shuningdek, raqamli ko‘rinishdagi yozma shakllarni ham o‘z
ichiga oladi. Odatda o‘quvchi nima sabadan matnga murojaat qiladi?
Aslida, o‘qish savodxonligining rivoji odamlarning nima sababdan
o‘qishlari bilan bevosita bog‘liq. Umuman olganda, bu sabablar
zavqlanish va shaxsiy qiziqish uchun o‘qishni yoki ta’lim va jamiyat
hayotida munosib ishtirok etish uchun axborotga ehtiyojmandlikni o‘z
ichiga oladi.
Odatda barcha bolalar uchun atrof-olamni bilishga bo‘lgan
qiziqish hammavaqt ham yuqori darajada bo‘ladi. Ular har bir narsani
ushlab ko‘rishni, u haqda ma’lumotga ega bo‘ishni istashadi. Yon-atrof
bilan bog‘liq ma’luotlarni egallashga harakat qilishadi. Matn (hikoya,
ertak, she’r, xabar, ma’lumot) ga bo‘lgan qiziqish ham jajji
bolaljonlarning tabiiy qiziqishidan kelib chiqadi. Ular kitobdagi rasmni,
unda aks etgan voqealarni anglashga, bilishga, ma’lumotlarni
egallashga urinishadi. Faqatgina bu jarayon to‘g‘ri tashkillashtirilishi
yoki tashkillashtira ololmaslik ishning samaradorligini belgilab berishi
mumkin.
Bolaning matnni to‘liq tushunmasligining sabablaridan biri ularda
yaratish jarayoni uchun muhim mexanizmlarning kamligi ham bo‘lishi
mumkin. Masalan, o‘qituvchi o‘quvchlarga “Zumrad va Qimmat”
17

ertagini aytib berayotganda, o‘rmon haqida gapirgan paytda o‘quvchi
bu so‘z bilan bog‘liq ma’no umumlashmalarini anglab olish uchun
o‘rmon haqida tushuncha mavjud bo‘lishi lozim bo‘ladi. Shu yerda
o‘qituvchining mahorati shundan iborat bo‘lishi kerakki, u bir vaqtning
o‘zida o‘quvchilarning tasavvuri bilan ham birdek ishlay olishi lozim.
Ya’ni, o‘quvchilarning yosh xusuiyatlaridan kelib chiqqan holda nutqini,
talaffuzini, bayon usulini moslashtira olishi lozim.
Zamonaviy darsliklar boshlang‘ich ta’limda hal qiluvchi o‘rin tutib,
o‘qituvchilar uchun ham, o‘quvchilar uchun ham muhim vosita bo‘lib
xizmat qiladi. Ular o‘rganishga tizimli yondashuvni taklif qiladi,
yangilangan ma'lumotlarga kirishni ta'minlaydi va kelajakdagi
muvaffaqiyat uchun zarur bo‘lgan turli ko‘nikmalarni rivojlantirishga
yordam beradi.
Mana ularning ahamiyatini taqsimlash:
Strukturaviy ta’lim va o‘quv dasturlarini moslashtirish:
Tartibga solingan mazmun. Zamonaviy darsliklar ma'lumotlarni
mantiqiy va ketma-ketlikda taqdim etadi, bu esa o‘quvchilarga
bilimlarni tushunish va saqlashni osonlashtiradi.
O‘quv dasturlari qamrovi: Ular muayyan ta'lim standartlari va
o‘quv dasturlari talablariga muvofiq ishlab chiqilgan bo‘lib, muhim
mavzularni har tomonlama yoritishni ta'minlaydi.
Progressiv ta'lim: Tarkibning murakkabligi asta-sekin o‘sib
boradi, bu o‘quvchilarga oldingi bilimlarga asoslanish va mavzularni
chuqurroq tushunish imkonini beradi.
18

Yangilangan ma'lumotlarga kirish va turli istiqbollar:
Mavjud bilimlar: Zamonaviy darsliklar eng so‘nggi ma'lumotlar va
tadqiqot natijalarini o‘z ichiga oladi, talabalarni turli sohalardagi
yutuqlardan xabardor qiladi.
Madaniy ahamiyatga ega: Zamonaviy darsliklar ko‘pincha
o‘quvchilarning xilma-xilligini aks ettiruvchi va turli madaniyatlarni
tushunish va qadrlashni rag‘batlantiradigan inklyuzivlik va madaniy
sezgirlikka intiladi.
Ko‘nikmalarni rivojlantirish va qo‘llash:
Asosiy ko‘nikmalar: Darsliklar o‘quvchilarda o‘qishni tushunish,
yozish, tanqidiy fikrlash, muammoni hal qilish va tadqiqot qilish kabi
muhim ko‘nikmalarni rivojlantirish imkoniyatini beradi.
Bilimlarni qo‘llash: Darsliklar doirasidagi mashg‘ulotlar va
mashqlar o‘quvchilarni o‘z bilimlarini real vaziyatda qo‘llashga va
amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirishga undaydi.
Texnologiya integratsiyasi: Ko‘pgina zamonaviy darsliklar
texnologiyani o‘z ichiga olgan bo‘lib, interaktiv o‘rganish tajribasi va
onlayn resurslarga kirishni taklif qiladi.
O‘qituvchilar va ota-onalarni qo‘llab-quvvatlash:
O‘qitish manbalari: Zamonaviy darsliklar ko‘pincha o‘qituvchilarga
darsni rejalashtirish va o‘tkazishda yordam beradigan o‘qituvchilar
uchun qo‘llanmalar, baholashlar va onlayn resurslar kabi qo‘shimcha
materiallar bilan birga keladi.
19

Uyda o‘qitish: Darsliklar ota-onalar uchun bolalarning uyda
o‘qishini qo‘llab-quvvatlash uchun qimmatli vosita bo‘lib xizmat qilishi
mumkin.
Ishtirok etish va motivatsiyani kuchaytirish:
Vizual jihatdan jozibali: Zamonaviy darsliklar rang-barang
illyustratsiyalar, fotosuratlar va interfaol elementlardan iborat bo‘lib,
ko‘rgazmali va qiziqarli bo‘lishi uchun yaratilgan:
Faoliyatning xilma-xilligi: Ular turli xil mashg‘ulotlar va
mashqlarni taklif qiladi, turli xil o‘rganish uslublariga mos keladi va
talabalarni motivatsiya qiladi
Qiyinchiliklar va mulohazalar:
Foydalanish imkoniyati va tenglik: Ijtimoiy-iqtisodiy kelib
chiqishidan qat'i nazar, barcha talabalar uchun zamonaviy
darsliklardan foydalanish imkoniyatini ta'minlash juda muhimdir.
Raqamli bo‘linish: Raqamli tafovutni bartaraf etish va texnologiya
bilan integratsiyalashgan resurslardan teng foydalanishni ta'minlash
muhim ahamiyatga ega.
Muntazam yangilanishlar: Darsliklar mavjud bilim va yutuqlarni
aks ettirish uchun muntazam ravishda yangilanib turishi kerak.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, zamonaviy darsliklar boshlang‘ich
ta’limda tizimli ta’lim tajribasi, yangilangan ma’lumotlardan foydalanish
va malaka oshirish imkoniyatlarini ta’minlash orqali muhim o‘rin tutadi.
Ular o‘qituvchilarni, ota-onalarni va talabalarni o‘quv safarida qo‘llab-
quvvatlaydi va akademik muvaffaqiyatga sezilarli hissa qo‘shadi.
20

1.2 Darslik larning mazmuni, maqsadi v a ularni o‘rgat ish
usullari
Ma'lumki, maktablarda o‘quvchilarga o‘qitiladigan har bir fan
yosh avlodning har tomonlama komil, bilimli, jamiyatga foydali shaxs
bo‘lib yetishishida muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, boshlang‘ich
sinf yosh avlodning kelajagi uchun muhim poydevor vazifasini o‘taydi.
Poydevorning qay darajada mustahkam bo‘lishi esa bevosita
boshlang‘ich sinflarda o‘qitiladigan fanlarga bog‘liq. Boshlang‘ich
sinflarga o‘qitiladigan fanlar orasida ona tili va o‘qish savodxonligi fani
muhim o‘ringa ega. Ushbu fan ilgari alohida fanlar sifatida, keyin bitta
fan sifatida va hozirgi kunda yana alohida fanlar sifatida o‘qitiladi.
Darhaqiqat, bugungi kunda mamlakatimizda barcha sohalarda
xalqaro standartlarga tayangan holda tub islohotlar amalga
oshirilmoqda. Mazkur islohotlar ta'lim tizimini ham chetlab
o‘tmaganligini “ona tili” va “o‘qish savodxonligi” fanlarining dastlab
birlashtirilgani misolida ham yaqqol ko‘rishimiz mumkin. Umuman olib
qaraganda, bu ikki fan bir-biriga nihoyatda yaqin fanlar hisoblanadi.
Ona tili va o‘qish savodxonligi fani boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
og‘zaki va yozma savodxonligini oshirishda muhim ahamiyat kasb
etadi. Boshlang‘ich sinflarda o‘qitiladigan darslar o‘z mohiyati, maqsad
va vazifalariga ko`ra ta'lim tizimida alohida o‘rin tutadi. Negaki ularning
zaminida savodxonlik va axloqiy- ta'limiy tarbiya asoslari turadi.
Shuning uchun ham boshlang‘ich ta'lim darslariga o‘quvchilar
qiziqishini oshirishga alohida e'tibor berish lozim. Chunki bolalar
21

boshlang‘ich sinflardanoq «dars» degan muqaddas so‘zdan bezib
qolmasliklari lozim.
O‘qish savodxonligi - jamiyat tomonidan talab qilinadigan va
inson tomonidan qadrlanadigan yozma tilning shakllarini idrok etish va
amaliyotda qo‘llay olish qobiliyatidir. Asosiy e'tibor, tushunishni
namoyon qilishdan o‘zlashtirilgan ma'lumotlarni qanday qilib yangi
loyihalar va vaziyatlarda qo‘llay olish qobiliyatlarini namoyon qilishga
qaratilmoqda.
Boshlang‘ich sinf darslarida o‘quvchini qalban yuksak, ma'naviy
boy qilib tarbiyalashda ajdodlarimiz yaratgan betakror asar
durdonalaridan foydalangan holda bilim berish hamda odob-axloq
qoidalariga o‘rgatish muhim ahamiyatga ega.
Boshlang‘ich sinflarda ona tili va o‘qish savodxonligi darslari
alohida ajralib turadi. Ona tili va o‘qish savodxonligi darslari orqali
o‘quvchining savodi chiqadi. U yozishni va o‘qishni o‘rganadi. Bu
o‘quvchilarga keyinchalik ham boshqa fanlarni yaxshi o‘zlashtirishiga
yordam beradi. Bunda asosiy rolni albatta boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi
egallaydi. Chunki, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining savodini chiqarish
o‘qituvchidan kasbiy mahorat va bilim talab etadi. Bu vazifa
o‘qituvchining zimmasiga ulkan mas'uliyat yuklaydi. O‘qituvchi har
doim ushbu mas'uliyatni his qilgan holda dars jarayonini tashkil etishi
lozim. Bunda o‘qituvchidan ijodkorlik, izlanish, ilg‘or va innovatsion
texnologiyalarni, ilg‘or o‘qituvchilarning tajribalarini o‘z darsida
mahorat bilan qo‘llay olish talab etiladi.
22

O‘quvchilarning savodxonligini oshirishda ona tili va o‘qish fani
muhim ahamiyatga ega. O‘quvchilarning, eng avvalo, savodxonligini
oshirishda to‘g‘ri o‘qish, so‘z boyligini oshirish, keng fikrlashga
o‘rgatish, nutqini, ongini oshirish kabi bir qator xususiyatlarni
o‘rganishda ona tili va o‘qish savodxonligini to‘g‘ri tashkil eta bilish
lozim. Fikrini o‘stirish, fikrlashga o‘rgatish, kelajakka sog‘lom fikrli
bolani tarbiyalash ona tili va o‘qish savodxonligining asosiy
vazifalaridan biridir. Ayniqsa, bola fikrining kengayishida sodda
so‘zlardan murakkab so‘zlarga o‘tib borishi yosh xususiyatlariga
moslab davlat ta'lim standartlari asosida joylanganligi o‘ta muhimdir.
Darslarni to‘g‘ri va samarali tashkil qila olish o‘qish
samaradorligini oshiradi, ma'naviy ozuqa olishning yana bir yo‘li
hamdir.
Boshqa fanlarda bo‘lgani kabi ona tili va o‘qish darslarida ham
axborot texnologiyalaridan foydalanib dars olib borish ta'lim sifatini
oshirishga va o‘quvchilarning darsga nisbatan qiziqishlarini o‘stirishga
yordam beradi. Shu sababli ona tili va boshqa darslarda axborot
texnologiyalarini qo‘llash asosida dars o‘tish davr talabi deb aytishimiz
mumkin. Ona tili va o‘qish darslarida multimedia vositalaridan
foydalanish ta'lim samaradorligini oshirishda ham ta'limiy, ham
tarbiyaviy ahamiyatga ega. Masalan, axborotning xilma-xillligi: matn,
lavha, bezak, nutq, musiqa, videofilmlardan parchalar, telekadrlar,
animatsiyalardan foydalanishga erishiladi. O‘quvchilarga ta'lim olishda
ijodiy munosabatni uyg‘otadi va bu o‘quvchilarda o‘zlariga bo‘lgan
23

ishonchni shakllantiradi; o‘quvchilarning tafakkurini rivojlantiradi; o‘z-
o‘zini namoyish etish imkonini beradi; o‘quvchi mavzu bo‘yicha yangi
fikrlarni bildirishga va o‘ziga o‘zlashtirishga ruhan tayyor bo‘ladi. Ushbu
jihatlardan kelib chiqib aytish mumkinki, zamonaviy o‘qituvchi butun
dunyo ta'lim tizimida bo‘layotgan o‘zgarishlardan doimo xabardor
bo‘lishi va ularni o‘zlashtirib o‘z faoliyati davomida qo‘llay olishi lozim.
Misol qilib bugungi zamonaviy darsliklarda berilgan mashqlarni olaylik.
4-sinf ona tili darsligidan “fe’l yasovchi qo‘shimchalar” mavzusiga oid
mashqlarni o‘rgatish usullari:
O‘tilgan mavzularni takrorlash uchun test metodidan foydalanishimiz mumkin
Testlar o‘quvchilar tomonidan navbati bilan ishlanib boriladi. Bu
“assisment” metodi hisoblanib bu metod o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini
mustaxkamlashga yordam beradi.
24

Suhbat yordamida uy vazifasi qanday bajarilganligi aniqlanadi.
305-mashq. She’rda fe’llarning qo‘llanishiga diqqat qiling. Ular
qanday ma’noda qo‘llangan?
Bahor so‘zi
Тog‘lar bag‘ri – adirlarda
Lolaman, lovullayman.
Ko‘piraman, guvullayman,
Sho‘x soyday shovullayman.
25

Uyg‘onaman, ko‘z ochaman,
Go‘zal, sirli tong bo‘lib.
Тovlanaman kamalakday,
Тurfa-turfa rang bo‘lib.
(Rauf Тolib)
She’r kimning tilidan aytildi?
Lovullayman, qarsilla, guvullayman, uyg‘onaman, ochaman,
tovlanaman
"Haqiqat /Yolg‘onusuli"
Bunda o‘qituvchi o‘quvchilarga tarqatma ma'lumotlar tarqatadi.
O‘quvchilar ularning qaysi to‘g‘ri qaysi noto‘g‘ri ekanligini jadvalga
joylashtirishlari lozim.

HAQIQAT YOLG‘ON
"So‘zdan so‘z yasash" o‘yini
O‘quvchilar 3 guruhga bo‘linadi.
O‘quvchilar berilgan so‘zlardan so‘z hosil qishlari lozim.
Masalan:
O‘zbekiston
O‘z
26

Bek
Ek
On
Zeb
Bino
....
Shunday so‘zlardan har bir guruhga beriladi.
Bundan tashqari dars davomida “Aqlni charxlash uchun” topshiriqlar
bajarish mumkin. Masalan: Maqolning davomini toping va chiziq
chizish orqali birlashtiring:
1 Ish ishtaha ochar bir kes
2 B eshikdan to qabrgacha o‘quvchining o‘rtog‘i
3 O na yurting ilm izla
4 Y eti o‘lchab dangasa ishdan qochar
5 K itob bilim bulog‘i oltin beshiging
107-mashq Rasmdagi narsalarning xazina ekanini izohlab, gaplar
tuzing.
27

Namuna: Tovuq chindan ham xazina. Uning go‘shti ham, tuxumi
ham foydali.
O ‘ quvchilarga turli xildagi savollar bilan murojaat qilishimiz
mumkin:
1. Siz xazina degandanimani tushunasiz?
2. Sizningcha, sigir nima uchun xazina deyiladi?
3. Tovuqni xazina deyishimizga sabab nima?
4. Asalari nega xazina?
5. Oʻrmon ham xazinami? Nega?
57-mashq. Soʻroqlarga mos fe'l tanlab, gaplarni yakunlang.
1. Hamon qor (nima qilyapti?) ... 2. Qushlar chirqillab, don (nima
qiladi?) … 3. Buvim peshayvonga don (nima qildi?) … 4. Musicha,
chumchuqlar peshayvondagi donlarni (nima qilyapti?) … 5. Baroq
mushuk sekin (nima qildi?) … 6. Qushlar gur etib (nima qildi?) …
28

Foydalanish uchun soʻzlar: izlaydi, yog‘yapti, uchib ketdi, yeyapti,
sepdi, yaqinlashdi.
Foydalanish uchun berilgan so‘zlarni mashqda berilgan nuqtalar
o‘rniga mos o‘rniga qo‘yib ko‘chiriladi.
58-mashq. O‘qing. Fe'llarga soʻroq bering. Qavs ichiga fe'llarning
soʻroqlarini yozib, gaplarni koʻchiring.
1. Shamol yaproqlarni (nima qildi?) silkitdi. 2. Tikuvchi kiyim (nima
qilyapti?) tikyapti. 3. Bog‘bon bogʻda olma (nima qildi?) teradi. 4. Alisher
rubob (nima qilyapti?) chalyapti. 5. Qushlar in (nima qiladi?.) quradi. 6.
Yomg‘irdan so‘ng osmonda kamalak (nima qildi?) ko‘rindi.
Mavzu yuzasidan o‘quvchilarga tarqatmalar berilib savol javoblar
o‘tkaziladi.
Dam olish daqiqasi
“Egizaklar” o`yini. O`quvchilarga so`zlar tarkibida qo`sh undoshlar
kelishini izohlashgach, ularni egizaklarga o`xshatish mumkinmi
deyiladi. Bolalar uchun bu esda qoladigan o`yin bo`la oladi. Agar bir xil
(m,m,ll,ss) undosh bo`lsa, Hasan – Husan, ikki xil undosh q`osh kelsa
(nsh, st, nd) Tohir- Zuhra kabi obrazli o`xshatishlar aytilsa, o`quvchilar
darrov shunday so`zlarni izlashadi, o`yin qiziqarli bo`ladi.
Namuna: Hamma, amma, pilla, tilla, issiq, hassa. (Hasan – Husan)
Ganch, do`st, go`sht, qand, vaqt, baxt (Tohir- Zuhra )
”O‘qish savodxonligi” darsligidagi mavzular va o‘qitish metodlarini
ko‘rib chiqamiz: O`quvchilarga yangi “ Dunyo mo‘jizalari “ mavzusini
29

tushuntiramiz D arsni oltin qoidalar bilan tanishishdan
boshlaymiz:
Dunyo mo‘jizalari
O‘zining buyukligi va goʻzalligi bilan insonlarni lol qoldirgan san'at va
muhandislik tafakkuri mahsullarini qadimda dunyo mo‘jizalari deb
atashgan. Katta va mahobatli haykallar, ibodatxona va saroylar olam
mo‘jizalari sifatida tan olingan edi. Qadimgi insonlar yeti mo‘jizadan
iborat o‘ziga xos dunyoning e'tiborga sazovor joylari roʻyxatini
tuzishgan. Qadimgi olam mo‘jizalaridanfaqatgina Misr ehromlari
saqlanib qolgan.
BOBIL OSMA BOG‘LARI
30

Dunyoning yetti mo‘jizasi ro‘yxatining ikkinchi pogʻonasidan Bobil
osma bog‘lari o‘rin olgan. Bu sirli va noyob afsonaviy qurilma toshqin
tufayli shikastlangan. Nima uchun bu bog‘larni osma deb atashganini
oʻylab ko‘rganmisiz?
Afsonalarga koʻra, unga bunday nom berilishiga sabab, shahar
cho‘lning o‘rtasiga tushgan bo‘lib, atrofiga ustunlar yordamida yam-
yashil gullab turgan ayvonlar qurilgan. Chindan ham bogʻlar havoda
muallaq osilib turganga oʻxshagan, koʻplab yoʻlovchilar avvaliga bu
manzarani sarob deb o‘ylashgan.
MISR EHROMLARI
Fir'avn Xeops piramidasi Giza shahri yaqinida qurilgan boʻlib,
hozirgi paytda u Qohira shahri atrofida joylashgan. Ilik 10 yillikda yoʻl
qurilish ishlari olib borilgan, buning uchun kattakon toshlar daryoga va
yerosti tuzilmalariga yetkazib berilgan. Inshootning qurilish jarayoni 20
yil davom etgan. Xeops piramidasi XIX asrning oxiriga qadar
dunyoning eng baland inshooti sifatida asrlar davomida rekordni
ushlab turgan. Uning balandligi 147 m ga yetgan. Hozirgi dunyoning
yangi yetti mo‘jizasiga bizning davrimizgacha saqlanib qolgan
mo‘jizaviy inshootlar jo boʻlgan. Ularning ayrimlari bilan tanishing:
BUYUK XITOY DEVORI
Barcha davrlarning noyob qurilishi hisoblangan Buyuk Xitoy devori
insoniyat tarafidan qurilgan eng uzun inshoot sanaladi. Uning uzunligi
8852 km dir. Devorning balandligi yetti yarim metrni, eni esa olti yarim
metrni tashkil etadi.
31

Devorni qurishdan maqsad Sin imperiyasining shimoldan qilinadigan
hujumlaridan saqlanish edi. Asosiy xomashyo esa tuproq bo‘lgan,
uning tarkibida tosh va oddiy guruch unidan tayyorlangan g‘isht ham
bor edi. Buyuk Xitoy devori Xitoydagi milliy yodgorliklar Ichida faxriy
oʻrinni egallagan. 1987-yilda esa UNESCOning Butunjahon merosi
roʻyxatidan oʻrin olgan.
TOJ MAHAL
Agradan uzoq boʻlmagan Jana daryosi qirg‘oqlarida
joylashganToj Mahal haqida eshitmagan odam boʻlmasa kerak. Bu
obida Boburiylar sulolasi tomonidan qurilgan. Shohjahon Toj Mahalni
rafiqasi Mumtoz Mahal sharafiga qurdirgan. Maqbara qurilishi 1630-
yilda boshlanib, 1652-yilda tugallangan. Dunyo mo‘jizalari faqat
qadimgi davlatlarda boʻlgan deb oʻylagan insonlar yanglishadilar. Bu
kabi mo‘jizalar bugungi kunda ham barpo etilyapti. Buning isboti
tariqasida Avstraliyadagi Sidney opera teatri yoki Pragadagi Raqsga
tushayotgan uyni misol keltirishimiz mumkin. Bu roʻyxatni esa yana
davom ettirsa boʻladi...
“Yosh bilimdon”
ensiklopediyasidan
B u mavzuni o‘rgatishda turli xildagi metodlardan foydalanishimiz
mumkin jumladan:
Guruhlar bilan ishlash:
O‘quvchilar 4 ta guruhga bo‘linishadi, har bir gruh nomlanadi va
Klasster metodi orqali dunyo mo‘jizalari mavzusi mustahkamlanadi.
32

Bunda guruhlarga “klaster metodi” varoqlari tarqatilinadi. Klaster
o‘rtasida bitta Dunyo mo‘jizasi qo‘yilgan bo‘ladi o‘quvchilardan talab
klister atrofidagi qismlarni shu mo‘jizaga oid ma’lumotlar bilan
to‘ldirishi kerak bo‘ladi.
Ma'lumotlarni davom ettiring.
a) Devorning balandligi yetti yarim metrni, eni esa olti yarim metrni
tashkil etadi...
33 TOJ MAHAL

b) Mumtoz Mahal sharafiga qurdirgan maqbara 1630-yilda
boshlangan...
d) Afsonalarga ko‘ra, unga bunday nom berilishiga sabab, bu shahar
cho‘lning
o‘rtasiga tushgan...
e) Inshootning qurilish jarayoni 20 yil davom etgan...
Bulardan tashqari yana boshqotirmalardan ham foydalanishimiz
mumkin
34

Har bir boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi ona tili va o‘qish savodxonligi
fanining ahamiyatini chuqur anglagan holda o‘quvchilarga zarur
bilimlarni va ko‘nikmalarni bera olishi zarur. Shundagina o‘quvchilar
kelgusida og‘zaki va yozma savodxonligi yuqori shaxslar bo‘lib
yetishadi.
O‘qitishning zamonaviy metodlarini qo‘llash o‘qitish jarayonida
yuqori samaradorlikka erishishga olib keladi. Bu metodlarni har bir
darsning didaktik vazifasidan kelib chiqib tanlash maqsadga muvofiq.
35

An'anaviy dars shaklini saqlab qolgan holda uni ta'lim oluvchilar
faoliyatini faollashtiradigan turli-tuman metodlar bilan boyitish ta'lim
oluvchilarning o‘zlashtirish darajasi o‘sishiga olib keladi. Shuningdek
ta'lim jarayonida innovatsion texnologiyalar, pedagogik va axborot
texnologiyalarini o‘quv jarayonida qo‘llashga bo‘lgan qiziqish, e'tibor
kundan-kunga kuchayib bormoqda, bunday bo‘lishining sabablaridan
biri, shu vaqtgacha an'anaviy ta'limda o‘quvchini faqat tayyor bilimlarni
egallashga o‘rgatilgan bo‘lsa, zamonaviy texnologiyalar ularni
egallayotgan bilimlarini o‘zlari izlab topishlariga, mustaqil o‘rganib,
tahlil qilishlariga, hatto xulosalarni ham o‘zlari keltirib chiqarishlariga
o‘rgatadi. O‘qituvchi bu jarayonda shaxsni rivojlanishi, shakllanishi,
bilim olishi va tarbiyalanishiga sharoit yaratadi va shu bilan bir qatorda
boshqaruvchilik, yo‘naltiruvchilik funktsiyasini bajaradi. Ta'lim
jarayonida o‘quvchi asosiy figuraga aylanadi. Pedagogik texnologiya va
pedagog mahoratiga oid bilim, tajriba va interaktiv metodlar
o‘quvchilarni bilimli, yetuk malakaga ega bo‘lishlarini ta'minlaydi.
Yangi pedagogik texnologiyalarga bag‘ishlangan adabiyotlar va
maqolalarda bir qator oqitish usullari haqida so‘z yuritilmoqda. Bu
usullar innovatsion metodlar sifatida taqdim etilmoqda. Shulardan ona
tili darslarida bo‘sh o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan qo‘llanishi mumkin
bolgan ayrim metodlar xususida so‘z yuritamiz.
1. Modulli talim texnologiyasi. Bu o‘quvchilarda darslik, ilmiy-
ommabop va qo‘shimcha adabiyotlar bilan mustaqil ishlash
ko‘nikmalari, ijodiy va mustaqil fikrlashni rivojlantirish maqsadida
36

o‘tkaziladi. Modulli ta'lim texnologiyasining o‘ziga xos jihati
o‘rganilayotgan mavzu bo‘yicha o‘quvchilarning mustaqil va ijodiy
ishlariga imkon beradigan modulli dastur tuzishdir.
2. Hamkorlikda o‘qitish texnologiyasi, uning asosiy g‘oyasi o‘quv
topshiriqlarini va faqat birgalikda bajarish emas, balki o‘quvchilarni
hamkorlikda o‘qishga o‘rgatadi, ular o‘rtasida hamkorlik, o‘zaro yordam
va fikr almashinishi vujudga keltirish.
3. Muammoli ta'lim texnologiyasi. Muammoli vaziyat yaratish,
savollar qo‘yish, masalalar va topshiriqlarni taklif qilish, muammoli
vaziyatni yechishga qaratilgan muhokamani uyushtirish va xulosalar
to‘g‘riligini tasdiqlashdir.
4. Interfaol metod texnologiyasi. O‘quvchilarning ijodkorligiga
tayanish, darsda erkin bahs-munozara sharoitini tug‘dirish. Buning
uchun sinf kichik guruhlarga bo‘linadi va dars davomida shu guruhlar
bilan ishlanadi.
5. Didaktik o‘yinlar texnologiyasi. Dars jarayonida turli didaktik
o‘yinlarni qo‘llash va ular orqali darsda jonlanish, faol harakat va
qiziqish uyg‘otish.
6. Sinov darslari. Yangi pedagogik texnologiya asosida dars o‘tish
shakllari va usullarini o‘zgartirib, ularni xilma-xil qilib, o‘qituvchi
o‘quvchini o‘quv jarayonining faol qatnashchisiga aylantiradi.
O‘qituvchi va o‘quvchining hamkorlikdagi faoliyati bu darsni
interfaol darsga aylantiradi. O‘qitishning yangi interfaol shakllari ta'lim-
tarbiya masalalarini unumli yechishga, o‘quvchilarning bilish faoliyatini
37

kuchaytirishga qaratilgan o‘quv mashg‘ulotlarini takomillashtirish
yo‘llaridan biri. Xorijiy davlatlar tajribasida sinovdan o‘tgan bu metod
ya'ni interfaol metodga ko‘ra darslar bir necha bosqichga bo‘linadi:
Ular chaqiriq, aqliy hujum, anglash, fikrlash kabi bosqichlardir.
1. Chaqiriq bosqichi. Bu bosqichda o‘quvchilarni faollashtirish,
mavzuning mazmun-mohiyatiga kirib borish, uni his etish, anglab
yetish jarayoniga tayyorlash kabi maqsadlar ko‘zda tutiladi. Bunda
o‘qituvchi tomonidan berilgan savollarga javob berish jarayonida
o‘quvchilar o‘zaro fikr almashadi.
2. Aqliy hujum bosqichi. Bu usul darsning boshlanishida yoki
istalgan joyida qo‘llanishi mumkin bo‘lib, u muamoni o‘z g‘oyalari,
fikrlarini aytish yo‘li bilan hal qilishdan iborat. Masalan, o‘qituvchi sinf
taxtasiga til so‘zini yozadi va o‘quvchilardan "Ushbu so‘z sizlarda
qanday tassavvur hosil qildi yoki shu so‘zni yana qaday talqin qilsa
bo‘ladi?" deb so‘raydi. O‘qituvchi o‘quvchilar tomonidan bildirilgan
fikrlarni sinf taxtasiga quyidagi tartibda yozib borishi mumkin:
O‘quvchilarning fikrlari noto‘g‘ri deb topilmasligi lozim aksincha,
o‘qituvchi iloji boricha o‘quvchilarga yordam berishi noto‘g‘ri fikr aytib
qo‘yishdan cho‘chimaslikka da'vat qilishi, oxirida esa bildirilgan
fikrlarning har birini o‘qituvchi tahlil qilib berishi kerak. Sinfdan
tashqari o‘qish darslarini tashkil etishda, o‘quvchiga o‘qiladigan
materiallarni 1 hafta oldin tavsiya etsa, o‘quvchi dam oladigan shanba,
yakshanba kunlarida bekor qolmaydi. Albatta, bunda ota-ona nazorati
o‘ta muhim.
38

3. Anglash bosqichi. Bu bosqichda aqliy hujum bosqichidagi
mavzuga oid bahs- munozara natijasida yuzaga kelgan xulosaviy fikrlar
eshitilib, o‘qituvchi tomonidan yangi fikrlar bilan to‘ldiriladi. Savol-
javoblar orqali mavzu mustahkamlanadi.
Ta'limda innovatsion metodlarni qo‘llashdan asosiy maqsad
o‘qituvchining o‘z pedagogik xazinasini qayta ko‘rib chiqishiga
yordamlashish, yanada yuqori sifatli metodik yo‘nalishga intilishini
hosil qilish, kelgusi o‘ylar, izlanishlar, tajribalarga undashdir.
Ona tili va o‘qish savodxonligini oshirishga zamonaviy
texnologiyalarni integratsiyalash o‘quv tajribasini sezilarli darajada
oshirish va o‘quvchilarning natijalarini yaxshilash imkonini beradi.
Texnologiyadan foydalanishning bir necha samarali usullari:
1. Interfaol ta’lim platformalari va ilovalari:
Elektron kitoblar va raqamli darsliklar: Ular tushunishni
chuqurlashtirish uchun izohlar, matnni ajratib ko‘rsatish, o‘rnatilgan
lug‘atlar va multimedia kontenti (audio, video) kabi interaktiv
xususiyatlarni taqdim etadi.
Oʻyinlashtirilgan oʻrganish ilovalari: Oʻquv oʻyinlari va ilovalari
oʻrganishni qiziqarli va qiziqarli qilishi, lugʻat, grammatika, oʻqishni
tushunish va hikoya qilish koʻnikmalarini mustahkamlashi mumkin.
2. Hamkorlik va aloqa vositalari:
Onlayn forumlar va kichik munozara kengashlari: o‘quvchilar
onlayn munozaralarda ishtirok etishlari, adabiy asarlar haqida o‘z
39

fikrlari bilan o‘rtoqlashishlari va loyihalarda hamkorlik qilishlari
mumkin.
3. Ijodiy tarkib yaratish va hikoya qilish vositalari:
Raqamli hikoya qilish ilovalari: Talabalar rasmlar, videolar, audio
va matnlardan foydalanib, o‘zlarining ijodkorlik va raqamli savodxonlik
ko‘nikmalarini oshirib, o‘zlarining hikoyalarini yaratishlari mumkin.
4. Yordamchi texnologiyalar va shaxsiylashtirilgan ta’lim:
Matnni nutqqa va nutqni aniqlash uchun dasturiy ta'minot: Bu
vositalar o‘qishda yoki o‘rganishda nuqsonlari bo‘lgan talabalarni
qo‘llab-quvvatlaydi, ularga matnga turli yo‘llar bilan kirish va o‘zaro
ta'sir qilish imkonini beradi.
Moslashuvchan ta'lim platformalari: Bu platformalar
o‘quvchilarning individual ehtiyojlari va taraqqiyotiga qarab tarkib va
qiyinchilik darajasini moslashtirish orqali o‘rganishni shaxsiylashtiradi.
Til oʻrganish ilovalari: Ilovalar shaxsiylashtirilgan lugʻat va
grammatika amaliyoti, talaffuz boʻyicha fikr-mulohazalar va interaktiv
mashqlarni taqdim etishi mumkin.
O‘qituvchilar ona tili va o‘qish savodxonligini oshirishga
zamonaviy texnologiyalarni puxta o‘ylangan holda integratsiyalashgan
holda o‘quvchilarning til ko‘nikmalarini, ijodkorligini va o‘qishga bo‘lgan
muhabbatini rivojlantiruvchi dinamik va qiziqarli o‘quv muhitini
yaratishi mumkin.
Bolalarning tasavvur dunyosi shu qadar keng boʻladiki, u yerda
butun borliq koinot jilvalanib turadi. Biz bilib bilmasdan shu
40

kengliklarga daxl qilib qoʻyamiz. Ularga oʻzimizning mavjud
dunyoqarashimizni singdirishga urinamiz. Aslida bilishimiz kerakki, biz
ularga hech narsani oʻrgata olmaymiz. Bizning eng muhim vazifamiz
shu boʻlishi kerakki, ularga oʻzlarini oʻzlari rivojlantirishlari uchun
imkoniyat qilib berishimiz, uni tabiatan mavjud bo‘lgan qobiliyatlarini
yuksaltirishga yo‘naltirishimiz kerak.
II BOB. ON A TILI VA O‘QISH SA VODX ON LIGI DA RSLIGIDA GI
MA TERIA LLA RN IN G MA ZMUN I, TUZILISHI, O‘RGA TISH USULLA RI.
2.1. “ Ona t ili” darslik larida berilgan sav ol v a t opshiriqlarning
mazmuni.
Boshlang‘ich sinf “ona tili” darsliklarida berilgan savol va
topshiriqlar umumiy ravishda ona tili bilimlarini o‘rganish uchun
mahsulot tayyorlash va mashg‘ulotlarini o‘tkazishga asoslangan. Bu
darsliklar o‘quvchilarga ona tilini yaxshi o‘rganish, gaplashish, yozish va
eshitish ko‘nikmalarini oshirishni maqsad qiladi. Savol va
topshiriqlarning mazmunlari esa ona tilini to‘liq tushunish, ustoz-
murabbiyning aytishlarini amalga oshirish, gapda to‘g‘ri va aniq
fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishni maqsad qiladi. Bu mazmunlar
o‘quvchilarni ona tilidagi muammolarga samarali yechimlar izlashga
rag‘batlantirish uchun shakllangan.
Boshlang‘ich sinf “ona tili” darsliklaridagi savol va topshiriqlar
o‘quvchilarga o‘qish, yozish, gapirish va tinglash kabi asosiy
ko‘nikmalarni o‘rganish va amaliyotda qo‘llashga yordam berish uchun
mo‘ljallangan. Bu erda
41

o‘qishni tushunish:
Asosiy g‘oyalar va qo‘llab-quvvatlovchi tafsilotlarni aniqlash:
o‘quvchilardan hikoya yoki mavzuning asosiy mazmunini
umumlashtirish va asosiy g‘oyani tasdiqlovchi asosiy tafsilotlarni
aniqlashni so‘raydigan savollar.
Xulosa qilish va xulosalar chiqarish: o‘quvchilardan to‘g‘ridan-
to‘g‘ri matndan tashqari fikr yuritishni va berilgan ma’lumotlar asosida
mantiqiy xulosalar chiqarishni talab qiladigan savollar.
Qahramonlar va ularning motivlarini tushunish: o‘quvchilarning
hikoya qahramonlari, ularning munosabatlari va ular qanday harakat
qilishlari sabablarini tushunishlarini tekshiradigan savollar.
Muallifning maqsadi va uslubini tahlil qilish: o‘quvchilarni muallif
matnni nima uchun yozganligi va maqsadlariga erishish uchun tildan
qanday foydalanganligi haqida o‘ylashga undaydigan savollar.
Yozish qobiliyatlari:
Yozish mexanikasini rivojlantirish: to‘g‘ri imlo, tinish belgilari,
grammatika va jumlalar tuzilishini mashq qilishga qaratilgan vazifalar.
G‘oyalarni shakllantirish va fikrlarni tartibga solish: o‘quvchilarga
g‘oyalarni aqliy hujumga o‘tkazish, konturlarni yaratish va yozishni
mantiqiy tarzda tuzishga yordam beradigan tadbirlar.
Lug‘atni rivojlantirish va tavsifiy tildan foydalanish:
o‘quvchilarning so‘z boyligini kengaytirishga va yozuvlarini jonlantirish
uchun jonli tildan foydalanishga undaydigan vazifalar.
42

Har xil turdagi matnlarni yozish: hikoyalar, she'rlar, faktik
hisobotlar, xatlar yoki boshqa yozish shakllarini yozishni o‘z ichiga
olgan vazifalar.
Gapirish va tinglash:
Faol tinglash: o‘quvchilardan ertak, she’r yoki suhbatni diqqat bilan
tinglashlari va keyin eshitganlari haqidagi savollarga javob berishlari
kerak bo‘lgan vazifalar.
Og‘zaki hikoya qilish: o‘quvchilarni hikoyalarni takrorlashga, shaxsiy
tajribalarini baham ko‘rishga yoki munozaralarda qatnashishga
undaydigan tadbirlar.
Lug‘at va tilni rivojlantirish:
Yangi lug‘at so‘zlari bilan tanishtirish: Yangi so‘zlar, ularning
ma'nolari va ularni kontekstda qanday ishlatishni o‘z ichiga olgan
faoliyat.
So‘z turkumlarini yaratish: o‘quvchilarga prefikslar, qo‘shimchalar va
ildiz so‘zlar kabi so‘z qoliplari va munosabatlarini o‘rganishga yordam
beradigan vazifalar.
Grammatik ko‘nikmalarni rivojlantirish: nutq qismlarini, gap
tuzilishini va boshqa grammatik tushunchalarni aniqlash va ulardan
foydalanishga qaratilgan tadbirlar.
Umuman olganda, boshlang‘ich sinf ona tili darsliklaridagi savol va
topshiriqlar o‘quvchilarni turli xil o‘quv tajribalariga jalb qilish uchun
mo‘ljallangan bo‘lib,
43

ularda til fanidan mustahkam poydevor yaratishga yordam beradi.
Ular o‘quvchilarni tanqidiy fikrlashga, samarali muloqot qilishga va til
kuchini qadrlashga undaydi.
1-sinf ona tili darsliklarida berilgan savo va topshiriqlar:
1-mashq. Topishmoqni o‘qing.
Besh og‘ayni yosh edi,
Ichida bir bosh edi.
Topishmoqni daftaringizga ko‘chiring. Topishmoq javobini toping.
Sanoqni bildirgan soʻzlar tagiga chizing
2-mashq. She'rni oʻqing. She'rda sanoq va tartibni bildiruvchi nechta
so‘z borligini toping. Namunaga qarab, sanoqni bildiruvchi so‘zlarni
tartibni bildiruvchi so‘zlarga, tartibni bildiruvchi so‘zlarni sanoqni
bildiruvchi so‘zlarga aylantiring.
Namuna: bir — birinchi
3-mashq. Matnni oʻqing.
Sirli “yetti” raqami
Yetti raqami oʻziga xos raqam. Unda qandaydir sehr bor.
Nutqimizda yetti raqami bilanbog‘liq turli hodisa, ibora, hikmatli so‘z va
maqollar mavjud. Masalan, yetti hafta kuni, yetti sayyora, dunyoning
yetti mo‘jizasi, yettinchi osmon.
Ko‘chiring. Matndagi sanoqni ifodalovchi soʻzlarning tagiga chizing.
Sonlar ishtirok etgan maqollardan ayting.
Y etti o‘lchab bir kes.
O yning o‘n beshi yorug‘, o‘n beshi qorong‘u.
44

B irni sochsang yerga, mingni berar senga.
1-sinflar uchun berilga savol va topshiriqlar asosan yozishga va mavzu
asodidagi so‘zlarini topishga qaratilgan. 1-sinf o‘quvchilari berilgan
topshiriqlar asosida mashq bajaradilar hamda chiroyli yozish
ko‘nikmalarini ham o‘zlarida shakllantirib boradilar. Son mavzusidagi
savol va topshiriqlar mazmuni orqali o‘quvchilar sanoq va son haqida
tushuncha hosil qilishadi, sonlar tartibi haqida ma’lumotlarga ega
bo‘lishadi.
3-sinf ona tili darsligidan misollar:
90-mashq. Soʻzlarning asoslarini aniqlang. Har bir soʻzga soʻroq
bering. Ular
nimani bildiradi? Sifatlarni birinchi ustunga, otlarni ikkinchi ustunga va
fe'llarni uchinchi ustunga yozing. Asos va soʻz yasovchi qoʻshimchalarni
namunadagidek belgilang.
Ish, ishchi, ishchan, ishladi; arra, arrala; soz, sozlaydi; gul, gulladi, gulli,
gulsiz;
randa, randalayapti; qish, qishlaydi; oq, oqladi.
Sifatlar Otlar Fe’llar
Ishchan Ish Ishla
Gulli Arra Arrala
Gulsiz Gul Gulladi
Oq Randa Randalayapti
91-mashq. Ajratib koʻrsatilgan soʻzlarning ma'noli qismi bir
boʻlganlarini
45

yonma-yon yozib, asos va yasovchi qo‘shimchalarni tegishlicha
belgilang.
1. Abror tayyor mashqni ko‘chirdi. Maftuna tanlov uchun nutq
tayyorladi. 2.
Koʻz qo‘rqoq, qoʻl botir. So‘zlaganda mazmunni koʻzla. 3. Qars ikki
qoʻldan
chiqadi. Tun qorong‘isida dahshat bilan bir narsa qarsilladi. 4. Qarg‘a,
“qagʻ”
dedi, mushuk “miyov” dedi. Qargʻa qagʻilladi, mushuk miyovladi
(Ertakdan).
5. Radiodan sho‘x kuy taralmoqda. Vatan madhini zavq bilan kuyladik.
Namuna: ko‘z — ko‘zla, so‘z — so‘zla, qars — qarsilladi, qag‘ - qag‘illadi,
miyov — miyovladi, kuy — kuyladik.
92-mashq. Soʻz yasovchi -la, -illa (-ulla) qo‘shimchalardan mosini qo‘yib,
fe’l
hosil qiling. Qavs ichidagi ikkinchi so‘zni tushirib qoldiring.
Toza, ta'rif, taq(tuq), shivir(shivir), tuz, g‘uv(gʻuv), tabrik, vaq(vuq),
qaychi,
so‘z, g‘ing(g‘ing), dasta, pichir(pichir).
Namuna: tozala, ta'rifla.
Tozala, ta'rifla, taqqilla(tuqqilla), shivirla(shivirla), tuzla, g‘uvulla(gʻuv),
tabrikla, vaqilla(vuq), qaychila, so‘zla, g‘ingilla(g‘ing), dastala,
pichirla(pichir).
46

4-sinf uchun 2020-yilda nashr etilgan "Ona tili" darsligiga nazar
tashlansa undagi mashq topshiriqlari oldingi sinflarda egallangan
bilimlarni eslash, shu asosida vazifalarni mustaqil bajarish, tegishli
xulosalar chiqara olishga qaratilganini ta'kidlash mumkin. Darslikda
o‘quvchilarning tildan amaliy foydalana olishlariga, og‘zaki va yozma
nutqning savodli boʻlishini ta'minlashga yo‘naltirilgan topshiriqlarga
alohida e'tibor berilgan.
"Tugro - gerb"
"qopqa"-darvoza (3-bet).
"shon-dovrug‘, dong, shuhrat"
"nishon-belgi, iz"
"naql- hikmatli gap" (5-bet)
Ba'zi o‘rinlarda so‘zlarning ma'nosini izohlashga yo‘naltirilgan
topshiriqlarning
berilishi o‘quvchilarning so‘z boyligini oshirishga xizmat qiladi.
Masalan, 2-mashqda "samo", 3-mashqda "horg‘in", 4-mashqda
"kulsin", 7-mashqda "piyoda" so‘zlarining ma'nodoshlarini izlash
natijasida topilgan so‘zlar, shubhasiz, o‘quvchilarning lug‘atini boyitadi,
dunyoqarashini kengaytiradi.
19-mashqda "o‘qiydi", "keltiradi", "topadi", "so‘zlaydi" so‘zlarining
qanday ma'noda qo‘llanishi ustida izlanish natijasida tilning ichki
qatlamlariga chuqurroq nazar tashlash imkoni tug‘iladi.
47

Darslikda so‘z ma'nosini izoxlashdan tashqari, so‘zlarni gapda o‘rinli
qo‘llashga doir berilgan topshiriqlar o‘quvchilar nutqini boyitadi hamda
muammoni hal etish orqali mastaqil fikrlashga ham o‘rgata boradi.
Lug‘at ustida ishlashning yana bir usuli o‘quvchidan qo‘shimcha
adabiyotlarni o‘qishni talab etadi. Masalan, 14-mashq (10-bet)da 6
turdagi qovun rasmi berilgan boʻlib, O‘zbekistonda qovunning necha
xil turi bor? Javobingizni yozing deyilgan. O‘quvchiga bu mashq sharti
bir kun oldin aytib yuboriladi. U ota-onasi, bobo- buvilaridan javob
izlaydi. (O‘zbekistonda 15 dan ortiq qovun turi mavjud: qizilurug‘,
bosvoldi, doniyor, gurvak, qoraqosh va hokazo.)
22-mashq (14-bet)da A.Akbarning "Insholardan ko‘chirma" she'ri
keltirilgan. She'rda bolalarning paxtani turli narsalarga o‘xshatishi
xususida so‘z boradi. Mashq shartidagi "Siz paxtani nimaga
o‘xshatgingiz keladi? Bitta gap bilan yozing" topshirig‘i o‘quvchini jiddiy
izlanishga da'vat etadi.
Ma'lumki, grammatik tushunchalar muammoli izlanish metodi
asosida shakllantirilsa, uzoq vaqt esda saqlanadi. Har bir mavzuni
tushuntirishda o‘quvchilar matnni o‘qish, yozish va tahlil qilish orqali
o‘z fikr-mulohazalarini aytishi kerak. Ularning fikr-mulohazalari
darslikdagi nazariy tushunchalar yoki o‘qituvchining izohi yordamida
tasdiqlanadi. Masalan, 313-mashq (129-bet)ni bajarish jarayonida
o‘quvchi sifat so‘z turkumiga doir so‘zlarning yozilishini kuzatadi, taxlil
48

qiladi va "Belgini kuchaytirib va ozaytirib ko‘rsatadigan sifatlar qanday
yoziladi?" savoliga javob qaytarish uchun izlanishga majbur bo‘ladi.
Boshlang‘ich sinflarda tilning fonetikasi ham, leksika, morfologiya
va sintaksis ham gap, matn asosida o‘zlashtiriladi. So‘zning
ifodalaydigan ma'nosi ham gap tarkibida oydinlashadi. So‘z
turkumlarining tildagi roli va vazifasi ham gap tarkibida namoyon
bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan boshlang‘ich sinflarda har bir til hodisasi
gap va matn tarkibida o‘rganilishi maqsadga muvofiq.
Boshlang‘ich sinf ona tili darsliklarida berilgan savol va topshiriqlar,
o‘quvchilarga ona tili va adabiyotiga oid asosiy bilimlarni o‘rgatish
uchun kritik ahamiyatga ega. Bu darsliklar o‘quvchilarning til va
adabiyotga oid qoidalarga e'tibor qaratishini, matn tahlili va tarjima
qilishni o‘rganishini, yozuvlarni to‘g‘ri va chuqur yozish bilan
shug‘ullanishini o‘rgatadi.
Savollar va topshiriqlar o‘quvchilarga matnlarni tushunish, mazmunini
o‘rganish, muhokama qilish va fikrlarini ifoda qilish bilan bog‘liq bo‘lishi
mumkin. Shuningdek, topshiriqlar o‘quvchilarning lug‘atdan
foydalanishni, so‘z yaratishni va matn tuzishni o‘rganishga yordam
berishi lozim. Bu darsliklar orqali o‘quvchilar til va adabiyotga oid
qiziqarli bilimlarni o‘rganishlari va rivojlanishi ta'minlanadi.
2.2. “ O‘qish sav odxonligi” darsligidagi mat nlarning t urlari,
xususiy at lari, o‘rgat ilish usullari.
49

Ona tili va o‘qish savodxonligi bolaning umumiy kamol topishida
ham, bilim va mehnatga havasini uyg‘otishda ham alohida ro‘l o‘ynaydi.
Badiiy adabiyotlarni, gazeta va jurnallarni o‘qigan bola o‘zida eng
yaxshi xislatlarni tarbiyalab boradi. Muomala madaniyatini egallaydi.
Ona tili va o‘qish savodxonligi
boshlang‘ich sinflarada asosiy o‘rinlarni egallar ekan, har bir
o‘quvchida ushbu fanga qiziqish va muhabbatni tarbiyalash zarur.
Ona tili va o‘qish savodxonligi fanini o‘qitishda asosiy e’tibor
o‘quvchida tilga doir quyidagi 4 ko‘nikmaga qaratiladi:
1. O‘qib tushuntirish
2. Tinglab tushuntirish
3. Nutq so‘zlash
4. Yozish, grammatik savodxonlikni shakllantirish.
O‘qish savodxonligi darsligidagi matnlardan misollar:
Ta'tilda
Biz dam oldik rohatlanib,
Yurtning ko‘rkam bogʻida.
Sof havodan ichdik qonib,
Kezib yuksak tog‘ida.
Goh o‘qidik qiziq kitob,
Goh anhorda cho‘mildik.
Charaqlagan saxiy oftob
Nurlariga ko‘mildik.
Vatan doim g‘amxo‘r bizga,
50

Quvnoq o‘tdi go‘zal yoz.
Biz baxtiyor o‘g‘il-qizga
Yilning hamma fasli soz
Izohli lugʻat:
g‘amxo‘r — qayg‘uradigan
She'rning mazmunini gaplar bilan ifodalang. Qofiyadosh soʻzlarni
aniqlang.
Bog‘ida- kitob- yoz-
Cho‘mildik- qonib- bizga-
She'rdan quyidagi soʻzlarga ma'nodosh so‘z toping.
Maqolni oʻqing.
Tez aytish
T ez aytish.
51 Toza yaxshi
chiroyli
Yoz – dam olishga soz
Tonggi toza havo,
Tanangga koni davo.

Axloq
Rivoyat
Suv, Olov va Axloq —- uchovi do‘st tutinishibdi. Bir kuni ular
sayrga chiqishibdi. Bir-birlaridan xavotir olib, Suvdan so‘rashibdi:
— Agar yoʻqolib qolsang, seni qayerdan topamiz?
— Qayerda sharillash ovozini eshitsangiz, men o‘sha yerda boʻlaman,
— debdi Suv.
Soʻngra Olovdan so‘rashibdi:
— Seni yo‘qotib qoʻysak, qayerdan topamiz?
— Qayerda tutun koʻrsangiz, men oʻsha joyda boʻlaman, — debdi Olov.
Navbat Axloqqa kelganida, u shunday javob beribdi:
— Meni yo‘qotsangiz, izlab yurmang. Hech qayerdan topa olmaysiz.
Fursat - gʻanimat
Daftari ochiq-sochiq,
Qolgan vazifa chala.
Soat yurar chiq-chiq-chiq,
Yechilmagan masala.
Yana jaranglab soat,
To‘qqizga zang uradi.
Salimjon-chi, betoqat,
Endi shoshib turadi.
Salimjon juda nimjon,
Hech bir ishga “vaqti yo‘q”.
52

Badantarbiya qayda?
Yuvinishga “vaqti yoʻq”.
Darslari o‘lda-jo‘lda,
Qolgan ishga yog‘ar qor.
Kun tartibin foydasin
Bilmaslikdan qiling or!
Izohli lugʻat:
or qilish — o‘ziga ep ko‘rmaslik
fursat — vaqt
g‘animat — qaytmaydigan vaqt
Ochk o‘zlik
Bir bola koʻchada yigʻlab oʻtirgan edi. O‘ʻtib- ketib turgan kishilardan
biri:
“O‘g‘lim, senga nima boʻldi? Nega muncha yig‘layapsan?” — deb so‘radi.
Bola: “Bir tiyin pulim bor edi, yoʻqotib qoʻydim. Shuning uchun
yig‘layapman”,
— deb javob berdi. U kishining bolaga rahmi kelib, “Mana, oʻgʻlim,
puling
yoʻqolgan bo‘lsa, men senga boshqasini berarman”, — deb
choʻntagidan pul
chiqarib bolaga berdi. Bola pulni olgach, yana avvalgidan ortiq yig‘lay
boshladi. U kishi: “Yana nimaga yig‘laysan?” — desa, bola: “Oh, otajon!
Agar oʻz pulim yoʻqolmaganida, hozir pulim ikki tiyin boʻlar edi”, —
dedi.
53

Abdulla
Avloniy Izohli lugʻat:
fazilat — yaxshi xulq
illat — yomon odat, nuqson.
Yodda tuting!
Yaxshi fazilatlar kishilar tomonidan ardoqlab kelinayotgan ibratli
xislatlardir. Yaxshi xislatlar egasi bo‘lishga intiling!
Quyidagi soʻzlarni ikki guruhga ajrating:
tartibli, dangasa, g‘ayratli, mehribon, yolg‘onchi, to‘g‘riso‘z,
maqtanchoq,
qo‘rqmas, jasur, shirinso‘z, qo‘pol, muloyim, mahmadona, kamtarin.
fazilat I llat
T artibli
D angasa
G ‘ ayratli
Y olg‘onchi
Quvnoq tomchilar metodi
Bu metodda o‘quvchilar 2 ta bulut ostidagi tomchilarni yozuvlar
bilan to‘ldirishi lozim . Birinchi bulutda odobli bola ikkinchi bulutda
54

odobsiz bola so‘zlari yozilgan shu bulutlar ostidagi tomchilarga shu
bolalarga hos so‘zlar yozilishi lozim
Masalan Odobli bolaga – aqlli, kamgap ……
Odobsiz bolaga, qo‘pol, yolg‘onchi……….
Eng qimmat li libos
Bir kuni Ardasher Bobak o‘g‘lining g‘oyat qimmatbaho kiyimlar
kiyib olganini koʻrdi. Uni yoniga chaqirib:
— Oʻgʻlim, kishi shunday libos kiyishi kerakki, bunday libos hech bir
xazinada boʻlmasin, —dedi.
O‘g‘li undan:
—- Ey ota, u qanday libos, nimadan tikiladi? — deb so‘radi.
— U shunday liboski, — javob berdi otasi,
— matosi go‘zal xulq va ezgu ishdan, ipi esa murosa va sabrdan iborat
bo‘ladi.
Kavsar Turdiyeva
Izohli lugʻat:
g‘oyat — juda
ezgu — yaxshi
murosa — oʻzaro kelishuvli munosabat
Orol
(Rivoyat)
Ilgari vaqtlarda Orol dengizi bo‘lmagan emish. Sirdaryo,
Amudaryo esa birga qoʻshilib, Lavzan, Koʻhna Urganch orqali Kaspiy
dengiziga quyilgan emish.
55

Orol dengizi oʻrnida rahmsiz va munofiq Fosilxon hukmronligi ostida
Adaq xalqi, Uzboy yoqasidagi muzofotda esa oʻzining donoligi va
adolatparvarligi tufayli davlat rahbari darajasiga koʻtarilgan Ayozxon
boshchiligidagi Boysun xalqi yashagan emish. Fosilxon dahshatli
jinoyatlar qilganligi uchun uning qoʻl ostidagi davlatni suv bosadi. Bu
joyda Orol dengizi hosil boʻlib, har ikkala ulug‘ daryo shu dengizga
quyila boshlaydi. Daryolarning birga qoʻshilishidan hosil bo‘lgan
qadimiy o‘zan qurib qoladi. Boysun aholisi Ayozxon boshchiligida
Xorazmga koʻchib kelib, bu yerda Urganch deb atalgan podsholikni
barpo etadi. Adaqlar va ularning hamma shaharlari esa suv ostida
qolib halok boʻladi. Hozir ham havo ochiq kunlari Adaqlar qurgan
imoratlarning qoldiqlarini Orol dengizining tubida koʻrish mumkin.
Bilasizmi?
Amudaryo faqat Oʻzbekistonda emas, balki Markaziy Osiyo boʻyicha
ham eng sersuv va qudratli daryodir. Daryoning uzunligi 2540 km.
Amudaryoni qadimgi yunonlar — Oksus, arablar - Jayhun deb
ataganlar. Uzoq oʻtmishda Amudaryo Qoraqumning oʻrtasidan oʻtib,
Kaspiy dengiziga quyilgan. Keyinchalik Orol dengizi tomon yoʻl olgan ?.
Amudaryoning qadimgi irmoqlari — Zarafshon va Qashqadaryoning
suvlari butunlay sugʻorishga sarflanib, yoʻl-yoʻlakay qumga singib,
choʻlda tugaydi.
Amudaryoga Tojikiston hududida Kofarnihon daryosi, Oʻzbekiston
hududida Surxondaryo irmog‘i qo‘shilganidan keyin, Orol dengiziga
borib quyilguncha, 1200 km masofada unga biron daryo yoki soy
56

qo‘shilmaydi Tarixda Misr Nil daryosining “farzandi” deb ta'riflansa,
Amudaryoning “farzandi” Xorazm hisoblanadi. Xorazm xalqining
turmush tarzi AMmudayo bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, aholi suv
toshqini xavfi va suv tanqisligini mardonavor yengishda katta tajribaga
egadir.
BBB metodi
Bilar edim B ilib oldim B ilmoqchiman
57

Sirli sandiq
G‘iyos Komilov
Qutlugʻ Nigorxonim oʻgʻli bilan suhbatda so‘rab qoldi:
— Zahiriddin, sizga bir jumboq aytsam, topasizmi?
— Ayting, ayajon.
— Bul roʻyi zaminda uch shahar bor. Uchovi ham biz uchun jondin-da
aziz. Shul
shaharlar qaysilar?
— Uch shahar... jondin aziz... — dedi choʻzib Bobur.
— Qaysilar boʻlsa ekan?
— Bo‘lmasa bunday: eslaysizmi, besh Yashar ekaningizda bir tantanada
boʻlganmiz. Shu voqea qayerda boʻlgan?
— Ha-ha, esladim, esladim! Samarqandda.
— Ana, topdingiz, — olmaday taram qizil yuzchasidan oʻpib qoʻydi ona
oʻgʻlining. — Bul shahar biz uchun nimasi bilan aziz?
58

— Padari buzrukvorim hazratlari tavallud topganlari bilan-da! —
bilagʻonlik
bilan tez javob qaytardi Bobur.
— Barakallo! Sirli sandiq uch burov bila ochilur. Siz bir bor buradingiz.
Endi
ikkinchi topqir burov qiyinlik qilmasa kerak?
– Mushkul emas, — dedi Bobur oʻychan turib.
— U yerda ham boʻlgansiz. Jannatmonand yurt. Kamoni...
— Chochiy! Toshkand! To‘g‘ʻri-ya, ayajon? Ul yer sizning muborak
yurtingiz,
aziz ona! — boʻyini choʻzib onasining yonogʻidan oʻpib qoʻydi Bobur.
— Ofarin! Chaqqon topdingiz.
— Kalitini yana bir bor burasam, sirli sandiq ochilurmi, ayajon? —
javdirab
tiyrak boqdi mehriboniga Bobur.
— Ochilur!
— Unday bo‘lsa, uchinchi shahar —- bu Andijon!
— Balli! Bul makonda, qantak o‘rikning donasi — siz tug‘ilgansiz!
Ona dilbandini bagʻriga bosib, yuz-ko‘zlaridan oʻpdi.
— Ana, sirli sandiq ham jaranglab ochildi.
U yerda nima bor ekan-a, ayajonim? Ona jilmayib javob berdi:
— Hazrat otangiz, men va sizning baxtimiz!..
X otira mashqi
59

O‘yinni uyushtirish uchun avvaldan ko`rgazma tayyorlanadi. Hozir
xotira mashqi o`yini o`tkazilishini aytib, o`yinning shartini tushuntiradi.
O`qituvchi ko`rgazmadagi so`zlarni ikki marta o`qib beradi. O`quvchilar
uni eslab qolishga intiladi. Keyin ko`rgazma yopib qo`yiladi. Ko`p so`zni
eslab qolgan va ularni yozgan o`quvchi g`olib topiladi va
rag`batlantiriladi. O‘yinni og‘zaki tartibda ham o‘tkazish mumkin.
Masalan, Bir o‘quvchiga 8 ta so‘z o‘qib beriladi.:
O‘quvchi xotirasida qolganini takrorlaydi.
M arv arid
Dengiz bo‘yida bоу hamda kambag‘al bolalar barchasi birgalikda
o‘ynashar edi. Bir kuni ular suvga chuqurroq sho‘ng‘ish uchun
dengizning o‘rtarog‘iga borishdi. "Men topgan narsaga qarang!" - deb
baqirdi bir bola. "Bu marvarid, - dedi boshqasi, - u judayam chiroyli".
Bolalar uni ko‘rish uchun yig‘ildilar. Ular marvaridning naqadar chiroyli
va yorqinligini ko‘rib, uni ushlab ko‘rgilari kelardi. Ammo buni
so‘rashga hech kim jur'at eta olmadi..."Uni olsam bo‘ladimi? На, u
chindan ham chiroyli ekan". Bu birinchi bo‘lib gapirgan bola edi. "Bu
haqiqatdan ham Joshniki. U topdi", - dedi qizlardan biri.
Kun kelib shunday bo‘ldi ham. Ruben do‘stlari bilan xayrlashib,
bolaligi o‘tgan uyini, dengiz yaqinidagi оnа shahrini tark etib, marvarid
savdolari bo‘ladigan katta shaharlarga jo‘nab ketdi. O‘zidagi mayda
marvaridlarni katta, bejirim marvaridga almashtirdi. Shundan so‘ng u
baliqchilar to‘r tashlab ov qiladigan okean qirg‘og‘iga bordi va yangi
60

marvaridlar topish maqsadida chig‘anoqlar izlashga kirishdi. Nihoyat
kattagina, dumaloq bir marvaridni topib oldi.
Ruben dengizning eng sага marvaridlar topish mumkin bo‘lgan
yerlarigacha sayohat qildi, u yerlarda suvning tubi ko‘pincha kumush
va pushti rangda tovlanib turardi. Vaqtlar o‘tib, u badavlat odamga
aylandi. Undan marvarid xarid qilish uchun dunyoning turli
tomonlaridan savdogarlar tashrif buyurishardi. Yangi uymi yoki
hashamatli katta kemami?" "Rahmat, - dedi Josh, - ammo menga oddiy
hayotim yoqadi, menga yangi uy ham, katta kema ham kerak emas.
Menimcha, biz qila oladigan eng yaxshi ish - bu boringni
boshqalar bilаn baham ko‘rib yashash. Shundagina hammamiz o‘z
hayotimizdan mamnun, baxtli yashashimiz mumkin".
Ruben Josh undan hech narsa so‘ramaganidan avvaliga hayron
qoldi, keyin esa o‘zi shuncha boylik orttirgani bilan baxt topa olmagani
esiga tushdi-yu, jilmayib qo‘ydi. "Haqsan! Biz sen aytgan ishni, albatta,
qilamiz", - deb javob qildi u.
M avzu yuzasidan savollar:
1. Nima uchun Ruben tug‘ilib o‘sgan joyiga qaytishni xohladi?
2. Nima deb o‘ylaysiz, nima uchun hikoya "Marvarid" deb
nomlangan?
3. Nima uchun qiz marvarid haqiqatdan ham Joshniki, deb aytdi?
4. Nima uchun Josh Rubenga marvaridni olishni mumkinligini aytdi?
5. Ruben marvaridni olganidan so‘ng hayoti qanday о’zgardi?
Testlarni yeching.
61

1. Nima uchun Ruben baliqchilarni izladi?
А) U yangi baliq sotib olishni xohladi.
В) Baliqchilarning qayig‘ida suzishni xohladi.
D)Kichik marvaridlarini sotmoqchi edi.
Е) Chig‘anoq ichidagi marvaridni topishni xohladi.
2. Dengizchilar marvaridlarni qanday qilib topar edilar?
А) Dengizga sho‘ng‘ir edilar.
В) Ular marvaridlarni sotib olishar edi.
D)Ular marvaridlarni dengiz bo‘yidagi shaharlardan izlar edilar.
Е) Ular marvarid izlab sayohat qilar edilar.
“ Chaqmoq” she’rini o‘rgat ish
4-sinflar uchun “O‘qish savodxonligi” darsligining 18-sahifasida
“Chaqmoq” she’ri berilgan. 5-mavzuda 45 minutda o‘rganilishga
mo‘ljallangan vaqtda jami 8 ta topshiriq berilgan. Dastlab berilgan
harflardan foydalanib tabiat hodisalariga oid so‘zlar topish topshirig‘i
berilgan. O‘quvchilar jami 12 ta harfdan foydalanib tabiat hodisalariga
oid so‘zlarni topishadi. Bunda sinfni guruhlarga ajratib va musobaqa
tarzida o‘tkazish ham yaxshi natija beradi.
Topshiriqni bajarish asnosida o‘quvchilar chaqmoq,
momaqaldiroq, shamol, do‘l kabi so‘zlarni hosila qilishadi.
62

She’r matnini o‘rgatish tartibi ifodali o‘qish, tushunarsiz so‘zlar ustida
ishlash, she’r tahlili kabi uch bosqichda amalga oshirilishi mumkin.
Dastlab o‘qituvchi she’rni ifodali o‘qib beradi. She’rni ifodali o‘qishda
ohangdorlikka, to‘xtamlarga, obrazlilikka rioya qilib o‘qish she’r
mazmunini o‘quvchilar tasavvuriga oson yetib borishini ta’minlydi.
Undan tashqari o‘quvchilar har bir so‘zning taftini, haroratini, jozibasini
ham his qili olishlari lozim. Bu jarayon o‘quvchilarning she’r
mohoyatiga kirib borishlaridan tashqari ularning she’rni sevib qolish,
uni yodlab olishga bo‘lgan havaslarini ham oshiradi.
O‘qituvchi she’rni o‘qib bo‘lib, uni sinfdagi bir o‘quvchiga ham
o‘qitishi mumkin. O‘quvchilarning ichidan she’r o‘qilishi qolgan
o‘quvchilarga ham she’rni ifodali o‘qiy olishga ishonchni paydo qiladi.
She’r o‘qilgach, undagi tushulishi qiliyin, izohtalab so‘zlar ma’nosi
ochib beriladi. Bu jarayon o‘quvchilar bilan birgalikda ham bajarilishi
mumkin. O‘quvchilardan ba’zilari falak nima ekanligini bilsa, qayerdadir
eshitgan bo‘lsa aytishi mumkin.
She’r tahlilida har bir qator tahlil etilishi. Har bir qatordsagi so‘zlar,
ma’no, mazmun o‘quvchilar bilan birgalikda sharhlanishi, tushunlishi
o‘quvchilarning nafaqat she’rning jozibasini, ifodaviyligini, balki tabiat
haqidagi, borliq haqidagi bilimlarining ham ortib borishiga sabab
bo‘ladi.
63

Masalan, “Chaqmoq chaqib olamni Qilich solar boshiga” misralaridagi
“qilich solmoq” nimaligini o‘quvchilar bilsalar-da, aynan hozir she’rda
nima maqsadda qo‘llanganligi obrazli tushuntirilishi lozim.
Jang tasvirlari ifodalangan ertaklar, multfilmlar, badiiy filmlarda
qilich ishlatilgan lavhalar tasavvur ettirilish va bu lavhani chqmoq
chaqilgan vaqtdagi bir lahzalik yorug‘lik bilan taqqoslanilishi lozim.
O‘quvchilarning tasavvur olamlari shu qadar keng va o‘tkir bo‘ladiki,
o‘qituvchining bu talabini tezda o‘zlashtirib olishadi.
“Taraqlaydi arava, Ot tuyog‘i yo‘l ochar” misralarini sharhlashda ot-
aravaga minib ko‘rgan, uning yonida bo‘lgan o‘quvchilar fikrini eshitib
ko‘rish mumkin. Nega arava taraqlab yurishi izohlanishi shart. Ot
to‘yog‘ining yo‘l ochishi qachon va qanday sodir bo‘lishi o‘quvchilar
rasavvurida gavdalantirilishi she’rdagi badiiylikning yuzaga
chiqarilishini ta’minlaydi. Oldingi qatordagi she’r qatorlari bilan keyingi
qatordagi so‘zlarni taqqoslab ko‘rsangiz ular o‘rtasidagi o‘xshashikni
ko‘rasiz. Chaqmoq chaqishidagi ovoz va aravaning taqirlashi, falakning
qirlar qoshiga chopishi va otning tuyog‘i she’r misralaridagi ketma-
ketliklarning bir-biriga mazmun, ifoda, va badiiylik asosida bog‘lanib
ketishi va misralardagi quvnoqlik va jozibadorlikning paydo bo‘lish
jarayonini o‘quvchilar qalbiga yetkaza olishlik mahoratni talab etadi.
Mahoratli o‘qituvchigina she’r tahlilida o‘z o‘quvchilariga she’rning
o‘ziga xos ajib manzaralarini mana shunday tushuntirib bera oladi.
“Qilichi yaraqlab bulut bag‘rini tilishi va bir ozdan so‘ng falakning
yetti rangda kulish”lari ham ajoyib tasvir usullarini o‘zida
64

mujasamlashtira olgan. Bu mujassamlik o‘quvchilarini hayratlantirishi,
o‘yga toldirishi, quvnatishi uchun o‘qituvchi bu “manzaralar”ni mohirlik
bilan tushuntirib bera olmog‘i kerak bo‘ladi.
Darslikda tushunarsiz so‘zlar izohi uchun bitta “falak” so‘z izohlangan,
Biroq she’rdagi jala, anhor, kamalak, dengiz so‘zlarini izohlab ketish
ham foydali hisoblanadi.
She’r tahlilida “Savollarga javob bering” shartli belgisi asosida
berilgan savol va topshiriqlardan foydalanish mumkin, biroq bu
savollar she’r tahlilini to‘liq ochish uchun yetarli emas. Shu boisdan
she’rni hayot bilan bog‘lab, o‘quvchilarning kundalik-doimiy
taassurotlaridan foydalamgan holda tahlillash maqsadga muvofiq
bo‘ladi.
Masalan, oxirgi marta havo bulutli bo‘lib chaqmoq chaqqan paytini
kim eslay olishi, nimalarni kuzata olganligi, qanday hayajon va
tuyg‘ular kechirganligi bilan bog‘liq suhbat, savol-javoblar yaxshi
sanmara beradi.
Darslikning mavzuga oid 2-sahifasida topishmoqlar berilgan. Bu
topishmoqlar birgalikda jamoaviy bajariladi.
Shundan so‘ng she’rga oid krossvord berilagn. O‘quvchilar she’rdagi
so‘zlardan foydalanib krosvordni yechishlari kerak bo‘ladi. Bu topshiriq
o‘quvchilarning topqirligi, ziyrakligini oshirish bilan birga sherni eslab
qolish, uni takrorlash, yanada yaxshi bilib olish imkoniyatlarini
oshiradi.
65

Umuman olganda 45 minutlik “Chaqmoq” she’rini 4-sinf
o‘quvchilariga o‘rgatish integratsiyalashtirilib – tabiat hodisalariga,
kundalik hayotga bog‘lanib, qiziqarli topshiriqlar, topishmoqlar, o‘yin
vostalari asosida tashkil etilishi o‘quvchilarning mavzuni to‘liq o‘rganib
olishi, borliqni bilishi, aqliy rivojlanishi bilan birga she’rga, badiiy
adabiyotga, darsga qiziqshi ortishini ham ta’minlaydi.
Har bir darsni qiziqarli, mazmunli tashkil etish uchun faqat darslik bilan
kifoyalanmasdan hayot bilan bog‘lash, turli janrlr va hayotiy
tajribalarga asoslanish darsning mazmundorligini oshiradi.
Mavzu so‘ngida uyga vazifa uchun she’rni yod olish va tabiat
hodisalari haqida qiziqarli ma’lumotlar to‘plash topshirilgan.
Agar dars qiziqarli va mazmunli tashkil etilsa, o‘quvchilardan she’rni
yodlatish qattiq talab qilinmasa ham ularda yodlab olish istagi o‘z-
o‘zidan paydo bo‘ladi.
66

Tabiat hodisalariga oid ma’lumotlar to‘plash o‘quvchilar uchu qiziqarli
bo‘lib, ularga bu topshiriqni bajarishda ota-onalari, yaqin kishilaridan
yordam olishlari mumkinligi aytib o‘tilsa, ular bu topshiriqni a’lo
darajada bajarib keladilar.
“ Do‘st lar say ohat i” mav zusini o‘rgat ish met odi
4-sinflar uchun “O‘qish savodxonligi” darsligining 14-sahifasidan
“Do‘stlar sayohati” mavzusi boshlanadi.
Bu mavzu darslikning 17-sahifasigacha davom etib dastlab, 14,15-
sahifalarda “Tog‘lar qanday paydo bo‘lgan?”, “Qumlar qanday paydo
bo‘lgan?” nomli sarlavhadan iborat kichik matnlar berilgan. Bu matnlar
“Diqqat bilan o‘qing” shartli belgisi nomida berilgan bo‘lib, o‘quvchilar
bu matnni o‘qituvchi yordamida va o‘zlari o‘qiydilar.
Matn malumot berishga asoslangan bo‘lib, o‘quvchilar tabiat
hodisalari, yer sayyorasi bilan bog‘liq qiziqarli ma’lumotni
o‘zlashtiradilar. Bu matnni o‘rganishning “Tabiiy fanlar” yoki tabiat
bilan bog‘liq matnlardan farqi shunda bo‘lishi kerakki, bunda
o‘quvchilarning tilning funksional imkoniyatlaridan foydalanish
darajasi – nutq mashqlari bilan ishlash imkoniyatlariga urg‘u berilishi
kerak. O‘quvchilarning matnni eshitish va tushuna olish, his qilish,
anglash, aytib bera olish ko‘nikmalari birinchi planga ko‘tarilishi lozim.
67

Matndagi vulqon otilishi, lavaning hosil bo‘lishi, qumning qanday
paydo bo‘lishidan ko‘ra muhim narsa, o‘quvchilarning bu ma’lumotlarni
qanday qabul qilayotganliklari, qanday tushunayotganliklari va qanday
tavsiflab bera olishliklari o‘qituvchining diqqat markaziga turishi kerak.
O‘qituvchi o‘quvchi bilan ishlashda mana shu jihatlarga e’tibor
qaratmog‘i muhim.
Matn ostida berilgan savollar an’anaviy va sujetbop, tayyor javobga
asoslangan. Oddiyroq aytganda bolani fikrlatish, qiziqishlarini
oshirishga qaratilmagan. Xalqaro tadqiqotlar asosida tuzilgan savollar
esa, mantiqiy fikrlashni talab etadi. Shu sabab o‘quvchilar bilan ushbu
matnlar ustida ishlashda quyidagi savollardan foydalanish maqsadga
muvofiq sanaladi:
1. Sherzodning dadasi tog‘lar haqida yetarli ma’lumot beroldimi?
Sizningcha, undan ham ko‘p ma’lumotlar berishi, Sherzod yana ham
ko‘proq narsa bilishi mumkin edimi?
2. Matn “Bir kuni…” jumlasi bilan boshlanyapti. Sizning yilning qaysi
fasli deb o‘ylaysiz?
3. Sherzodning dadasi aytgan ma’lumotlar ketma-ketligini to‘g‘ri
qo‘ying.
68

-U judayam qaynoq.
-Biz turgan joyimiz yerning qattiq qismi.
-U tashqariga yer qatlamini ko‘tarib olib chiqadi.
-Ba’zan bu suyuqlik yer yuzasiga chiqadi.
4. Sherzod va Vali bilan bog‘liq jumlalarni raqamlar bo‘yicha to‘g‘ri
qo‘ying.
Sherzod:________________
Vali: ___________________
1)cho‘milibdi, 2)tushundim, 3)qoyil, 4)voybo‘, 5)minoralar yasabdi,
6)hayratlandi,
5. “Harsanglarning joni bordek tuyuladi, uzoqdan o‘rmon ko‘zga
tashlanadi…” Sizningcha bu jumlalar Sherzod bilan bog‘liq tabiat
manzarasimi yoki Vali borgan joy bilan bog‘liqmi? Sababini
tushuntiring.
6. Siz ham Sherzod kabi tog‘lar qanday paydo bo‘lganligini tushuna
oldingizmi? Yoki yana savollaringiz bormi?
7. Tabiatdagi yana nimalarni paydo bo‘lish sababi bilan qiziqasiz? Buni
bilish uchun kimdan yordam so‘ragan bo‘lardingiz?
8. Quyoshning qanday paydo bo‘lganligini biror kishidan so‘rab
ko‘rganmisiz? Sizga qanday javob berishgan?
9. Sherzod va Vali borgan joylarni xayolan tasvirlashga harakat qiling.
10. Matnda Sherzodning “Voybo‘!…” deyishga va hayratlanishiga
sabachi bo‘lgan narsa nima edi?
A.Lava
69

B.Vulqon
C.Qumlar
2.3. “ Ona t ili” v a “ O‘qish sav odxonligi” darslik larini o‘rgat ish
bo‘y icha o‘t k azilgan t ajriba-sinov ishlari t ahlili
Inson faoliyatining barcha sohalarida tegishli metodlardan
foydalaniladi. Bu metodlarning eng umumiy belgisini hisobga olgan
holda ularni borliqni amaliy yoki nazariy o`zlashtirish operastiyalarining
yoki yo`llarining yig`indisi deyish mumkin. Shu o`rinda metod so`ziga
to`xtalib o`tsak. Metod - (grekcha "metodos" so`zidan olingan bo‘lib,
yo‘l, ahloq usuli ma'nolarini anglatadi). Tabiat va ijtimoiy hayot
hodisalarini bilish, tadqiq qilish usuli. Faoliyat, harakatning yo`li, usuli
yoki qiyofasi, shakli, ko‘rinishi. Ta'lim metodi – o`qituvchining
o`quvchilar bilan muntazam qo`llaydigan, o`quvchilarga o`z aqliy
qobiliyatlarini va qiziqishlarini rivojlantirish, bilim va ko`nikmalarni
egallash hamda ulardan amalda foydalanish imkonini beruvchi ish
usuli. Belgilangan ta'lim berish maqsadiga erishish bo`yicha ta'lim
beruvchi va ta'lim oluvchilar o`zaro faoliyatini tashkil qilishning tartibga
solingan usullari majmuasidir.
Boshlang`ich sinflarda zamonaviy darsliklardan foydalanish
jarayonida an`anaviy hamda zamonaviy metodlardan foydalanish
mumkin. Lekin bugungi rivojlangan davrda o`quvchilar ongiga tezroq
ta’sir etish hamda ularni taffakkurlarini rivojlantirish maqsadida
zamonaviy metodlardan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Chunki,
zamonaviy pedagogik texnologiyalar qamrab olish darajasining
70

kengligi, noodatiyligi hamda o`ziga xos yangiliklari bilan samaradorlik
darajasini oshirishga xizmat qiladi. Quyida biz boshlang`ich sinflarda
“ona tili” va “o‘qish savodxonligi” jarayonida qo‘llashimiz mumkin
bo‘lgan bir necha zamonaviy pedagogik texnologiyalar haqida fikr
yuritamiz.
“ KLA STER” METODI
Klaster metodi pedagogik, didaktik strategiyaning muayyan shakli
bo`lib, u o`quvchilarga ixtiyoriy muammolar xususida erkin, ochiq
o`ylash va shaxsiy fikrlarni bemalol bayon etish uchun sharoit
yaratishga yordam beradi. Mazkur metod turli xil g`oyalar o`rtasidagi
aloqalar to`g`risida fikrlash imkoniyatini beruvchi tuzilmani aniqlashni
talab etadi. “Klaster” metodi aniq obyektga yo`naltirilmagan fikrlash
shakli sanaladi. Undan foydalanish inson miya faoliyatining ishlash
tamoyili bilan bog`liq ravishda amalga oshadi. Ushbu metod muayyan
mavzuning o`quvchilar tomonidan chuqur hamda puxta
o`zlashtirilguniga qadar fikrlash faoliyatining bir maromda bo`lishini
ta`minlashga xizmat qiladi. “Klaster” metodi puxta o`ylangan strategiya
bo`lib, undan o`quvchilar bilan yakka tartibda yoki guruh asosidan
tashkil etiladigan mashg`ulot jarayonida foydalanish mumkin. Metod
guruh asosida tashkil etilayotgan mashg`ulotlar va o`quvchilar
tomonidan bildirilayotgan g`oyalarning majmui tarzida namoyon
bo`ladi. Bu esa ilgari surilgan g`oyalarni umumlashtirish va ular
o`rtasidagi aloqalarni topish imkoniyatini yaratadi.
71

“Klaster” metodidan foydalanishda quyidagi shartlarga rioya qilish
talab etiladi:
1. Nimaniki o`ylagan bo`lsangiz, shuni qog`ozga yozing. Fikringizning
sifati to`g`risida o`ylab o`tirmay, ularni shunchaki yozib boring.
2. Belgilangan vaqt nihoyasiga yetmaguncha, yozishdan to`xtamang.
Agar ma’lum muddat biror bir g`oyani o`ylay olmasangiz, u holda
qog`ozga biror narsaning rasmini chiza boshlang. Bu harakatni yangi
g`oya tug`ilguncha davom ettiring.
3. Yozuvingizning orfografiyasi yoki boshqa jihatlariga e’tibor
bermang.
4. Muayyan tushuncha doirasida imkon qadar ko`proq yangi
g`oyalarni ilgari surish hamda mazkur g`oyalar o`rtasidagi o`zaro
aloqadorlikni, bog`liqlikni ko`rsatishga harakat qiling. G`oyalar
yig`indisining sifati va ular o`rtasidagi aloqalarni ko`rsatishni
cheklamang.
“ BA LIQ SKELETI” METODI
Muammoni qoyish va hal qilishning mazkur modeli bir qator
muammolarni ta’riflash va yechib korishga imkon beradi.
Bir varaq oq qog‘ozda (vatman yoki A-3 varagi) baliq skeleti chiziladi
(boshi, kemirchagi, qovurgalari). Yuqoridagi «suyagiga» muammo
ifodalanishi, pastidagiga esa - ushbu muammo mavjudligini (yoki uni
hal qilish yolllari, oqituvchi oz oldiga qoygan maqsadga qarab)
isbotlovchi faktlar yozib qoyiladi.
72

Ushbu sxema muammolarning ozaro bog`liqligi, ularning kompleks
xususiyatlarini aks ettiradi. Baliq skeleti

muammo muammo muammo muammo

hal qilish hal qilish hal qilish hal qilish

“ A KVA RIUM” METODI
5-6 nafar ishtirokchilar rahbar bilan birga doira shakli bo‘ylab
o‘tiradilar. Ular – «baliqlar». Ularning atrofiga guruhning qolgan
ishtirokchilari o‘tiradilar (yoki turadilar). Ular – «baliq ovchilari». Ichki
doira a’zolari («baliqlar») o‘qituvchi taklif qilgan savolni faol muhokama
qiladilar. “Baliq ovchilari” esa kuzatib turadilar va savolni muhokama
qilayotgan biron o‘quvchining fikri ularni qiziqtirib qolganda jarayonga
kirishadilar: qo‘shimcha qiladilar, savol beradilar, aniqlashtiradilar.
SHunda «baliq ovchisi» fikri uni qiziqtirib qolgan «baliq»ning yoniga
turib olishi kerak. Bir muammoning (masalaning) muhokamasi
tugaganidan so‘ng ishtirokchilar joylari bilan almashadilar (doiradan
tashqarida turganlar endi doira bo‘ylab o‘tiradilar). Barcha
ishtirokchilar doirada o‘tirishlari maqsadga muvofiqdir.
Ishtirokchilarga norasmiy sharoitda fikr almashishga, berilgan
muammoni (masalani) hal qilish bo‘yicha o‘z nuqtai nazarlarini bayon
73

etishga imkon yaratadi. Muhokama jarayoniga erkin qo‘shilish va
undan chiqib ketishga imkon beradi. Tahliliy fikrlash, e’tibor jamlash va
kuzatuvchanlikni rivojlantiradi. Nutqni va teskari aloqa texnikasini
rivojlantiradi.
tayyorlanishi va kuchli qarama-qarshiliklar paydo bo‘lishiga yo‘l
bermaydigan uslublarni bilishi lozim.
“ A QLIY HUJ UM” METODI
Mazkur metod muayyan mavzu yuzasidan berilgan muammolarni
hal etishda keng qo`llaniladigan metod sanalib, u mashg`ulot
ishtirokchilarini muammo xususida keng va har tomonlama fikr
yuritish hamda o`z tasavvurlari va g`oyalaridan ijobiy foydalanish
borasida ma’lum ko`nikma hamda malakalarni hosil qilishga
rag`batlantiradi. Bu metod yordamida tashkil etilgan mashg`ulotlar
jarayonida ixtiyoriy muammolar yuzasidan bir necha orginal
yechimlarni tanlash imkoniyati tug`iladi. “Aqliy hujum” metodi tanlab
olingan mavzular doirasida ma’lum qadriyatlarni aniqlash va ularga
muqobil bo`lgan g`oyalarni tanlash uchun sharoit yaratadi. Metoddan
samarali foydalanish maqsadida quyidagi qoidalarga amal qilish lozim:
- o`quvchilarning o`zlarini erkin his etish uchun sharoit yaratib
berish;
- g‘oyalarrni yozib borish uchun yozuv taxtasi yoki varaqlarni
tayyorlab qo`yish;
- muammo (yoki mavzu)ni aniqlash;
74

- mashg`ulot jarayonida amal qilinishi lozim bo`lgan shartlarni
belgilash;
- bildirilayotgan g`oyalarning ularning mualliflari tomonidan
asoslanishiga erishish va ularni yozib olish;
- qog`oz varaqlari g`oya (yoki fikr)lar bilan to`lgandan so`ng
ularni yozuv taxtasiga osib qo`yish;
- bildirilgan fikrlarni yangi g`oyalar bilan boyitish asosida ularni
quvvatlash; - boshqalar tomonidan bildirilgan g`oya (yoki fikr)lar
ustidan kulish, kinoyali sharhlarning bildirilishiga yo`l qo`ymaslik;
- yangi g`oyalar bildirilish davom etayotgan ekan, muammoning
yagona yechimini e`lon qilishga shoshilmaslik. Shuningdek:
- o`quvchilar tomonidan bildirilayotgan har qanday g`oya
baholanmaydi;
- o`quvchilarning mustaqil fikr yuritishlari, shaxsiy fikrlarini ilgari
surishlari uchun qulay muhit yaratiladi;
- g`oyalarning turlicha va ko`p miqdorda bo`lishiga ahamiyat
qaratiladi.
- boshqalar tomonidan bildirilayotgan fikrlarni yodda saqlash,
ularga tayangan holda yangi fikrlarni bildirish, bildirilgan fikrlar
asosida muayyan xulosalarga kelish kabi harakatlarning o`quvchilar
tomonidan sodir etilishiga erishiladi. Dars jarayonida “Aqliy hujum”
metodidan foydalanishda quyidagi qoidalarga amal qilish talab etiladi:
1. O`quvchilarni muammo doirasida keng fikr yuritishga undash,
ularning mantiqiy fikrlarni bildirishlariga erishish.
75

2. Har bir o`quvchi tomonidan bildirilayotgan fikrlar
rag`batlantirilib boriladi. Bildirilgan fikrlar orasidan eng maqbullari
tanlab olinadi. Fikrlarning rag`batlantirilishi navbatdagi yangi
fikrlarning tug`ilishiga olib keladi.
3. Har bir o`quvchi o`zining shaxsiy fikrlariga asoslanishi va ularni
o`zgartirishi mumkin. Avval bildirilgan fikrlarni umumlashtirish,
turkumlashtirish yoki ularni o`zgartirish ilmiy asoslangan fikrlarning
shakllanishiga zamin hozirlaydi. Mashg`ulot jarayonida o`quvchilar
faoliyatini standart talablar asosida nazorat qilish, ular tomonidan
bildirilayotgan fikrlarni baholashga yo`l qo`yilmaydi. Ularning fikrlari
baholanib borilsa, o`quvchilar diqqatlarini shaxsiy fikrlarini himoya
qilishga qaratadilar, oqibatda yangi fikrlar ilgari surilmaydi. Metodni
qo`llashdan ko`zlangan asosiy maqsad o`quvchilarni muammo bo`yicha
keng fikr yuritishga undash ekanligini yodda tutgan holda ularning
faoliyatini baholab borishdan voz kechish maqsadga muvofiqdir.
“ Y ELPIG‘ICH” METODI
Bu texnologiya murakkab, ko‘ptarmoqli, mumkin qadar, muammo
xarakteridagi mavzularni o‘rganishga qaratilgan. Texnologiyaning
mohiyati shundan iboratki, bunda mavzuning turli tarmoqlari bo‘yicha
biryo‘la axborot beriladi. Ayni paytda, ularning har biri alohida
nuqtalardan muhokama etiladi. Masalan, ijobiy va salbiy tomonlari,
afzallik, fazilat va kamchiliklari, foyda va zararlari belgilanadi.
Bu interaktiv texnologiya tanqidiy, tahliliy, aniq mantiqiy fikrlashni
muvaffaqiyatli rivojlantirishga hamda o‘z g‘oyalari, fikrlarini yozma va
76

og‘zaki shaklda ixcham bayon etish, himoya qilishga imkoniyat
yaratadi. «Yelpig‘ich» texnologiyasi umumiy mavzuning ayrim
tarmoqlarini muxokama qiluvchi kichik guruhlarning, har bir
qantashuvchining, guruhning faol ishlashiga qaratilgan.
Men tajriba sinov ishlarini pedagogik amaliyot o`tkazgan
Samarqand viloyati Jomboy tumani 28 - sonli maktabida olib bordim.
Sinov ishlarim davomida maktabning 5 nafar (Ummatova Z, Fayziyeva
N, Tangirova N, Jumanova Z, Shamsiyeva G) boshlang`ich sinf
o`qituvchilari va 54 nafar boshlang`ich sinf o`quvchilari ishtirok etishdi.
Tajriba –sinov ishlarimizni 4 - “B” sinfida olib bordik. 4 - “V” sinfini esa
kuzatuv sinfi etib tanladik. 4-sinf ona tili va o‘qish savodxonligi o`quv
dasturlarida dars soatlari ko`p berilganligi sababli shu sinflarni
tanladik.
Dastavval, boshlang`ich sinf o`qituvchilari orasida quyidagi
savollardan iborat kichik so`rovnoma o`tkazdik.
1. Ona tili va o‘qish savodxonligi dars jarayonlarida qanday metod
va usullarni qo`llaysiz?
2. Bugungi kundagi zamonaviy darsliklarni samarali deb
hisoblaysizmi?
3. O`quvchilar bilimini oshirishda zamonaviy darsliklarning o‘rnini
qanchalik yuqori baholaysiz?
Natijalar esa quyidagicha ko`rinish kasb etdi.

77

57% o`qituvchilar zamonaviy darsliklarni, 24% o`qituvchilar har
ikkala darsliklarni ham, 19% o`qituvchilar esa eski darsliklarni samarali
deb hisoblashi aniq bo‘ldi. Shuningdek, o`qituvchilarning 62 %i
zamonaviy darsliklarni o‘qitishda zamonaviy usullardan foydalanish
samarasini yuqori deb baholadilar, 38
%i esa zamonaviy darsliklarni o‘rgatishda ham zamonaviy ham
an’anaviy metodlarni qo`llash samaraliroq deya ta`kidladilar.
Navbatdagi savolimizga esa o`qituvchilar quyidagicha javob berdilar:

Y uqori baholay man Y uqori baholamay man
65% 35%
Ko`rib turganimizdek o`quvchilar taffakkurini rivojlantirishda
zamonaviy darsliklarning samarasini 65% o`qituvchilar yuqori
78

baholadilar, 35% o`qituvchilar esa eski darsliklar bilan dars o‘tish qulay
deya hisobladilar.
Tajriba-sinov ishlarimizning keying bosqichi o`quvchilar orasida olib
borilib, “ona tili” va “o‘qish savodxonligi” darslari jarayonida
qo`llanilgan usullarning samarasi tahlil qilindi.
79

X ULOSA
Boshlang‘ich ta'limda zamonaviy darsliklarning mazmun
mohiyati ("ona tili" va "O‘qish savodxonligi" darsliklari misolida)
mavzusidagi ushbu malakaviy bitiruv ishida boshlang‘ich sinf
o‘quvchilariga “ona tili” va “o‘qish savodxonligi” zamonaviy darsliklarni
o‘qitishda qo‘llaniladigan zamonaviy metodikalar hamda darsliklarda
berilgan hikoyalar, she'rlar, matnlar, rivoyatlar, maqollar, topishmoqlar
va hikmatli so‘zlar bilan ishlash va ularni o‘rgatish usullarining
qo‘llanilishini bilan chuqurroq tanishtirishga harakat qildik.
Darsliklarda o‘quvchilar fikrlashini va ongini o‘stiruvchi mashqlar,
o‘yinlar zamonaviy audiomatnlar va h.z lar yetarlicha berib borilgan.
Asar matni yuzasidan taqdim etilgan savol-topshiriqlar ko‘magida,
o‘qituvchi tomonidan tashkil etilgan muammoli vaziyatlarda amalga
oshiriladi. Savollarga javob berish asnosida o‘quvchi asar matniga
murojaat qiladi, izlanadi, o‘rtoqlarini eshitadi, o‘z qarashlarini aytadi,
uni boshqalarniki bilan solishtiradi, nazorat qiladi, xulosalar chiqaradi.
Boshlang‘ich sinflar ta’limida o‘qish savodxonligi o‘z mohiyati,
maqsad va vazifalariga ko‘ra alohida o‘rinni egallaydi. O‘qish asnosida
nafaqat savodxonlik yoki axloqiy tarbiya, balki bilim olish,
dunyoqarashni kengaytirish, tasavvurni boyitish, mustaqil faoliyatga
intilishning dastlabki belgilari ham shakllana boshlaydi. Boshlang‘ich
sinflardagi boshqa o‘quv fanlarini o‘zlashtirishda samaradorlikka
erishish o‘qish darslarining qanchalik to‘g‘ri, savodli, oqilona va
maqsadga muvofiq tarzda tashkil etilishi bilan uzviy bog‘liqdir.
80

Men bu bitiruv malakaviy ish mavzusini yoritib berish jarayonida
ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida zamonaviy darsliklarning
ahamiyati va ularni o‘rgatish metodikalari ahamiyati haqida fikr yuritib
o‘tdim.
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilaring ona tili va o‘qish savodxonligi
darslarini kuzatish jarayonida zamonaviy darsliklarning mazmuni va
tuzilishi o‘quvchilar bilim saviyasini oshirishda yaxshi samara berishiga
ishonch hosil qildim.
81

FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI
I. Prezident asarlari v a normat iv hujjat lar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktyabridagi
«O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida» PF5847-sonli
Farmoni. // Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 09.10.2019-y.,
06/19/5847/3887-son.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-aprelidagi
PF-5712-son O‘zbekiston respublikasi xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi Farmoni. Qonun
hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 29.04.2019 y., 06/19/5712/3034-
son.
3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 8-
dekabrdagi 997-son Xalq ta’limi tizimida ta’lim sifatini baholash
sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish choratadbirlari
to‘g‘risidagi qarori. Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi,
10.12.2018 y., 09/18/997/2289-son.
4. Sh. M. Mirziyoyev. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-
yil 7-fevraldagi "Oʻzbekiston Respublikasni yanada rivojlantirish
boʻyicha Harakatlar strategiyasi toʻgʻrisida" gi PF-4947 son Farmoni. -
Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2017-yil, 6-son 70-
modda.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29- apreldagi
“O‘zbekiston Respublikasi xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha
82

rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5712-sonli
Farmoni. www.lex.uz
6. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. –T.:O‘zbekiston, 2023.
7. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. /
Elektron
II. A sosiy adabiy ot lar, darslik lar v a jurnallar ro‘y xat i:
8. Husanboyeva Q, Hazratqulov M, Jamoldinova Sh. Boshlang‘ich
sinflarda
adabiyot o‘qitish metodikasi. Darslik. T. 2020 y, 274-278-betlar.
9. Azimova I. Ona tili va o‘qish savodxonligi. 3-sinf uchun darslik. T.
2022 y.
10. Kadamova M. Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarni yozma ish
turlaridan insho yozishga o‘rgatish yo‘llari”, 2023 y. Maqola.
11. Ona tili va o‘qish savodxonligi [Matn]: 1-sinf o‘qituvchilari
uchun metodik qo‘llanma / I. Azimova [va boshq.]. – Toshkent:
Respublika ta’lim markazi, 2021. – 128 b.
12. Ona tili va o‘qish savodxonligi [Matn]: 2-sinf o‘qituvchilari uchun
metodik qo‘llanma / I. Azimova [va boshq.]. – Toshkent: Respublika
ta’lim markazi, 2021. – 128 b.
13. Ona tili va o‘qish savodxonligi [Matn]: 3-sinf o‘qituvchilari
uchun metodik qo‘llanma / K.Mavlonova [va boshq.]. – Toshkent:
Respublika ta’lim markazi, 2022. – 165 b.
83

14. Ona tili va o‘qish savodxonligi. 1-qism. Darslik. 1-sinf
uchun.I.Azimova [va boshq]. Toshkent: Respublika ta’lim markazi,
2021.-104 b.
15. Ona tili va o‘qish savodxonligi. 2-qism. Darslik. 1-sinf
uchun.I.Azimova [va boshq]. Toshkent: Respublika ta’lim markazi,
2021.-104 b.
16. Ona tili va o‘qish savodxonligi. 1-qism. Darslik. 2-sinf
uchun.K.Mavlonova [va boshq]. Toshkent: Respublika ta’lim markazi,
2021.-120 b.
17. Ona tili va o‘qish savodxonligi. 1-qism. Darslik. 3-sinf
uchun.K.Mavlonova [va boshq]. Toshkent: Respublika ta’lim markazi,
2022.-144 b.
18. Ona tili va o‘qish savodxonligi. 2-qism. Darslik. 3-sinf
uchun.K.Mavlonova [va boshq]. Toshkent: Respublika ta’lim markazi,
2022.-144 b.
19. Ona tili va o‘qish savodxonligi. 1-qism. Darslik. 2-sinf
uchun.K.Mavlonova [va boshq]. Toshkent: Respublika ta’lim markazi,
2021.-120 b.
20. Qulnazarov B. O‘quvchilarning ijodkorlik qobiliyatini o‘stirish
omillari. “Xalq ta’limi jurnali”, № 2, 2006 y, 130-bet.
21. Qilichiyev E. Yozma ishlardagi xatolarni aniqlash va ularning
tasnifi haqida. “Til va adabiyot ta’limi jurnali”, № 4, 2006 y, 16-bet.
22. Sobirova N. O‘qituvchilar bilimini mustahkamlash.
“Boshlang‘ich ta’lim jurnali”. № 10. 2006 y. 24-bet.
84

23. To‘ychiyeva N. “O‘quvchilarning insho yozish malakalarini
takomillashtirish metodikasi” , 2018 y.
24. Xudoyberganov A. O‘quvchilarda ijodkorlik ko‘nikmalarini
shakllantirish ijtimoiy pedagogik muammo sifatida. “Uzluksiz ta’lim”
jurnali. № 3, 2008 y, 90-bet.
III. Int ernet resurslari:
25. https://tdpu.uz
26. https://pedagog.uz
27. https://ziyonet.uz
28. http//www.uz.m.wikipedia.org.
85

Boshlang‘ich ta'limda zamonaviy darsliklarning mazmun mohiyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish