Boshoqli va dukkakli ekinlarni zararli hasharotlari va kasalliklar

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	35.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Boshoqli va dukkakli ekinlarni zararli hasharotlari va kasalliklar

Купить

Zararlanadigan o‘simliklar: soya, mosh, loviya, oddiy no‘xat, xashaki
dukkaklilar, nut va boshqalar.
Daladagi ekinlarda zararlaydi, asosan kuchli zararlanish omborxonalarda
kuzatiladi. Mosh dukkagini deyarli to‘liq ichini yeb faqat po‘sti (qobig‘i)
qoladi.
Imago. Tanasi qizg‘ish-jigarrang, qisqa ovalsimon, deyarli to‘g‘ri burchakli,
uzunligi 2,5 mm, eni 1,6 mm. "
E rkaklarning mo‘ylovlari taroqsimon, uzun bo‘ladi. Urg‘ochilarini
mo‘ylovlari esa arrasimon qizg‘ish-qoramtir rangda. Ustki qanoti uzaygan
to‘rtburchakli och-jigarrangda. Pigidiysi (ket qismi) tik, oq mayda tukchalar
bilan qoplangan.
Tuxumi ovalsimon, 0,4 x 0,6 mm; yangi qo‘yilgan tuxumlar shaffof.
Lichinka chiqqandan keyin tuxum qobig‘i rangi ko‘ng‘ir bo‘ladi.
Lichiikasi oq, uzunligi 4 mm gacha 1 yoshda uch juft 2 bo‘g‘imli oyog‘i
bo‘ladi. Po‘st tashlagandan keyin lichinkalar yo‘g‘on bukilgan oyoqsiz holda
bo‘ladi.
G‘umbagi uzunligi 2,5 mm, sarg‘ish-oq rangda, erkin tipda.
Rivojlanishi to‘xtovsiz ravishda bo‘ladi. Qo‘ng‘izlar hayotining davomiyligi
o‘rtacha 12 kundan 36 kungacha bo‘ladi.
Urg‘ochi qo‘ng‘izlar quruq uruqqa (donga, dukkakka) yoki pishgan
dukkaklarga o‘rtacha 60 ta tuxum qo‘yadi. Tuxumlarini dukkakka
yopishtirib, dona-dona qilib qo‘yadi. Bir dukkak yoki donga 30-60 tagacha
tuxum qo‘yishi mumkin.
Bitta donda bir necha lichinka rivojlanib, hamda imago berishi mumkin.
Lichinkalar 3 marta po‘st tashlaydi va zararlagan urug‘ ichida g‘umbakka
aylanadi. G‘umbakdan qo‘ng‘izlar chiqqandan keyin qobig‘ sinib, tushib
ketadi. Hamma davrlarini rivojlanishi haroratga bog‘liq bo‘lib, 45 kundan
196 kungacha cho‘zilishi mumkin.

Qishda rivojlanishi 3-4 oyga cho‘ziladi. Bir yilda Xitoy urug‘xo‘r qo‘ng‘izi
(donxo‘ri) AQShda 6-8 ta, Tayvanda 10 ta avlod beradi. Xitoy urug‘xo‘r
qo‘ng‘izi hamma rivojlanish fazalarida urug‘lik va dukkaklari orqali
tarqaladi.
Karantin tadbirlar. Karantin ostidagi materiallarni tekshirish va ekspertiza
qilish. Don-dukkaklilarni rengenografiya orqali zararlanganligi yoki
aksinchaligini aniqlash.
Zararlangan partiyani eksportyorlarga qaytarish yoki kameralarda brommetil
bilan zararsizlantirish. Yeki zararlangan mahsulotlarni zararkunanda
moslasha olmaydigan hududlarda qayta iShlash. Ilmiy-tekshirish
maqsadlarida oz mikdordagi don-dukkaklarni rengenoekspertizadan o‘tkazib,
brommetil bilan zararsizlantirib, keyin foydalanish.
Vaqgincha saqlanayotgan eksport qilingan qishloq xo‘jalik mahsulotlarini
omborlarda tekshirish. Agar zararlanish aniqlansa, tezda yo‘q qilish.(1,2)
Bugdoshishg Hind qora kuya kasalligi
Hind qora kuya kasalligi Afg‘oniston, Birma, Hindiston, Iroq, Pokiston va
Turkiyada tarqalgan.
MDH davlatlarida bu kasallik ro‘yxatga olinmagan. Lekin 1969-1972, 1974-
1975 yillarda Meksika va AQSh dan, hamda Shvesiyadan keltirilgan
bug‘doylar Hind qorakuya kasalligi bilan kasallanganligi aniqlangan. Yana
shu narsani aytish joizki, birorta adabiyotda yuqoridagi davlatlarda Hind qora
kuya kasalligi tarqalganligi keltirilmagan. O‘rta Osiyoga tarqalish xavfi
kattaroq, chunki bu kasallik deyarli Osiyo davlatlarida tarqalgan. Infeksiya
manbai Hind qora kuya kasalligi bilan kasallangan bug‘doy va tuproq
hisoblanadi.
Hindistonning shimoliy g‘arbida 20 % gacha bug‘doy hosildorligi
yo‘qotilgan.

Kasallikning tashqi alomatlari. Hind bug‘doy qora kuya kasalligi boshqa
qorakuya kasalliklardan farq qiladi: qisman g‘apla zararlanadi.
Zararlangan o‘simlikda kasallik boshoqda paydo bo‘ladi. Odatda bittadan 5
tagacha boshoq zararlanadi. Ko‘p hollarda yosh organlar zararlanadi.
Dala sharoitida kasallik faqat bug‘doy pishayotgan paytda ko‘rinishi
(bilinishi) mumkin. Boshoqlar ochilganda kasallik aniq ko‘rinadi.
Qo‘zg‘atuvchining xlomidosporalari qobiqning ichida bo‘lganligi tufayli
ularga qarshi kurash qiyin.
Hind olimlari M.Mitra va B.Mandxur larning olib bbrgan tadqiqotlari shuni
ko‘rsatDiki, kimyoviy preparatlar bilan ishlov berilgan va termik ishlov
berilgan urug‘lar ham to‘liq zararsizlanmas ekan. Yagona yo‘l-chidamli
bug‘doy navlarni yetishtirish.
Qo‘zg‘atuvchini morfologiyasi va biologak asoslari.
Ye tilgan sporalar to‘q jigarrangda, deyarli qoramtir, noto‘g‘ri sharsimon
shaklda to‘rsimon qobikda bo‘ladi. Sporalar 22-42 x 25-40 o‘lchovda
kamdan kam 55 mkm gacha, Yetilgan sporalar bilan •birgalikda ko‘p
miqdorda sarg‘ish yoki deyarli rangsiz sterik hujayralar uchraydi.
sporalari sporalarini eslatadi, lekin ular 2 marta katta va to‘q rangda bo‘ladi.
sporalarining o‘lchami 14-22 mkm.
Hind qora kuyasi sporalari shu oilaning boshqa turlaridan farq qilib, uzoq
tinchlik davridan so‘ng o‘sadi. Infeksiya tuproqdan o‘simlikka o‘tadi. Keyin
boshoqdar orqali tarqaladi. Sug‘oriladigan yerlarda yetishtiriladigan
bug‘doyni Hind bug‘doy qorakuyasi kuchli zararlaydi.
Hind bug‘doy qora kuyasi kasalligiga qarshi karantin tadbirlar va qarshi
kurash choralari xuddi bug‘doy sariq bakterioziga qarshi kurashga o‘xshaydi.
( 1,2,3)
Bug‘doy sariq bakteriozi. .

Bug‘doy sariq bakteriozi Hindiston, Xitoy, Eron, Misr, Efiopiya va
avstraliyada tarqalgan.
MDH mamlakatlarida ro‘yxatga olinmagan. Uning rivojlanishi uchun O‘rta
Osiyo, Kavkaz va Ukrainaning iqlimi juda qulay kyoladi.
Kasallik faqat bug‘doyni zararlaydi. Dala sharoitida Hindistonda 50 %
o‘simlikni zararlagan.
Kasallikning tashqi alomatlari. Birinchi byolgilar, bargda ensiz oq va sarg‘ish
chiziqlar (yo‘l-yo‘l) paydo bo‘ladi. Keyinchalik boshoqchalar noto‘g‘ri
(mayib) rivojlanib sariq bakterial shilimshiq chiqaradi, bu shilimshiq namlik
yuqori bo‘lgan vaqtda yerga oqib tushadi.
Qatgiq zararlanganda bug‘doy boshoqlari qiyshiq, mayib bo‘lib qoladi. Kasal
o‘simlik o‘sishdan qoladi.
Bu kasallik ko‘pincha gelmintoz bilan birga paydo bo‘ladi. Saryq bakterioz
tarqalishining asosiy manbai zararlangan urug‘lar bilan birga-bug‘doy
nematodasi hamdir.
Bakggerioz qo‘zg‘atuvchisi 2,5 yilgacha o‘zini virulentligi va
hayotchanligini saqlaydi.
Qo‘zg‘atuvchining morfologiyasi va biologik asoslari
Sariq bakterioz qo‘zg‘atuvchisi tayoqchasimon, harakatchan, bakteriya
bo‘lib, 0,8x2,4-3,2 mkm o‘lchamda.
Agaragardagi koloniyasi dumaloq sarg‘ish yaltiroq, yaqqol bilinadigan
(do‘mboq). Bakteriyalar ta’sirida oqsil jelatin o‘zgarmaydi, kraxmal
gidrolizlanmaydi. Rivojlanish uchun optimal harorat 20-30 °S, 50 °"Sda
nobud bo‘ladi.
Karantin tadbnrlar va kurash choralari:
Zararlangan urug‘larni ekish taqik,lanadi. Yuqoridagi kasalliklar tarqalgan
joylardan bug‘doy keltirish taqiqlanadi. Keltirilgan bug‘doylarni faqat
karantin pitomniklarda ekishga ruxsat beriladi.

$Karantin pitomniklarda ekilgan bug‘doy kasallanganligi shubha qilinsa, tezda aniqlanib, zararlangan «o‘choqlar» yoqib yuboriladi. Uzoq muddatli almashlab ekishni joriy etish, bunda bakteriozni tarqatuvchi bug‘doy nematodasi kamayadi. O‘z vaqgida mutaxassislar bilan tekshirish olib borish va karantin kasallik bo‘lgan taqdirda Davlat karantin qo‘mitasiga xabar berib ro‘yxatga olish. Karantin qo‘mita xodimlari bug‘doyni hamma davrlarida kuzatish olib boradilar. Tekshirishlar natijasida bug‘doyda karantin kasalliklar (Hind qorakuyasi, sariq bakterioz) borligi ma’lum bo‘lsa, Davlat karantin qo‘mitasi boshchiligida yo‘q qilish va zararsizlantirish choralari ko‘riladi. (1,3) Makkajo‘xorining bakterial so‘lish kasalligi Vas1epish $1e\uag1| Veg^eu. Gresiya, Italiya, Yugoslaviya, Xitoy, Tayland, Kanada, KostaRika, Meksika, AQSh, Braziliya, Peru va boshqa davlatlarda tarqalgan. MDH da qayd qilinmagan. Adabiyotlardan ma’lumki, AQSh dagi bir necha xo‘jaliklarda makkajo‘xori navlarini zararlanishi 100 % ga yetgan. Italiyada esa eng yuqori yo‘qotish 65 % ni tashkil etgan. Agar zararlangan makkajo‘xori vegetatsiya davomida halok bo‘lmasa, o‘ ustki va ichki tomondan zararlangan infeksiyali urug‘ beradi. Bu bakterioz boshqa rayonlarga va davlatlarga o‘tishi juda xavfli hisoblanadi. Kasallikning tashqi alomatlari. Kasallik yumshoq yosh barglarni uzunasiga shtrixli dog‘lar paydo qilish bilan boshlanadi. Dog‘lar avval och yashil rangda bo‘lib, keyin sarg‘ayadi, tez tarqalib hamma barglarga tarqaladi. Bu yo‘l-yo‘l dog‘lar barglardan poyaga o‘tadi.$

Poyalararo va barglardagi uzunasiga ketgan dog‘lardan ko‘ndalang kesimiga
o‘zida bakteriya massasini saqlagai kichik tomchi shaklidagi ekssudat
chiqaradi. Bu ushbu kasallikni xarakterli belgisidir.
Pastki barglardagi infeksiya tomirlardan poya orqali yuqoriga chiqadi,
natijada kasallik butun o‘simlikka tarqaladi. Dala sharoitida bu kasallik
ta’sirida erkak gullar tushib ketadi va oq rang g‘ubor hosil qiladi. Bu kasallik
bilan qattiq zararlanganda o‘simlik nobud bo‘ladi yoki pakana bo‘lib meva
bermaydi.
Kasallikni tashqi belgisi so‘lish xarakterli makkajo‘xori navlariga qarab har
xil namoyon bo‘lishi mumkin.
Kasallangan makqajo‘xori sovuq urganga o‘xshab qoladi.
Kasallikka chidamliroq navlarda bu kasallik kechroq namoyon bo‘ladi.
Barglardagi yo‘l-yo‘l chiziqlar unchalik yaxshi bilinmaydi, keyinchalik
urug‘chi to‘kilib ketgandan keyin yaxshiroq bilinadi.
Bakterial so‘lish kasalligi infeksiyasi zararlangan urug‘lar, o‘simlik
qoldiqlari va hasharotlar yordamida tarqaladi. Kam hollarda bu vilt
qo‘zg‘atuvchisi tuprokda qishlashi mumkin hamda infeksiya qoldiqlari
o‘simlik qoldiqlarida qishlaydi.
AQSh da makkajo‘xori viltini tarqalishiga tuproq burgalari ko‘proq sababchi
bo‘lgan.
Qishlovga ketayotgan katga yoshdagi qo‘ng‘izlar o‘zi bilan vilt
qo‘zg‘atuvchisini saqlab keyingi vegetatsiyaga olib o‘tadi.
Zararlangan yosh barglardan oziqlangan burgalar o‘zi bilan infeksiyani
zararlangan o‘simlikka olib o‘tadi.
Vilt bakteriyasi tanasida qishlab, o‘zining hayotchanligini va virulentligini
saqlab qoladi.
Birinchi navbatda kasallik o‘simlik tomir organlarini hamda keyinroq
pareximani buzadi.

Bakteriya tayoqchasimon bo‘lib 0,5-0,7 x 1,0-2 mkm bitta yoki juft holda
bo‘ladi. Harakatsiz, jgutiksiz, aerobdir.
Agar-agarda sekin o‘sadi, mayda koloniyali. Jelatina qo‘zg‘almaydi, sutni
ivytmaydi, ivitsa ham juda sekin ivitadi. Bu bakteriya tasirida kraxmal
parchalanmaydi. Rivojlanish va o‘syshi uchun optimal harorat 30 0
S,
maksimal harorat 39 59 °S haroratda nobud bo‘ladi. Bakteriya sun’iy oziqada
o‘zining hayotchanligi va virulentligini uzoq saqlaydi.
Karantin tadbirlar va qarshi kurash choralari
Makkajo‘xori bakterial so‘lish kasalligi tarqalgan joylardan makkajo‘xori
urug‘larini ekish maqsadlarda keltirish taqiqlanadi.
TMTD preparati bilan urug‘larga ishlov berish.
Viltga chidamli makkajo‘xori navlarini yaratish. Almashlab ekish, hosildan
keyin o‘simlik qoldiqlarini yo‘qotish.( 1,2,3)

Adabiyotlar :
1.Paspelov S.M. i dr. «Osnovm karantina selskoxozyaystvennmx rasteniy».
M., «Kolos»,
1983 g.
2.Voronkova L.V. i dr. «Karantin rasteniy v SSSR». M., «Agropromizdat».
1986g.
3.Hasanov B.O. va boshqalar. «G‘alla, sholi zararkunandalari, kasalliklari va
begona o‘glardan himoya qilish». T., 1999 y.

Boshoqli va dukkakli ekinlarni zararli hasharotlari va kasalliklar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Boshoqli va dukkakli ekinlarni zararli hasharotlari va kasalliklar

Похожие документы