Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	52.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar 26

Купить

MUNDARIJA
Kirish ……………………………………...…………………………………….. 2
I BOB. BOSHQARUV TARTIBIGA QARSHI JINOYATLAR NING
NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI ………………………………………….. 6
I.1. Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar tushunchasi, ijtimoiy xavfliligi va
tizimi …………………………………………………………………………….… 6
I.2. Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarning obyekti va obyektiv tomonining
o‘ziga xos xususiyatlari ……………………………………………………….… 11
II BOB. BOSHQARUV TARTIBIGA QARSHI JINOYATLARNI
KVALIFIKATSIYA QILISH VA JAVOBGARLIKNI TAKOMIL-
LASHTIRISH MASALALARI ………………………..………………………. 16
II.1. Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishning o‘ziga xos
jihatlari va subyektiv belgilari………………………...……………………….. 16
II.2. Mazkur toifadagi jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlikni takomillashtirish
istiqbollari va xorij tajribasi ……………………………………………….…… 22
Xulosa …………………………………………………………………….…… 26
Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxati …………………..………… 28

Kirish
Har qanday mustaqil davlatning ijtimoiy-siyosiy barqarorligi, qonuniylik va
huquqiy-tizimli tartiboti bevosita davlat boshqaruvi apparatining normal, qonuniy
va to‘sqinliksiz faoliyat ko‘rsatishiga bog‘liqdir. O‘zbekiston Respublikasida
amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli demokratik islohotlar, davlat organlari
faoliyatining ochiqligi va shaffofligini ta’minlash hamda konstitutsiyaviy tuzumni
yanada mustahkamlash sharoitida boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarga qarshi
jinoiy-huquqiy kurash tizimini takomillashtirish dolzarb vazifalardan biri bo‘lib
qolmoqda. Boshqaruv tartibiga qarshi jinoiy tajovuzlar davlat hokimiyati va
boshqaruvi organlarining, huquqni muhofaza qiluvchi tuzilmalarning nufuzi hamda
ularning o‘z funksiyalarini samarali bajarish borasidagi qonuniy munosabatlariga
jiddiy putur yetkazadi. Mazkur jinoyat toifasi o‘zining ijtimoiy xavfliligi bilan
nafaqat muayyan boshqaruv harakatlarini cheklaydi, balki jamiyat a’zolarining
davlat institutlariga bo‘lgan ishonchini pasaytiradi va huquqiy tartibot asoslariga
raxna soladi. Shu sababli, boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarning jinoiy-huquqiy
modellarini va ularning amaliyotda qo‘llanilish mexanizmlarini chuqur akademik
tadqiq etish yuridik fan oldida turgan birlamchi ehtiyojlardan hisoblanadi.
Tadqiqot mavzusining huquqiy-ijtimoiy dolzarbligi, shuningdek,
mamlakatimizda ma’muriy islohotlarning yangi bosqichi doirasida davlat xizmati
va boshqaruv munosabatlarini raqamlashtirish hamda qonuniylik prinsiplarini
qat’iy qaror toptirish borasidagi davlat siyosati bilan ham bevosita bog‘liq.
O‘zbekiston Respublikasining yangilangan Konstitutsiyasida huquqiy davlat
poydevorini qurish bosh maqsad qilib belgilangan bo‘lib, bu o‘rinda davlat
organlari va mansabdor shaxslarning qonuniy faoliyatini har qanday tashqi jinoiy
aralashuvlardan ishonchli muhofaza qilish zarurati yuzaga keladi. Amaldagi
Jinoyat kodeksining XVI bobida mustahkamlangan boshqaruv tartibiga qarshi
jinoyatlar guruhiga kiruvchi normalar (masalan, hokimiyat vakiliga qarshilik
ko‘rsatish, hujjatlarni qalbakilashtirish, o‘zboshimchalik va h.k.) sud-tergov
amaliyotida qilmishni kvalifikatsiya qilish borasida ko‘plab bahsli va murakkab
masalalarni keltirib chiqarmoqda.
2

Ayniqsa, ushbu jinoyat tarkiblarini mansabdorlik jinoyatlari yoki jamoat
tartibiga qarshi qaratilgan jinoyatlardan aniq mezonlar asosida chegaralashda
yagona sud amaliyotini shakllantirish bo‘yicha doktrinal asoslarning yetishmasligi
mazkur kurs ishining ilmiy zaruratini to‘liq ko‘rsatib beradi.
Mavzuning huquqiy doktrinada o‘rganilish darajasini tahlil qilganda shuni
e’tirof etish lozimki, boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarning umumiy nazariy
jihatlari o‘zbek huquqshunos olimlaridan professor M.H. Rustambayev, M.
Usmonaliyev, R. Qabulov, U. Tojixonov kabi taniqli namoyandalarning ilmiy
maktablarida ma’lum darajada yoritilgan. Biroq, ularning ko‘plab tadqiqotlari
asosan an’anaviy boshqaruv munosabatlari davriga to‘g‘ri kelgan bo‘lib,
zamonaviy ma’muriy-huquqiy islohotlar, davlat xizmatining yangi prinsiplari va
kiber-boshqaruv elementlari sharoitida mazkur jinoiy qilmishlarning o‘zgarish
tendensiyalari darslik va ilmiy monografiyalarda to‘liq qamrab olinmagan.
Shuningdek, xorijiy va MDH davlatlari olimlarining ushbu sohaga oid qarashlari
milliy qonunchilikning o‘ziga xos o‘zbekona modeliga to‘g‘ridan-to‘g‘ri mos
kelmasligi sababli, milliy jinoyat huquqi normalarini sud amaliyoti tahlili
prizmasida chuqur va mustaqil ravishda qayta ko‘rib chiqish hamda tizimli
xulosalar shakllantirish zarurati dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Kurs ishining obyekti sifatida davlat hokimiyati va boshqaruvi organlarining,
mahalliy davlat hokimiyati tuzilmalarining, jamoat birlashmalarining hamda
korxona va tashkilotlarning qonuniy huquqiy-boshqaruv faoliyatini ta’minlash
jarayonida yuzaga keladigan, jinoyat qonuni bilan muhofaza qilinadigan ijtimoiy
munosabatlar majmui hisoblanadi. Tadqiqotning predmeti esa O‘zbekiston
Respublikasi Jinoyat kodeksining XVI bobida nazarda tutilgan boshqaruv tartibiga
qarshi jinoyatlarga oid normalar tizimi, ushbu sohadagi jinoyat-huquqiy doktrinal
qarashlar, Oliy sud Plenumi qarorlarining tushuntirishlari, sud-tergov amaliyoti
materiallari hamda mazkur institutning rivojlanish qonuniyatlarini belgilovchi
xorijiy qonunchilik tajribasi tashkil etadi.
Tadqiqotning maqsadi O‘zbekiston qonunchiligida boshqaruv tartibiga qarshi
jinoyatlarning konseptual-huquqiy tabiatini, ularning obektiv va subektiv belgilari
3

tizimini chuqur tahlil qilish, huquqni qo‘llash amaliyotida yuzaga kelayotgan
kolliziyalar va muammolarni aniqlash hamda ushbu toifadagi jinoyatlar uchun
jinoiy javobgarlik tizimini yanada takomillashtirishga qaratilgan qonunchilik
takliflari va ilmiy-amaliy tavsiyalar majmuini ishlab chiqishdan iboratdir. Ushbu
maqsadga erishish uchun kurs ishida bir qator tizimli vazifalarni hal etish
belgilangan: boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar tushunchasining mazmunini va
ularning ijtimoiy xavflilik darajasini huquqiy doktrina doirasida aniqlashtirish;
ushbu guruhga kiruvchi jinoyatlarning tasnifi va tizimini aniq mezonlar asosida
guruhlash; jinoyat tarkibining elementi sifatida bevosita obyekt va obyektiv
tomonning o‘ziga xos namoyon bo‘lish xususiyatlarini tadqiq etish; subyekt va
subyektiv tomon belgilarini, xususan g‘arazli va boshqa shaxsiy niyatlar
motivatsiyasini o‘rganish; amaliyotda qilmishni to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish
qoidalarini shakllantirish va xatoliklarni tahlil qilish; rivojlangan xorijiy
mamlakatlarning ushbu jinoyat guruhiga qarshi kurash borasidagi tajribasini
qiyosiy o‘rganish hamda milliy qonunchilikni modernizatsiya qilish bo‘yicha ilmiy
takliflar tizimini shakllantirish.
Tadqiqotning metodologik asosini obektiv borliqni bilishning dialektik
metodi, tizimli-tuzilmaviy tahlil, qiyosiy-huquqiy, mantiqiy-yuridik, tarixiy-
huquqiy, statistik va sotsiologik tadqiqot metodlari tashkil etadi. Qiyosiy-huquqiy
metod yordamida rivojlangan xorijiy davlatlarning boshqaruv tizimini muhofaza
qiluvchi qonunchiligi tahlil qilingan bo‘lsa, mantiqiy-yuridik va tizimli metod
Jinoyat kodeksi normalarining so‘zma-so‘z, mantiqiy va o‘zaro bog‘liqlikda to‘g‘ri
talqin qilinishini ta’minlashga xizmat qildi. Statistik va sotsiologik metodlar esa
sud amaliyotida ushbu jinoyat turi bo‘yicha chiqarilgan hukmlarning dinamikasi va
amaliy muammolarini aks ettirish imkonini berdi.
Kurs ishining ilmiy yangiligi va amaliy ahamiyati shundaki, unda boshqaruv
tartibiga qarshi jinoyatlar shunchaki an’anaviy jinoyat guruhi sifatida emas, balki
yangi ma’muriy islohotlar sharoitida davlat apparati daxlsizligini ta’minlashning
eng muhim jinoiy-huquqiy kafolati sifatida kompleks tarzda tadqiq etilgan.
Tadqiqot natijasida shakllantirilgan xulosalar, qonunchilikka kiritish tavsiya
4

etilayotgan o‘zgartish va qo‘shimchalar Jinoyat kodeksining normalarini yanada
takomillashtirishda, Oliy sud Plenumi qarorlarining loyihalarini tayyorlashda
hamda huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlarining amaliy sud-tergov
faoliyatida metodik manba sifatida xizmat qilishi mumkin. Shuningdek, mazkur
ish materiallaridan yuridik oliy ta’lim muassasalarida «Jinoyat huquqi. Maxsus
qism» fani doirasida boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarga oid mavzularni
chuqurlashtirilgan holda o‘qitishda keng foydalanish nazarda tutilgan.
Kurs ishining tarkibiy tuzilishi belgilangan maqsad va vazifalarga muvofiq
ravishda shakllantirilgan bo‘lib, u kirish qismi, ikkita asosiy bob (to‘rtta paragraf),
xulosa hamda foydalanilgan normativ-huquqiy hujjatlar va ilmiy adabiyotlar
ro‘yxatidan iborat. Ishning har bir qismi mantiqiy izchillikda, bir-birini to‘ldirgan
holda, umumiy nazariyadan aniq amaliy va qiyosiy-huquqiy xulosalarga o‘tish
prinsipi asosida izchil bayon etilgan bo‘lib, mavzuni har tomonlama ilmiy yoritib
berishga qaratilgan.
5

I BOB. BOSHQARUV TARTIBIGA QARSHI JINOYATLARNING
NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI .
I.1. Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar tushunchasi, ijtimoiy xavfliligi
va tizimi.
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar jamiyat va davlat boshqaruvi tizimining
normal faoliyat yuritishiga tajovuz qiluvchi ijtimoiy xavfli qilmishlar hisoblanadi.
Ushbu jinoyatlar davlat organlari, mansabdor shaxslar, fuqarolarning o‘zini o‘zi
boshqarish organlari hamda boshqa vakolatli subyektlarning qonuniy faoliyatiga
zarar yetkazadi. Davlat boshqaruvi tizimi har qanday huquqiy davlatning muhim
tarkibiy qismi bo‘lib, uning samarali faoliyati jamiyatda qonuniylik, tartib-intizom
va barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Shu sababli boshqaruv tartibiga qarshi
qaratilgan jinoyatlar davlat manfaatlari, fuqarolarning huquq va erkinliklari hamda
jamoat xavfsizligiga jiddiy xavf tug‘diradi.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida boshqaruv tartibiga qarshi
jinoyatlar alohida bob sifatida mustahkamlangan bo‘lib, ular davlat hokimiyati va
boshqaruv organlarining faoliyatiga qarshi qaratilgan jinoyatlar tizimini tashkil
etadi. Mazkur jinoyatlar davlat apparatining qonuniy faoliyatiga putur yetkazadi,
fuqarolarning davlat organlariga nisbatan ishonchini pasaytiradi hamda korrupsiya,
mansabdorlik jinoyatlari va boshqa salbiy holatlarning rivojlanishiga sabab
bo‘ladi.
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar tushunchasiga huquqshunos olimlar
tomonidan turlicha ta’riflar berilgan. Umumiy ma’noda ushbu jinoyatlar davlat
boshqaruvi sohasidagi ijtimoiy munosabatlarga tajovuz qiluvchi, boshqaruv
organlari yoki mansabdor shaxslarning qonuniy faoliyatiga zarar yetkazuvchi
qasddan yoki ehtiyotsizlik orqasida sodir etiladigan ijtimoiy xavfli qilmishlar
hisoblanadi. Bu jinoyatlar natijasida davlat boshqaruvi tizimining normal faoliyati
izdan chiqadi, davlat hokimiyati organlarining obro‘si tushadi va fuqarolarning
huquqlari buziladi 1
.
1
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism / M. Rustambaev. – Toshkent: ʻ
“Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
6

Mazkur jinoyatlarning asosiy belgilaridan biri ularning davlat boshqaruvi
manfaatlariga qarshi qaratilganligidadir. Chunki davlat boshqaruvi tizimi jamiyat
hayotining barcha sohalarini tartibga solishda muhim rol o‘ynaydi. Agar boshqaruv
tizimining faoliyati buzilsa, bu iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy munosabatlarga ham
salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, mansab vakolatini suiiste’mol qilish yoki
poraxo‘rlik jinoyatlari davlat organlari faoliyatining shaffofligi va adolatliligiga
zarar yetkazadi. Hujjatlarni qalbakilashtirish esa davlat boshqaruvi tizimidagi
ishonchlilikni pasaytiradi.
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar o‘zining ijtimoiy xavfliligi bilan boshqa
jinoyatlardan ajralib turadi. Ularning ijtimoiy xavfliligi birinchi navbatda davlat
hokimiyati va boshqaruv organlarining normal faoliyatiga zarar yetkazishida
namoyon bo‘ladi. Davlat organlarining qonuniy faoliyati buzilishi natijasida
fuqarolarning davlatga bo‘lgan ishonchi susayadi, korrupsiya va suiiste’molchilik
holatlari kuchayadi, jamiyatda adolatsizlik muhitining shakllanishiga olib keladi.
Masalan, pora olish va pora berish jinoyatlari davlat boshqaruvi tizimining
eng xavfli ko‘rinishlaridan biri hisoblanadi. Chunki poraxo‘rlik tufayli qonun
ustuvorligi buziladi, mansabdor shaxslarning faoliyati noqonuniy manfaatlarga
bo‘ysunib qoladi. Natijada davlat organlari faoliyati shaxsiy manfaatlarga xizmat
qila boshlaydi. Bu esa jamiyatda tenglik va adolat tamoyillarining buzilishiga olib
keladi.
Shuningdek, mansab vakolatini suiiste’mol qilish yoki hokimiyat vakolatidan
chetga chiqish kabi jinoyatlar ham davlat manfaatlariga jiddiy zarar yetkazadi.
Mansabdor shaxs o‘z vakolatlaridan noqonuniy foydalanganida fuqarolarning
konstitutsiyaviy huquqlari buzilishi, davlat mulkiga zarar yetkazilishi yoki jamoat
manfaatlariga putur yetishi mumkin. Shu sababli bunday jinoyatlar uchun Jinoyat
kodeksida qat’iy javobgarlik choralari belgilangan 2
.
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarning yana bir muhim jihati shundaki, ular
ko‘pincha mansabdor shaxslar tomonidan sodir etiladi. Mansabdor shaxslar davlat
nomidan ish yurituvchi va muayyan vakolatlarga ega bo‘lgan subyektlar
2
Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). R.R. Zufarov, A.X. Saidov, H.T. Hojiev. – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2022.
7

hisoblanadi. Shu sababli ularning noqonuniy harakatlari oddiy fuqarolarnikiga
nisbatan ko‘proq zarar keltiradi. Chunki mansabdor shaxslarning harakatlari davlat
organlari faoliyati bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi.
Mazkur jinoyatlar tizimiga turli xil qilmishlar kiradi. O‘zbekiston
Respublikasi Jinoyat kodeksining tegishli moddalarida boshqaruv tartibiga qarshi
jinoyatlarning aniq turlari ko‘rsatib o‘tilgan.
Ular jumlasiga quyidagilar kiradi:
— hokimiyat yoki mansab vakolatini suiiste’mol qilish;
— hokimiyat yoki mansab vakolati doirasidan chetga chiqish;
— mansabga sovuqqonlik bilan qarash;
— hokimiyat harakatsizligi;
— mansab soxtakorligi;
— pora olish;
— pora berish;
— pora olish-berishda vositachilik qilish;
— davlat ramzlariga hurmatsizlik qilish;
— hujjatlarni qalbakilashtirish;
— o‘zboshimchalik;
— noqonuniy ravishda chet elga chiqish yoki kirish;
— harbiy xizmatdan bo‘yin tovlash va boshqa jinoyatlar.
Ushbu jinoyatlarning har biri o‘zining obyektiv va subyektiv belgilariga ega
bo‘lsa-da, ularni birlashtirib turuvchi umumiy jihat davlat boshqaruvi tizimiga
qarshi qaratilganligidir 3
.
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar obyektiv tomondan harakat yoki
harakatsizlik orqali sodir etilishi mumkin. Masalan, pora olish faol harakat orqali
amalga oshirilsa, hokimiyat harakatsizligi mansabdor shaxsning o‘z vazifalarini
bajarmasligida namoyon bo‘ladi. Ushbu jinoyatlarning oqibatida ko‘p miqdorda
zarar, jiddiy ziyon yoki boshqa og‘ir oqibatlar yuzaga keladi.
3
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism / M. Rustambaev. – Toshkent: ʻ
“Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
8

Subyektiv tomondan esa boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarning aksariyati
qasddan sodir etiladi. Aybdor shaxs o‘z harakatining noqonuniy ekanligini biladi
va uning oqibatlarini anglagan holda qilmishni sodir etadi. Ayrim hollarda,
masalan mansabga sovuqqonlik bilan qarash jinoyatida ehtiyotsizlik shaklidagi ayb
ham mavjud bo‘lishi mumkin.
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar subyektiga ko‘ra ham o‘ziga xosdir.
Ularning ayrimlari faqat mansabdor shaxslar tomonidan sodir etilishi mumkin.
Masalan, mansab vakolatini suiiste’mol qilish yoki mansab soxtakorligi
jinoyatlarining subyekti faqat mansabdor shaxs hisoblanadi. Boshqa jinoyatlarda
esa oddiy fuqarolar ham subyekt bo‘lishi mumkin. Masalan, pora berish yoki
hujjatlardan noqonuniy foydalanish jinoyatlari oddiy shaxslar tomonidan ham sodir
etiladi.
Hozirgi davrda boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarning yangi shakllari
paydo bo‘lib bormoqda. Raqamli texnologiyalarning rivojlanishi natijasida
elektron hujjatlarni qalbakilashtirish, axborot tizimlaridan noqonuniy foydalanish,
elektron korrupsiya kabi yangi xavfli qilmishlar yuzaga kelmoqda. Bu esa
boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarga qarshi kurashishda zamonaviy
mexanizmlarni joriy etishni talab qiladi.
Shu bilan birga, ushbu jinoyatlarning oldini olishda korrupsiyaga qarshi
kurashish tizimini takomillashtirish, davlat xizmatida ochiqlik va shaffoflikni
ta’minlash, mansabdor shaxslarning mas’uliyatini oshirish muhim ahamiyat kasb
etadi. Fuqarolarning huquqiy ongini yuksaltirish va davlat organlari faoliyati
ustidan jamoatchilik nazoratini kuchaytirish ham ushbu jinoyatlarning kamayishiga
xizmat qiladi.
Xorijiy davlatlar tajribasi ham boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarga qarshi
kurashishda muhim ahamiyatga ega. Ko‘plab rivojlangan davlatlarda korrupsiyaga
qarshi maxsus organlar tashkil etilgan, mansabdor shaxslarning daromadlarini
deklaratsiya qilish tizimi joriy qilingan hamda davlat xizmatida manfaatlar
to‘qnashuvining oldini olish mexanizmlari ishlab chiqilgan. Ushbu tajribalarni
9

milliy qonunchilikka moslashtirish boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarga qarshi
kurash samaradorligini oshirishga yordam beradi.
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar davlat boshqaruvi tizimi, mansabdor
shaxslar faoliyati va jamiyat manfaatlariga jiddiy zarar yetkazuvchi ijtimoiy xavfli
qilmishlar hisoblanadi. Ularning sodir etilishi davlat hokimiyati organlarining
obro‘siga putur yetkazadi, fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga zarar
keltiradi hamda jamiyatda qonuniylik va adolat tamoyillarining buzilishiga olib
keladi. Shu sababli ushbu jinoyatlarga qarshi kurashish, ularning oldini olish
hamda jinoiy javobgarlik choralarini takomillashtirish bugungi kunda dolzarb
vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda.
10

I.2. Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarning obyekti va obyektiv
tomonining o‘ziga xos xususiyatlari.
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar davlat hokimiyati va boshqaruv
organlarining normal faoliyatiga tajovuz qiluvchi ijtimoiy xavfli qilmishlar sifatida
jinoyat huquqida muhim o‘rin egallaydi. Ushbu jinoyatlarni to‘g‘ri kvalifikatsiya
qilish, ularning tarkibiy elementlarini aniq belgilash hamda obyektiv va subyektiv
belgilarini chuqur tahlil qilish huquqni qo‘llash amaliyotida muhim ahamiyat kasb
etadi. Chunki boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar ko‘pincha mansabdor shaxslar
faoliyati bilan bog‘liq bo‘lib, davlat manfaatlari va fuqarolarning qonuniy
huquqlariga sezilarli zarar yetkazadi.
Jinoyat tarkibi jinoyatning asosiy yuridik belgilarini ifodalovchi elementlar
yig‘indisi hisoblanadi. Jinoyat tarkibi mavjud bo‘lmagan hollarda shaxsni jinoiy
javobgarlikka tortish mumkin emas. Shu sababli boshqaruv tartibiga qarshi
jinoyatlarning obyektiv va subyektiv belgilarini aniqlash mazkur jinoyatlarni
boshqa huquqbuzarliklardan farqlash imkonini beradi.
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarning obyektiv tomoni jinoyatning tashqi
ko‘rinishini ifodalovchi belgilar yig‘indisidan iborat. Obyektiv tomon tarkibiga
ijtimoiy xavfli qilmish, ijtimoiy xavfli oqibat, qilmish bilan oqibat o‘rtasidagi
sababiy bog‘lanish, shuningdek jinoyat sodir etilgan joy, vaqt, usul va vositalar
kiradi.
Mazkur jinoyatlarda ijtimoiy xavfli qilmish harakat yoki harakatsizlik
shaklida namoyon bo‘lishi mumkin. Masalan, pora olish, mansab soxtakorligi yoki
hokimiyat vakolatidan chetga chiqish kabi jinoyatlar faol harakat orqali sodir
etiladi. Bunday hollarda aybdor shaxs qonunda taqiqlangan harakatni amalga
oshiradi. Hokimiyat harakatsizligi yoki mansabga sovuqqonlik bilan qarash
jinoyatlarida esa mansabdor shaxsning o‘z xizmat vazifalarini bajarmasligi yoki
lozim darajada bajarmasligi jinoyatning obyektiv tomonini tashkil etadi 4
.
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarning muhim belgilaridan biri ular
oqibatida fuqarolarning huquqlari, davlat yoki jamoat manfaatlariga zarar
4
Jinoyat huquqi: Maxsus qism. Karimov B.M.– Samarqand: SamDU nashriyoti, 2020. – 458 b.
11

yetkazilishidir. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida ko‘plab boshqaruv
tartibiga qarshi jinoyatlar tarkibida “ko‘p miqdorda zarar”, “jiddiy ziyon” yoki
“og‘ir oqibatlar” yetkazilishi jinoyatning zarur belgisi sifatida ko‘rsatilgan.
Masalan, hokimiyat yoki mansab vakolatini suiiste’mol qilish jinoyatida
mansabdor shaxsning noqonuniy harakati natijasida davlat manfaatlariga yoki
fuqarolarning huquqlariga jiddiy zarar yetishi talab etiladi.
Obyektiv tomonda sababiy bog‘lanish ham muhim ahamiyatga ega. Jinoyat
oqibatlari aynan aybdorning noqonuniy harakati yoki harakatsizligi natijasida
yuzaga kelgan bo‘lishi kerak. Agar zarar boshqa omillar natijasida yuzaga kelgan
bo‘lsa, shaxsni tegishli jinoyat uchun javobgarlikka tortish mumkin emas.
Masalan, mansabga sovuqqonlik bilan qarash jinoyatida mansabdor shaxsning
loqaydligi natijasida jiddiy zarar yuzaga kelgani aniq isbotlanishi lozim.
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarning ayrimlarida jinoyat sodir etish usuli
ham muhim rol o‘ynaydi. Masalan, pora olish jinoyati mansabdor shaxsning
xizmat mavqeidan foydalanishi orqali amalga oshiriladi. Hujjatlarni
qalbakilashtirish jinoyatida esa soxta ma’lumotlarni rasmiy hujjatlarga kiritish yoki
qalbaki hujjatlar tayyorlash jinoyat sodir etish usuli hisoblanadi.
Mazkur jinoyatlarning obyektiv tomonini tahlil qilishda ularning formal yoki
moddiy tarkibli ekanligini ham e’tiborga olish zarur. Moddiy tarkibli jinoyatlarda
ijtimoiy xavfli oqibat yuzaga kelishi jinoyat tarkibining zarur belgisi hisoblanadi.
Masalan, mansab vakolatini suiiste’mol qilish jinoyatida zarar yetkazilishi talab
qilinadi. Formal tarkibli jinoyatlarda esa jinoyatning tugallangan deb topilishi
uchun oqibat yuzaga kelishi talab etilmaydi. Masalan, pora olish jinoyati
mansabdor shaxs noqonuniy manfaatni olgan paytdan boshlab tugallangan jinoyat
hisoblanadi.
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarning subyektiv tomoni esa shaxsning
sodir etilgan qilmishga bo‘lgan ruhiy munosabatini ifodalaydi. Subyektiv
tomonning asosiy belgilariga ayb shakli, motiv va maqsad kiradi.
Ushbu jinoyatlarning aksariyati qasddan sodir etiladi. To‘g‘ri qasd shaklida
aybdor shaxs o‘z harakatining ijtimoiy xavfli ekanligini anglaydi, oqibatlarni
12

oldindan biladi va ularning yuz berishini istaydi. Masalan, pora olayotgan
mansabdor shaxs o‘z harakatining noqonuniy ekanligini yaxshi biladi va moddiy
manfaat olishni maqsad qiladi.
Egri qasd shaklida esa shaxs oqibat yuz berishini oldindan biladi, biroq unga
ongli ravishda yo‘l qo‘yadi. Ayrim boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar
ehtiyotsizlik orqasida ham sodir etilishi mumkin. Masalan, mansabga sovuqqonlik
bilan qarash jinoyatida mansabdor shaxs o‘z vazifalariga loqayd munosabatda
bo‘lishi natijasida zararli oqibatlar yuzaga keladi.
Subyektiv tomonda jinoyat motivi va maqsadi ham muhim ahamiyatga ega.
Ko‘plab boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar g‘arazgo‘ylik, shaxsiy manfaatdorlik
yoki boshqa past niyatlarda sodir etiladi. Masalan, mansab soxtakorligida
mansabdor shaxs odatda moddiy yoki boshqa manfaat olish maqsadida rasmiy
hujjatlarga soxta ma’lumot kiritadi. Pora olish jinoyatida esa asosiy motiv moddiy
manfaatdorlik hisoblanadi.
Jinoyat subyekti ham boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarning muhim
elementlaridan biridir. Ushbu jinoyatlarning ayrimlarida maxsus subyekt mavjud
bo‘ladi. Maxsus subyekt deganda faqat muayyan maqomga ega shaxs tomonidan
sodir etilishi mumkin bo‘lgan jinoyatlar tushuniladi. Masalan, mansab vakolatini
suiiste’mol qilish, mansab soxtakorligi yoki hokimiyat harakatsizligi
jinoyatlarining subyekti faqat mansabdor shaxs bo‘lishi mumkin.
Mansabdor shaxs tushunchasi boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarni
kvalifikatsiya qilishda muhim ahamiyatga ega. Mansabdor shaxs davlat organlari,
davlat ishtirokidagi tashkilotlar yoki fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish
organlarida tashkiliy-boshqaruv yoki ma’muriy-xo‘jalik vazifalarini amalga
oshiruvchi shaxs hisoblanadi. Agar jinoyatni sodir etgan shaxs mansabdor
maqomiga ega bo‘lmasa, ayrim jinoyatlar tarkibi mavjud bo‘lmaydi.
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishda jinoyatni
boshqa turdosh jinoyatlardan farqlash muhim masalalardan biridir. Amaliyotda
mansab vakolatini suiiste’mol qilish bilan hokimiyat vakolatidan chetga chiqish
jinoyatlarini farqlashda qiyinchiliklar uchraydi. Mansab vakolatini suiiste’mol
13

qilishda mansabdor shaxs o‘z vakolatlari doirasida harakat qiladi, biroq ularni
noqonuniy maqsadlarda qo‘llaydi. Hokimiyat vakolatidan chetga chiqishda esa
shaxs o‘ziga qonun bilan berilmagan harakatlarni amalga oshiradi.
Masalan, mansabdor shaxs o‘z vakolatidan foydalanib noqonuniy ravishda
shartnoma tuzsa, bu mansab vakolatini suiiste’mol qilish hisoblanadi. Agar u
qonunda umuman nazarda tutilmagan vakolatlarni amalga oshirsa, bu hokimiyat
vakolatidan chetga chiqish deb baholanadi.
Pora olish va firibgarlik jinoyatlarini farqlash ham muhim ahamiyatga ega.
Agar mansabdor shaxs haqiqatda xizmat mavqeidan foydalanib muayyan harakatni
bajarish imkoniyatiga ega bo‘lsa va buning evaziga moddiy manfaat olsa, bu pora
olish hisoblanadi. Agar u aslida bunday imkoniyatga ega bo‘lmasa va shaxsni
aldash yo‘li bilan pul olsa, bu firibgarlik sifatida kvalifikatsiya qilinadi.
Hujjatlarni qalbakilashtirish bilan mansab soxtakorligi jinoyatlari ham o‘zaro
yaqin hisoblanadi. Mansab soxtakorligi faqat mansabdor shaxs tomonidan sodir
etiladi va rasmiy hujjatlarga soxta ma’lumot kiritishda ifodalanadi. Oddiy shaxs
tomonidan qalbaki hujjat tayyorlash esa hujjatlarni qalbakilashtirish jinoyati
tarkibini tashkil etadi.
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishda jinoyatning
tamom bo‘lgan vaqtini aniqlash ham muhimdir. Formal tarkibli jinoyatlarda
qilmish sodir etilgan paytdan boshlab jinoyat tugallangan hisoblanadi. Moddiy
tarkibli jinoyatlarda esa oqibat yuzaga kelgan paytdan boshlab jinoyat tamom
bo‘ladi.
Shuningdek, jinoyatni sodir etishda ishtirokchilik masalalari ham muhim
ahamiyatga ega. Masalan, pora olish-berishda vositachilik qilish jinoyatida
vositachi pora beruvchi va oluvchi o‘rtasida aloqa o‘rnatadi yoki porani yetkazib
beradi. Bunday hollarda har bir ishtirokchining roli alohida baholanadi 5
.
Hozirgi davrda boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar tobora murakkablashib
bormoqda. Raqamli texnologiyalar rivojlanishi natijasida elektron hujjatlarni
qalbakilashtirish, elektron tizimlar orqali pora olish yoki noqonuniy qarorlar
5
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism / M. Rustambaev. – Toshkent: ʻ
“Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
14

chiqarish kabi yangi shakllar paydo bo‘lmoqda. Bu esa jinoyatlarni kvalifikatsiya
qilishda zamonaviy yondashuvlarni talab qiladi.
Sud-tergov amaliyotida boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarni to‘g‘ri
kvalifikatsiya qilish qonuniylikni ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. Jinoyat
tarkibi belgilarining noto‘g‘ri aniqlanishi aybsiz shaxsning javobgarlikka
tortilishiga yoki aksincha, aybdorning javobgarlikdan qutulib qolishiga sabab
bo‘lishi mumkin. Shu bois tergov organlari va sudlar tomonidan jinoyatning
barcha elementlari chuqur o‘rganilishi zarur.
Mazkur jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishda O‘zbekiston Respublikasi Oliy
sudi Plenum qarorlari ham muhim ahamiyatga ega. Ushbu qarorlarda mansabdorlik
va korrupsiyaga oid jinoyatlarni to‘g‘ri baholash, zarar miqdorini aniqlash hamda
jinoyatlarni o‘zaro farqlash bo‘yicha tushuntirishlar berilgan.
Xorijiy davlatlar tajribasida ham boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarni
kvalifikatsiya qilish masalasiga katta e’tibor qaratiladi. Ko‘plab davlatlarda
korrupsion jinoyatlarni aniqlash va tergov qilish uchun maxsus organlar faoliyat
yuritadi. Shuningdek, elektron boshqaruv tizimlarini joriy etish orqali mansabdor
shaxslarning noqonuniy harakatlariga chek qo‘yishga harakat qilinmoqda.
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarning obyektiv va subyektiv belgilarini
to‘g‘ri aniqlash hamda ularni aniq kvalifikatsiya qilish jinoyat huquqining muhim
vazifalaridan biridir. Ushbu jinoyatlar davlat boshqaruvi tizimining normal
faoliyatiga jiddiy zarar yetkazadi va jamiyatda qonuniylik hamda adolat
tamoyillarining buzilishiga olib keladi. Shu sababli bunday jinoyatlarga qarshi
samarali kurashish, ularni to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish va javobgarlik choralarini
takomillashtirish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.
15

II BOB. BOSHQARUV TARTIBIGA QARSHI JINOYATLARNI
KVALIFIKATSIYA QILISH VA JAVOBGARLIKNI TAKOMIL-
LASHTIRISH .
II.1. Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishning
o‘ziga xos jihatlari va subyektiv belgilari.
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarni to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish jinoyat
huquqining eng muhim masalalaridan biri hisoblanadi. Jinoyatni kvalifikatsiya
qilish deganda sodir etilgan ijtimoiy xavfli qilmishni Jinoyat kodeksining tegishli
moddasi bilan aniq va to‘g‘ri baholash tushuniladi. Mazkur jarayonda jinoyat
tarkibining barcha elementlari, jumladan obyekt, obyektiv tomon, subyekt va
subyektiv tomon chuqur tahlil qilinadi. Ayniqsa boshqaruv tartibiga qarshi
jinoyatlarda kvalifikatsiya masalasi murakkab bo‘lib, mansab vakolati, xizmat
mavqei, qasd shakli, manfaatdorlik va boshqa belgilarni to‘g‘ri aniqlashni talab
etadi.
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar davlat boshqaruvi organlarining normal
faoliyatiga zarar yetkazadi. Shu sababli ushbu jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishda
eng avvalo tajovuz qilingan ijtimoiy munosabatni aniqlash zarur. Masalan, pora
olish jinoyatida davlat xizmatining qonuniy va xolis faoliyati buziladi, mansab
soxtakorligida esa rasmiy hujjatlar bilan bog‘liq ishonchga putur yetadi. Hokimiyat
vakolatini suiiste’mol qilishda davlat organlarining obro‘si va fuqarolarning
huquqlari zarar ko‘radi. Demak, jinoyatning qaysi ijtimoiy munosabatga qarshi
qaratilganligi kvalifikatsiyada muhim rol o‘ynaydi 6
.
Mazkur jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishda jinoyat subyekti alohida
ahamiyatga ega. Ko‘plab boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar maxsus subyekt
tomonidan sodir etiladi. Masalan, hokimiyat yoki mansab vakolatini suiiste’mol
qilish, mansab soxtakorligi, pora olish kabi jinoyatlarning subyekti mansabdor
shaxs hisoblanadi. Agar qilmishni mansabdor bo‘lmagan shaxs sodir etsa, jinoyat
boshqa modda bilan kvalifikatsiya qilinishi mumkin. Shu sababli tergov organlari
va sudlar avvalo shaxsning mansabdor maqomga egaligini aniqlashi lozim.
6
Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). R.R. Zufarov, A.X. Saidov, H.T. Hojiev. – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2022.
16

Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarni jinoiy-huquqiy jihatdan to‘g‘ri
kvalifikatsiya qilish huquqni muhofaza qiluvchi organlar va sud amaliyoti
jarayonida qonuniylik prinsiplarining qat’iy ta’minlanishini belgilovchi eng
murakkab bosqichlardan biri hisoblanadi. Har qanday ijtimoiy xavfli qilmishni
Jinoyat kodeksi XVI bobi dispozitsiyalari asosida malakalash nafaqat obektiv
elementlarning mavjudligini, balki jinoiy qilmishning ichki ruhiy mazmunini
ifodalovchi subyektiv belgilarni — subyekt va subyektiv tomon xususiyatlarini
to‘g‘ri aniqlashni talab etadi. Jinoyat huquqi doktrinasida obektiv va subyektiv
belgilarning yagonaligi prinsiplariga rioya etilishi subyektiv inkriminatsiya, ya’ni
aybsiz zarar yetkazganlik uchun javobgarlikning istisno qilinishi kafolati bo‘lib
xizmat qiladi.
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar subyektining huquqiy tabiati
qonunchilikda belgilangan yosh va aqli rasolik mezonlari bilan bir qatorda,
muayyan tarkiblarda maxsus subyekt belgilarining mavjudligi bilan ham
xarakterlanadi. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining umumiy qoidalariga
ko‘ra, ushbu bobda nazarda tutilgan jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlikka
tortishning umumiy yoshi o‘n olti yosh etib belgilangan. Biroq, qilmishlarning
ijtimoiy xavflilik darajasi va ularning davlat daxlsizligiga tahdid solish
xususiyatidan kelib chiqqan holda, qonun chiqaruvchi ayrim jinoyat tarkiblarida
javobgarlik yoshini o‘n to‘rt yosh qilib cheklagan. Xususan, Jinoyat kodeksining
17-moddasi ikkinchi qismi talablariga muvofiq, hokimiyat vakiliga yoki fuqarolik
burchini bajarayotgan shaxsga qarshilik ko‘rsatish (219-modda) jinoyati uchun
jinoiy javobgarlik o‘n to‘rt yoshga to‘lgan jismoniy shaxslar zimmasiga
yuklatiladi. Bu holat mazkur qilmishning jamoat xavfsizligiga keltiradigan zarari
yosh xususiyatlaridan qat’i nazar, o‘smir shaxs tomonidan ham aniq anglanishi
mumkinligi bilan izohlanadi.
Maxsus subyekt belgisi boshqaruv tartibiga qarshi muayyan guruh
jinoyatlarning vujudga kelishi uchun majburiy yuridik fakt hisoblanadi. Masalan,
Jinoyat kodeksining 226-moddasida (qamoqdan yoki qo‘riqlov ostidagi joydan
qochish) jinoyat subyekti faqatgina qonuniy asoslarda ushlab turilgan, qamoqqa
17

olish tariqasidagi ehtiyot chorasi qo‘llanilgan yoxud ozodlikdan mahrum qilish
jazosini o‘tayotgan mahkum shaxs bo‘lishi mumkin. Agar qo‘riqlov ostidan
qochgan shaxs ma’muriy qamoqqa olingan yoki huquqiy maqomi to‘liq
rasmiylashtirilmagan fuqaro bo‘lsa, qilmishda ushbu jinoyat subyekti mavjud
bo‘lmaganligi sababli, javobgarlik mazkur modda bilan yuzaga kelmaydi. Xuddi
shuningdek, pasport tizimi qoidalarini buzish (224-modda) jinoyatida subyekt
muayyan ma’muriy jazoga tortilganidan keyin xuddi shunday qilmishni takroran
sodir etgan shaxs shaklida namoyon bo‘ladi, bu esa subyektning huquqiy
maqomida ma’muriy preyuditsiya belgisining mavjudligini taqozo etadi 7
.
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarning subyektiv tomoni aybning faqatgina
qasd shaklida, aksariyat hollarda esa to‘g‘ri qasd bilan sodir etilishi bilan
xarakterlanadi. Jinoyat huquqi doktrinasida shakllangan fundamental qoidalarga
ko‘ra, subyekt o‘zining davlat organlari, hokimiyat vakillari yoki rasmiy hujjatlar
aylanmasi tartibiga qarshi g‘ayriqonuniy harakat sodir etayotganligini to‘liq
anglaydi, qilmishning ijtimoiy xavflilik xususiyatini ko‘ra biladi va ushbu
harakatlarni ongli ravishda amalga oshirishni xohlaydi. Rasmiy tarkibli
jinoyatlarda qasdning mazmuni jinoiy oqibatlarni qamrab olmaydi, balki faqatgina
taqiqlangan harakatning o‘zini amalga oshirishga yo‘naltirilgan bo‘ladi. Masalan,
O‘zbekiston Respublikasining davlat chegarasini qonunga xilof ravishda kesib
o‘tish (223-modda) jinoyatida subyekt belgilangan huquqiy tartibotlarni chetlab
o‘tib, chegara chizig‘ini ruxsatnomasiz kesib o‘tayotganligini anglagan holda
harakat qiladi va aynan shu harakatni amalga oshirishga intiladi.
Subyektiv tomonning fakultativ belgilari hisoblangan motiv va maqsad
boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarning huquqiy mohiyatini va qilmishning
ijtimoiy xavflilik darajasini aniqlashda muhim o‘rin tutadi. Jinoyat kodeksining
XVI bobi normalarida motiv va maqsad aksariyat hollarda g‘arazli niyatlar,
shaxsiy manfaatdorlik, davlat organlarining qonuniy qarorlari ijrosiga to‘sqinlik
qilish yoki muayyan huquqlarni noqonuniy qo‘lga kiritish istagi bilan bog‘liq
bo‘ladi. Xususan, hujjatlarni, shtamplarni, muhrlarni, blankalarni qalbakilashtirish,
7
Jinoyat huquqi: Maxsus qism. Karimov B.M.– Samarqand: SamDU nashriyoti, 2020. – 458 b.
18

sotish yoki ulardan foydalanish (228-modda) jinoyatida «ulardan foydalanish yoki
ularni sotish maqsadida» degan maxsus belgi jinoyat tarkibining zaruriy elementi
hisoblanadi. Agar shaxs biron-bir rasmiy hujjatni undan kelgusida foydalanish yoki
o‘zgalarga sotish maqsadisiz, shunchaki o‘zining texnik mahoratini sinab ko‘rish
yoki hazil tariqasida tayyorlagan bo‘lsa, qilmishda jinoiy maqsadning mavjud
emasligi sababli, jinoiy javobgarlik vujudga kelmaydi.
Sud-tergov amaliyotida boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarni kvalifikatsiya
qilish jarayonida ko‘plab huquqiy kolliziyalar va muammolar yuzaga keladi.
Ushbu muammolarning aksariyati normalar dispozitsiyalarining bir-biriga
yaqinligi hamda qilmishni turdosh yoki o‘xshash jinoyat tarkiblaridan ajratish
mezonlarining qonunchilikda aniq belgilanmaganligi bilan izohlanadi. Amaliyotda
eng ko‘p uchraydigan va bahsli hisoblangan muammolardan biri — hokimiyat
vakiliga yoki fuqarolik burchini bajarayotgan shaxsga qarshilik ko‘rsatish (219-
modda) jinoyatini bezorilik (277-modda) jinoyatidan farqlash masalasidir.
Bezorilik jinoyatida jinoiy tajovuz obyekti jamoat tartibi bo‘lib, subyekt jamiyatda
yurish-turish qoidalarini ochiqdan-ochiq mensimaslik, o‘zining ustunligini
namoyish qilish motivi bilan harakat qiladi va bu jarayonda voqea joyiga kelgan
yoki tartibni saqlayotgan hokimiyat vakiliga jismoniy qarshilik ko‘rsatishi
mumkin. Kvalifikatsiya qoidalariga ko‘ra, agar subyekt dastlab jamoat tartibini
buzishni maqsad qilgan bo‘lsa va uning bezorilik harakatlarining oldini olishga
urinayotgan ichki ishlar organi xodimiga qarshilik ko‘rsatgan bo‘lsa, qilmish
bezorilik jinoyatining og‘irlashtiruvchi bandi (277-modda uchinchi qismining «g»
bandi — hokimiyat vakili yoki jamoat tartibini saqlash burchini bajarayotgan
boshqa shaxsga qarshilik ko‘rsatib sodir etilgan bezorilik) bilan to‘liq qamrab
olinadi. Biroq, agar subyekt tomonidan dastlab jamoat tartibi buzilmagan bo‘lib,
jinoiy harakat faqatgina hokimiyat vakilining muayyan qonuniy xizmat vazifasini
(masalan, tintuv o‘tkazish, obektni muhrlash yoki shaxsni hibsga olish) bajarishiga
to‘sqinlik qilishga qaratilgan bo‘lsa, qilmish mustaqil ravishda Jinoyat kodeksining
219-moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi shart 8
.
8
Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Solijonov A.A. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: “Voris-Nashr”, 2022. – 580 b.
19

Yana bir murakkab kvalifikatsiya muammosi o‘zboshimchalik (229-modda)
jinoyatini mulkiy yoki shaxsga qarshi yo‘naltirilgan boshqa jinoyat tarkiblaridan
ajratishda yuzaga keladi. O‘zboshimchalik jinoyatining huquqiy tabiati shuni
anglatadiki, subyekt o‘zining haqiqiy yoki farz qilingan huquqini qonunda
belgilangan tartibni buzgan holda amalga oshiradi. Masalan, qarzdor shaxs
shartnomada belgilangan majburiyatini bajarmagan taqdirda, kreditor sud
organlariga murojaat qilmasdan, qarzdorning mol-mulkini majburiy ravishda tortib
olsa, ushbu qilmishni o‘g‘rilik (169-modda) yoki talonchilik (166-modda) deb
baholash sud amaliyotida xatoliklarga sabab bo‘ladi. Chunki o‘g‘rilik yoki
talonchilik jinoyatida subyekt o‘zganing mulkiga nisbatan hech qanday huquqqa
ega emasligini anglaydi va g‘arazli maqsadda harakat qiladi. O‘zboshimchalikda
esa subyektda subyektiv tomondan g‘arazli maqsad mavjud bo‘lmaydi, balki u
o‘ziga tegishli bo‘lgan moddiy qiymatni (qarzni) qaytarish huquqini noqonuniy
usulda ro‘yobga chiqarishga intiladi. Agar o‘zboshimchalik harakatlari davomida
jabrlanuvchiga nisbatan og‘ir yoki o‘rtacha og‘irlikdagi shikast yetkazilsa yoxud
mulk nobud qilinsa, qilmish Jinoyat kodeksining 229-moddasi va shaxsga yoki
mulkka qarshi qaratilgan tegishli moddalar majmui bilan kvalifikatsiya qilinishi
huquqiy mantiq talabidir.
Hujjatlarni qalbakilashtirish (228-modda) jinoyatining mansabdorlik
soxtakorligi (209-modda) yoki firibgarlik (168-modda) jinoyatlari bilan
munosabatida ham malakalash qoidalariga aniq rioya etilishi lozim. Agar rasmiy
hujjat davlat organi yoki korxonaning oddiy xodimi (mansabdor shaxs
hisoblanmagan subyekt) tomonidan qalbakilashtirilgan bo‘lsa, qilmish to‘g‘ridan-
to‘g‘ri 228-modda bilan tavsiflanadi. Ammo, mazkur harakat xizmat mavqeidan
foydalangan holda mansabdor shaxs tomonidan amalga oshirilsa, maxsus norma
umumiy normani istisno etishi prinsipi asosida qilmish Jinoyat kodeksining 209-
moddasi (mansabdorlik soxtakorligi) bilan malakalanadi va qo‘shimcha ravishda
228-modda bilan guruhlanishi talab etilmaydi. Shuningdek, soxta hujjat tayyorlash
harakati o‘zganing mulkini firibgarlik yo‘li bilan qo‘lga kiritish maqsadiga
qaratilgan bo‘lsa va subyekt ushbu soxta hujjat yordamida firibgarlikni amalga
20

oshirgan bo‘lsa, qilmish jinoyatlar majmui (168 va 228-moddalar) bo‘yicha
kvalifikatsiya qilinadi, chunki hujjatni qalbakilashtirish firibgarlik jinoyatining
obyektiv tomoni bilan qamrab olinmaydigan mustaqil ijtimoiy xavfli harakat
hisoblanadi 9
.
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarning davomli yoki takroran sodir etilishi
holatlarini huquqiy baholashda ham o‘ziga xos mezonlar mavjud. Xususan,
subyekt tomonidan bir nechta soxta hujjatlarning bir vaqtda yoki yagona qasd bilan
tayyorlanishi takroran hujjat qalbakilashtirish deb emas, balki bitta davomli jinoyat
sifatida baholanishi lozim. Ammo, agar shaxs muayyan vaqt oralig‘ida, har safar
yangidan shakllangan mustaqil qasd asosida turli xil rasmiy hujjatlarni
qalbakilashtirgan bo‘lsa, u holda qilmishda takroranlik kvalifikatsiya belgisi
yuzaga keladi.
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarning subyektiv belgilarini aniqlash va
ularni to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish davlat boshqaruvi institutlarini huquqiy
muhofaza qilishning obektiv chegaralarini belgilaydi. Subyektning maxsus
xususiyatlarini, ayb shaklini, motiv va maqsad yo‘nalishini to‘g‘ri baholash sud-
tergov organlariga qilmishning asl huquqiy tabiatini ochib berishga hamda har bir
jinoyat turiga mutanosib ravishda adolatli jinoiy-huquqiy ta’sir choralarini
qo‘llashga imkon yaratadi. Normalar o‘rtasidagi kolliziyalarni tizimli bartaraf etish
esa jinoyat qonunchiligi barqarorligining eng asosiy kafolatidir.
9
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism / M. Rustambaev. – Toshkent: ʻ
“Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
21

II.2. Mazkur toifadagi jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlikni
takomillashtirish istiqbollari va xorij tajribasi.
Davlat boshqaruvi tizimining jadal modernizatsiyalashuvi hamda ijtimoiy
munosabatlarning yangi huquqiy qoliplarga o‘tishi boshqaruv tartibiga qarshi
jinoyatlarga nisbatan jinoiy-huquqiy ta’sir choralarini muntazam ravishda
takomillashtirish zaruratini yuzaga keltirmoqda. Boshqaruv apparati daxlsizligi va
uning funksional barqarorligini ta’minlash borasidagi qonunchilik normalarini
optimallashtirishda rivojlangan xorijiy davlatlarning ushbu sohadagi tarixiy-
huquqiy tajribasini qiyosiy tadqiq etish muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi. Kiber-
boshqaruv mexanizmlari, elektron hujjat aylanmasi hamda davlat organlarining
fuqarolar bilan o‘zaro aloqasining yangi modellarini huquqiy muhofaza qilish
borasida global miqyosda shakllangan tajribalar milliy jinoyat qonunchiligini
takomillashtirish istiqbollarini belgilashda poydevor vazifasini o‘taydi. Shu nuqtai
nazardan, kontinental huquq tizimining etakchi davlatlari bo‘lgan Germaniya va
Fransiya hamda Sharqiy Osiyoning o‘ziga xos huquqiy modeliga ega Yaponiya
jinoiy qonunchiligi tahlili alohida yuridik qimmatga ega.
Germaniya Federativ Respublikasi Jinoyat kodeksining ettinchi bo‘limi to‘liq
davlat hokimiyati va boshqaruviga qarshi jinoiy tajovuzlarni tartibga solishga
bag‘ishlangan bo‘lib, unda jinoiy sanksiyalar tizimi hamda normalar
dispozitsiyalari o‘ta mantiqiy va moslashuvchan shaklda mustahkamlangan. Nemis
huquqiy modelining diqqatga sazovor jihati shundakim, unda hokimiyat vakillariga
qarshilik ko‘rsatish yoki ularga nisbatan kuch ishlatish holatlari (113-modda)
nafaqat jismoniy zo‘rlik nuqtai nazaridan, balki passiv bo‘ysunmaslik shaklidagi
to‘sqinliklar nuqtai nazaridan ham tabaqalashtiriladi. Agar shaxs davlat ijroorgani
xodimining qonuniy harakatini uning shaxsiy daxlsizligiga daxl qilmasdan, lekin
texnik yoki ma’muriy to‘siqlar yaratish orqali qasddan falajlasa, bu qilmish ham
boshqaruv tartibini buzish sifatida jinoiy javobgarlikka sabab bo‘ladi. Bundan
tashqari, Germaniya qonunchiligida hujjatlarni qalbakilashtirish normalari (267-
modda) elektron va raqamli ma’lumotlar aylanmasini ham to‘liq qamrab olgan
22

bo‘lib, unda elektron dalillar va raqamli imzolarni soxtalashtirish an’anaviy qog‘oz
hujjatlarni soxtalashtirish bilan bir xil huquqiy oqibatlarni keltirib chiqaradi.
Fransiya Respublikasi Jinoyat kodeksi esa boshqaruv tartibiga qarshi
jinoyatlar uchun javobgarlik tizimini fuqarolik jamiyati prinsiplari bilan uzviy
bog‘lagan holda belgilaydi. Fransuz huquqiy tizimining o‘ziga xos xususiyati —
davlat organlarining qonuniy qarorlarini yoki ramzlarini tahqirlash qilmishining
o‘ta qat’iy jazolanishidir. Kodeksning 433-5-moddasiga ko‘ra, hokimiyat vakiliga
xizmat vazifasini bajarayotgan vaqtda uning nufuzini tushirishga qaratilgan so‘zlar,
imo-ishoralar yoki tahdidli harakatlar bilan ma’naviy zarar yetkazish mustaqil og‘ir
jinoyat tarkibi hisoblanadi. Bu o‘rinda davlat nomidan harakat qilayotgan
shaxsning sha’ni va qadr-qimmati davlat boshqaruvi barqarorligining elementi
sifatida baholanadi. Shuningdek, Fransiyada o‘zboshimchalik harakatlari mulkiy
munosabatlarni himoya qilish kontekstida emas, balki sud hokimiyatining
vakolatlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zlashtirib olish (justice soi-même) sifatida talqin
qilinadi va unga nisbatan tizimli javobgarlik choralari qo‘llaniladi.
Sharqiy Osiyo huquqiy makonida o‘ziga xos konservatizm va davlat
intizomiga asoslangan Yaponiya Jinoyat kodeksi boshqaruv tartibini muhofaza
qilishda o‘ta differensiallashgan yondashuvga ega. Yaponiya jinoiy qonunining 95-
moddasida davlat xizmatchisining o‘z vazifalarini bajarishiga to‘sqinlik qilish
qilmishi to‘g‘ridan-to‘g‘ri va qat’iy jazolanadi. Yapon modelida davlat
organlarining muhrlari va rasmiy hujjatlarini qalbakilashtirish (154-159 moddalar)
jinoyat predmeti bo‘lgan hujjatning huquqiy maqomiga qarab to‘rtta toifaga
ajratiladi: imperator va hukumat hujjatlari, mahalliy hokimiyat hujjatlari, jamoat
tashkilotlari hujjatlari hamda xususiy yuridik shaxslar hujjatlari. Hujjatning
maqomi qanchalik yuqori bo‘lsa, sanksiya shunchalik og‘irlashadi, bu esa
boshqaruv ierarxiyasini jinoiy-huquqiy vositalar bilan mustahkamlashga xizmat
qiladi.
Xorijiy davlatlar qonunchiligining ilg‘or modellarini tahlil qilish hamda
O‘zbekiston Respublikasi sud-tergov amaliyotida yuzaga kelayotgan tizimli
muammolar, milliy Jinoyat kodeksining XVI bob normalarini takomillashtirishga
23

qaratilgan bir qator konseptual qonunchilik takliflarini ilgari surish imkonini
beradi. Bugungi kunda raqamli texnologiyalarning davlat boshqaruviga keng joriy
etilishi, «Elektron hukumat» tizimi va Yagona interaktiv davlat xizmatlari
portalining faoliyati rasmiy hujjat tushunchasining an’anaviy materialistik
qoliplarini o‘zgartirishni taqozo etmoqda. Jinoyat kodeksining 228-moddasida
javobgarlik asosan moddiy shakldagi obektlarga yo‘naltirilgan bo‘lib, elektron
hujjatlarni, raqamli ma’lumotlar bazasidagi yozuvlarni yoki elektron raqamli
imzolarni qalbakilashtirish harakatlarini to‘liq qamrab olmaydi. Shu sababli,
Germaniya tajribasidan kelib chiqqan holda, ushbu modda dispozitsiyasiga
«yuridik ahamiyatga ega bo‘lgan elektron ma’lumotlarni yoki raqamli hujjatlarni
qalbakilashtirish» to‘g‘risidagi maxsus normani kiritish yoki moddani texnologik
neytrallik prinsipi asosida qayta tahrirlash lozim. Bu o‘zgarish raqamli boshqaruv
muhitida hujjatlar daxlsizligini ta’minlashning jinoiy-huquqiy kafolati bo‘lib
xizmat qiladi.
Yana bir dolzarb takomillashtirish yo‘nalishi — Jinoyat kodeksining 219-
moddasida nazarda tutilgan sanksiyalar tizimini liberallashtirish va tabaqalashtirish
bilan bog‘liqdir. Sud amaliyoti tahlili shuni ko‘rsatadiki, ko‘p hollarda hokimiyat
vakiliga qarshilik ko‘rsatish qilmishi subyektning og‘ir ijtimoiy-psixologik
holatda, to‘satdan paydo bo‘lgan emotsional qo‘zg‘alish ta’sirida sodir etiladi.
Fransuz huquqiy tizimidagi kabi, agar qarshilik ko‘rsatish harakatlarida hokimiyat
vakilining sog‘lig‘iga shikast yetkazilmagan bo‘lsa, ya’ni qilmish faqatgina
ma’naviy-psixologik to‘sqinlik yoki jismoniy cheklash shaklida ifodalangan
bo‘lsa, jazo chorasi sifatida ozodlikdan mahrum qilish jazolari o‘rniga muqobil
jazolarni (majburiy jamoat ishlari, jarima, muayyan huquqdan mahrum qilish)
qo‘llash imkoniyatlarini kengaytirish lozim. Bu chora jinoiy jazolarning
adolatliligi va insonparvarligi prinsiplariga to‘liq mos keladi 10
.
Shuningdek, o‘zboshimchalik (229-modda) jinoyati tarkibidagi moddiy oqibat
mezonlarini ham aniqlashtirish zarurati mavjud.Amaldagi normada
o‘zboshimchalik natijasida «fuqarolarning huquqlariga yoki davlat yoxud jamoat
10
Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Solijonov A.A. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: “Voris-Nashr”, 2022. – 580 b.
24

manfaatlariga jiddiy ziyon yoki ko‘p miqdorda zarar yetkazilishi» jinoiy
javobgarlikning asosi qilib belgilangan. Biroq, huquqiy doktrinada «jiddiy ziyon»
tushunchasining baholi kategoriya ekanligi sud va tergov organlari tomonidan
qilmishni subyektiv tarzda, turlicha baholashga olib kelmoqda. Qonuniylik va
huquqiy aniqlik prinsiplarini ta’minlash maqsadida, Jinoyat kodeksining
Sakkizinchi bo‘limiga o‘zboshimchalik jinoyatiga nisbatan «jiddiy ziyon»
tushunchasining miqdoriy va sifat ko‘rsatkichlarini (masalan, fuqaroning hayotiy
ehtiyojlarini qondirish imkoniyatidan mahrum bo‘lishi, davlat organining faoliyati
ma’lum muddatga to‘liq to‘xtab qolishi va h.k.) belgilovchi maxsus tushuntirish
kiritish maqsadga muvofiqdir.
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik tizimini
takomillashtirish jarayoni xalqaro huquqiy tajribalarning ijobiy va sinovdan o‘tgan
elementlarini milliy huquq tizimining o‘ziga xos o‘zbekona ma’muriy modeli bilan
oqilona sintez qilishni talab etadi. Germaniyaning raqamli hujjatlar muhofazasiga
oid texnik yondashuvlari, Fransiyaning hokimiyat nufuzini ma’naviy himoya qilish
mezonlari hamda Yaponiyaning ierarxik differensiallashuv tizimi O‘zbekiston
jinoyat qonunchiligini modernizatsiya qilishda muhim nazariy-amaliy manba
bo‘lib xizmat qiladi. Qonunchilikka taklif etilayotgan ushbu islohotlarning amalga
oshirilishi sud-tergov faoliyati samaradorligini tubdan oshiradi, normalar
o‘rtasidagi kolliziyalarni bartaraf etadi hamda yangi ma’muriy islohotlar sharoitida
davlat boshqaruvi tizimini har qanday jinoiy tajovuzlardan ishonchli muhofaza
qilish imkonini beradi.
25

XULOSA
Jinoyat huquqi fani va amaldagi jinoyat qonunchiligi doirasida O‘zbekiston
Respublikasida boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarning nazariy-huquqiy asoslari,
ularning obektiv va subektiv elementlari, kvalifikatsiya muammolari hamda jinoiy
javobgarlikni takomillashtirish istiqbollarining kompleks ilmiy tahlili bir qator
konseptual xulosalarni shakllantirish imkonini berdi. Davlat apparatining normal,
barqaror va qonuniy faoliyat ko‘rsatishi har qanday huquqiy davlatning
konstitutsiyaviy poydevori hisoblanishi sababli, Jinoyat kodeksining XVI bobida
mustahkamlangan normalar tizimi davlat hokimiyati institutlarini tashqi noqonuniy
tajovuzlardan himoya qiluvchi asosiy huquqiy vosita vazifasini o‘taydi.
Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli ma’muriy islohotlar va
davlat boshqaruvining raqamlashtirilishi sharoitida mazkur jinoiy qilmishlarning
ijtimoiy xavflilik darajasi yanada o‘sib, ularning jinoiy-huquqiy modellarini
doimiy ravishda optimallashtirish zarurati yaqqol ko‘zga tashlanmoqda.
Olib borilgan tadqiqotlar natijasida boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar
obyekti tarkibining murakkab, aksariyat hollarda esa ko‘p obyektli xarakterga ega
ekanligi asoslab berildi. Mazkur guruh qilmishlarda davlat organlarining qonun
bilan belgilangan normal faoliyat yuritish tartibi asosiy bevosita obyektni tashkil
etsa, hokimiyat vakillarining sog‘lig‘i, jismoniy daxlsizligi yoki shaxsiy nufuzi
qo‘shimcha majburiy bevosita obyekt sifatida maydonga chiqadi. Jinoyat
predmetining rasmiy hujjatlar, muhrlar, shtamplar va davlat ramzlari ko‘rinishida
namoyon bo‘lishi ushbu qilmishlarning institutsional tabiati o‘ziga xosligidan
dalolat beradi. Obyektiv tomon tahlili esa ushbu bobdagi aksariyat jinoyat
tarkiblarining rasmiy konstruktsiyaga ega ekanligini, ya’ni moddiy zarar yoki
jismoniy oqibat kelib chiqishidan qat’i nazar, taqiqlangan jinoiy harakat sodir
etilgan vaqtdan boshlab tamomlangan deb topilishini tasdiqladi. Mazkur xususiyat
qonun chiqaruvchining boshqaruv tartibini buzishga qaratilgan har qanday faol
harakatni dastlabki bosqichdayoq jinolash orqali davlat intizomini mustahkamlash
strategiyasini ko‘rsatadi.
26

Subyektiv belgilar va kvalifikatsiya muammolari tahlili sud-tergov
amaliyotida normalar dispozitsiyalarining bir-biriga yaqinligi sababli muayyan
huquqiy kolliziyalar mavjudligini ochib berdi. Aybning faqat qasd shaklida
namoyon bo‘lishi hamda subyekt tarkibida muayyan holatlarda maxsus subyekt
belgilarining (masalan, mahkumlik, ma’muriy preyuditsiya) zarurligi qilmishlarni
to‘g‘ri malakalashning birlamchi asosi hisoblanadi. Ayniqsa, hokimiyat vakiliga
qarshilik ko‘rsatish (219-modda) jinoyatini bezorilik (277-modda) jinoyatidan,
shuningdek, o‘zboshimchalikni (229-modda) mulkiy talon-torojliklardan ajratishda
subyektning dastlabki qasdi, motivi va maqsadi yo‘nalishini aniqlash obektiv
mezon bo‘lib xizmat qiladi. Rivojlangan xorijiy davlatlar, xususan Germaniya,
Fransiya va Yaponiya qonunchiligining qiyosiy-huquqiy tajribasi kiber-boshqaruv
muhitida elektron hujjatlar daxlsizligini ta’minlash hamda jinoiy sanksiyalar
tizimini tabaqalashtirish borasida milliy huquqiy tizim uchun muhim andozalar
taqdim etadi.
Tadqiqot natijalari va ilmiy xulosalarga tayanib, milliy jinoyat qonunchiligini
modernizatsiya qilishga qaratilgan aniq huquqiy takliflar ilgari surildi. Birinchidan,
«Elektron hukumat» tizimi talablaridan kelib chiqib, Jinoyat kodeksining 228-
moddasi dispozitsiyasiga yuridik ahamiyatga ega bo‘lgan elektron ma’lumotlarni
yoki raqamli hujjatlarni qalbakilashtirish harakatlari uchun javobgarlikni
belgilovchi maxsus normani kiritish yoki modda matnini texnologik neytrallik
prinsipi asosida qayta tahrirlash lozim. Ikkinchidan, Jinoyat kodeksining 219-
moddasida nazarda tutilgan sanksiyalar tizimini liberallashtirish, agar qarshilik
ko‘rsatish davomida shaxsning sog‘lig‘iga shikast yetkazilmagan bo‘lsa,
ozodlikdan mahrum qilish jazolari o‘rniga muqobil jazolarni qo‘llash
imkoniyatlarini kengaytirish zarur. Uchinchidan, o‘zboshimchalik (229-modda)
jinoyati tarkibidagi «jiddiy ziyon» tushunchasining miqdoriy va sifat
ko‘rsatkichlarini Jinoyat kodeksining Sakkizinchi bo‘limiga (Atamalar sharhi)
maxsus tushuntirish sifatida kiritish taklif etiladi. Mazkur qonunchilik
islohotlarining amalga oshirilishi sud-tergov organlari faoliyati samaradorligini
oshirishga, normalar o‘rtasidagi kolliziyalarni bartaraf etishga hamda raqamli
27

demokratik islohotlar sharoitida davlat boshqaruvi tizimini ishonchli muhofaza
qilishga xizmat qiladi.
28

FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR
RO‘YXATI.
I. Normativ huquqiy hujjatlar va metodologik
ahamiyatga molik nashrlar.
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: Adolat, 2023.
2. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi. – Toshkent: “Adolat”
nashriyoti, 2024.
3. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi. – Toshkent: Adolat,
2023.
4. O zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining qarori, “Poraxo rlikʻ ʻ
ishlari bo yicha sud amaliyoti to g risida”gi 24.09.1999 yildagi 19-son.
ʻ ʻ ʻ
II. Ilmiy tadqiqotlar va adabiyotlar.
1. O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy qism /
ʻ
M. Rustambaev. – Toshkent: “Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 696 b
2. O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism /
ʻ
M. Rustambaev. – Toshkent: “Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
3. Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). R.R. Zufarov, A.X. Saidov,
H.T. Hojiev. – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2022.
4. Jinoyat huquqi maxsus qismi. M. Sodiqov. – Toshkent: “Huquq”, 2021.
5. Kriminologiya va jinoyatchilikning oldini olish. Qodirov S., Ziyodov O. –
Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2021. – 340 b.
6. Jinoyat huquqi: Maxsus qism. Karimov B.M.– Samarqand: SamDU
nashriyoti, 2020. – 458 b.
7. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Solijonov A.A. O‘quv qo‘llanma. –
Toshkent: “Voris-Nashr”, 2022. – 580 b.
III. Internet saytlar va resurslar.
1. www.lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik bazasi.
29

Купить