Bosqinchilikning jinoiy-huquqiy xususiyatlari 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	54.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Bosqinchilikning jinoiy-huquqiy xususiyatlari 26

Купить

Bosqinchilikning jinoiy-huquqiy xususiyatlari

MUNDARIJA
Kirish ...................................................................................................................... 5
I BOB. BOSQINCHILIK TUSHUNCHASI VA UNING HUQUQIY
ASOSLARI
1.1. Bosqinchilik tushunchasi, tarixi va rivojlanish
bosqichlari ..................................................................................................................
................ 7
1.2. Bosqinchilikning xalqaro huquqdagi o‘rni va huquqiy
manbalar .....................................................................................................................
........... 12
II BOB. BOSQINCHILIKNING JINOIY-HUQUQIY TAHLILI
2.1. Bosqinchilikning tarkibiy elementlari: ob’ekt, ob’ektiv tomon, sub’ekt va
sub’ektiv tomon ..................................................................................................... 16
2.2. Bosqinchilik uchun jinoiy javobgarlik va uni boshqa jinoyatlardan
farqlash .......................................................................................................................
......... 21
Xulosa ................................................................................................................... 30
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ................................................................... 32

Kirish
Bugungi globallashuv va xalqaro munosabatlar tizimining
murakkablashuvi sharoitida davlatlarning tinchligi, hududiy daxlsizligi hamda
xalqaro xavfsizlikni ta’minlash masalasi eng dolzarb muammolardan biri
hisoblanadi. Shu jihatdan bosqinchilik jinoyati xalqaro tinchlik va xavfsizlikka
qarshi qaratilgan eng xavfli harakatlardan biri sifatida e’tirof etiladi. Bosqinchilik
natijasida davlatlar o‘rtasidagi tinch munosabatlar buziladi, inson huquqlari
ommaviy ravishda poymol qilinadi, iqtisodiy va siyosiy beqarorlik yuzaga keladi.
Ayniqsa, qurolli mojarolar, hududlarni noqonuniy egallash, kuch ishlatish bilan
bog‘liq harakatlarning ko‘payib borayotgani mazkur masalaning xalqaro
hamjamiyat uchun naqadar muhim ekanligini ko‘rsatadi.
Bosqinchilik uzoq tarixiy davr davomida turli shakllarda namoyon bo‘lib
kelgan. Dastlab davlatlar o‘rtasidagi hududiy manfaatlar uchun olib borilgan
urushlar keyinchalik xalqaro huquq normalarining rivojlanishi bilan noqonuniy
harakat sifatida baholana boshlandi. Ikkinchi jahon urushidan keyin xalqaro
huquqda tinchlikni saqlash va davlatlarning suveren tengligini himoya qilish
tamoyillari mustahkamlandi. Ayniqsa, United Nations tomonidan qabul qilingan
xalqaro hujjatlar bosqinchilikka qarshi kurashning muhim huquqiy asosini yaratdi.
Shu sababli bosqinchilik jinoyati xalqaro jinoyatlar tizimida alohida o‘rin
egallaydi.
O‘zbekiston Respublikasida ham xalqaro huquqning umume’tirof etilgan
prinsiplari asosida tinchlik va xavfsizlikni ta’minlashga katta e’tibor qaratilmoqda.
Milliy jinoyat qonunchiligida bosqinchilik uchun jinoiy javobgarlik belgilangan
bo‘lib, ushbu jinoyatning oldini olish va unga qarshi kurashish davlat siyosatining
muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Shu bilan birga, zamonaviy xalqaro

munosabatlarda bosqinchilik bilan bog‘liq harakatlarni kvalifikatsiya qilish, uni
boshqa xalqaro jinoyatlardan farqlash hamda javobgarlik masalalarini aniqlash
amaliyotda murakkab masalalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi bosqinchilikning jinoiy-huquqiy
xususiyatlarini ilmiy jihatdan tahlil qilish, uning tarixiy rivojlanish bosqichlarini
o‘rganish hamda xalqaro va milliy huquqdagi o‘rnini yoritishdan iboratdir.
Shuningdek, kurs ishida bosqinchilik jinoyatining tarkibiy elementlari, jinoiy
javobgarlik asoslari va uni boshqa jinoyatlardan farqlash mezonlari keng tahlil
qilinadi.
Kurs ishining vazifalari sifatida bosqinchilik tushunchasining mazmunini
ochib berish, xalqaro huquq manbalarini tahlil qilish, jinoyat tarkibining obyektiv
va subyektiv belgilarini o‘rganish hamda amaldagi qonunchilikdagi muammolarni
aniqlash belgilangan. Bundan tashqari, xalqaro tajriba va sud amaliyoti asosida
ushbu jinoyatni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy xulosalar ishlab chiqish ham kurs
ishining muhim vazifalaridan biri hisoblanadi.
Mazkur kurs ishining obyekti bosqinchilik bilan bog‘liq ijtimoiy-huquqiy
munosabatlar hisoblanadi. Predmeti esa bosqinchilik jinoyatini tartibga soluvchi
xalqaro va milliy huquq normalari, ilmiy qarashlar hamda sud amaliyotidan
iboratdir.

I BOB. BOSQINCHILIK TUSHUNCHASI VA UNING HUQUQIY
ASOSLARI
1.1. Bosqinchilik tushunchasi, tarixi va rivojlanish bosqichlari
Bosqinchilik insoniyat tarixidagi eng xavfli va eng og‘ir xalqaro
jinoyatlardan biri hisoblanadi. U davlatlar o‘rtasidagi tinchlik va xavfsizlikka
bevosita tahdid solib, xalqaro huquqning asosiy tamoyillarini buzadi. Zamonaviy
xalqaro huquqda bosqinchilik davlatning boshqa davlat suvereniteti, hududiy
yaxlitligi yoki siyosiy mustaqilligiga qarshi noqonuniy ravishda qurolli kuch
ishlatishi sifatida talqin etiladi. Ushbu jinoyat nafaqat bir davlat manfaatlariga,
balki butun xalqaro hamjamiyatning barqaror rivojlanishiga jiddiy zarar yetkazadi.
Shu sababli bosqinchilik xalqaro jinoyatlar tizimida alohida o‘rin egallaydi va unga
qarshi kurashish xalqaro tashkilotlarning ustuvor vazifalaridan biri hisoblanadi.
Bosqinchilik tushunchasiga ilmiy va huquqiy jihatdan yondashilganda,
avvalo uning xalqaro-huquqiy mazmunini tahlil qilish muhimdir. Bosqinchilik —
bu bir davlat tomonidan boshqa davlat hududiga noqonuniy ravishda bostirib
kirish, harbiy kuch ishlatish yoki uning hududini egallab olishga qaratilgan
harakatdir. Mazkur tushuncha xalqaro huquqda uzoq tarixiy rivojlanish bosqichini
bosib o‘tgan bo‘lib, dastlab urush olib borish davlatning tabiiy huquqi sifatida
qaralgan. Keyinchalik esa xalqaro huquq normalarining shakllanishi natijasida
tajovuzkor urush va bosqinchilik noqonuniy harakat sifatida e’tirof etila
boshlandi 1
.
Bosqinchilikka berilgan eng muhim huquqiy ta’riflardan biri United
Nations Bosh Assambleyasining 1974-yil 14-dekabrdagi 3314-son rezolyutsiyasida
o‘z ifodasini topgan. Mazkur hujjatga ko‘ra, bosqinchilik bir davlatning boshqa
davlat suvereniteti, hududiy yaxlitligi yoki siyosiy mustaqilligiga qarshi qurolli
1
Nishonov E.M. Bezorilik jinoyatini tergov qilishni takomillashtirish. y.f.b.f.dok (PhD) dis. – T., 2024. – 60 b.

kuch ishlatishi yoki United Nations Nizomiga zid ravishda har qanday shaklda
harbiy kuch qo‘llashidir. Ushbu ta’rif bugungi kunda xalqaro huquq amaliyotida
asosiy mezon sifatida qo‘llaniladi va davlatlar o‘rtasidagi nizolarni huquqiy
baholashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Bosqinchilik hodisasi insoniyat sivilizatsiyasi bilan birga rivojlanib kelgan.
Qadimgi dunyo tarixiga nazar tashlaydigan bo‘lsak, yirik imperiyalar tomonidan
olib borilgan istilochilik yurishlari bosqinchilikning dastlabki ko‘rinishlari
hisoblanadi. Misr fir’avnlarining qo‘shni hududlarga yurishlari, Rim
imperiyasining kengayish siyosati, Aleksandr Makedonskiyning Sharqqa yurishlari
hamda mo‘g‘ullar istilosi tarixdagi eng yirik bosqinchilik harakatlaridan biri
sifatida baholanadi. O‘sha davrlarda davlat hududini kengaytirish va boyliklarni
egallash hukmdorlarning asosiy siyosiy maqsadlaridan biri bo‘lgan. Shu sababli
bosqinchilik noqonuniy harakat emas, aksincha davlat qudratining belgisi sifatida
qabul qilingan.
Qadimgi davrlarda xalqaro huquq tizimi hali shakllanmaganligi sababli
urush olib borishni cheklovchi umumiy xalqaro normalar mavjud emas edi. Har bir
davlat o‘z manfaatlaridan kelib chiqib harbiy yurishlar olib borar, g‘olib davlat esa
mag‘lub davlat ustidan hukmronlik o‘rnatardi. Natijada bosqinchilik insoniyat
tarixida ko‘plab vayronagarchiliklar, inson talofatlari va iqtisodiy tanazzullarga
sabab bo‘lgan.
O‘rta asrlarda ham bosqinchilik siyosiy vosita sifatida keng qo‘llanilgan.
Yevropadagi feodal urushlar, Salb yurishlari hamda Crusades tarixdagi yirik
qurolli to‘qnashuvlardan hisoblanadi. Shuningdek, Ottoman Empire tomonidan
olib borilgan istilolar ham bosqinchilikning keng tarqalgan shakllaridan biri edi.
O‘sha davrda urushlarni tartibga soluvchi yagona xalqaro mexanizm mavjud
bo‘lmaganligi sababli, davlatlar o‘rtasidagi nizolar asosan kuch ishlatish yo‘li bilan
hal etilgan. Ayrim diniy qoidalar va urf-odatlar urushning ma’lum chegaralarini
belgilagan bo‘lsa-da, ular bosqinchilikni to‘liq taqiqlay olmagan 2
.
2
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi/article/view/27527

Bosqinchilikning xalqaro huquq doirasida noqonuniy hodisa sifatida tan
olinishi XIX asr oxiri va XX asr boshlariga to‘g‘ri keladi. Aynan shu davrda
xalqaro munosabatlarni huquqiy asosda tartibga solishga qaratilgan ilk jiddiy
urinishlar amalga oshirildi. 1899 va 1907-yillarda o‘tkazilgan Gaaga
konferensiyalari xalqaro gumanitar huquq rivojlanishida muhim bosqich bo‘ldi.
Mazkur konferensiyalarda qabul qilingan konvensiyalar urush olib borish
qoidalarini belgilashga, tinch aholini himoya qilishga va harbiy asirlar bilan
munosabatlarni tartibga solishga qaratilgan edi. Biroq ushbu hujjatlar urushning
o‘zini taqiqlamagan, balki uning oqibatlarini yumshatishga xizmat qilgan.
XX asr boshlaridagi eng yirik fojealardan biri bo‘lgan Birinchi jahon urushi
xalqaro hamjamiyatni urushning oldini olish choralarini izlashga majbur qildi.
1914–1918-yillarda davom etgan ushbu urush millionlab insonlarning hayotiga
zomin bo‘ldi va Yevropa iqtisodiyotini izdan chiqardi. Urushdan so‘ng 1919-yilda
tashkil etilgan League of Nations xalqaro tinchlikni saqlash va tajovuzkor
urushlarning oldini olish maqsadida tuzildi. Mazkur tashkilot nizomida
bosqinchilikni qoralash g‘oyasi ilk bor xalqaro huquqiy hujjatda mustahkamlandi 3
.
1928-yilda qabul qilingan Kellogg–Briand Pact esa xalqaro huquq tarixida
muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Ushbu paktga ko‘ra, urushdan davlat siyosatining
vositasi sifatida foydalanish rasman taqiqlangan edi. Bu hujjat tarixda birinchi
marta tajovuzkor urushni noqonuniy deb e’lon qildi va bosqinchilikka nisbatan
xalqaro huquqiy munosabatning o‘zgarishiga asos yaratdi.
Bosqinchilikning jinoiy-huquqiy mohiyat kasb etishida Ikkinchi jahon
urushi va undan keyingi xalqaro sud jarayonlari alohida ahamiyatga ega bo‘ldi.
1939–1945-yillardagi urush insoniyat tarixidagi eng dahshatli qurolli mojarolardan
biri bo‘lib, millionlab insonlarning o‘limiga sabab bo‘ldi. Urushdan keyin tashkil
etilgan International Military Tribunal xalqaro jinoyat huquqining rivojlanishida
yangi bosqichni boshlab berdi.
3
http://modernscience.uz/uz/post/detail/36312/

1945-yilda qabul qilingan tribunal nizomida “tinchlikka qarshi jinoyatlar”
tushunchasi kiritildi. Tajovuzkor urushni rejalashtirish, tayyorlash va amalga
oshirish xalqaro jinoyat deb topildi. Tribunal qarorida bosqinchilik “eng oliy
xalqaro jinoyat” sifatida baholandi, chunki aynan u boshqa barcha harbiy
jinoyatlarning kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. Nyurnberg jarayonlari zamonaviy
xalqaro jinoiy huquqning shakllanishida muhim tarixiy bosqich bo‘lib xizmat qildi.
1974-yilda qabul qilingan 3314-son rezolyutsiya bosqinchilik aktlarining
aniq turlarini belgilab berdi. Unga ko‘ra, boshqa davlat hududiga bostirib kirish,
hududni harbiy bosib olish, bombardimon qilish, portlarni blokada qilish, qurolli
guruhlarni qo‘llab-quvvatlash kabi harakatlar bosqinchilik deb baholanadi. Ushbu
rezolyutsiya xalqaro huquq amaliyotida muhim ahamiyat kasb etib, davlatlarning
harakatlariga huquqiy baho berishda asosiy manbalardan biri hisoblanadi.
Shunday qilib, bosqinchilik tushunchasi uzoq tarixiy rivojlanish
bosqichlarini bosib o‘tgan. Dastlab oddiy siyosiy vosita sifatida qabul qilingan bu
hodisa bugungi kunda xalqaro huquqda eng og‘ir xalqaro jinoyatlardan biri sifatida
e’tirof etiladi. Bosqinchilikka qarshi xalqaro-huquqiy mexanizmlarning
shakllanishi insoniyatning tinchlik va xavfsizlikni ta’minlash yo‘lidagi muhim
yutug‘i hisoblanadi. Zamonaviy xalqaro huquq bosqinchilikni qat’iy qoralaydi va
unga qarshi samarali jinoiy javobgarlik choralarini belgilaydi 4
.
Bosqinchilikka qarshi kurashish masalasi hozirgi davrda ham xalqaro
huquqning eng muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Chunki zamonaviy
dunyoda davlatlar o‘rtasidagi qurolli mojarolar, hududiy nizolar va siyosiy qarama-
qarshiliklar xalqaro xavfsizlikka jiddiy tahdid tug‘dirmoqda. Ayniqsa, ayrim
hollarda davlatlar tomonidan bevosita yoki bilvosita qurolli guruhlarni qo‘llab-
quvvatlash, boshqa davlat ichki ishlariga aralashish kabi harakatlar ham
bosqinchilikning zamonaviy ko‘rinishlari sifatida baholanmoqda. Shu sababli
xalqaro tashkilotlar tomonidan davlatlar o‘rtasidagi nizolarni tinch yo‘l bilan hal
4
Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Bakalavrlar uchun o‘quv qo‘llanma / Chuchaev A. va boshqalar. - Moskva: Prospekt
(TK Velbi), 2012. 54-bet.

etish, diplomatik vositalardan foydalanish va xalqaro hamkorlikni mustahkamlash
masalalariga alohida e’tibor qaratilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi ham xalqaro huquqning tinchlikparvar
tamoyillariga sodiq holda davlatlar suvereniteti va hududiy yaxlitligini hurmat
qilish tarafdori hisoblanadi. Milliy qonunchilikda bosqinchilik va tajovuzkor
urushlarni targ‘ib qiluvchi harakatlarga nisbatan jinoiy javobgarlik belgilangan
bo‘lib, bu xalqaro tinchlik va xavfsizlikni ta’minlashga xizmat qiladi.

1.2. Bosqinchilikning xalqaro huquqdagi o‘rni va huquqiy manbalar
Bosqinchilik xalqaro tinchlik va xavfsizlikka qarshi qaratilgan eng og‘ir
xalqaro jinoyatlardan biri hisoblanadi. Ushbu jinoyat davlatlarning suveren
tengligi, hududiy yaxlitligi va siyosiy mustaqilligi tamoyillarini buzadi. Shu
sababli zamonaviy xalqaro huquqda bosqinchilik uchun jinoiy javobgarlik masalasi
alohida ahamiyat kasb etadi. Bosqinchilik nafaqat davlatlar o‘rtasidagi
munosabatlarga zarar yetkazadi, balki insoniyat xavfsizligiga tahdid tug‘diruvchi
omil sifatida ham baholanadi. Ayniqsa, qurolli mojarolar natijasida inson
huquqlarining buzilishi, ommaviy qirg‘inlar, iqtisodiy tanazzul va siyosiy
beqarorlik yuzaga kelishi ushbu jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasini yanada
oshiradi.
Bosqinchilik uchun jinoiy javobgarlikning shakllanishi uzoq tarixiy
rivojlanish bosqichini bosib o‘tgan. Qadimgi davrlarda urush va bosib olish
siyosati davlatning tabiiy huquqi sifatida qaralgan bo‘lsa, XX asrga kelib xalqaro
huquqda tajovuzkor urushni noqonuniy deb baholash tendensiyasi shakllandi.
Ayniqsa, Birinchi va Ikkinchi jahon urushlari insoniyat tarixida mislsiz talafotlarni
yuzaga keltirgani sababli xalqaro hamjamiyat urushni oldini olish va tajovuzkor
davlatlarni javobgarlikka tortish masalasiga jiddiy e’tibor qarata boshladi 5
.
Bosqinchilik uchun xalqaro jinoiy javobgarlikning asosiy poydevori Ikkinchi
jahon urushidan keyin yaratildi. 1945-yilda tashkil etilgan International Military
Tribunal xalqaro jinoyat huquqining rivojlanishida tarixiy ahamiyatga ega bo‘ldi.
Tribunal Nizomida “tinchlikka qarshi jinoyatlar” alohida kategoriya sifatida
mustahkamlandi. Tajovuzkor urushni rejalashtirish, tayyorlash, boshlash va olib
borish xalqaro jinoyat deb topildi. Tribunal o‘z qarorlarida bosqinchilikni “eng oliy
xalqaro jinoyat” deb baholadi. Chunki tajovuzkor urush boshqa barcha xalqaro
5
O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy qism/M.Rustambaev. - T.: “Yuridik
adabiyotlar publish”, 2024. - 536 b.

jinoyatlar, jumladan harbiy jinoyatlar va insoniyatga qarshi jinoyatlar uchun asos
yaratadi.
Nyurnberg tribunalidan keyin xalqaro huquqda bosqinchilikka qarshi kurash
mexanizmlari yanada rivojlantirildi. 1945-yilda tashkil etilgan United Nations
xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlashning asosiy subyekti sifatida faoliyat yurita
boshladi. Mazkur tashkilot Nizomining 2-moddasi 4-bandida davlatlarga boshqa
davlat hududiy yaxlitligi yoki siyosiy mustaqilligiga qarshi kuch ishlatish qat’iyan
taqiqlangan. Ushbu norma zamonaviy xalqaro huquqning asosiy prinsiplari
qatoriga kiradi.
Bosqinchilik uchun jinoiy javobgarlikni belgilashda 1974-yilda qabul
qilingan 3314-son rezolyutsiya muhim o‘rin tutadi. Mazkur rezolyutsiyada
bosqinchilikning aniq shakllari ko‘rsatib o‘tilgan. Xususan, boshqa davlat
hududiga bostirib kirish, harbiy okkupatsiya o‘rnatish, bombardimon qilish,
portlarni blokada qilish, boshqa davlat hududiga qurolli guruhlarni yuborish yoki
ularni qo‘llab-quvvatlash bosqinchilik harakatlari sifatida baholanadi. Ushbu hujjat
xalqaro amaliyotda davlatlarning harakatlariga huquqiy baho berishda asosiy
manbalardan biri bo‘lib xizmat qiladi.
Bosqinchilik jinoyati uchun javobgarlik nafaqat davlatlarga, balki ushbu
jinoyatni sodir etishda aybdor bo‘lgan jismoniy shaxslarga ham tatbiq etiladi.
Zamonaviy xalqaro jinoiy huquqda davlat rahbarlari, harbiy qo‘mondonlar va
siyosiy yetakchilar tajovuzkor urushni tashkil etganlik yoki unga rahbarlik
qilganlik uchun shaxsan javobgar bo‘lishi mumkin. Bu tamoyil Nyurnberg
tribunalidan boshlab shakllangan bo‘lib, keyinchalik xalqaro jinoiy sud
amaliyotida ham rivojlantirildi 6
.
1998-yilda qabul qilingan International Criminal Court Rim statutida ham
bosqinchilik xalqaro jinoyat sifatida e’tirof etilgan. 2010-yilda Kampala
konferensiyasida bosqinchilik jinoyatining huquqiy ta’rifi va unga nisbatan
yurisdiksiya masalalari aniq belgilab berildi. Mazkur hujjatlarga ko‘ra, davlatning
6
https://Advice.uz

siyosiy yoki harbiy harakatlarini boshqaruvchi shaxs tomonidan amalga oshirilgan
tajovuzkor harakatlar xalqaro jinoiy javobgarlikka sabab bo‘ladi.
Bosqinchilikni boshqa jinoyatlardan farqlash masalasi xalqaro huquq
amaliyotida muhim ahamiyatga ega. Chunki ayrim hollarda bosqinchilik boshqa
xalqaro jinoyatlar bilan o‘xshash belgilarni namoyon etadi. Shu sababli ularni
to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish zarur hisoblanadi.
Avvalo, bosqinchilikni harbiy jinoyatlardan farqlash lozim. Harbiy jinoyatlar
qurolli mojaro davomida xalqaro gumanitar huquq normalarining buzilishi bilan
bog‘liq bo‘ladi. Masalan, tinch aholiga hujum qilish, harbiy asirlarga nisbatan
qiynoqlar qo‘llash yoki taqiqlangan qurollardan foydalanish harbiy jinoyatlar
sirasiga kiradi. Bosqinchilik esa urushning o‘zini noqonuniy ravishda boshlash
yoki boshqa davlatga qarshi tajovuzkor harakatni amalga oshirish bilan
tavsiflanadi. Demak, harbiy jinoyatlar urush olib borish qoidalarining buzilishi
bo‘lsa, bosqinchilik urushning noqonuniy boshlanishidir.
Bosqinchilikni insoniyatga qarshi jinoyatlardan ham farqlash zarur.
Insoniyatga qarshi jinoyatlar keng ko‘lamli yoki tizimli ravishda tinch aholiga
qarshi qaratilgan harakatlarni o‘z ichiga oladi. Genotsid, deportatsiya, qiynoqlar,
qullik va ommaviy qirg‘inlar bunga misol bo‘la oladi. Bosqinchilik esa davlatning
boshqa davlatga qarshi kuch ishlatishi bilan bog‘liq. Biroq amaliyotda bosqinchilik
natijasida insoniyatga qarshi jinoyatlar ham sodir etilishi mumkin.
Bosqinchilikni terrorizm jinoyatlaridan ham ajratish kerak. Terrorizm odatda
aholi o‘rtasida qo‘rquv uyg‘otish, siyosiy bosim o‘tkazish yoki davlat organlari
faoliyatiga ta’sir ko‘rsatish maqsadida sodir etiladi. Bosqinchilik esa davlat
tomonidan yoki davlat nazorati ostidagi harbiy kuchlar orqali amalga oshiriladi.
Terroristik harakatlar alohida guruhlar tomonidan sodir etilishi mumkin bo‘lsa,
bosqinchilik ko‘pincha davlat siyosati bilan bog‘liq bo‘ladi.
Shuningdek, bosqinchilikni separatizm yoki ichki qurolli mojarolardan
farqlash ham muhimdir. Ichki qurolli nizolar bir davlat hududi doirasida sodir
bo‘lsa, bosqinchilik xalqaro xarakterga ega bo‘lib, bir davlatning boshqa davlatga

qarshi kuch ishlatishini anglatadi. Shu sababli xalqaro huquq bosqinchilikni
xalqaro tinchlik va xavfsizlikka qarshi jinoyat sifatida baholaydi.
O‘zbekiston Respublikasining jinoyat qonunchiligida ham bosqinchilik va
tajovuzkor urush bilan bog‘liq harakatlar uchun jinoiy javobgarlik belgilangan.
Milliy qonunchilik xalqaro huquqning umume’tirof etilgan prinsiplari asosida
ishlab chiqilgan bo‘lib, davlat suvereniteti va xalqaro tinchlikni himoya qilishga
qaratilgan. Mamlakatimiz tinchliksevar tashqi siyosat yuritib, xalqaro nizolarni
faqat tinch yo‘l bilan hal qilish tarafdori hisoblanadi.
Bosqinchilikka qarshi kurashishda xalqaro hamkorlik muhim ahamiyat kasb
etadi. Davlatlar o‘rtasidagi siyosiy kelishmovchiliklarni diplomatik vositalar orqali
hal qilish, xalqaro tashkilotlar faoliyatini kuchaytirish va xalqaro huquq
normalariga qat’iy rioya qilish xalqaro xavfsizlikni ta’minlashning muhim
shartlaridan biridir. Ayniqsa, United Nations va boshqa xalqaro tashkilotlarning
vositachilik faoliyati qurolli mojarolarning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi.
Bosqinchilik xalqaro huquqda eng og‘ir jinoyatlardan biri sifatida
baholanadi. U davlatlarning suvereniteti va hududiy yaxlitligiga tajovuz qilib,
xalqaro tinchlik va xavfsizlikka jiddiy tahdid soladi. Zamonaviy xalqaro jinoiy
huquq bosqinchilik uchun qat’iy javobgarlik choralarini belgilagan bo‘lib, ushbu
jinoyatni sodir etgan shaxslarning jazodan qochib qolishiga yo‘l qo‘ymaslikka
intiladi. Shu bilan birga, bosqinchilikni boshqa xalqaro jinoyatlardan to‘g‘ri
farqlash va unga huquqiy baho berish xalqaro adolatni ta’minlashning muhim
omili hisoblanadi 7
.
7
Nishonov E.M. Bezorilik jinoyatini tergov qilishni takomillashtirish. y.f.b.f.dok (PhD) dis. – T., 2024. – 60 b.

II BOB. BOSQINCHILIKNING JINOIY-HUQUQIY TAHLILI
2.1. Bosqinchilikning tarkibiy elementlari: ob’ekt, ob’ektiv tomon, sub’ekt va
subektiv tomon
Bosqinchilik xalqaro tinchlik va xavfsizlikka qarshi qaratilgan eng og‘ir
xalqaro jinoyatlardan biri hisoblanadi. Ushbu jinoyat xalqaro huquqning asosiy
prinsiplari bo‘lgan davlat suvereniteti, hududiy yaxlitlik va siyosiy mustaqillik
tamoyillariga bevosita tajovuz qiladi. Shu sababli bosqinchilik jinoyatini to‘g‘ri
kvalifikatsiya qilish uchun uning tarkibiy elementlarini chuqur tahlil qilish muhim
ahamiyatga ega. Jinoyat tarkibi an’anaviy ravishda ob’ekt, ob’ektiv tomon, sub’ekt
va sub’ektiv tomon kabi elementlardan tashkil topadi. Bosqinchilik jinoyatida
ushbu elementlarning har biri o‘ziga xos xalqaro-huquqiy xususiyatlarga ega
bo‘lib, u boshqa xalqaro jinoyatlardan farqlanishiga xizmat qiladi.
Avvalo, jinoyatning ob’ekti masalasiga to‘xtalish lozim. Jinoyat ob’ekti
deganda jinoyiy harakat natijasida zarar yetkaziladigan yoki zarar yetkazilishi
mumkin bo‘lgan ijtimoiy munosabatlar tushuniladi. Bosqinchilik jinoyatining
ob’ekti murakkab tuzilishga ega bo‘lib, u umumiy va bevosita ob’ektlarga
bo‘linadi.
Bosqinchilikning umumiy ob’ekti xalqaro tinchlik va xavfsizlik,
davlatlarning tinch-totuv yashash huquqi hamda insoniyatning urushsiz hayot
kechirish manfaatlaridan iboratdir. Ushbu qadriyatlar xalqaro huquq tomonidan
alohida himoya qilinadi. Zamonaviy xalqaro tizim davlatlar o‘rtasidagi nizolarni
kuch ishlatish orqali emas, balki tinch vositalar orqali hal qilish tamoyiliga
asoslanadi. Shu sababli bosqinchilik xalqaro tartibotga jiddiy tahdid tug‘diruvchi
jinoyat sifatida baholanadi 8
.
8
Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 4. Iqtisodiyot sohasidagi jinoyatlar.
Ekologiya sohasidagi jinoyatlar. Hokimiyat, boshqaruv va jamoat birlashmalari organlarining faoliyat tartibiga
qarshi jinoyatlar. Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi
Harbiy-texnik instituti, 2018. – 529 bet.

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida ham tinchlik va xavfsizlikka
qarshi jinoyatlar alohida bo‘limda nazarda tutilgan. Mazkur bo‘limdagi barcha
jinoyatlar xalqaro tinchlik va davlatlararo xavfsizlikka tahdid soluvchi harakatlar
hisoblanadi. Bosqinchilik esa ular orasida eng xavfli jinoyatlardan biri sifatida
alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki u qurolli mojarolar, ommaviy qirg‘inlar va
boshqa xalqaro jinoyatlarning yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi.
Bosqinchilikning bevosita ob’ekti esa ancha tor doirada namoyon bo‘ladi. U
hujumga uchrayotgan davlatning suvereniteti, hududiy yaxlitligi va siyosiy
mustaqilligidan iboratdir. Bosqinchi davlat aynan mana shu qadriyatlarga qarshi
tajovuz qiladi. Suverenitet davlatning mustaqil ravishda ichki va tashqi siyosatini
amalga oshirish huquqini anglatadi. Hududiy yaxlitlik davlat hududining
daxlsizligi va bo‘linmasligini bildiradi. Siyosiy mustaqillik esa davlatning boshqa
davlatlar bosimisiz o‘z siyosiy tizimini belgilash huquqini ifodalaydi.
Bosqinchilik jinoyatida qo‘shimcha ob’ektlar ham mavjud bo‘lishi mumkin.
Bosqinchilik natijasida tinch aholi hayoti va sog‘lig‘iga zarar yetadi, moddiy
boyliklar vayron qilinadi, madaniy meros ob’ektlari yo‘q qilinadi. Ayniqsa,
zamonaviy qurolli mojarolarda tinch aholining ommaviy ravishda halok bo‘lishi
bosqinchilikning insonparvarlik nuqtai nazaridan ham naqadar xavfli ekanligini
ko‘rsatadi. Shu sababli bosqinchilik nafaqat siyosiy, balki gumanitar xavf
tug‘diruvchi jinoyat sifatida ham baholanadi.
Jinoyat tarkibining keyingi elementi ob’ektiv tomondir. Ob’ektiv tomon
jinoyatning tashqi ko‘rinishini, ya’ni sodir etilgan harakat yoki harakatsizlikni,
uning oqibatlarini va sababiy bog‘lanishni o‘z ichiga oladi. Bosqinchilik
jinoyatining ob’ektiv tomoni faqat faol harakat orqali amalga oshiriladi. Ushbu
jinoyat harakatsizlik orqali sodir etilishi mumkin emas. Chunki bosqinchilik doimo
faol, maqsadli va ongli harbiy harakatlarni talab qiladi.
Bosqinchilikning eng asosiy shakllaridan biri qurolli bostirib kirish
hisoblanadi. Bu holatda bir davlatning quruqlik, havo yoki dengiz kuchlari boshqa
davlat hududiga noqonuniy ravishda kiradi. Qurolli bostirib kirish qisqa muddatli

yoki uzoq davom etuvchi bo‘lishi mumkin, biroq har ikkala holatda ham u
bosqinchilik akti sifatida baholanadi. Tarixda ko‘plab urushlar aynan boshqa davlat
hududiga bostirib kirish orqali boshlangan.
Bosqinchilikning yana bir shakli hududni harbiy bosib olish yoki anneksiya
qilishdir. Anneksiya deganda boshqa davlat hududini zo‘ravonlik bilan egallab
olib, uni o‘z tarkibiga qo‘shib olish tushuniladi. Zamonaviy xalqaro huquqda
anneksiya mutlaqo noqonuniy hisoblanadi. Chunki u davlatlarning hududiy
yaxlitligi prinsipiga zid ravishda amalga oshiriladi 9
.
Bosqinchilikning ob’ektiv tomoni bombardimon qilish yoki raketali
hujumlarda ham namoyon bo‘lishi mumkin. Zamonaviy urushlarda harbiy kuch
ishlatishning eng keng tarqalgan shakllaridan biri aynan uzoq masofadan turib
zarba berish hisoblanadi. Havo hujumlari, raketa zarbalari va artilleriya o‘qlari
orqali boshqa davlat hududiga hujum qilish xalqaro huquqda bosqinchilik akti deb
e’tirof etiladi.
Dengiz blokadasi ham bosqinchilikning alohida shakli sifatida qaraladi.
Bunda bir davlat boshqa davlatning portlari va qirg‘oqlarini to‘sib qo‘yib, uni
iqtisodiy va harbiy jihatdan izolyatsiya qilishga urinadi. Bu harakat xalqaro savdo
erkinligiga va davlatning iqtisodiy xavfsizligiga jiddiy zarar yetkazadi.
Zamonaviy xalqaro munosabatlarda bosqinchilikning yangi ko‘rinishlari
ham paydo bo‘lmoqda. Xususan, proksi kuchlar orqali hujum qilish keng
tarqalgan. Ayrim davlatlar rasmiy armiyadan foydalanmasdan, norasmiy qurolli
guruhlar yoki yollanma jangchilar orqali boshqa davlat hududida harbiy
harakatlarni amalga oshiradi. United Nationsning 3314-son rezolyutsiyasiga ko‘ra,
bunday guruhlarni yuborish yoki qo‘llab-quvvatlash ham bosqinchilik sifatida
baholanadi.
Bosqinchilikning ob’ektiv tomonida muhim mezonlardan biri harakatlarning
jiddiylik darajasidir. Har qanday mayda chegara mojarosi yoki tasodifiy qurolli
to‘qnashuv avtomatik ravishda bosqinchilik deb baholanmaydi. Bosqinchilikni
9
“O zgalar mulkini o g rilik, talonchilik va bosqinchilik bilan talon-toroj qilish jinoyat ishlari bo yicha sudʻ ʻ ʻ ʻ
amaliyoti to g risida” O zbekiston Respublikasi Oliy sudining qarori, 30.04.1999 yildagi 6-son
ʻ ʻ ʻ

aniqlashda harakatning ko‘lami, davomiyligi va oqibatlari alohida ahamiyatga ega
bo‘ladi.
Jinoyat tarkibining muhim elementi sub’ektdir. Jinoyat sub’ekti deganda
jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin bo‘lgan shaxs tushuniladi. Bosqinchilik
jinoyatining sub’ekti oddiy jinoyatlardan tubdan farq qiladi. Chunki ushbu jinoyat
odatda davlat darajasidagi siyosiy va harbiy qarorlar natijasida sodir etiladi.
Xalqaro huquqda bosqinchilikning asosiy sub’ekti davlat hisoblanadi.
Chunki bosqinchilik davlatlararo munosabatlar doirasida sodir etiladi. Biroq
xalqaro jinoiy huquqda davlatning o‘zi jinoiy javobgarlikka tortilmaydi. Davlat
siyosiy va iqtisodiy sanksiyalar orqali javobgarlikka duchor bo‘ladi. Jinoiy
javobgarlik esa davlat nomidan harakat qilgan jismoniy shaxslarga nisbatan
qo‘llaniladi.
Oddiy fuqaro yoki quyi lavozimdagi harbiy xizmatchi bosqinchilik
jinoyatining to‘laqonli sub’ekti bo‘la olmaydi. Chunki ular davlat siyosatini
belgilash yoki urush boshlash vakolatiga ega emas. Shu sababli bosqinchilik
maxsus sub’ektga ega bo‘lgan jinoyatlar qatoriga kiradi 10
.
Bosqinchilik uchun javobgarlik masalasida mansab immunitetining amal
qilmasligi xalqaro huquqning muhim prinsipi hisoblanadi. International Military
Tribunal qarorlaridan boshlab davlat rahbari yoki yuqori mansabdor maqomi jinoiy
javobgarlikdan ozod etmasligi qat’iy belgilangan. Ushbu prinsip keyinchalik
xalqaro jinoiy huquqning asosiy qoidalaridan biriga aylandi.
Jinoyat tarkibining oxirgi elementi sub’ektiv tomondir. Sub’ektiv tomon
shaxsning o‘z harakatlariga va ularning oqibatlariga nisbatan ichki psixologik
munosabatini ifodalaydi. Bosqinchilik jinoyati faqat to‘g‘ridan-to‘g‘ri qasd bilan
sodir etiladi. Jinoyatchi o‘z harakatlarining boshqa davlatga qarshi noqonuniy
qurolli hujum ekanligini anglaydi va aynan shu natijaga erishishni istaydi.
Bosqinchilik ehtiyotsizlik yoki egri qasd orqali sodir etilishi mumkin emas.
Chunki tajovuzkor urushni boshlash ongli ravishda qabul qilingan siyosiy va
10
O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy qism/M.Rustambaev. - T.: “Yuridik
adabiyotlar publish”, 2024. - 536 b.

harbiy qaror natijasidir. Bu holat bosqinchilikning yuqori darajadagi aybni talab
qiluvchi jinoyat ekanligini ko‘rsatadi.
Sub’ektiv tomonning muhim belgilaridan biri maqsaddir. Bosqinchilik
odatda siyosiy, iqtisodiy yoki hududiy manfaatlarni amalga oshirish maqsadida
sodir etiladi. Ayrim hollarda boshqa davlat hududini egallash, tabiiy resurslarni
qo‘lga kiritish yoki strategik ustunlikka erishish maqsadi kuzatiladi. Biroq xalqaro
huquqda maqsadning o‘zi emas, balki noqonuniy kuch ishlatish faktining
mavjudligi hal qiluvchi ahamiyatga ega hisoblanadi.
Shunday qilib, bosqinchilik jinoyatining tarkibiy elementlari uning xalqaro
jinoyatlar tizimidagi alohida o‘rnini ko‘rsatadi. Ushbu jinoyat xalqaro tinchlik va
xavfsizlikka tahdid soluvchi, yuqori ijtimoiy xavflilik darajasiga ega bo‘lgan
murakkab xalqaro jinoyat hisoblanadi. Uning ob’ekti, ob’ektiv tomoni, sub’ekti va
sub’ektiv tomonini to‘g‘ri aniqlash bosqinchilikka huquqiy baho berish hamda
xalqaro adolatni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Shuni ham alohida ta’kidlash lozimki, bosqinchilik jinoyatining tarkibiy
elementlarini tahlil qilish nafaqat nazariy ahamiyatga, balki katta amaliy
ahamiyatga ham ega. Chunki xalqaro sud va tribunal organlari har bir aniq holatda
aynan shu elementlar orqali jinoyatning mavjudligi yoki yo‘qligini aniqlaydi.
Ayniqsa, zamonaviy xalqaro munosabatlarda davlatlar o‘rtasidagi ziddiyatlar
murakkablashib borayotgan bir sharoitda bosqinchilikni to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish
juda muhimdir. Noto‘g‘ri huquqiy baho berish xalqaro mojarolarni yanada
kuchaytirishi mumkin 11
.
Bundan tashqari, bosqinchilik jinoyatining tarkibiy elementlarini o‘rganish
milliy qonunchilikni takomillashtirishga ham xizmat qiladi. O‘zbekiston
Respublikasi kabi tinchlikparvar tashqi siyosat yuritayotgan davlatlar uchun
xalqaro huquq normalariga mos milliy huquqiy mexanizmlarni yaratish dolzarb
vazifalardan biridir. Shu jihatdan ushbu jinoyat tarkibi bo‘yicha chuqur ilmiy tahlil
olib borish huquqni qo‘llash amaliyotini mustahkamlashga yordam beradi.
11
Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Bakalavrlar uchun o‘quv qo‘llanma / Chuchaev A. va boshqalar. - Moskva:
Prospekt (TK Velbi), 2012. 54-bet.

2.2. Bosqinchilik jinoyatini tergov qilishda isbotlanishi lozim bo‘lgan holatlar
Bosqinchilik jinoyatini tergov qilish jarayonida tergovchi jinoyat ishi
doirasidagi barcha holatlarni to‘liq va har tomonlama aniqlashi lozim. Mazkur
holatlarning ayrimlari isbotlanishi lozim bo‘lgan predmet elementlarini ifodalasa,
boshqalari esa yordamchi yoki oraliq ahamiyatga ega funksiyalarni bajaradi.
Bosqinchilik jinoyatini tergov qilishda tergovchi ushbu jinoyatning o‘ziga
xos xususiyatlarini inobatga olgan holda isbotlash predmetini hamda uning
chegaralarini aniq belgilab olishi zarur. Bu esa tergov jarayonining to‘g‘ri
yo‘naltirilishini ta’minlab, tergov harakatlarini maqsadli va izchil tartibda amalga
oshirishga xizmat qiladi.
Bosqinchilik jinoyatini sodir etgan shaxsni aybdor deb topish va unga
nisbatan hukm chiqarish uchun O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual
kodeksining 82-moddasida belgilangan barcha holatlar isbotlanishi shart. Agar
bosqinchilik jinoyati voyaga yetmagan shaxs tomonidan sodir etilgan bo‘lsa, unda
JPKning 82-moddasida ko‘rsatilgan holatlar bilan bir qatorda 548-moddada
nazarda tutilgan holatlar ham aniqlanishi va isbotlanishi lozim 12
.
Shuningdek, agar bosqinchilik jinoyati aqli noraso holatda bo‘lgan shaxs
tomonidan sodir etilgan bo‘lsa, u holda Jinoyat-protsessual kodeksining 566-
moddasida ko‘rsatilgan holatlar ham isbotlanishi zarur hisoblanadi. Chunki aynan
ushbu holatlar asosida shaxsga nisbatan tibbiy yo‘sindagi majburlov choralarini
qo‘llash masalasi hal etiladi.
E.A. Abzalovning fikriga ko‘ra, “isbotlanishi lozim bo‘lgan holatlarni
o‘rganish, ish bo‘yicha dalillarni to‘plash, tekshirish va baholash masalalarida
muhim ahamiyat kasb etadi. Isbotlanishi lozim bo‘lgan barcha holatlarning har
tomonlama, to‘liq va xolisona tekshirilishi dastlabki tergovning samaradorligini
ta’minlaydi”¹.
Z.F. Inog‘omjonova va G.Z. To‘laganova esa jinoyat protsessida dalil va
isbotlanishi lozim bo‘lgan holatlar eng muhim masalalardan biri ekanligini, ular
12
Nishonov E.M. Bezorilik jinoyatini tergov qilishni takomillashtirish. y.f.b.f.dok (PhD) dis. – T., 2024. – 60 b.

jinoyatni ochish, ayblanuvchini fosh etish hamda jazoning muqarrarligini
ta’minlashda katta ahamiyatga ega ekanini ta’kidlaydilar².
B.B. Murodovning fikricha, “isbotlash chegarasi” deganda ish bo‘yicha
chiqariladigan xulosalarning asosliligini tasdiqlash uchun zarur bo‘lgan dalillar va
ularning manbalari hajmi, shuningdek, tergov versiyalari hamda isbotlanishi lozim
bo‘lgan holatlarni tekshirish doirasini belgilab beruvchi faoliyat tushuniladi³.
E.M. Nishonov esa isbotlanishi lozim bo‘lgan holatlar jinoyatlarni tergov
qilishning xususiy metodikasining ajralmas qismi ekanligini, chunki ular nafaqat
kriminalistik jihatlarni, balki jinoyat-huquqiy hamda jinoyat-protsessual
ahamiyatga ega bo‘lgan barcha belgi va xususiyatlarni aniqlash va tekshirishni o‘z
ichiga olishini alohida ta’kidlaydi 13
.
Shuningdek, A.M. Kustov va A.G. Filippov kabi olimlar isbotlanishi lozim⁵ ⁶
bo‘lgan holatlar har bir jinoyat ishi bo‘yicha alohida ishlab chiqilishi zarurligini
ta’kidlab, quyidagi asosiy holatlar majburiy ravishda isbotlanishi lozimligini
ko‘rsatib o‘tadilar:
- bosqinchilik hujumi sodir etilgan yoki etilmaganligi, agar sodir etilgan
bo‘lsa, u uy-joyga g‘ayriqonuniy kirish orqali yoki ochiq hududda amalga
oshirilganligi;
- hujum sodir etilgan joyning aniq manzili (ko‘cha nomi, mahalla, uy,
podyezd, qavat, xonadon raqami va boshqalar);
- jinoyat sodir etilgan vaqt (sana, yil, oy, kun va kunning aniq vaqti);
- bosqinchilikni sodir etish usuli va vositalari;
- yetkazilgan moddiy zarar miqdori hamda talon-toroj qilingan mol-mulkning
turi va alohida belgilar;
- jinoyatni sodir etgan shaxs yoki shaxslarning aniqlanishi;
- jinoyatda ishtirok etgan shaxslar soni va ularning har birining vazifasi;
- jinoyat paytida qurol yoki qurol sifatida ishlatilgan buyumlar qo‘llanilganligi
va ularning kelib chiqishi;
13
Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Bakalavrlar uchun o‘quv qo‘llanma / Chuchaev A. va boshqalar. - Moskva:
Prospekt (TK Velbi), 2012. 54-bet.

- jinoyat sodir etgan guruhning tuzilishi, jipsligi va rahbarlik qilgan shaxs;
- oldindan til biriktirish yoki vazifalarning taqsimlanishi mavjudligi;
- jabrlanuvchining shaxsiy tavsifi, uning ijtimoiy holati va moddiy ahvoli;
- jabrlanuvchiga yetkazilgan tan jarohatlarining mavjudligi va og‘irlik
darajasi;
- jinoyat motivi hamda talon-toroj qilingan buyumlarni yashirish yoki sotish
usullari;
- jinoyatga sabab bo‘lgan omillar va shart-sharoitlar 14
.
Mazkur yondashuvlar shuni ko‘rsatadiki, isbotlanishi lozim bo‘lgan holatlar
doirasi bosqinchilik jinoyatini to‘liq, har tomonlama va obyektiv o‘rganish
imkonini beradi. Bu esa tergov organlariga jinoyatning haqiqiy manzarasini
tiklash, barcha ishtirokchilarni aniqlash hamda adolatli qaror qabul qilish uchun
zarur huquqiy asos yaratadi.
A.M. Kustov va A.G. Filippovlar tomonidan bosqinchilik jinoyati bo‘yicha
ishlab chiqilgan isbotlanishi lozim bo‘lgan holatlar tizimida JKning 164-
moddasida nazarda tutilgan o‘zganing mol-mulkini talon-toroj qilish miqdori, uy-
joy, omborxona yoki boshqa binolarga g‘ayriqonuniy kirish orqali sodir etilgan
holatlar hamda boshqa muhim belgilar yetarlicha inobatga olinmagan. Shu sababli
mazkur masalani qayta ko‘rib chiqish va takomillashtirish zarur, degan xulosaga
kelish mumkin.
Huquqni qo‘llash amaliyotini chuqur tahlil qilish asosida ushbu turdagi
jinoyat ishlarida aniqlanishi va isbotlanishi lozim bo‘lgan holatlar hamda ularni
isbotlashda o‘tkazilishi zarur bo‘lgan tergov va protsessual harakatlar tizimini
quyidagicha shakllantirish maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Birinchi navbatda, jinoyat hodisasi, ya’ni bosqinchilik jinoyatining sodir
etilgan vaqti, joyi, usuli hamda uning oqibatlari bilan sababiy bog‘lanishi
aniqlanishi lozim. Shuningdek, bosqinchilik jinoyati uchun javobgarlikni
14
Nishonov E.M. Bezorilik jinoyatini tergov qilishni takomillashtirish. y.f.b.f.dok (PhD) dis. – T., 2024. – 60 b.

belgilovchi boshqa muhim holatlar ham aniqlanadi. Bunda jinoyat aynan qaysi
vaqtda va qayerda sodir etilganligi hodisa joyini ko‘zdan kechirish, jabrlanuvchi va
guvohlarni so‘roq qilish hamda kuzatuv kameralaridagi yozuvlarni o‘rganish orqali
aniqlanadi.
Shuningdek, hodisa vaqtida begona shaxslar mavjud bo‘lgan-bo‘lmaganligi,
agar mavjud bo‘lgan bo‘lsa, ular orasida voyaga yetmaganlar ishtirok etgan-
etmaganligi ham muhim ahamiyatga ega. Bu holat gumon qilinuvchi
(ayblanuvchi), jabrlanuvchi va guvohlarning ko‘rsatmalari orqali aniqlanadi.
Bosqinchilik jinoyatiga tayyorgarlik ko‘rilgan yoki ko‘rilmaganligi ham
alohida o‘rganiladi. Agar tayyorgarlik harakatlari mavjud bo‘lsa, ular qanday
amalga oshirilgani va kimlar tomonidan bajarilgani aniqlanadi. Bu jarayonda
hodisa joyini ko‘zdan kechirish, so‘roq qilish va boshqa tergov harakatlari muhim
rol o‘ynaydi. Shuningdek, jinoyat sodir etilishiga sabab bo‘lgan omillar ham
aniqlanishi lozim. Jumladan, shaxsning bosqinchilik jinoyatini sodir etishiga
nimalar turtki bo‘lgani, uning ichki motivlari va tashqi ta’sirlar so‘roq va dalillar
orqali o‘rganiladi.
Bosqinchilik jinoyatini sodir etgan shaxsning hodisa joyiga qanday yetib
kelgani, jinoyatdan keyin qaysi yo‘nalishda yashiringani ham tergovning muhim
yo‘nalishlaridan biridir. Bu holatlar hodisa joyini ko‘zdan kechirish, guvohlarning
ko‘rsatmalari va texnik vositalar orqali aniqlanadi.
Agar jinoyat sodir etishda sovuq qurol yoki sog‘liqqa zarar yetkazishi
mumkin bo‘lgan boshqa predmetlardan foydalanilgan bo‘lsa, ularning turi, modeli,
tashqi ko‘rinishi, alohida belgilari va kelib chiqishi aniqlanishi zarur. Shuningdek,
ushbu predmet jinoyatga oldindan tayyorlanganmi yoki keyinchalik
o‘zgartirilganmi kabi holatlar ham ekspertiza va tintuv orqali aniqlanadi.
Bosqinchilik ko‘pincha qo‘rqitish va tahdid qilish orqali sodir etiladi. Shu
sababli jinoyat paytida ishlatilgan so‘z va iboralar, jabrlanuvchiga nisbatan
qo‘llangan psixologik bosim ham alohida o‘rganiladi. Bu holatlar jabrlanuvchi va
guvohlarning ko‘rsatmalari hamda video materiallar orqali tasdiqlanadi.

Jinoyat izlarini yashirish harakatlari ham muhim isbotlash predmetlaridan
biridir. Agar shaxs dalillarni yo‘q qilish, yashirish yoki o‘zgartirish choralarini
ko‘rgan bo‘lsa, bu holatlar so‘roq va boshqa tergov harakatlari orqali aniqlanadi.
Jabrlanuvchi va ayblanuvchi o‘rtasidagi munosabatlar ham alohida
ahamiyatga ega. Ularning tanish yoki tanish emasligi, o‘zaro munosabatlari va
oldingi nizolar mavjudligi so‘roq va identifikatsiya usullari orqali aniqlanadi.
Hozirgi zamonaviy sharoitda bosqinchilik jinoyatlari ko‘pincha texnik
vositalar yordamida qayd etiladi. Kuzatuv kameralaridagi yozuvlar, mobil
telefonlar va boshqa qurilmalardagi video materiallar jinoyatni isbotlashda muhim
dalil sifatida xizmat qiladi.
Shuningdek, jinoyat sodir etishda shaxsning aybi va uning shakli ham
aniqlanishi lozim. Bosqinchilik jinoyati faqat to‘g‘ridan-to‘g‘ri qasd bilan sodir
etilishi sababli, shaxsning aniq niyati, motivi va maqsadi chuqur tahlil qilinadi.
Jinoyat motivi sifatida qasos, rashk, moddiy manfaat yoki boshqa sabablar
bo‘lishi mumkin. Ushbu motivlar jabrlanuvchi, guvohlar va gumon qilinuvchining
ko‘rsatmalari orqali aniqlanadi va umumiy jinoyat manzarasini shakllantirishda
muhim o‘rin tutadi 15
.
Shu tariqa, bosqinchilik jinoyatini tergov qilishda aniqlanishi lozim bo‘lgan
holatlar tizimi juda keng va murakkab bo‘lib, u har bir jinoyat ishining individual
xususiyatlarini hisobga olgan holda shakllantirilishi lozim. Bu esa tergovning
sifatini oshirish, dalillarni to‘liq yig‘ish hamda adolatli qaror qabul qilish imkonini
beradi.
Ayblanuvchining shaxsini tavsiflovchi holatlar:
Ayblanuvchining shaxsiga oid holatlar uning jinoyat sodir etishdagi rolini,
shaxsiy xususiyatlarini hamda javobgarlik darajasini aniqlashda muhim
ahamiyatga ega. Bunday holatlar quyidagi yo‘nalishlarda o‘rganiladi:
15
Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 4. Iqtisodiyot sohasidagi jinoyatlar.
Ekologiya sohasidagi jinoyatlar. Hokimiyat, boshqaruv va jamoat birlashmalari organlarining faoliyat tartibiga
qarshi jinoyatlar. Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi
Harbiy-texnik instituti, 2018. – 529 bet.

Avvalo, ayblanuvchining yoshi, tug‘ilgan yili, oyi va kuni aniqlanadi. Bu
ma’lumotlar ayblanuvchini so‘roq qilish, pasport ma’lumotlarini o‘rganish hamda
tegishli organlarga so‘rovlar yuborish orqali olinadi. Shuningdek, uning ijtimoiy
mavqei, faoliyat turi va kasbi ham aniqlanadi. Bu ma’lumotlar ayblanuvchi hamda
uning tanishlarini so‘roq qilish va rasmiy so‘rovlar yuborish orqali to‘planadi.
Ayblanuvchining jinoyat sodir etish vaqtida qanday holatda bo‘lganligi ham
muhimdir. U hushyor va ongli ravishda harakat qilganmi yoki alkogol yoxud
giyohvand moddalar ta’sirida bo‘lganmi, agar shunday bo‘lsa, mastlik darajasi
aniqlanadi. Bu holatlar gumon qilinuvchi, jabrlanuvchi va guvohlarni so‘roq qilish
hamda tibbiy muassasalardan ma’lumot olish orqali o‘rganiladi.
Bundan tashqari, ayblanuvchining ish, o‘qish va yashash joyidan
tavsiflovchi ma’lumotlar olinadi. Bu jarayonda mas’ul shaxslar so‘roq qilinadi
hamda tegishli tavsifnomalar va ma’lumotnomalar yig‘iladi.
Voyaga yetmagan gumon qilinuvchilar bo‘yicha esa alohida holatlar
o‘rganiladi. Ularning yashash sharoiti, tarbiyasi, aqliy rivojlanish darajasi, katta
yoshdagilarning ta’siri mavjudligi hamda hisobda turgan-turmaganligi aniqlanadi.
Bu ma’lumotlar ota-onasi yoki ularning o‘rnini bosuvchi shaxslarni so‘roq qilish,
axborot markazlariga so‘rovlar yuborish va guvohlar ko‘rsatmalari orqali olinadi.
Agar bosqinchilik jinoyatini sodir etishda gumon qilingan shaxs chet el
fuqarosi bo‘lsa, uning O‘zbekiston hududida bo‘lishining qonuniy asoslari ham
tekshiriladi. Bu pasport ma’lumotlari va tegishli idoralarga yuborilgan so‘rovlar
orqali amalga oshiriladi 16
.
Shuningdek, ayblanuvchi ilgari sudlangan bo‘lsa, uning qachon, qayerda va
qaysi jinoyati uchun sudlanganligi aniqlanadi. Bu maqsadda axborot markazi
bazalari tekshiriladi hamda zarur hollarda sud hukmlari nusxalari olinadi.
Yetkazilgan zararning xususiyati va miqdori:
16
Abzalov A.E. Jabrlanuvchining ojiz ahvolidan foydalanib sodir etiladigan jinoyatla bo‘yicha dastlabki tergovning
xususiyatlari: yu.f.n. ... diss.avtoref. – T., 2006. – B. 11.

Jabrlanuvchining shaxsiga oid ma’lumotlar ham to‘liq aniqlanishi lozim.
Bunda uning pasport ma’lumotlari so‘roq qilish, hujjatlarni tekshirish hamda ichki
ishlar organlariga so‘rovlar yuborish orqali aniqlanadi.
Jabrlanuvchining sog‘lig‘iga yetkazilgan shikast darajasi alohida o‘rganiladi.
Bu jarayonda sud-tibbiy ekspertiza tayinlanib, uning xulosasi asosiy dalil sifatida
olinadi.
Shuningdek, talon-toroj qilingan mol-mulkning miqdori va uning egasi
aniqlanadi. Bunda sudga oid baholash ekspertizasi tayinlanadi, jabrlanuvchi so‘roq
qilinadi hamda u jabrlanuvchi va fuqaroviy da’vogar sifatida e’tirof etiladi.
Agar bosqinchilik jinoyati bir guruh shaxslar tomonidan sodir etilgan bo‘lsa,
guruh tarkibi, uning a’zolari soni hamda kriminalistik turi (vaziyatli yoki epizodik)
aniqlanishi lozim. Shuningdek, guruh o‘rtasida oldindan kelishuv mavjud bo‘lgan-
bo‘lmaganligi, agar mavjud bo‘lsa, u qayerda, qachon va qanday masalada
tuzilganligi ham o‘rganiladi. Guruh a’zolarining jinoyat sodir etishdagi ishtiroki va
har birining bajarilgan harakatlari alohida aniqlanishi zarur 17
.
Bundan tashqari, guruhning faoliyat muddati, rahbarning mavjudligi yoki
mavjud emasligi, tarkibida voyaga yetgan va voyaga yetmagan a’zolarning
ishtiroki hamda guruhning shakllanish sharoitlari (birga yashash, o‘qish, ishlash,
harbiy xizmat yoki oldingi jinoiy aloqalar) ham o‘rganiladi. Ushbu ma’lumotlar
gumon qilinuvchilar va guruh a’zolarini so‘roq qilish hamda yuzlashtirish
o‘tkazish orqali aniqlanadi.
Bosqinchilik jinoyati bir guruh shaxslar tomonidan sodir etilgan hollarda har
bir ishtirokchining vazifalari to‘liq aniqlanishi shart. Buning uchun tergovchi har
bir ishtirokchining ko‘rsatmalarini jabrlanuvchi va guvohlarning ma’lumotlari
bilan solishtirishi hamda mavjud dalillar asosida xolis baho berishi lozim.
Amaliyotda esa bunday yondashuv har doim ham yetarli darajada qo‘llanilmayapti.
Uyushgan guruh tomonidan sodir etilgan bosqinchilik:
17
O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy qism/M.Rustambaev. - T.: “Yuridik
adabiyotlar publish”, 2024. - 536 b.

Uyushgan guruh tomonidan bosqinchilik sodir etilgan holatlarda guruhning
tuzilishi, a’zolar o‘rtasidagi vazifalar taqsimoti, yetakchi yoki tashkilotchining
mavjudligi, ichki tartib-qoidalar hamda intizomiy ta’sir choralari aniqlanadi.
Shuningdek, jinoyatlarni rejalashtirish tartibi, jinoiy faoliyatning doimiyligi, yangi
a’zolarni jalb qilish mexanizmi hamda guruhdan chiqish tartibi ham o‘rganiladi.
Bu holatlar gumon qilinuvchilar va guruh a’zolarini so‘roq qilish hamda
yuzlashtirish orqali aniqlanadi.
Bosqinchilik jinoyatini sodir etishga sabab bo‘lgan holatlar:
Bosqinchilik jinoyatining sodir etilishiga sabab bo‘lgan omillar ham alohida
o‘rganiladi. Jumladan, shahar infratuzilmasidagi kamchiliklar, masalan,
ko‘chalarning yoritilmaganligi yoki jabrlanuvchining qimmatbaho buyumlarini
ochiq namoyish qilishi kabi holatlar tahlil qilinadi. Bu ma’lumotlar hodisa joyini
ko‘zdan kechirish, so‘roq qilish va tegishli organlarga taqdimnoma kiritish orqali
aniqlanadi.
Shuningdek, shaxsning spirtli ichimliklarga ruju qo‘ygan davri, ularni
qayerdan va kim bilan iste’mol qilgani ham aniqlanadi. Bu holatlar gumon
qilinuvchi va uning yaqin qarindoshlarini so‘roq qilish orqali o‘rganiladi.
Ayblanuvchining huquqiy ongi va madaniyati, uning qonunga munosabati
hamda yashash, o‘qish yoki ish joyida huquqiy targ‘ibot ishlarining holati ham
muhim ahamiyatga ega. Bu masalalar gumon qilinuvchi, uning qarindoshlari va
mahalla fuqarolar yig‘ini raisini so‘roq qilish orqali aniqlanadi 18
.
Bosqinchilik jinoyatini tergov qilish jarayonida isbotlanishi lozim bo‘lgan
holatlar doirasini aniq belgilash muayyan jinoyat ishi bo‘yicha haqiqatni to‘liq, har
tomonlama va xolisona aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Bu holat, ayniqsa,
yetarli amaliy tajribaga ega bo‘lmagan shaxs tomonidan bosqinchilik jinoyati
yuzasidan tergovga qadar tekshiruv hamda dastlabki tergov harakatlari olib
borilayotgan vaziyatlarda alohida dolzarblik kasb etadi.
18
Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 4. Iqtisodiyot sohasidagi jinoyatlar.
Ekologiya sohasidagi jinoyatlar. Hokimiyat, boshqaruv va jamoat birlashmalari organlarining faoliyat tartibiga
qarshi jinoyatlar. Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi
Harbiy-texnik instituti, 2018. – 529 bet.

Shu sababli isbotlanishi lozim bo‘lgan holatlarni to‘g‘ri belgilash tergov
jarayonining sifatini oshiradi, dalillarni tizimli yig‘ish va ularni xolisona baholash
imkonini beradi. Natijada jinoyatning haqiqiy holati to‘liq ochib berilishi hamda
adolatli qaror qabul qilinishiga erishiladi.
Xulosa
Bosqinchilik jinoyati xalqaro huquq va milliy jinoyat huquqi tizimida eng
og‘ir, ijtimoiy xavflilik darajasi yuqori bo‘lgan jinoyatlar qatoriga kiradi. Ushbu
jinoyatning mohiyati bir davlat tomonidan boshqa davlatning suvereniteti, hududiy
yaxlitligi va siyosiy mustaqilligiga qurolli kuch ishlatish orqali tajovuz qilishida
namoyon bo‘ladi. Shu bois bosqinchilik nafaqat alohida davlat manfaatlariga, balki
butun xalqaro tinchlik va xavfsizlik tizimiga jiddiy tahdid soladi. Kurs ishi
davomida olib borilgan tahlillar bosqinchilik jinoyatining tarixiy rivojlanishi,
xalqaro-huquqiy asoslari hamda jinoiy-huquqiy xususiyatlarini kompleks o‘rganish
zarurligini ko‘rsatdi.

Bosqinchilik tushunchasi qadimiy tarixdan boshlab shakllangan bo‘lib,
avvaliga kuch ishlatishning tabiiy ko‘rinishi sifatida qabul qilingan. Biroq XX
asrga kelib, xususan Millatlar Ligasi, Briand–Kellogg pakti, Nyurnberg tribunali
va BMT Nizomi orqali bosqinchilik xalqaro jinoyat sifatida qat’iy taqiqlandi.
Bugungi kunda esa u xalqaro jinoiy huquqning eng og‘ir toifalaridan biri sifatida
e’tirof etiladi.
Bosqinchilik jinoyatining tarkibiy elementlarini tahlil qilish shuni
ko‘rsatadiki, uning ob’ekti xalqaro tinchlik, davlat suvereniteti va hududiy
yaxlitlikdan iborat bo‘lib, bu qadriyatlar xalqaro huquqning asosiy prinsiplari
hisoblanadi. Ob’ektiv tomoni esa qurolli bostirib kirish, bombardimon qilish,
blokada o‘rnatish, anneksiya yoki proksi kuchlardan foydalanish kabi faol
harakatlarda ifodalanadi. Sub’ekt sifatida esa odatda davlat nomidan harakat
qiluvchi yuqori mansabdor shaxslar javobgar bo‘ladi. Sub’ektiv tomon esa faqat
to‘g‘ridan-to‘g‘ri qasd bilan, aniq siyosiy yoki harbiy maqsadlarni ko‘zlab amalga
oshiriladi.
Shuningdek, bosqinchilik jinoyatini tergov qilishda isbotlanishi lozim
bo‘lgan holatlar doirasini to‘g‘ri belgilash alohida ahamiyatga ega. Chunki bu
jarayon jinoyatni to‘liq ochish, dalillarni tizimli yig‘ish va ularni xolisona
baholashga xizmat qiladi. Ayniqsa, bir guruh shaxslar yoki uyushgan guruh
tomonidan sodir etilgan holatlarda har bir ishtirokchining roli, motivi va
harakatlarini aniq aniqlash zarur hisoblanadi. Shuningdek, jabrlanuvchiga
yetkazilgan zarar miqdori, jinoyat qurollari, sodir etilish usullari hamda sababiy
bog‘liqlik masalalari ham muhim isbotlash predmetlari sifatida baholanadi.
Xulosa qilib aytganda, bosqinchilik jinoyati nafaqat huquqiy, balki siyosiy
va xalqaro xavfsizlik nuqtai nazaridan ham murakkab hodisa hisoblanadi. Uni
samarali tergov qilish va to‘g‘ri huquqiy baholash uchun jinoyat tarkibi
elementlarini chuqur tahlil qilish, xalqaro huquq normalariga tayanish hamda
zamonaviy tergov usullaridan foydalanish zarur. Bu esa o‘z navbatida xalqaro
tinchlikni ta’minlash va jinoyatning oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
I. Rahbariy adabiyotlar
1. Sh.M. Mirziyoyev. “Hozirgi zamon va Yangi O‘zbekiston” –
Toshkent: “O‘zbekiston” nashriyoti, 2024. – 512 b.
2. Sh. Mirziyoyev Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom
ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz - Toshkent : O‘zbekiston-2018
II. Normativ huquqiy hujjatlar
1. O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. 01.05.2023.ʻ
https://lex.uz/docs/-6445145

2. O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. 01.04.1995.ʻ
https://lex.uz/docs/-111453#-265694
3. “ O zgalar mulkini o g rilik, talonchilik va bosqinchilik bilan talon-
ʻ ʻ ʻ
toroj qilish jinoyat ishlari bo yicha sud amaliyoti to g risida
ʻ ʻ ʻ ” O zbekiston ʻ
Respublikasi Oliy sudining qarori, 30.04.1999 yildagi 6-son
4.
III. Ilmiy adabiyotlar va maqolalar
1. O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy
qism/M.Rustambaev. - T.: “Yuridik adabiyotlar publish”, 2024. - 536 b.
2. Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom
4. Iqtisodiyot sohasidagi jinoyatlar. Ekologiya sohasidagi jinoyatlar. Hokimiyat,
boshqaruv va jamoat birlashmalari organlarining faoliyat tartibiga qarshi
jinoyatlar. Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O‘zbekiston
Respublikasi Milliy gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 529 bet.
3. Abzalov A.E. Jabrlanuvchining ojiz ahvolidan foydalanib sodir etiladigan
jinoyatla bo‘yicha dastlabki tergovning xususiyatlari: yu.f.n. ... diss.avtoref. – T.,
2006. – B. 11.
4. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Bakalavrlar uchun o‘quv qo‘llanma /
Chuchaev A. va boshqalar. - Moskva: Prospekt (TK Velbi), 2012. 54-bet.
5. Nishonov E.M. Bezorilik jinoyatini tergov qilishni takomillashtirish.
y.f.b.f.dok (PhD) dis. – T., 2024. – 60 b.
IV. Web-saytlar
1. https://lex.uz/docs/-1022944
2. https://Advice.uz
3. http://modernscience.uz/uz/post/detail/36312/
4. https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi/article/view/
27527

Купить