Bozor muvozanati va uning ahamiyati

Информация о документе

Цена	25000UZS
Размер	829.6KB
Покупки	1
Дата загрузки	10 Январь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Farshed Begimov

Дата регистрации 06 Декабрь 2025

5 Продаж

Bozor muvozanati va uning ahamiyati

Купить

$O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI BUXORO DAVLAT UNIVERSITETI IQTISODIYOT VA TURIZM FAKULTETI IQTISODIYOT KAFEDRASI « Mikroiqtisodiyot » fanidan KURS ISHI Mavzu: Bozor muvozanati va uning ahamiyati Bajardi: _______ __________ guruhi talabasi _________________ (imzo) (ismi sharifi) Kurs ishi himoya qilingan sana “____” __________2024 y. Baho “_____” ___________ Ilmiy rahbar: __________ ____________________ (imzo) (ismi sharifi) Komissiya a’zolari: __________ ____________________ (imzo) (ismi sharifi) __________ ____________________ (imzo) (ismi sharifi) Buxoro – 202 5 yil PAGE \* MERGEFORMAT 5$ $KURS ISHI UCHUN TAQRIZ Iqtisodiyot va turizm fakulteti Iqtisodiyot kafedrasi “Iqtisodiyot nazariyasi” fani Guruh............................................................................................................................... Talaba familiyasi va ismi-sharifi.................................... ............................... .................. Kurs ishi mavzusi............................................................................................................ ......................................................................................................................................... Kurs ishining tarkibi........................................................................................................ …………………………………………………………………………………………. Kurs ishi himoyasida talabaga berilgan savollar ro'yxati:................ …………………. .. ......................................................................................................................................... ........................................................................................................................................ . ……………………………………………………………………. ............................... . …………………………………………………………………….…………………… Jadval va grafik materialning miqdori (muhim chizmalarning ko’rsatgichi ) ...................................................................................... .….…………………… Kurs ishining ijobiy tomonlari............................................................ ….……………… ......................................................................................................................................... Kurs ishining kamchiliklari ....................................................................................... ......................................................................................................................................... . Kurs ishiga qo'yilgan baho.............................................................................................. Kurs ishiga rahbarning ismi-sharif i va i mzosi ........................... ....... ............................... PAGE \* MERGEFORMAT 5$ $Mavzu: Bozor muvozanati va uning ahamiyati MUNDARIJA Kirish…………………………………….….………………………………….....4 1-bob. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish davri va uning O‘zbekistondagi xususiyatlari. 1.1. O‘zbek modeli va uning tamoyillarini jahon tizimida tan olinishi ……………………………………………………………………….…… 1.2. Haqiqiy bozor munosabatlarini shakllantirish - o‘tish iqtisodiyotining mazmun - mohiyati ……………………………………………………………………………… 1.3 O’tish davridagi makrоiqtisоdiy beqarоr muvоzanat va uni bartaraf etish yo‘llari ……………..…………………...... 2-bob. O’zbekistonda bozor iqtisodiyotiga o’tish davridagi iqtisodiy holat tahlili 2.1. O’zbekistonda bozor islohotlarini amalga oshirish davridagi iqtisodiyoti tahlili ………………………………………………………………………….…. 2.2. O’tish davridagi boshqa davlatlar va O’zbekiston iqtisodiyotining qiyosiy tahlili 2.3. Yangi O‘zbekistonda milliy iqtisodiyotni rivojlanishi tahlili………….…. Xulosa………..…...…………………………………………………..….…….….. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati….…………………………………....……….. Ilovalar..…………………...………..……………..……………...……….….…… PAGE \* MERGEFORMAT 5$ $KIRISH Mavzu dolzarbligi: Bozor iqtisodiyoti bu erkin raqobatga asoslangan iqtisodiyot bo'lib resurslarga xususiy mulkchilik, iqtisodiy faoliyatda va tadbirkorlikda erkinlik, iqtisodiy jarayonlarni tartiblashda va uyg'unlashtirishda bozor mexanizmidan foydalanish bilan tavsiflanadi. Bozor iqtisodiyoti - tovar-pul munosabatlariga asoslangan, turli mulkchilikka hamda iqtisodiy erkinlikka tayangan va raqobat vositasida boshqarilib turuvchi demokratik iqtisodiyot. Bozor iqtisodiyoti insoniyat taraqqiyotida mavjud bo'lgan eng progressiv va istiqbolli tizimdir. Bozor iqtisodiyotining asosini tovar ishlab chiqarish tashkil etadi, chunki bu yerda natural xo'jalik emas, balki tovar xo'jaligi hukmron bo'ladi. Yaratilgan mahsulotlar va xizmatlar tovar shakliga ega bo'ladi, ya'ni ular bozorda oldi-sotdi qilish uchun yaratiladi. Bozor iqtisodiyotiga barter emas, balki tovar ayirboshlash, ya'ni oldisotdi yuritish xos. Shu bois natural iste'mol o'rniga tovar iste'moli ustuvorlik qiladi. Bozor iqtisodiyoti iqtisodiy liberalizm, ya'ni erkinlik, mulkiy erkinlik va xo'jalik yuritish erkinligiga asoslanadi. Bozor iqtisodiyotida yakka tartibda, o'z mulki va mablag'iga tayangan holda, korporativ, sherikchilik asosida yer, bino, inshootlar, mashinalarni ijaraga olish, pulni qarzga ko'tarib ish yuritish usullari mavjud bo'ladi. Bozordagi narx talabdan kelib chiqqan holda talab — taklif nisbati asosida shakllanadi. Bozor iqtisodiyoti iqtisodiy sub'yektlar alohidalashganidan ular manfaati to'qnashadi va shunday sharoitda raqobat paydo bo'ladi. Raqobat bozor iqtisodiyotini harakatga soluvchi kuch, uning rivojlanishini ta'minlovchi mexanizm hisoblanadi 1 . Bozor iqtisodiyoti boshqarishning iqtisodiy usullariga tayanadi. Bozor mexanizmi iqtisodiy rag'batlantirish mexanizmi bo'lib, uning asosiy vositasi puldir. Pul topishga intilish tovar va xizmatlarni ko'plab hamda sifatli qilib ishlab chiqarishni ta'minlaydi. Bozor iqtisodiyotida pul boylikning umumiy va eng qulay shakliga — hammabop iqtisodiy aloqalar vositasiga aylanadi. Bozor iqtisodiyoti tovar taqchilligi bo'lmagan, tovarlar mo'lko'lligi ta'minlanadigan iqtisodiyotdir. Hozirgi Bozor iqtisodiyoti madaniylashgan iqtisodiyot bo'lib, unga quyidagi belgilar xos: mulkiy xilma-xillik, tartiblanadigan iqtisodiyot, davlatning iqtisodiyotga aralashuvi, madaniy va xalol raqobat, kuchli hamkorlik aloqalari, iqtisodiy tangliklarning qisqa davrda va yengil kechishi, ommaviy farovonlik, ijtimoiy tabaqalanishning chuqur bo'lmasligi, o'ziga to'q va farovon yashovchi o'rtahol tabaqa mavqeining oshib borishi, ijtimoiy muvozanatning saqlanishi va fuqaroviy to'qnashuvlarga o'rin qolmasligi va boshqa. Bu belgilar hozirgi Bozor iqtisodiyotini harakterlaydi, lekin uning taraqqiyoti shu bilan cheklanmaydi. Bozor iqtisodiyoti modellari — bozor iqtisodiyotining turlari. Bozor iqtisodiyoti modellari modelning iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarga xos bo'lgan aralash iqtisodiyot, ijtimoiy bozor xo'jaligi va korporativ iqtisodiyot ko'rinishlari mavjud. Iqtisodiy tizim - iqtisodiy mahsulotni ishlab chiqarish, taqsimot, ayirboshlash va iste'mol jarayonida paydo bo'ladigan asosiy iqtisodiy munosabatlarning shakl va mazmunini belgilab beradigan, mamlakatda tarixan paydo bo'lgan yoki joriy etilgan, 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2022 yildagi Oliy Majlis va O‘zbekiston xalqiga Murojaatnomasi PAGE \* MERGEFORMAT 5$ $amal qiladigan tamoyillar, qoidalar, qonun yo'li bilan mustahkamlangan normalar majmui. Iqtisodiy tizim doirasida iqtisodiyot sub'yektlari, ishlab chiqarish omillari o'zaro munosabatga kirishadilar va bu munosabatlar ma'lum qonun- qoidalarga binoan boshqariladi. Iqtisodiy tizim faoliyati mulk, pul va pul tizimi, davlat va nodavlat tashkilotlari, korxona, soliq, daromad, reja, foyda kabi bir qator vositalar yordamida tashkil qilinadi. Kurs ishining maqsadi: Bozor iqtisodiyotiga o'tish sharoitida taqchillik va uni bartaraf etish vositalarini o’rganish Kurs ishining vazifasi: O‘zbek modeli va uning tamoyillarini, haqiqiy bozor munosabatlarini shakllantirish - o‘tish iqtisodiyotining mazmun – mohiyati, O’tish davridagi makrоiqtisоdiy beqarоr muvоzanat va uni bartaraf etish yo‘llarini o’rganish va O’zbekistonda bozor iqtisodiyotiga o’tish davridagi iqtisodiy holatini tahlil qilish Kurs ishining obyekti: Bozor iqtisodiyoti va o’tish davridagi makrоiqtisоdiy beqarоr muvоzanat Kurs ishining hajmi: Kurs ishi 42 betdan iborat: mundarija, taqriz, kirish qismi, 2 bobdan, 3 paragrafdan, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat PAGE \* MERGEFORMAT 5$ $I-bob . Bozor iqtisodiyotiga o‘tish davri va uning O‘zbekistondagi xususiyatlari. 1.1. O‘zbek modeli va uning tamoyillarini jahon tizimida tan olinishi Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotiga o‘tishdagi o‘zbek modelini amalga oshirish natijalari birinchi Prezident Islom Karimov tomonidan ilmiy asoslab bergan va amalda tatbiq etilgan mustaqillikning eng birinchi yillarida shakllantirilgan beshta tamoyilga asoslangan, bu o‘z navbatida taassurot qoldiradigan natijalari, yuqori sur’atdagi iqtisodiy o‘sishda ifoda etilgan mustahkam makroiqtisodiy barqarorlik iqtisodiyotning qayta o‘zgarish strukturasi miqyosi, eksportga mo‘ljallangan mahsulotlarning qo‘shilgan qiymat bilan o‘sishi va diversifikatsiyalash, chet el investitsiyalarini dinamik sur’atda jalb etish va boshqalar bayon etilgan. Hozirgi vaqtda iqtisodiy munosabatlar jihatidan oldingi qatordagi mamlakatlar birinchi navbatda o‘z oldiga qo‘ygan vazifalar ijtimoiy masalalrni xal qilishga qaratmoqdalar. Ijtimoiy yo‘naltirilgan iqtisodiyot – bu iqtisodiy tizim sifatida insonga, shaxsni rag‘batlantirishga, jamiyatning ijobiy salohiyatini realizatsiya qilishga qaratilgan. Bunday iqtisodiyotning maqsadi – alohida insonlarning va jamiyatning manfaatini butunlay garmonizatsiya qilishga erishishdir. Ijtimoiy yo‘naltirilgan iqtisodiyot asosan kishilarning ahloqiy ideallariga mos keladi, u xo‘jalik yuritishning ko‘proq dinamik va samarali shakli bo‘ladi. Hozirgi sharoitda aynan inson uchun mo‘ljallanganlik iqtisodiy o‘sishning omili hisoblanadi. Bu jahon iqtisodiyotining innovatsion rivojlanish bosqichiga kirganligi bilan bog‘liq, bu esa o‘z navbatida ishlab chiqarishning yuqori darajada fan-texnika asosida rivojlanishi, uning uzluksiz jarayonlarining sifatli mukammallashishi bilan xarakterlanadi, bu ishchilaridan yangicha darajada malakaviy ishlashini, ijodiy qabul qilishni va keladigan axborotlarni tahlil qilishni talab qiladi. Ijtimoiy yo‘naltirilgan iqtisodiyotni qurish vazifasi juda ham ko‘p mamlakatlarda hal bo‘lgan. Bu yo‘nalish bo‘yicha ancha ko‘proq oldinga ketgan mamlakatlardagi tajriba tahlili shuni aks ettiradi va quyidagi vazifalarni hal qilishga ijozat beradi: - shunday darajadagi farovonlikka erishish bo‘yicha har bir inson ijtimoiy-iqtisodiy malakasiga qaramasdan o‘zining qobiliyatini realizatsiya qilishi mumkin; - mehnat resurslarining professional-malakaviy darajasini oshirish va to‘g‘irlash; - iqtisodiyotda ijodiy faoliyatni kengaytirish va intensifikatsiyalash hisobiga mehnat sifatini o‘zgartirish 2 . Yuqorida aytib o‘tilganidek, bu savol juda ham katta ahamiyatga ega bo‘lganligi sababli, bunga javobni uzoq tarixdagi sobiq ittifoq tarkibida bo‘lgan, hozirgi mustaqil davlatlarning birgalikda boshidan o‘tkazgan voqealardan izlaymiz. Ma’lumki, 1917 yilda sobiq ittifoqning ijtimoiy- siyosiy va iqtisodiy hayotida juda katta, XX asrning eng muhim 2 Sh.Shodmonov -Iqtisodiyot nazariyasi: darslik. Toshkent: 2020. PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $voqeasi sodir bo‘lgan edi. Ya’ni sotsializm revolyutsiya orqali g‘alaba qozongan bo‘lib, bu kapitalizmni sotsializm bilan almashtirish edi. Lekin bu tarixiy yangilikka, ancha yuqori darajadagi jamiyat tizimiga o‘tishga zaruriy texnikaviy, tashkiliy va madaniy shart- sharoitlar yaratilgan edi. Qisqa tarixiy muddatda sobiq ittifoqda zamonaviy sanoat ishlab chiqarishi, xalq xo‘jaligini planli ravishda tashkil etish ishlari harakat qila boshladi, madaniy revolyutsiya o‘tkazildi. Ammo bu qayta qurishlar aholining turmush tarzi past darajadagi, demokratiya va fuqarolar huquqining yo‘qligi tufayli o‘tkazilgan edi. Sobiq ittifoqda 30-yillardan boshlab ijtimoiy tizim tasdiqlangan edi, bu tizim ancha keyin, «kazarma sotsializmi» nomi bilan atalgan edi. Aniqroq aytganda, gap davlat sotsializmi to‘g‘risida ketayapti. Davlat sotsializmi – shunday ijtimoiy-iqtisodiy tizimki, bu uchun yakka hokimlik xarakterida davlat shaklidagi mulkni jamiyat birgalikda o‘zgartiriladi. Hamma munosabatlar tizimi o‘zlashtirilishi xo‘jalikdan foydalanish va umumiy mulkni iqtisodiy realizatsiya qilish davlat qo‘lida bo‘lgan. Iqtisodiyotni to‘liq davlatlashtirish quyidagi hal etuvchi asoslarda ifodalangan: a) xalq mulki – ishlab chiqarish vositalari haqiqatan ham davlat monopoliyasi asosida o‘zlashtirilgan edi; b) davlat ijrochi apparati xo‘jalik monopoliyasini va butun iqtisodiyotda boshqarishni qo‘liga olgan edi; v) u maksimal darajada o‘z qo‘lida hamma korxonalarda ishlab chiqarilgan asosiy mahsulotlarni va moliya resurslarni markazlashtirigan edi. Hamma ishchilar va xizmatchilar davlat tomonidan yollanib ishlay boshladi, mehnatkashning moddiy sharoitlardan va uning natijalaridan, ishlab chiqarishni boshqarishdan uzoqlashishi (ular xo‘jalikni hal etishda faqat maslahatchi huquqiga ega bo‘lgan) va yuqori organlarning qarorlarini oddiy ijro etuvchilarga aylangan. Mehnatkashlar davlat mulkiga egamiz, «hech kimniki emas», deb qaraganlar va uni iqtisodiy realizatsiya qilishni yaxshilamoqqa moddiy qiziqmas edilar. Lekin davlatning barcha tomonlama iqtisodiy hukmronligi ishlab chiqarishning ob’ektivlik bilan haqiqatan ham mojaroda bo‘lgan edi. Demak, iqtisodiyotni davlatlashtirish va umuman sotsializm tizimining yuksak darajadagi modelini yuqorida aytib o‘tilganlardan kelib chiqqan holda tahlil qilsak, uning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat bo‘ladi: Mulkchilikdagi hamma huquq davlatga taalluqlidir, bu degani, «Umumxalq mulki». Xususiy mulk tugatiladi. Xo‘jalik nima, qanday va kim uchun ishlab chiqariladi deganda umummarkazdan boshqariladi va hal etiladi deyish mumkin, iqtisodiyot umuman latent holatga ega edi. Bozor mexanizmi markazlashtirilmagan sistema aloqalari sifatida baholi qudrat signal asosida tugatiladi. Markazdan boshqariladigan xo‘jalik tizimida transaksion sarf-xarajatlar yo‘q bo‘ladi. Albatta, shuni aytish kerakki, «Transaksion sarf-xarajat» termini T.Mor, R.Ouen, PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $marksizm-leninizm davrlarida ham ishlatilmagan edi. Ulardan tashqari sotsializmning yuksak modelida ma’muriy buyruqbozlik iqtisodiyotda asosiy o‘rin egallashi – bu markazlashgan, yuqoridan planlashtirish, bu yerda byurokratlar faoliyati, ya’ni davlat apparatining sifati, ular qabul qilgan qarorlarining sifati to‘g‘risida gap ketadi, shuning bilan birgalikda, davlat apparatining sifati tushunchasida ularning, ya’ni boshqaruv organlarining qarorlarni qabul qilish jarayonlaridagi yetarli ma’lumotga ega bo‘lib va ularning puxta, qobiliyatli darajada bu qarorlarini hayotga chiqarishi tushuniladi. Davlat apparatining sifatiga ta’sir etuvchi asosiy omillar va uni aniqlovchilar: davlat mansabdorlarining ichki va tashqi axborotlaridan xabardor bo‘lishi, ularning malakali, ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlarni qobiliyatli adekvat ravishda qabul qila olishlari, huquqiy normalari, moddiy rag‘batlantirish miqdorlari va hokazolar. Kerakli qonunlarning aniq emasligi, yo‘qligi, beqarorlik, o‘zgaruvchanlik, beqarorlik bular har qanday davlatda ham korrupsiyaga olib keladi. Korrupsiya ma’lumki, bu rahbarlar (katta-kichik) chinovniklarning sotqinligi, pora olishi va berishidir. Albatta, har qanday xo‘jalik tizimi rivojlanish uchun axborot – informatsiya olishga majbur bo‘ladi. Agarda bozor xo‘jaligida shunday axborot narx-navo bo‘lsa, unda ma’muriy buyruqbozlik tizimida yoki sotsialistik xo‘jalikda informatsiya rolini buyruq (norma, plan) bajaradi. Har qanday ishlab chiqaruvchi o‘zining xo‘jalik faoliyati jarayonida bir qancha cheklanish bilan to‘qnashadi. Vengriya iqtisodchisi Yanosh Kornai uchta guruhiy cheklanishni ajratadi: shartlangan resurslar bilan cheklanish, shartlangan talab bilan cheklanish va budjet bilan cheklanish. Birinchisi, moddiy yoki jismoniy cheklanishni ifoda etadi (xom ashyo, mashina va asbob- uskunalar, malakaga ega bo‘lgan ishchilar). Ikkinchisi, cheklash jismoniy zaruriyani ifoda etmasdan, balki xo‘jalik sub’ektlarining qonuniy xulqini ifoda etadi. Budjet bilan cheklanish korxonalar uchun – bu korxonalar xarajatlarining umumiy summasi ularning ixtiyoridagi umumiy summaga to‘g‘ri kelishi bilan bog‘liqligi, ya’ni bu yerda asosiy prinsip korxonalarning xarajatlari o‘zlarining daromadlari bilan qoplanishi shart. Bularni ikkita tipdagi korxonalar misolida ko‘rib chikish mumkin: 1. Klassik kapitalizmdagi mukammal raqobat sharoitida harakat qiluvchi korxona. 2. An’anaviy sotsialistik korxona. Bu ma’muriy buyruqbozlik tizimi sharoitida o‘zining yuksak modelida, eng markazlashgan direktivlarga bo‘ysunish bilan harakat qiladi. PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $1-jadval Ikki «sof» tipdagi korxona va harakatdagi cheklanishlar 3 Cheklanish sharti Klassik kapitalistik korxona An’anaviy sotsialistik korxona Resurslar bilan cheklanish Kam samarali bo‘lib turadi Deyarli hamma vaqt samarali; talab cheklanishiga qaraganda ancha tor Shartlangan talab bilan cheklanish Deyarli hamma vaqt samarali resurs cheklanishiga qaraganda ancha tor Kam samarali bo‘lib turadi Budjet bilan cheklanish qattiq Yumshoq Ishlab chiqarish Avtonom korxona Direktiv: yuqori Plani Plan mustaqil shakllanadi Organlar ko‘rsatmasi bilan Bu jadvaldan qanday xulosa chiqarish mumkin? Bu shunday: klassik kapitalistik korxonalar o‘zining asosida talab bilan cheklanadi, sotsialistik korxonalar faoliyati esa, resurslar bilan. Shuning uchun ham kapitalistik iqtisodiyotni cheklangan talab deyish mumkin, sotsialistik iqtisodiyotni resurslari cheklangan, deb aytish mumkin. Umuman, iqtisodiyotni davlatlashtirish ishlab chiqarishning haqiqiy miqdorini umumlashtirish va davlat mulkining absolyut hukmronligi o‘rtasidagi ziddiyotni toydirishni ko‘proq kuchaytiradi. Umuman iqtisodiyotni davlatlashtirish – bu ishlab chiqarishni umumiylashtirishda, mulkchilikda davlat hukmronligini, barcha mehnatkashlarni tubdan qiziqtirishda va ular mehnatining natijalarini davlat tomonidan o‘zlashtirilishi tomonlar o‘rtasidagi ziddiyatlarning ko‘chayib ketishiga sabab bo‘lgan edi. Bu ziddiyatlar mulkni davlat tassarrufidan chiqarish yo‘li bilan hal bo‘lishi mumkin edi, ya’ni – bu davlat mulkini xususiylashtirish deganidir. Davlat mulkini xususiylashtirish 3 H. Mamedov, N. Muminov, A. Umarov, A. Ismailov -Iqtisodiyot nazariyasi: darslik. Toshkent: “BOOKMANY PRINT” nashriyoti, 2022. PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $quyidagilarni bildiradi: a) mulkchilik munosabatlarining hamma sohalarida davlat monopoliyasini tugatish va bu sisemada davlat qismini ob’ektiv zaruriyat miqdorigacha yetkazish; b) davlat shaklidagi har xil o‘zlashtirishni boshqa turdagi mulkchilikka o‘zgartirish. Davlat mulkini xususiylashtirish natijasida mulk shakllarida plyuralizim paydo bo‘ladi: 1-rasm. Xususiylashtirishdan keyingi mulk shakllari 4 Eng oddiy va boshlang‘ich mulkchilik xususiy mehnatga asoslangan bo‘ladi. Bu hamma fuqarolar uchun qulay bo‘lgan mulkchikdir. Butun dunyo iqtisodiyotining tarixiy tajribasi shuni ko‘rsatadiki, agar inson mulkdor bo‘lsa, u, boyliklarini ko‘paytirish uchun ijodkorlik qobiliyatlarini to‘liq ochish imkonini beradi. Mulkka egalik qilmoq, foydalanmoq, o‘zlashtirish va tasarruf etmoq huquqi davlatning to‘g‘ridan-to‘g‘ri aralashuvidan ozod qiladi, mulkning umumiy qismi rivojlanishi tufayli xo‘jalik demokratiyasi kengayadi. Bunday turdagi o‘zlashtirishga aksiyadorlik jamiyatining, kooperativlar, xo‘jalik uyushmalari (konsernlar, konsorsiumlar, ittifoqlararo, tarmoqlararo, mintaqaviy uyushmalar, xo‘jalik shirkatlari) kiradi. Shunday qilib shaxsiy, jamoa va jamiyat manfaatlari mustahkam birlashadi. Davlat mulkini isloh qilishning boshlanishi davlat sotsializmidan yangi ijtimoiy- iqtisodiy tizimga o‘tishni anglatadi. Albatta, buning natijalari haqida gapirish uchun hali ertaroq, lekin O‘zbekistonda shu qisqa vaqt ichida amalga oshirilgan iqtisodiy islohotlar natijasiga erishilgan ko‘rsatkichlar, tarixda teng yo‘q o‘zgarishlar ko‘p narsadan darak beradi. Sof kapitalizm modelidan farqli ravishda, bizning iqtisodimizni aniqrog‘i, aralash iqtisodiyot deb tavsiflasa bo‘ladi. Bozor tizimi asosida xususiy sektorning harakat qilishi davlat sektorlarining 4 H. Mamedov, N. Muminov, A. Umarov, A. Ismailov -Iqtisodiyot nazariyasi: darslik. Toshkent: “BOOKMANY PRINT” nashriyoti, 2022. PAGE \* MERGEFORMAT 6Qo‘shma korxonalar Umumiy qismXususiy mehtat Umumiy birliklar (davlatlashtirish)Kapitalistik xususiyat MULK SHALLARI$ $boshqacha ko‘rinishidir. Shunday qilib, hozirgi hamma bozor tizimlari – bu aralash tizimdir, ya’ni qayerda, nima ishlab chiqarish, qancha va kim uchun, degan savollarga javobni hukumat va bozor birgalikda beradi. O‘zbekistonda iqtisodiy islohotlarni o‘tkazish davrida bozor iqtisodiyoti sub’ektlarining davlatdan ma’lum darajada erkin bo‘lishi to‘g‘risidagi fikr ustun turadi: davlat buyurtmalarining kamayishi, qishloq xo‘jaligining davlat tomonidan to‘liq moliyalashtirish, xususiy sektorlar ishiga davlatning aralashuvi, tadbirkorlar faoliyatini erkinlashtirish, ularni bank kreditlari bilan ta’minlash va hokazolar shular jumlasidan. Albatta, bozor munosabatlariga o‘tish davrida va umuman, aralash iqtisodiyotda davlatning roli so‘zsiz yuqori turadi. Iqtisodiyotni barqarorlashtirish, ish bilan bandlik va inflyatsiya miqdorini, iqtisodiy o‘sish darajasini nazorat qilish bularning hammasi davlatning asosiy vazifasidir. Shu bilan birga, quyidagilar uning vazifalari sirasiga kiradi: –Bozor tizimining samarali harakat qilishiga ta’sir qiluvchi hukumat bazasini ta’minlash. –Raqobatni himoya qilish; antimonopoliya qonunlarini chiqarishi. –Aholi o‘rtasida daromadlarni qayta taqsimlash. –Strategik tarmoqlarda tabiiy muhit himoyaga resurslar taqsimotini ta’minlash. Shuning uchun ham sobiq ittifoqdan mustaqil bo‘lib ajralib chiqqan, o‘z yo‘llarini tanlagan davlatlar, jumladan, O‘zbekiston ham yangi iqtisodiy munosabatlar tizimini yaratish, iqtisodiy o‘yin qoidasiga rioya etgan holda shaxsiy manfaati uchun qonun doirasida harakat kilib, O‘zbekiston davlati va xalqining mustahkam rivojlanishi va iqtisodiy o‘yin qoidasi aynan O‘zbekistonning xususiyatlarini: ham geografiyasini, ham iqlimini, ham tarixini, ham falsafasini, ham dinini, ham genofondini, ham ko‘pgina boshqa omillarini hisobga olishi shart. Biz faqat shundagina erkin iqtisodiy sharoitda ravnaq topishimiz mumkin. Shu maqsadda, O‘zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirish uchun davlat asosiy tartibga solish rolini ko‘chaytrimoqda va chora-tadbirlar qo‘llamoqda. Iqtisodiyotda quyidagi tarkibiy o‘zgarishlar ta’minlanmoqda: Davlatning bu aralashuvi asosan, investitsiya loyihalarida tanlov va kontrakt tizimlaridan samarali foydalanib, ularni realizatsiya qilishga umumdavlat ehtiyoji uchun mahsulotlarni yetkazib, buyurtmalarni kerakli joylarda joylashtirgan yuksak texnologiyalarni rivojlantirish va ishlab chiqarishda ilm-fan rolini qo‘llab-quvvatlashda kichik va o‘rta biznesga ko‘maklashishdan iborat. Iqtisodiy islohotlar ikkinchi va asosiy bosqichining vazifalari va ustuvor yo‘nalishlari bu davlat mulkini xususiylashtirish sohasida boshlangan ishni oxiriga yetkazishdan, ishlab chiqarishning pasayishiga barham berish va makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, ham korxonalar, ham tarmoqlarning, umuman, davlatning iqtisodiy va moliyaviy barqarorlikka erishishi, milliy valyuta – so‘mning yanada mustahkamlash va iqtisodiyotimiz tarkibiy tuzilishini tubdan o‘zgartirish, xomashyo yetkazib berishdan tayyor mahsulot ishlab chiqarishga o‘tish, uning sifatini va raqobatga PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $bardoshligini jahon bozori talablari darajasiga yetkazishdan iborat edi. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak islohotlarning birlamchi natijalari quyidagilardan iborat: • Davlatning mustaqillikka erishishi va uning mustahkamlanishini. • Demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatining shakllanib borayotganligini. • O‘z taraqqiyot yo‘liini aniqlab olgani, bozor islohotlarini muvaffaqiyatli o‘tkazib borayotganligini. • Kuchli ijtimoiy siyosatni amalga oshirlayotganligini. • Jamiyatning ma’naviy yangilanayotganligini. • Madaniy qadriyatlarni saqlash va rivojlantirishni. • Insoniyat, jamiyat kelajagi bo‘lgan sog‘lom avlod uchun kurashni. • Mamlakat xalqaro obro‘-e’tibori oshib, jahon miqyosida aloqalarning rivojlanayotganligini. • Siyosiy barqarorlik, fuqarolar osoyishtaligi va millatlararo hamjihatlikning saqlanib turganligini. • Kuchli davlatdan kuchli fuqarolik jamiyatiga o‘tilayotgani va kuchli yaratuvchi shaxs - inson omili va inson kapitaliga asosiy e’tibor qaratilayotganini 5 . 1.2. Haqiqiy bozor munosabatlarini shakllantirish - o‘tish iqtisodiyotining mazmun - mohiyati Rejali iqtisodiyotda tovar - pul munosabatlari rasman mavjud bo‘lgan. Ammo pul, narx-navo, oldi-sotdi bitimining tashqi ko‘rinishi ortida haqiqiy bozor mexanizmi turmas edi. Talab narx-navoga ta’sir o‘tkazmasdi, muvozanatli narxlar, raqobat bo‘lmagan. Narxlar markazlashgan holda sarf- xarajatlar asosida shakllanardi, ular jahon bozoridan ajralib kolgandi. Nisbiy narxlar ishlab chiqarish mutanosibligini aks ettirardi. Shuning uchun bozor ko‘rinishlarini ma’muriy - buyruqbozlik (rejali) tizimi ta’siridan ozod qilish, ya’ni iqtisodiyotni, erkinlashtirish haqiqiy bozor munosabatlariga o‘tish yo‘lidagi asosiy chora bo‘lishi lozim. Xalq xo‘jaligida iqtisodiyotning ichki munosabatlarini erkinlashtirish uch shart bilan bog‘liq. Birinchidan, narx - navoning shakllanish jarayonini markaziy boshqaruvdan ozod qilish - erkinlashtirishning eng muhim, birlamchi shartidir. Ikkinchidan, jismoniy va huquqiy shaxslar uchun savdo erkinligi joriy etilishi kerak. Uchinchidan, erkinlashtirishning tub va murakkab sharti - ishlab chiqaruvchilarning faoliyatini bozor talablariga (ehtiyojga) bo‘ysundirishdir. Ana shu o‘zgarishlarning hammasi rejali iqtisodiyotda mavjud bo‘lgan xo‘jalik yuritish tizimini, odamlarning turmush tarzi va tafakkurini keskin o‘zgartiradi, jamiyatda murakkab muammolarni va 5 Sh.Shodmonov -Iqtisodiyot nazariyasi: darslik. Toshkent: 2020. PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $ziddiyatlarni keltirib chiqaradi. Narx-navoning «qo‘yib yuborilishi» darhol ularning jiddiy ko‘tarilishiga olib keladi, bu odamlarning haqiqiy daromadlari qisqarishini, aholi turmush darajasi pasayishini, iste’mol tuzilishining o‘zgarishini anglatadi, korxonalar uchun xom ashyo va materiallarni xarid kilishda, maosh to‘lashda jiddiy muammolarni keltirib chiqaradi. Masalan, 1992 yilning faqat yanvar oyida iste’mol narxlari 1991 yilning dekabr oyiga qaraganda 3,5 barobar ko‘tarildi, ayni vaqtda shu davrda haqiqiy maoshlar atigi 40 ga ko‘paydi. 1992 yilning yanvarida tovar oborotining jismoniy hajmi 1991 yilning yanvaridagi hajmning uchdan bir qismini tashkil etdi. Umuman 1992 yil mobaynida iste’mol narxlari 25 barobardan ziyodga ko‘tarildi. Nazariyada narxlarni qo‘yib yuborishning ikki varianti: biryula (shok holatiga soluvchi) va asta - sekin (darajalashtirib) qo‘yib yuborish variantlari ajratiladi. Aslida haqiqiy erkinlashtirish siyosati «aralash» xususiyatga ega bo‘lib, u yoki bu variant tomoniga egib turadi. Erkinlashtirishdan avvalgi bozor munosabatlari naqadar sust rivojlangan bo‘lsa, «shok holati» variantining samarasi shu qadar kam bo‘ladi. Shu ma’noda olganda, O‘zbekistonda narxlarni erkinlashtirish jarayoni nisbatan qisqa vaqtda o‘tgan bo‘lishiga qaramay, Markaziy va Sharqiy Yevropadagi ko‘pgina mamlakatlarga nisbatan qiyinroq kechdi. 1992 yilning yanvariga kelib ishlab chiqarishga mo‘ljallangan tovarlar (elektr quvvati va transport narxi bundan mustasno) narxining 80 foizi, iste’mol tovarlari narxining 90 foizi erkinlashtirildi. Ishlab chiqarishga mo‘ljallangan tovarlar aksariyatining narxi 5 barobar ko‘tarildi. Shundan keyin ham narx-navoning ko‘tarilish jarayoni davom etdi. 1996 yilning boshlariga kelib narxlarni erkinlashtirish amalda tugallandi. Iqtisodiyotni erkinlashtirish ishlab chiqarish sohasida keskin qarama- qarshiliklarni keltirib chiqaradi. Birinchidan, bir talay korxonalar, ayniqsa harbiy-sanoat majmui tarmoqlaridagi davlat buyurtmasi bo‘yicha ishlashga ko‘nikkan korxonalar darhol o‘z mahsulotlariga xaridorlarni yo‘qotishadi. Ikkinchidan, bozor sharoitlariga tushib qolgan korxonalar ko‘pincha bozorda raqobatga, ayniqsa xorij mahsulotlari bilan musobaqalashishga qodir emasligi ma’lum bo‘lib qoladi. Uchinchidan, mahsulotni sotish borasidagi qiyinchiliklar xom-ashyo va materiallarni xarid qilish muammosini, ya’ni faoliyat yuritish muammosini keltirib chiqaradi. To‘rtinchidan, ishlab chiqaruvchilarning mushkul ahvoli aholi talabining qisqarishi natijasida yanada og‘irlashadi. Beshinchidan, ilgari davlatdan yordam olib turgan ishlab chiqarishlar (birinchi navbatda, qishloq xo‘jaligi) ayniqsa og‘ir ahvolga tushib qoladi. Oltinchidan, iqtisodiyotni erkinlashtirish rejali tizimning yuqoridan berilgan topshiriqlarini bajarishga, mahsulot realizatsiyasi va zarur resurslarni olish haqida o‘ylamaslik sharoitida tarbiyalangan eski direktorlar korpusiga g‘oyatda zid edi. Mamlakat tashqi iqtisodiy aloqalarini erkinlashtirish mutlaqo zarur, iqtisodiyot ichki munosabatlarini erkinlashtirishning mantiqiy oqibatidir. Iqtisodiyotda samarali bozor mexanizmi ana shu iqtisodiyot jahon bozor munosabatlari bilan yaqin aloqada bo‘lgan taqdirdagina tashkil etilishi mumkin. Bundan tashqari, shu o‘rinda turli PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $mamlakatlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar iqtisodiy va huquqiy ko‘rinishlarining ma’lum uyg‘unligi muhimdir. Tashqi iqtisodiyotni erkinlashtirish o‘tish jarayonidagi o‘zgarishlarni amalga oshirish vaqtida yordam berish imkoniyatlarini kengaytiradi, o‘tish iqtisodiyoti vazifalari hal etilishini jadallashtiradi. Mamlakatga xorij investitsiyalari kirib kelishini kengaytirish tashqi iqtisodiy aloqalarni davlat tasarrufidan chiqarish, import borasidagi rahnamolik chegaralarini olib tashlash, eksportni erkinlashtirish (bojlar, kvotalar, litsenziya va imtiyozlarni bekor qilish) milliy valyuta konvertatsiyasini ta’minlash ana shunday erkinlashtirishning asosiy ko‘rinishlaridir. Tajriba shuni ko‘rsatadiki, ana shu ko‘rinishlarning hammasi ishlab turgan bozor mexanizmi samaradorligini oshiradi. Lekin, shuni ta’kidlash kerakki, ulardan rivojlangan bozor iqtisodiyotida to‘liq foydalanilmaydi. Davlat milliy ishlab chiqarishni himoya qilish maqsadlarida ma’lum cheklashlarni qo‘llaydi, bojxona tariflaridan keng foydalanadi, turli xil ta’qiqlarni joriy etadi. Bu bozor mexanizmi tarkib topish jarayonini boshdan kechirayotgan, mavjud ishlab chiqarish shart-sharoitlariga hali mos bo‘lmagan o‘tish iqtisodiyotiga aloqador bo‘lishi o‘z - o‘zidan ayondir. O‘zbek modelining ikkinchi bosqichida to‘rtinchi strategik vazifa – iqtisodiyotimiz strukturasini tubdan o‘zgartirish, xomashyo yetkazib berishdan tayyor maxsulot ishlab chiqarishga o‘tish, uning sifatini va raqobatga bardoshligini jahon bozori talablari darajasiga yetkazishdan iborat. Shuning uchun o‘tish iqtisodiyotida tashqi iqtisodiy erkinlashtirish siyosati nihoyatda maqbul bo‘lishi, ya’ni, bir tomondan, millatning ichki bozor munosabatlari jadal rivojlanishini va uning jahon xo‘jaligiga oson kirib borishini ta’minlashi, ikkinchi tomondan, mamlakat ishlab chiqarishining rivojlanishiga zarar yetkazilishiga yo‘l qo‘ymasligi kerak. Umuman, O‘zbekistonda mazkur sohadagi o‘zgarishlar aynan barcha yo‘nalishlardagi tashqi munosabatlarni erkinlashtirish bilan bog‘liq bo‘ldi. Bir necha, o‘n yilliklar mobaynida birinchi marta chet el kapitalining oqib kelishi uchun rasman keng imkoniyatlar ochildi. Ayrim korxonalar va shaxslarning tashqi iqtisodiy operatsiyalarni amalga oshirishiga ruxsat berildi. Markazlashgan import va eksport keskin qisqartirildi. 1992 - 1996 yillar mobaynida amalda O‘zbekiston eksportiga bojlar, kvotalar, litsenziya va imtiyozlar bekor qilindi. Rubl konvertatsiya qilinishini ta’minlash bo‘yicha qator salmoqli qadamlar qo‘yildi. Shu bilan birga, aytib o‘tilgan ko‘rinishlarning qarama - qarshiligi O‘zbekiston iqtisodiyotini tashqi iqtisodiy erkinlashtirish jarayoni qiyinchiliklar bilan kechganligini izohlaydi. Jumladan, chet el tovarlari importi uchun keng yo‘l ochib qo‘yilishi milliy ishlab chiqarishga jiddiy zarar yetkazdi. Buning oqibatida hukumat rahnamolik qilib, tovarlarning yalpi va alohida guruhlarini himoya qilishni (importga tariflarni) kuchaytirish to‘g‘risida qaror qabul qildi. Ichki va jahon narxlari o‘rtasida farq bo‘lgani holda (jumladan, neft, ayrim metallarga) eksportga kvota va litsenziyalarning bekor qilinishi asossiz ravishda ko‘p miqdorda daromad olinishini, kapitalning chet elga «chiqib ketishi»ni keltirib chiqaradi, bu o‘z navbatida ma’lum darajadagi davlat nazorati saqlab qolinishini taqozo etadi. Rublning qisman konvertatsiyasi g‘oyasi iqtisodiyot PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $barqaror bo‘lmagan bir sharoitda uning, «dollarlashtirilishi»ni, aholining o‘z mablag‘larini dollarga o‘tkazishi o‘sishini keltirib chiqaradi. Mazkur sohadagi siyosat va uning natijalari qarama-qarshiligi, boshqacha qilib aytganda, bevosita tashqi iqtisodiy erkinlashtirish xususiyatlarini o‘zida aks ettirdi. Haqiqiy bozor munosabatlarini shakllantirishning muhim vazifalaridan biri - bozor infratuzilmasi institutlarini tashkil etishdir. Bozor iqtisodiyoti - o‘n millionlab ishlab chikaruvchilar va iste’molchilar o‘zaro aloqalarining g‘oyatda murakkab mexanizmidir. Bozor infratuzilmasi - tovar va pul oqimlari harakatini tashkil etish, ularni vaqt va mintaqa jihatlari bo‘ylab, bozor mexanizmi uzluksiz faoliyat ko‘rsatishi ehtiyojlarini hisobga olib taqsimlash yo‘li bilan ana shu mexanizmga xizmat ko‘rsatuvchi iqtisodiy va huquqiy (bu juda muhim) muassasalar (institutlar) tizimidir. O‘tish iqtisodiyotida turli bozorlarni (tovarlar, mehnat, kapital bozorlarini) shakllantirish jarayonida asta - sekin tegishli institutlar: tovar va mehnat birjalari, turli xil mehnat bilan ta’minlash va kadrlarni qayta tayyorlash byurolari, fond va valyuta birjalari vujudga keladi, sifat jihatidan yangi bank tizimi tarkib topadi. O‘tish iqtisodiyotida bozor infratuzilmasi institutlarini shakllantirish bir qator o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Birinchidan, ularning aksariyati yangitdan, «bo‘sh joy»da tashkil etiladi. Masalan, kerakli iqtisodiyot yillarida tovar, fond va valyuta birjalari bo‘lmagan. Ikkinchidan, shu munosabat bilan, ularning tashkil etilish soni bozor ehtiyojlariga mos bo‘lmaydi. Jumladan, 1996 yilning 1 yanvariga kelib O‘zbekistonda 26 ta tijorat banki faoliyat yuritar edi, shuni ta’kidlash kerakki, shundan avvalgi bir yil mobaynida ularning soni to‘rtdan bir barobarga ko‘paydi, bungacha mavjud bo‘lgan banklarning aksariyati xonavayron bo‘ldi. Barcha banklarning yarmidan ko‘pini mayda, g‘arb banklari bilan raqobatlashishga qodir bo‘lmagan banklar tashkil etar edi. Uchinchidan, dastavval, barcha institutlar ham o‘zlariga tegishli vazifalarni o‘rinli bajarmaydi. Jumladan, bu ommaviy xom ashyo va oziq-ovqat tovarlari bo‘yicha tovar bitimlarini tashkil etish bilan shug‘ullanishi kerak bo‘lgan tovar birjalariga taalluqli. O‘zbekistonning birdaniga ko‘p miqdorda tashkil topgan dastlabki birjalari (faqat 1992 yilning o‘zida 4taga yaqin tovar birjalari ro‘yxatga olingan) har qanday tovarlar oldi- sotdisi bilan shug‘ullangan. To‘rtinchidan, bunday institutlarning tashkil etilishi ba’zan tegishli huquqiy asoslarsiz kechgan, bu ularning faoliyat yuritishini qiyinlashtirdi, ko‘p sonli suiste’mollarga olib keldi. Beshinchidan, buni alohida ta’kidlash kerak, mazkur sohada tovlamachi tashkilotlar, moliyaviy piramidalar va hokazolar juda ko‘payib ketdi. Bank tizimida tub o‘zgarishlar kechadi. Rejali iqtisodiyotga xos bo‘lgan yagona davlat bank tizimi o‘rniga ikki darajali, bozor iqtisodiyoti ehtiyojlariga javob beradigan tizim tarkib topadi. Uning quyi darajasini ishlab chiqaruvchilar bilan iste’molchilar o‘rtasida vositachi rolini bajaruvchi (bozor infratuzilmasining ko‘pchilik boshqa institutlari ham shu vazifani bajaradi) tijorat banklarining keng shahobchasi tashkil etadi. Ularning faoliyatini O‘zbekiston Markaziy banki hisob-kitob stavkalari va zahiralarning majburiy me’yorlarini belgilash yo‘li bilan boshqaradi. Bunday o‘zgarishlar rejali iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga o‘tayotgan barcha mamlakatlar uchun xos. PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $Bozor iqtisodiyotiga o‘tish - o‘ziga xos, ikki tomonlama jarayon. Bir tomondan, dastavval, mamlakatlar o‘z «bozori», bozor aloqalari tizimini shakllantirishlari: narxlarning erkin shakllanishi, savdo - sotiq erkinligi, raqobat munosabatlari, tegishli bozor infratuzilmasini ta’minlashlari zarur. Ikkinchi tomondan, bu juda murakkab, ishlab chiqarish sohasini o‘zgartirishlari, unda erkin tadbirkorlik asosida ish yurituvchi sub’ektlarning raqobat munosabatlarini ta’minlashga qodir bo‘lgan yetarli miqdordagi xo‘jalik sub’ektlarini tashkil etishlari kerak. Bozorga o‘tishning bu yo‘nalishi rejali iqtisodiyotga xos bo‘lgan mulkchilik munosabatlarini jiddiy ravishda o‘zgartirish bilan bog‘liq. Rejali iqtisodiyotda ishlab chiqarish vositalariga egalikning ikki ko‘rinishi: davlat (umumxalq) va jamoa xo‘jaligi - kooperativ ko‘rinishlari ajralib turadi. Bundan tashkari, fuqarolarning iste’mol buyumlaridan iborat shaxsiy mulklari mavjuddir. Ammo ana shu shakllarning tub jihati davlatning ustuvorligi, ya’ni hayot va faoliyatning ruxsat berilmagan barcha ko‘rinishlari davlat tomonidan tugatilishi, iqtisodiy munosabatlarning barcha sohalarida totalitar nazoratning hukmronligi edi. Ayniqsa, bu xalq xo‘jaligidagi barcha mehnat vositalarining 90 foizini o‘z ichiga olgan bevosita davlat mulki doirasida yaqqol namoyon bo‘lardi. Shu bilan birga kooperativlar mulkining rivojlanishi ham Davlat Ko‘rsatmalari bilan tartibga solinardi. Fuqarolarning shaxsiy mulki ham (bog‘ hovlisining kattaligi, undagi uyning balandligi va hokazolar) davlatning cheklashlari va ta’qiqlari bilan «qamrab olingan» edi. Shuning uchun rejali iqtisodiyotda shakllangan mulkiy munosabatlarni o‘zgartirishning asosiy mazmuni bu aytib o‘tilgan davlat ustuvorligini yengib o‘tish, ya’ni shu sohadagi totalitar davlat hukmronligini tugatishdir. Davlat tasarrufidan chiqarish mulkka egalikning barcha ko‘rinishlarini qamrab oladi. Bevosita davlat mulki doirasida bu, avvalambor, amaldagi uning monopoliyasini bartaraf etishda, mulkka egalikning boshqa ko‘rinishlariga «ruxsat berilishida» - mulkka egalik ko‘rinishlarining plyuralizmida namoyon bo‘ladi. Keyinchalik, saqlanib qolgan davlat korxonalari o‘z faoliyati xususiyatlarini tubdan o‘zgartirishdan tijoratlashtirish shart-sharoitlariga, rejali boqimandalik shakllaridan (yordam pullari, imtiyozlar, qulay narxlar, qat’iy buyurtmalar va hokazolardan) voz kechishlari; xo‘jalik yuritishning boshqa ko‘rinishlari bilan teng shart-sharoitlar, jumladan, qat’iy budjet cheklanishlariga o‘tishlari, jadal harakat qilish maqsadlarida tijorat ko‘rinishlaridan keng foydalanishlari zarur. Nihoyat, mazkur sohadagi davlat tasarrufidan chiqarishning yo‘llaridan biri - xususiylashtirish, ya’ni mulkka egalikning davlat ko‘rinishini shaxsiy egalikka almashtirishdir. Kooperativ mulk bozor tizimiga ham xos. O‘tish iqtisodiyotida davlat tasarrufidan chiqarish jarayoni uning barcha a’zolari haqiqiy ko‘ngilliligi, xo‘jalik faoliyati mustaqilligi, bozor munosabatlari sub’ektlarini barcha imkoniyatlar va huquqlar bilan ta’minlashdan iborat. Shaxsiy mulk sohasidagi totalitar cheklanishlarni bartaraf etish taqsimotda tenglikni yengib o‘tishda, ma’lum shaxsiy mulkka egalik qilish huquqlari borasidagi cheklanishlarni tugatishda, shaxsiy daromadning ko‘p sonli manbalari paydo bo‘lishida namoyon bo‘ladi. PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $O‘tish iqtisodiyoti doirasida mulkka egalikni o‘zgartirishning muhim sharti - shaxsiy mulkni jadal rivojlantirish hisoblanadi. Bu o‘tish iqtisodiyotining tadbirkorlik asosida butun iqtisodiyotni o‘zgartirish qobiliyatiga eng ko‘p darajada ega bo‘lgan o‘ta harakatchan qismidir. Tajriba shuni ko‘rsatadiki, o‘tish iqtisodiyotining boshlang‘ich bosqichlarida shaxsiy mulk ko‘pincha muomala sohasida vujudga keladi, ba’zan o‘rtacha korxonalarni qamrab oladi. 1996 yilda O‘zbekistonda 9 mingta kichik korxonalar mavjud bo‘lib, ularda 15 millionga yaqin kishi band edi. Taxminan 30 million kishi yakka tartibda tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanardi. Ular birgalikda yalpi mahsulot ishlab chiqarishning 10 foizini (AQShda shunday korxonalar 50 foizdan ko‘p) ta’minlashar edi. O‘tish iqtisodiyotining ishlab chiqarish sohasida aytib o‘tilgan korxonalarning atigi 14,2 foizi mashg‘ul edi. Mazkur tamoyilning istiqboli g‘oyatda porloqdir 6 . Xususiylashtirish mulkni davlat tasarrufidan chiqarish ko‘rinishlaridan biri, ishlab chiqarishning bozor tizimiga o‘xshash iqtisodiyot tuzilmasini tashkil etishning muhim vositasidir. Xususiylashtirish nafaqat yakka tartibdagi xususiy mulkni tashkil etish bilan, shuningdek, - bu ko‘proq kuzatiladi, - aksiyadorlik jamiyati ko‘rinishidagi jamoa - shaxsiy mulkining tashkil etilishi bilan ham bog‘liq. Xususiylashtirish o‘z-o‘zidan bozor iqtisodiyotiga ham xos hodisa. Hozirgi g‘arb jamiyatida xususiylashtirishga ehtiyoj davlat korxonalarining samarasiz faoliyat ko‘rsatishi oqibatida vujudga keladi. Bunda uni o‘tkazish shakl va usullarining rang- barangligi; saylanmaligi, ya’ni uning keng va zamonaviy xususiyatga ega emasligi; mazkur jarayonning uzoq vaqt davom etishi; zarar ko‘rib ishlayotgan korxonalarni oldindan aniqlash zarurligi va nihoyat, qaytalanish odatda, uning jihatlari hisoblanadi. O‘tish iqtisodiyotidagi xususiylashtirish o‘z jihatlari bilan g‘arb mamlakatlaridagi shu xildagi jarayonlardan jiddiy farq qiladi. Ya.Kornaining ta’kidlashiga qaraganda, basharti Vengriyada xususiylashtirish «inglizcha» amalga oshirilganida, buning uchun 100 yil kerak bo‘lardi. Shuni aytish kerakki, sobiq sotsialistik mamlakatlar uchun ham xususiylashtirishning eng qisqa muddati o‘n yilliklar bilan o‘lchanadi. O‘tish iqtisodiyotidagi xususiylashtirish rolining shubhali tomonlari ham bor. Ba’zida mulkka egalikni o‘zgartirishning barcha ko‘rinishlari xususiylashtirish bilan qiyoslanadi. Bu juda noto‘g‘ri soddalashtirishdir, zero, yuqorida ta’kidlanganidek, xususiylashtirish ana shu jarayonning ko‘rinishlaridan biri xolos. Bundan tashqari xususiylashtirishning murakkabligi, uzoq muddat davom etishi, talaygina chiqimlarni talab kilishi e’tiborni o‘ziga jalb etadi. Nixoyat, xususiylashtirish, avvalambor, o‘z - o‘zidan rasmiy hodisadir. U ko‘targan samaradorlikning avtomatik ravishda oshishini ta’minlamaydi, boshqa shart - sharoitlar bilan mustahkam bog‘liq, bu shart - sharoitlar turlicha bo‘lishi mumkin: bozor infratuzilmasi institutlari, tegishli huquq tizimi kerak bo‘ladi, xo‘jalik yuritish tafakkurining o‘zgacha (bozor) ko‘rinishi shakllanishi lozim. Muhimi xususiylashtirish emas, xususiy tartibdagi sektorni tashkil etish, degan 6 O’zbekiston iqtisodiy axborotnomasi, 1-son 2019 yil PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $qat’iy nuqtai nazar bilan bir qatorda, ma’lum takliflar ham mavjud: o‘tish iqtisodiyotida asosiy e’tiborni eskirgan korxonalarni xususiylashtirishga emas, yangi shaxsiy korxonalarni tashkil etishga qaratish kerak, degan taklif shular jumlasidan. Bu yo‘l nisbatan samaraliroq hisoblanadi, chunki rejali iqtisod usullarini qo‘llash uzoq davom etishini darhol istisno qiladi. Boshqa hamma sobiq sotsialistik mamlakatlar kabi O‘zbekistonda ham xususiylashtirish salmoqli o‘rin egallaydi, u yoki bu darajada ana shu mamlakatlarga xos xususiyatlarga ega. Birinchidan, rejali iqtisoddan bozor iqtisodiyotiga o‘tish vaqtida amalga oshiriladigan mazkur jarayonning tarixda o‘xshashi bo‘lmagan. Aynan shu holat uning asosiy o‘ziga xos jihatlarini belgilaydi. Ikkinchidan, xususiylashtirish ko‘pincha nisbatan rivojlangan bozor infratuzilmasi tashkil topishidan oldin kechadi, bu uning samaradorligini kamaytiradi, o‘zgartirish chiqimlarini ko‘paytiradi. Uchinchidan, bir tomondan rejali iqtisodiyot mamlakatlarida davlat mulkining solishtirma vazni yuqori ekanligi bilan, ikkinchi tomondan - jamiyat iqtisodiyoti tuzilishining o‘zgarish jarayonini jadallashtirishga intilish bilan izohlanuvchi xususiylashtirishning ko‘lami, ommaviy xususiyati. To‘rtinchidan, shu munosabat bilan xususiylashtirish jarayonining yuksak sur’atlari, bu ayniqsa, O‘zbekistonda shu sohadagi o‘zgarishlar jarayoniga qaytarilmas xususiyat bag‘ishlashga intilish bilan izohlanadi. Beshinchidan, xususiylashtirishning ilk bosqichlarida buning uchun xususiy shaxslarda jamlangan mablag‘lar bo‘lmganligi bilan izohlanuvchi xususiylashtirishning tengsiz ko‘rinishlari (beg‘araz topshirish, qiymatini to‘liq to‘lamaslik va hokazolar) solishtirma vaznining yuqoriligi. Oltinchidan, jumladan, O‘zbekistonda ikki sabab: davlat (umumxalq) mulkini xususiylashtirish vaqtida ma’lum darajada «adolat» ni ta’minlash; tegishli chekli investitsiya fondlarida resurslarning ma’lum darajada jamlanishini ta’minlash bilan bog‘liq xususiylashtirishning alohida (vaucherlar) bosqichi mavjud bo‘lganligi. O‘zbekistondagi xususiylashtirishning bir qator salbiy jihatlari tajriba bo‘lmaganligi, uni o‘tkazishning tezkor varianti tanlanganligi hamda rejali tizim sharoitida O‘zbekistonda tarkib topgan ijtimoiy tuzumning xususiyatlari bilan izohlanadi. O‘zbekistonda xususiylashtrish aksariyat hollarda xususiylashtirilayotgan korxonalarning istiqboli haqidagi tegishli tasavvurlarsiz amalga oshirildi. Kelajak faoliyatning xususiyati, ma’lum investitsiyalarni amalga oshirish, ishlab chiqarish samaradorligini yuksaltirish va hokazolar haqidagi dastlabki shart - sharoitlar kelishib olinmas edi. Natijada, xususiylashtirilgan ob’ektlarda ko‘pincha ishlab chiqarish to‘xtab qolar, ularni savdo tarmoqlari, ofislar sifatida qayta jihozlashar, chayqovchilik maqsadlarida foydalanishar edi. O‘zbekistondagi xususiylashtirishning nomenklatura - kriminal xususiyati qayd etiladi. Shuni ta’kidlash kerakki, xususiylashtirishning aniq jarayonlari va tegishli huquqiy asoslari bo‘lmaganligi bois xususiylashtirish boshqaruv vazifalari bilan bog‘liq, ya’ni partiya – davlat arboblari (nomenklaturasi) bilan bog‘liq guruhlar tomonidan PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $tashkil etilardi. Xususiylashtirishning dastlabki bosqichlardagi naqd pulsiz, tengsizlik xususiyati shunga xizmat qildi. Tezda yengil va «qonuniy» ravishda boyish imkoniyati poraxo‘rlikni kuchaytiradi, mafiya bilan aloqalarni, reketirlar guruhlarini keltirib chikaradi. Xususiylashtirish jarayonini o‘tkazishning shaxsiy sektorni rivojlantirishning izchil emasligi kabi jihatini ham qayd etib o‘tish zarur. Jumladan, qayta tashkil topayotgan kooperativlarga aslida faoliyat yuritish imkonini bermaydigan katta soliqlar solinadi. Tashkil etilayotgan fermer xo‘jaliklari zarur moddiy va ma’naviy madad olish o‘rniga, «siqib chiqarish» siyosatining ta’sirini xis etadilar. Xususiy korxonalarga katta soliqlar solinadi. O‘z-o‘zidan bu xildagi izchil emaslik -o‘tish iqtisodiyoti qarama - qarshiliklarining, shu sohadagi yangilik va eskilik o‘rtasidagi kurashning yuqorida ta’kidlab o‘tilgan ko‘rinishlarigina xolos. Xususiylashtirish ikki xil usulda: mayda korxonalarni kim oshdi savdolarida (tanlovlarda) sotish; yirik korxonalarni-aksiyador shirkat jamiyatlariga aylantirish yo‘li bilan amalga oshirildi. Keyingi usul bilan xususiylashtirishning uch varianti taklif qilinar edi. Birinchi variant bo‘yicha mehnat jamoasi imtiyozli aksiyalarning (nizom kapitalining) 25 foizini tekinga olar, yana oddiy aksiyalarning 10 foizini imtiyozli shartlar bilan sotib olishi mumkin edi. Ikkinchi variant bo‘yicha mehnat jamoasi oddiy aksiyalarni - nizom kapitalining 51 foiziga qadar olardi. Uchinchi variant bo‘yicha bir yil ichida korxonaning faoliyat yuritishini izga solish majburiyatini olgan xodimlar guruhi uchun oddiy aksiyalarning 20 foizi zaxirada saqlanar va yana aksiyalarning 20 foizini mehnat jamoasi sotib olishi mumkin edi. Shvetsiyalik iqtisodchi A.Oslundning fikriga qaraganda, xususiylashtirishning har uch variantida o‘sha davr o‘zgarishlarining ijtimoiy ziddiyatlari yorqin aks etgan, jumladan, birinchi variant -hukumat nuqtai nazarini; ikkinchi variant -mehnat jamoalari talablarini; uchinchi variant -direktorlar korpusi bilan murosani aks ettirar edi. Aksariyat hollarda aksiyadorlar ikkinchi variant bo‘yicha ish yuritadilar. O‘zbekistonda mulkni xususiylashtirishning dastlabki natijalari. Bu natijalar 1992 yilda boshlangan o‘zgarishlarning to‘rt yili mоbaynida o‘tish iqtisоdiyotida, mulkiy munоsabatlarda tub o‘zgarishlar ro‘y berganligidan dalоlatdir. Ishlab chiqarish vоsitalariga davlatning egaligi mоnоpоliya tarzidagi hukmrоnlikini bоy beribgina qоlmay, ustuvоrlik xususiyatini ham yo‘qоtdi. Davlat mulk qo‘mitasining ma’lumоtlariga ko‘ra, 1996 yilning 1 yanvariga kelib O‘zbekistоn kоrxоnalari jami sоnining 53 fоizidan ziyodi xususiylashtirilgan edi. Davlat tasarrufidan chiqarilgan mulk amalda qatоr tarmоqlarni - savdо, umumiy оvqatlanish, maishiy xizmat ko‘rsatish tarmоqlarini qamrab оldi. Sanоatda 1994 nilga kelibоq, kоrxоnalarning atigi 12 fоizi davlatga qarashli edi, 67,7 fоizi xususiy shaxslar qo‘lida bo‘lib, 16,6 fоizi aralash sektоrga va 3,2 fоizi munitsipal оrganlarga qarashli edi. Shu yilga kelib barcha ish bilan band bo‘lganlarniig yarmidan kami davlat kоrxоnalarida ishlar edi, vahоlanki, 1990 yilda bu ko‘rsatkich 82,6 fоizni tashkil etardi. 1996 yilda davlatga qarashli bo‘lmagan PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $sektоr O‘zbekistоn chiqargan yalpi mahsulоtning 70 fоizidan ko‘prоg‘ini ta’minlar edi. 7 Albatta, mulkchilik munоsabatlarida ro‘y bergan rasmiy-huquqiy o‘zgarishlar (o‘tgan davr, avvalambоr, shunday o‘zgarishlar bilan tavsiflanardi) hali muammоni to‘liq hal etmasdi. Ammо ular juda ham zarur bo‘lib, ana shu dastlabki qadamlarsiz samarali bоzоr iqtisоdiyotini shakllantirish bоrasida keyingi qadamlarni qo‘yish mumkin emasdi. 1.3 O’tish davridagi makrоiqtisоdiy beqarоr muvоzanat va uni bartaraf etish yo‘llari Bоzоr munоsabatlarini shakllantirish, mulkchilik munоsabatlarini tubdan o‘zgartirish o‘tish iqtisоdiyotidagi jamiyatning istiqbоlini belgilоvchi ijоbiy jihatlarni tavsiflaydi. Shu bilan birga, o‘tish iqtisоdiyoti o‘tish jarayonida eski shakllarni va munоsabatlarni yemirish, yangi shakllarga mоslashish zarurati bilan bоg‘liq jihatlarni o‘zida mujassam etadi. Bu jarayon jamiyat uchun jiddiy ijtimоiy-iqtisоdiy chiqimlar bilan bоg‘liq va u o‘tish iqtisоdiyotida makrоiqtisоdiy beqarоr muvоzanat vujudga kelishi va uzоq vaqt saqlanishida namоyon bo‘lishi bilan bоg‘liq. Makrоiqtisоdiy beqarоr muvоzanat har qanday tizimga xоs bo‘lishi mumkin. Tizimning barqarоr (nоrmal) hоlatidan chekinish uning mazmun- mоhiyatini tashkil etadi. Bоzоr iqtisоdiyotining nоrmal hоlati - yalpi talab va yalpi taklifning mоs kelishi (teng kelishi)dir. Rejali iqtisоdiyotning nоrmal hоlati ularning bir-biriga mоs kelmasligi - yalpi surunkali оshib bоruvchi tanqislik bilan tavsiflanadi. Agar sоbiq sоtsialistik mamlakatlarda o‘tish iqtisоdiyoti rejali tizimdan bоzоr tizimiga o‘tishdan ibоrat bo‘lsa, o‘tish jarayoni bоshlang‘ich hоlatining o‘zi bоzоr iqtisоdiyoti mezоnlari bo‘yicha beqarоr makrоmuvоzantni tashkil etadi. Rejali xo‘jalikning merоsi ishlab chiqarish tarkibiy tuzilishining ishlab chiqarish vоsitalarini ishlab chiqarish fоydasi tоmоn оg‘ishida aksariyat tarmоqlarning texnik va texnоlоgik qоlоqligida ishlab chiqarish fоydalarining yuksak darajada yarоqsiz hоlga kelganligida ana shu hоlatlarni tartibga sоluvchi haqiqiy bоzоr mexanizimining yo‘qligida kuzatiladi. Makrоiqtisоdiy beqarоr muvоzanat ilk hоlatida rejali tizimning merоsi sifatida o‘tish iqtisоdiyotidagi uning birinchi o‘ziga xоs xususiyatidir. So‘ngra, har qanday nоrmal tizim uchun makrоiqtisоdiy beqarоr muvоzanat- vaqtincha hоdisadir. Faоliyat yuritishning unga xоs ichki qоnuniyatlari kuchi bilan tizim dоimо turg‘un (barqarоr) hоlatga qaytib turadi. Masalan, takrоrlanib turuvchi davriy tanazzullar bоzоr tizimida shu hildagi o‘ziga xоs bоshqaruv vоsitasi, «tоzalagich» rоlini o‘taydi. O‘tish iqtisоdiyoti - bоshqa masala. U bir tizimdan ikkinchisiga o‘tish jarayonini tavsiflaydi. Shuning uchun o‘tish jarayoning o‘zi aynan beqarоr hоlatni, kelajakda turg‘un hоlatga o‘tishni ifоdalaydi. O‘tish iqtisоdiyoti beqarоr makrоmuvоzanatning ikkinchi xususiyati shundan ibоratki, u vaqtincha emas, dоimiy hоdisa, o‘tish iqtisоdiyotining qоnuniyatidir. Mazkur qоnuniyat o‘tish iqtisоdiyoti qarama - qarshiliklarining xususiyati bilan bоg‘liq. Jumladan, iqtisоdiyotning barqarоrlikni ta’minlashga intilishi maqsadga 7 O’zbekiston iqtisodiy axborotnomasi, 1-son 2019 yil PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $muvоfiqdek tuyuladi. Ammо bu barqarоrlik rejali iqtisоdiyot nоmutanоsibliklari saqlanib qоlishini anglatgan bo‘lar edi. Bоshqa bir masala, O‘zbekistоn o‘tish iqtisоdiyotining dastlabki yillaridan beri iqtisоdiy o‘sishga o‘tish haqidagi talablar yangraydi. Bu talablarni tushunsa bo‘ladi. Ammо ishlab chiqarishning qоlgan nоmutanоsib tarkibiy tuzilishi bazasida ham iqtisоdiy o‘sishga eririshish mumkin. Bunday o‘sish zarurmi? Shu ma’nоda o‘tish iqtisоdiyotining makrоiqtisоdiy beqarоr muvоzanatning umumiy belgilоvchi rоli kuzatilayotganda barqarоrlik va beqarоrlik, ishlab chiqarishni kengantirish va qisqartirish, muvоzanat va muvоzanatsizlik o‘rtasidagi ziddiyatlar mazmun - mоhiyatini tashkil etadi. O‘tish iqtisоdiyotidagi beqarоr makrоmuvоzanatning asоsiy ko‘rinishlari. Makrоiqtisоdiy beqarоr muvоzanatning asоsiy ko‘rinishlari o‘tish iqtisоdiyotidagi o‘zgartirish jarayonining mazmunini ifоdalaydi. Bu mazmun, bir tоmоndan, jamiyat ishlab chiqarishi va iqtisоdiy tuilishining parchalanishi bilan, ikkinchi tоmоndan, bоzоr mexanizmining qarоr tоpishi bilan bоg‘liq. Bоzоr mexanizmining qarоr tоpishi o‘zi bilan yangi muammоlarni va ziddiyatlarni оlib keladi 8 . «Ortiqcha» ishlab chiqarishni, keraksiz mahsulоtni va hоkazоlarni siqib chiqarishda namоyon bo‘luvchi ishlab chiqarishdagi tarkibiy o‘zgarishlar ishlab chiqarishdagi tushkunliklarni izоhlaydi. Ishlab chiqarish qisqarib bоrayotgan bir sharоitda narxlarni erkinlashtirish va qayishqоq kredit pul siyosati inflyatsiyani keltirib chiqaradi. Bоzоr tamоyillarini xo‘jalikka jоriy etish vaqtidagi ishlab chiqarishning qisqarishi оshkоra ishsizlikning paydо bo‘lishi va kengayishiga оlib keladi. Nihоyat inflyatsiya va ishsizlikning o‘sishi muhitida narxlarni erkinlashtirish ahоli aksariyat qismining turmush darajasi jiddiy ravishda pasayishiga оlib keladi. Ana shu ko‘rinishlarning hammasi (tanglik, inflyatsiya, ishsizlik, turmush darajasining pasayishi) O‘zbekistоn o‘tish iqtisоdiyotida yorqin namоyon bo‘ldi. Bir hоlatdan ikkinchi hоlatga o‘tish vaqtidagi inqirоz - o‘tish iqtisоdiyoti ilk bоsqichining o‘ziga xоs jihati Bir hоlatdan ikkinchi hоlatga o‘tish davridagi inqirоzning, (tanazzulning) mazmuni nisbatan «an’anaviy» bu, avvalambоr, ishlab chiqarishning pasayishi va ahоlining turmush darajasi оg‘irlashishini anglatadi. Uni keltirib chiqaruvchi asоsiy оmillar deyarlik barcha sоbiq sоtsialistik mamlakatlarda kechayotgan o‘zgarishlar xususiyati bilan jips bоg‘liq. Birinchidan, resurslar cheklangan tizimdan talablar cheklangan tizimga o‘tish mazmunining o‘zi ishlab chiqarishni rivоjlantirishdagi cheklashlar turining tubdan o‘zgarishini, ya’ni har bir ishlab chiqaruvchi faоliyatining maqsadlari tubdan o‘zgarishini anglatadi. Ishlab chiqarish uchun ishlab chiqarish o‘rnini ehtiyojni (talabni) qоndirish uchun ishlab chiqarishni egallashi kerak. Buyruq оlish va uni bajarishga asоslangan alоqalarni vertical tizimi o‘rnini gоrizоntal -mustaqil tadbirkоrlar o‘rtasidagi munоsabatlar egallaydi. Tabiiyki, bunday o‘tish ishlab chiqarish pasayishida namоyon bo‘luvchi chiqimlardan qоchib qutula оlmaydi. Ikkinchidan, yuqоrida ta’kidlanganidek, 8 H. Mamedov, N. Muminov, A. Umarov, A. Ismailov -Iqtisodiyot nazariyasi: darslik. Toshkent: “BOOKMANY PRINT” nashriyoti, 2022. PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $tarkibiy qayta qurish ham qоnuniy ravishda shunday оqibatlarga оlib keladi. Uchinchidan, davlatning ustuvоrligini yengib o‘tish ro‘y beradi, busiz bоzоr iqtisоdiyoti faоliyat ko‘rsata оlmaydi. Budjet cheklashlari yanada ashaddiylashadi, bu talay kоrxоnalarning bankrоt bo‘lishiga оlib keladi. Masalan, 1995 yilning оxirlarida O‘zbekistоndagi kоrxоnalarning har 3 tasidan 1 tasi zarar keltirib ishlardi. To‘rtinchidan, tegishli bоzоr infratuzilmalarining bo‘shligi (yo‘qligi) o‘zgartirishlar bоrasidagi qiyinchiliklarni ko‘paytiradi, ishlab chiqarishning pasayishiga qo‘shimcha ta’sir o‘tkazadi. Nihоyat past darajadagi raqоbatbardоshlik O‘zbekistоn iqtisоdiyotining o‘ziga xоs xususiyati bo‘ldi, impоrt mahsulоtlari O‘zbekistоnda yengil va оziq-оvqat sanоati mahsulоtlarini iste’mоl qilishda impоrtning sоlishtirma ulushi 1994 yilda 60 -70 fоizgacha yetar edi) ishlab chiqarish qisqarishini yanada «rag‘batlantirar» edi. Bu ishlab chiqarishning yalpi tarkibiy tuzilishi ham yomоnlashishiga оlib kelardi. Aytib o‘tilgan inqirоz rivоjlanishining mexanizmi shuni ko‘rsatadiki, o‘z tabiatiga ko‘ra u davriy emas, tarkibiy ekanligini, aynan bir hоlatdan ikkinchi hоlatga o‘tish vaqtidagi, rejali iqtisоdiyotdan bоzоr iqtisоdiyotiga o‘tish vaqtidagi o‘zgarishlarning ko‘lami va murakkabligi bilan izоhlanuvchi tanazzul ekanligini anglatadi. O‘zbekistоn o‘tish iqtisоdiyotida bir hоlatdan ikkinchi hоlatga o‘tish vaqtidagi inqirоz ayniqsa, chuqur namоyon bo‘ldi. 1991 -1995 yillar mоbaynida O‘zbekistоnda yalpi mahsulоt ishlab chiqarish qariyib 50 fоizga, sanоat ishlab chiqarishi - 50 fоizdan ziyodga, qishlоq xo‘jaligida - 30 fоizga va kapital sarfi-deyarlik 70 fоizga qisqardi. 1996 yilda inqirоz davоm etdi, 1997 yilga kelibgina ma’lum darajadagi o‘sish ko‘zga tashlandi. Buning оqibati natijasida ahоlining turmush darajasi sezilarli darajada pasaydi. 1992 yilda 5 milliоn kishi (ahоlining 33 fоizi) turmush kechirish minimumidan past darajadagi darоmadga ega edi, 1995 yilda ularning sоni 37 milliоn nafarni (ahоlining 25 fоizini) tashkil etdi, 1996 yilning оktyabrida bu ko‘rsatkich 19 fоizni tashkil etgandi. Haqiqiy darоmadlarning kamayishi оvqatlanish yanada yomоnlashishiga оlib keldi. 1991-1995 yillar mоbaynida O‘zbekistоnda go‘sht, sut va baliq mahsulоtlarining ahоli jоn bоshiga iste’mоli 20-30 fоizga qisqardi. Pul darоmadlarining tabaqalanishi keskinlashdi 9 . Bir hоlatdan ikkinchi hоlatga o‘tish vaqtidagi inqirоzni Markaziy va Sharqiy Yevrоpadagi barcha sоbiq sоtsialistik mamlakatlar bоshidan kechirdi, u O‘zbekistоnda ayniqsa, kuchli kechdi. Umuman, bu rejali iqtisоdiyot mamlakatda ayniqsa, uzоq vaqt hukm surganligi bilan bоg‘liq, o‘zgarishlarning ulkan katta ko‘lamlari va ulkan chiqimlari bilan izоhlanadi. O‘zbekistоn iqtisоdiyotining ko‘lami va u keltirib chiqargan mushkulliklarda xo‘jalik alоqalarining sertarmоqligi ham jiddiy rоl o‘ynadi. Shu ma’nоda sоbiq ittifоqning parchalanishi va O‘zarо Iqtisоdiy Yordam Kengashi o‘z faоliyatini to‘xtatganligi bоshqa mamlakatlarga qaraganda O‘zbekistоnga ko‘prоq ta’sir o‘tkazdi. O‘tish iqtisоdiyotida inflyatsiya 9 O’zbekiston iqtisodiy axborotnomasi, 1-son 2019 yil PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $Inflyatsiya -makrоiqtisоdiy beqarоr muvоzanatning pul massasi tоvar almashuvi ehtiyojlaridan оshishining ko‘payib bоrishida, pulning qadrsizlanishida namоyon bo‘luvchi ko‘rinishlaridan biridir. Inflyatsiyatsing ikki xil turi: narx - navоning o‘sishida o‘z «echimini tоpuvchi» оshkоra turi va bo‘g‘iq - talab va taklifning nоmutanоsibligi qat’iy begilangan ma’muriy narx - navоlar bilan yashiringan turi mavjud, so‘nggi turda jamiyatda tavakkalchilik kuchayib bоradi. Rejali iqtisоdiyotda shunday bo‘lgan. O‘tish iqtisоdiyoti inflyatsiya jarayoni rivоjlanishidagi qatоr xususiyatlar bilan farq qiladi. Birinchidan, rejali iqtisоdiyotning bir hоlatdan ikkinchi hоlatga o‘tishi vaqtida bo‘g‘iq inflyatsiyaning оshkоra inflyatsiyaga o‘tishi ro‘y beradi. Narx- navоning erkinlashtirilishi inflyatsiyaning keskin kuchayishiga оlib keladi. Ikkinchidan, ishlab chiqarish tushkunlikka tushishi munоsabati bilan inflyatsiya qo‘shimcha turtki оladi. Uchinchidan, inflyatsiya bilan bоg‘liq taxminlarning tez shakllanishi narx - navоning o‘sishiga ta’sir etuvchi haddan ziyod talabni keltirib chiqaradi. To‘rtinchidan, pul massasining ko‘payishi (bu ayniqsa, O‘zbekistоn uchun xоs) davlat budjetining kamоmadi Markaziy bank tоmоnidan mоliyaviy ta’minlanishi hisоbiga ro‘y beradi. Beshinchidan, bir necha yil mоbaynida saqlanib turiladigan yumshоq kredit - pul siyosati muоmaladagi pul massasini asоssiz ravishda ko‘paytiradi va narxlarning ko‘tarilishiga оlib keladi. Oltinchidan, O‘zbekistоning rejali iqtisоdiyotida ishlab chiqarish resurslariga arzоn narxlar an’anasi tarixan tarkib tоpgan. Narxlarni erkinlashtirish sharоitlarida resurslarning narxi tayyor mahsulоtlar narxiga qaraganda jadal оshib bоrishida namоyon bo‘ldi. Chiqimlar inflyatsiyasi rivоjlanib bоradi. Jumladan, 1992 yilda iste’mоl narxlari taxminan 25 barоbar оshgani hоlda sanоatning ulgurji narxlari 61 barоbardan ziyodga ko‘paydi Bu tamоyil barcha yillar mоbaynida saqlanib turdi. 1996 yilda ulgurchi narxlar 26 fоizga оshgani hоlda iste’mоl narxlari 22 fоizgagina оshdi. O‘zbekistоning o‘tish iqtisоdiyotida inflyatsiya sur’atlarini tizginlab turuvchi оmillar amal qilmоqda. Darоmadlar siyosati, bunda ularning o‘sishi narxlarning o‘sishidan оrtda bоradi maоsh va pensiyalarni o‘z vaqtida to‘lamaslikning keng yoyilgan amaliyoti qatоr tarmоqlarda narxlar ustidan nazоrat saqlanib turganligi shular jumlasidandir. Umuman оlganda, sоbiq sоtsialistik mamlakatlar iqtisоdiyotida inflyatsiyaning kechishi bamisоli salbiy tоmоnga оg‘gan egri chiziq sifatida tavsiflanadi. Narxlar qo‘yib yubоrilganidan so‘ng оsmоnga ko‘tarilib ketgan narxlar vaqt o‘tishi bilan o‘z sur’atlarini asta - sekin pasaytirib bоrdi. Jumladan, O‘zbekistоn iste’mоl narxlari 1993 yilda taxminan 9 barоbar, 1994 yilda-barоbar, 1995 yilda taxminan 2 barоbar оshdi. 1996 yilga kelib O‘zbekistоn inflyatsiyaga nisbatan «me’yor»dagi o‘zanga tushdi: bahоlarga qaraganda, yiliga 22 fоizni tashkil etdi. O‘tish iqtisоdiyotida ishsizlikning o‘ziga xоs xususiyatlari. Bоzоr iqtisоdiyotiga o‘tish mehnat bоzоrining shakllanishini ham taxmin qiladi. Bu rejali iqtisоdiyotga xоs bo‘lgan yashirin ishsizlikning tugatilishini, ishlab chiqarishdan ishchilar talaygina qismining muqarrar siqib chiqarilishini anglatadi. Cоbiq sоtsialistik PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $mamlakatlarning hammasida xuddi shunday bo‘ldi. Ishsizlar sоnining jadal ko‘payishi (1994 yilning bоshlarida ishsizlar jami ishchi kuchining 10-15 fоizini tashkil etardi); vaqt o‘tishi bilan ishsizlar sоnining ko‘payib bоrishi - agar o‘tish davrining bоshlarida ishdan bo‘shatish «tabiiy» yo‘l bilan (sоg‘lig‘i yomоnlashganligi, pensiyaga chiqishi va bоshqa sabablar bilan) kechgan bo‘lsa, keyinchalik iqtisоdiy sabablar bo‘yicha ishdan bo‘shatish ko‘payib bоrdi; ishlab chiqarishdan siqib chiqarilgan xоdimlar o‘z ixtisоsi bo‘yicha ish tоpa оlmasligi munоsabati bilan surunkali ishsizlikning (ish bilan band bo‘lmaganlarning 40-50 fоizi) shakllanishi; ishsizlarning yetarli darajada safarbar emasligi Markaziy va Sharqiy Yevrоpaning rejali iqtisоdiyotdan bоzоr iqtisоdiyotiga o‘tayotgan aksariyat mamlakatlariga xоs bo‘ldi. Rоssiyada ishsizlikning o‘ziga xоs jihati -uning ko‘lami nisbatan katta bo‘lmaganligidir (1996 yilda ular 3,6 fоizni tashkil etdi). Ishsizlik vaqt o‘tishi bilan ko‘payib bоrishiga qaramay, kutilganidek, yalpi xususiyat kasb etmadi. Ish qidirayotgan shaxslar ulushi anchagina yuqоri bo‘ldi: 1996 yilda ular 9,2 fоizni tashkil etdi. (O‘zbekistоn o‘tish iqtisоdiyotidagi mazkur jarayonning o‘ziga xоs jihatlari o‘zgartirishlar nisbatan sekin sur’atlar bilan kechganligi, direktоrlar kоrpusi ish jоylarini saqlab qоlishga harakat qilganligi bilan izоhlanadi. O‘zbekistоn uchun ishsizlarning past darajada safarbarligi, nafaqalarning katta emasligi ayniqsa, xоsdir. O‘tish iqtisоdiyotida davlatning rоli Rejali tizimdan bоzоr tizimiga o‘tish vaqtida barcha munоsabatlarni davlat tasarrufidan chiqarish muhim, davlatni iqtisоdiy o‘zgarishlar sоhasidan chetlashtirish zarur, degan xatо tasavvurni keltirib chiqardi. Amalda, jumladan, O‘zbekistоnning o‘tish iqtisоdiyotida kechgan vоqealar, bоzоrning har narsaga qоdir ijоbiy rоliga umid bоg‘lab davlat rоlini pasaytirish, o‘zgartirish jarayonlarida qo‘shimcha chiqimlar va mushkulliklarga оlib keldi. Amalda, vazifasi birоz o’zgartiriladigan bo‘lsa, davlatning o‘tish iqtisоdiyotidagi rоli оshib bоradi. Agar avvalgi tizimda kuchli tоtaliatar davlat iqtisоdiyot sоhasida tarkib tоpgan va tanazzul bilan yemirilib bоrayotgan rejali iqtisоdiyotni saqlab qоlish vazifasini amalga оshirsa, o‘tish jarayonida u bo‘lajak yangi tizimni shakllantirishga faоl xizmat qilishga da’vat etiladi. Davlatning o‘tish iqtisоdiyotidagi eng muhim vazifalari quyidagilardan ibоrat: birinchidan, narxlarni erkinlashtirish, tashqi iqtisоdiy alоqalarni erkinlashtirish, bоzоr infratuzilmasining shakllanish jarayonlariga rahbarlik qilish, mоnоpоliyaga qarshi siyosatni o‘tkazish va hоkazоlar; ikkinchidan, xususiylashtirish jarayoniga rahbarlik qilish, uning ko‘lamlari, o‘tkazish muddatlari va ko‘rinishlarini aniqlash, xususiylashtiriladigan davlat mulkini bahоlash va hоkazоlar; uchinchidan, bu juda muhim - bu O‘zbekistоn o‘tish iqtisоdiyotida ayniqsa, yetishmaydi -barcha o‘zgartirishlardagi huquqiy asоsini ta’minlash; to‘rtinchidan makrоiqtisоdiy siyosatni - kredit -pul -sоliq, darоmadlar siyosatini va hоkazоlarni malakali o‘tkazish. Albatta, davlatning to‘g‘ri makrоiqtisоdiy siyosati iqtisоdiyotining mazmun- PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $mоhiyatiga xоs makrоiktisоdiy bek muvоzanatni to‘liq bartaraf etоlmaydi. Ammо u o‘zgartishlarning maqbul variantini ta’minlashi, ya’ni ularning chiqimlarini kamaytirtirishi haddan tashqari vayrоnagarchiliklarga (masalan giperinflyatsiyaga) ko‘nmasligi mumkin. Ishlab chiqarish tanazzulini yengib o‘tish va iqtisоdiy o‘sishni ta’minlash o‘tish jarayonining ilk bоsqichidagi shunday siyosatning tub vazifalari hisоblanadi. Markaziy va Sharqiy Yevrоpaning bir qatоr mamlakatlari bu vazifani 1993 - 1994 yillardayoq hal etib ulgurdi. Iqtisоdiy o‘sish uchun qulay muhitni: ishlab chiqarishga investitsiyalardan, manfaatdоrlikni, fоizning maqbul stavkasini, inflyatsiyaning sur’atlarini va bоshqalarni yaratish shu vazifani hal etishning dastlabki shart-sharоitlari hisоblanadi. O‘zbekistоn iqtisоdiyoti 1995 yillarda xuddi shu vazifani hal etdi. Avj оlayotgan inflyatsiya jarayonini yengish, mоliyaviy barqarоrlikni ta’minlash rejali tizimdan bоzоr tizimiga o‘tish bоshlang‘ich bоsqichining markaziy vazifasi hisоblanadi. Umuman, inflyatsiyaga qarshi kurash ikki asоsiy yo‘nalishda: davlat budjeti kamоmadi Markaziy Bank tоmоnidan mоliyaviy qоplanishini to‘xtatish va qattiq kredit - pul siyosatini ta’minlash bo‘yicha оlib bоriladi. O‘z navbatida, ana shu yo‘nalishlar bir- biridan farq qiluvchi ikki mexanizmni izchil va mustaqil mexanizmlar оrqali amalga оshiradi. O‘zbekistоnda izchil (оrtоdоksal) mexanizmni amalga оshirishda pul taklifi va valyuta kursi ustidan nazоratni amalga оshirishga tayanildi. Markaziy va Sharqiy Yevrоpa mamlakatlarining aksariyatida qo‘llanilgan mustaqil (geterоdоksal) mexanizm ana shu ikki «langar» (pul massasi va valyuta kursiga) yana bittasini - darоmadlarni deindeksatsiya qilish siyosatini qo‘shdi. Mоliyaviy barqarоrlikni ta’minlash siyosatini o‘tkazishda ma’lum izchillik bo‘lmaganligiga qaramay, buning natijasida O‘zbekistоn iqtisоdiyotida ijоbiy natijalar ta’minlandi. 1995 yildan beri Markaziy Bank davlat budjetining kamоmadini mоliyaviy kredit bilan ta’minlamaydi (1994 yilda mоliyalashtirish manbalarida bunday kreditlar qariyb 80 fоizni tashkil etardi). 1995 yilning sentabr оyidan kredit-pul siyosati kuchaytirildi. Bular hammasi 1996 yilga kelib inflyatsiya sur’atining ikki fоizga va undan ham kamayishiga оlib keldi. PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $2-bob. O’zbekistonda bozor iqtisodiyotiga o’tish davridagi iqtisodiy holat tahlili 2.1. O’zbekistonda bozor islohotlarini amalga oshirish davridagi iqtisodiyoti tahlili O‘zbekistonning mustaqillik yillarida iqtisodiy rivojlanishi mamlakat rahbariyati ishlab chiqqan «O‘zbek modeli» markazlashgan rejali iqtisodiyotidagi erkin ijtimoiy- yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotiga o‘tishning to‘g‘riligini va asoslanganligining samaradorliligini namoyish etmoqda. O‘zbekistonda qabul qilingan iqtisodiy rivojlanish modelining asosiy farqlanishi mamlakatni tashqi omillar hisobiga qaram qilib qo‘yadigan qisqa muddatli spekuyativ kreditlardan rad etishga qaratilgan chuqur o‘ylangan siyosati bo‘ldi. Ushbu modelni izchil amalga oshirish tufayli mamlakat yuqori sur’atdagi iqtisodiy rivojlanishga erishdi. Masalan, 1997–2003 yillarda O‘zbekiston iqtisodiyoti o‘rtacha sur’at bilan yiliga 3,8–5,2% darajada rivojlanib keldi. Ishlab chiqarishni modernizatsiyalash, texnikaviy va texnologik yangilash bo‘yicha ishchan muhitni yaratishga mo‘ljallanganligi tufayli 2004 yildan boshlab iqtisodiy islohotlar natijasi sifatida yuqori va mustahkam iqtisodiy o‘sish sur’atiga ega. YaIM hajmi sotib olish qobiliyati bo‘yicha 2021 yilda 1990 yil bilan taqqoslaganda 2,5 baravar, 27,1 dan 69,2 mlrd. AQSh dollarida ko‘paydi. Iqtisodiyotning yetakchi sohalarida yuksalishning asosiy omillari muhitlarining yaratilishi iqtisodiyot strukturasining asosan, sifatli o‘zgarishni ta’minlovchi investitsiyalarni kuchaytirish bo‘ldi. Shunday qilib, 2000–2020 yillarda mamlakatda YaIMda qishloq xo‘jaligining ulushi 30,1% dan 28,2% gacha, o‘sha vaqtning o‘zida sanoat 14,2% dan 35,5% gacha ko‘paydi, xizmat ko‘rsatish ulushi esa, 37% dan 36,3% PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $gacha qisqardi 10 . Agarda 1990 yilda eksport importdan 79,8 mln AQSh dollardan ko‘paygan bo‘lsa, 2020 yilda savdo balansida salbiy savdo -6043,8 mln AQSh dollarini tashkil etdi. 2000–2011 yillarda iqtisodiyot tarmoqlarini industriyalash, modernizatsiyalash, texnikaviy va texnologik ta’minlash bo‘yicha, sanoatda avtomobil, neft va gaz, kimyo, temir yo‘l mashinalarini qurish kabi yangi tarmoqlar sanoat mahsulotlarini ishlab chiqarishning umumiy hajmi o‘sishini va sanoatning YaIM dagi ulushi 2020 yilda 35,5% gacha yetishi ta’minlandi. Iqtisodiyotdagi sifatli o‘zgarishlarning boshqacha xarakterli xususiyati – bu xizmat ko‘rsatish sohalarining tezda rivojlanishi iqtisodiyot tarmoqlaridagi ko‘pincha kelajakda tez rivojlanadigan soha bo‘lib hisoblanadi. O‘zbekistonda mustaqillik yillarida natijali investitsiya siyosatlari ishlab chiqildi va amalga oshirildi. Chet el investorlari uchun biznes muhiti, huquqiy kafolatlar va imtiyozlarning keng tizimi tufayli korxonalarning faoliyatini chet el ishtirokchilarining qatnashishi bilan butun tizimli choralar mamlakat iqtisodiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri chet el investitsiyalari oqimini jiddiy ko‘paytirishga yordam berdi. Natijada, 2020 yilda kapital qo‘yilmalarning umumiy strukturasida chet el invetitsiyalari ulushi 42,9%ni, shu jumladan, to‘g‘ridan-to‘g‘ri chet el investitsiyalari 14,2%ni tashkil etdi. Chet el loyihalarini realizatsiya qilish bo‘yicha yuqori texnologiyali mahsulotlarni yuqori qo‘shilgan qiymati bilan ishlab chiqarishda asosiy sherikchilar bo‘lib jahondagi yirik kompaniyalar – AQSh ning («GU», «Texaco»), YuAR («Sasol»), Ispaniyaning («Mahal»), Yaponiyaning («ITOCHU», «MITSUBISHI»), Malaziyaning («PETRONAS»), Koreyaning («Koreanair», «KNOC», «LG»), Xitoyning («CNPC»), Rossiyaning («Lukoyl», «Gazprom») hamda xalqaro yirik moliya institutlari – Jahon banki, Osiyo rivojlanish banki, Islom rivojlanish banki, Janubiy Koreyaning, Yaponiyaning va bir qator boshqa davlatlarning investitsiya banklaridir. Iqtisodiyotning rivojlanishida tanlab olingan «O‘zbek modeli» demokratik bozor islohotlarining keyingi vaqtda chuqurlashuvi va iqtisodiyotning erkinlashuvi chuqur o‘ylangan va izchil amalga oshirilayotgan ustuvor siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy qayta o‘zgarishlar bilan birgalikda mustahkam va ishonchli poydevorni yaratish, shu bilan birga, milliy iqtisodiyotning mustahkam va dinamik asosini qurish aholining izchil yashash darajasini oshirishni ta’minlanmoqda. Bozor munosabatlari asosiga o‘tishdagi «O‘zbek modeli»ni amalga oshirishda beshta asosiy tamoyil (prinsip) belgilangan: iqtisodiyotni batamom siyosatdan holi etish; davlatning bosh islohotchi sifatidagi rolini saqlab qolish; hayotning barcha sohalarida qonun bosh ustuvor bo‘lishi shart; kuchli ijtimoiy siyosat realizatsiya qilinishi zarur; bozor iqtisodiyotiga tadjiriy yo‘l bilan xech qanday «inqilobiy sakrashlar», «shok terapiyasisiz», xalqning yashash darajasi uchun zararsiz bosqichma-bosqich o‘tish. O‘zbekistondagi iqtisodiy islohot modeli iqtisodiy tizimning tubdan o‘zgarishini ushbu 10 H. Mamedov, N. Muminov, A. Umarov, A. Ismailov -Iqtisodiyot nazariyasi: darslik. Toshkent: “BOOKMANY PRINT” nashriyoti, 2022. PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $o‘tishga nisbatan og‘ir tushmaydigan tarzda tashkiliy bozor raqobatini yaratish yo‘li bilan ta’minlash. Jahon iqtisodiyotida bunday o‘xshash yo‘l haligacha bo‘lmagan. O‘zbekistonning milliy iqtisodiyotini erkinlashtirish butunlay va uni muvaffaqiyatli amalga oshirish ko‘pincha bir qator ijtimoiy-iqtisodiy shart- sharoitlarning naqdligiga bog‘liq. Bu yerda hal qiluvchi ahamiyatga, jamiyatning roziligiga erishish, ishonchli ijtimoiy sherikchilik mexanizmining shakllanishi, aholining eng keng qatlamlari orasida yangi yo‘lni ommaviy qo‘llab-quvvatlashni yaratish. Erkinlashtirish strategiyasi umummilliy g‘oyalar darajasigacha ko‘tarilishi shart bo‘lishi kerak. Faqat mana shunday holatlarda u muvaffaqiyatga ega bo‘ladi. O‘zbekiston bozor islohotlari o‘zining modelini bosqichma-bosqich amalga oshirish asosida iqtisodiyotning tiklanishiga olib kelishga qobilyatli bo‘ladi. Mustaqillik yillarida davlat ijtimoiy ta’minot turlari ortib borayotir. Bu, o’z navbatida, iqtisodiyotning jadal rivojlanishini va shunga muvofiq davlat byudjeti daromadlarini oshirib borilishini taqozo etadi. Ijtimoiy himoya va ijtimoiy ta’minot tizimini takomillashtirish va bu sohada davlat boshqaruvini oqilona tashkil etish maqsadida tashkiliy-ma’muriy islohotlar ham amalga oshirildi. Jumladan, islohotlarning dastlabki bosqichida qator nodavlat va notijorat ijtimoiy jamg’armalar tashkil etildi. 2001 yil Mehnat vazirligi va Ijtimoiy ta’minot vazirligi birlashtirilib, ularning negizida O’zbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi shakllantirildi. Joylarda davlatning ijtimoiy ta’minot siyosatini yuritishda Qoraqalpog’iston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi, viloyatlar va Toshkent shahar Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish boshqarmalari, tuman va shahar ijtimoiy ta’minot bo’limlari, «Muruvvat» va «Saxovat» uylari, Urush va mehnat faxriylari respublika pansionati, sanatoriyalar, Nogironlarni tibbiy-ijtimoiy va kasb bo’yicha sog’lomlashtirish milliy markazi, tibbiy-ekspertiza komissiyalari, nogiron bolalar uchun kasb-hunar bilim yurtlari faoliyati yo’lga qo’yildi. O’zbekistonda aholini ijtimoiy himoyalashda davlat bilan bir qatorda bir qancha ijtimoiy jamg’arma va tashkilotlar ham samarali faoliyat olib bormoqda. Ijtimoiy jamg’armalar (fuqarolar yoki yuridik shaxslar tomonidan ixtiyoriy ravishda mulkiy ulush qo’shish orqali shakllantirilgan tashkilotlar bo’lib, ularning asosiy maqsadi xayriya, ijtimoiy, madaniy va ma’rifiy faoliyat yuritish orqali jamiyat ijtimoiy tarakdiyotiga hissa qo’shishdan iboratdir. Mamlakatimizda qonun doirasida faoliyat yuritayotgan, adliya vazirligidan ruyxatdan o’tgan ijtimoiy jamg’armalar soni ellikdan oshadi. Ijtimoiy jamg’armalar o’z faoliyatlari orqali ijtimoiy barqarorlikni va taraqqiyotni ta’minlashga samarali ta’sir ko’rsatadi. Ammo ijtimoiy himoyalash aholining kam ta’minlangan qatlamlari hisoblanadigan – bolalarni, nafaqadorlarni, nogironlarni, talaba va o’quvchilarni moddiy qo’llab- quvvatlashdangina iborat emas. Kuchli ijtimoiy siyosat mehnat bozori va bandliq aholi turmush darajasi, aholi daromadlari va x arajatlarida ham o’z aksini topali. Ma’lumki. o ’tish davrida ishsizlar sonining ortishi, ishchi kuchi tarmoq tarkibining o’zgarishi, ishchi kuchi eksportining kuchayishi, ishchi kuchidan foydalanish PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $samaradorligining pasayishi, mehnat resurslaridan foydalanishda hududiy tafovutlarning ortishi, yashirin ishsizlikning ko’payishi kabi salbiy h olatlar paydo bo’ladi. Bu – tabiiy hol. Bunday holatlarning oldini olish yoki ularni yumshatish maqsadida O’zbekistonda mehnat bozorini rivojlantirish va uni boshqarishni takomillashtirish hamda samarali bandlik siyosatini amalga oshirishga alohida e’tibor qaratildi. Davlatning bandlikni ta’minlashga oid siyosati mehnat resurslaridan oqilona foydalanish va ishsizlikning oldini olishga doir izchil sa’y-harakatlarda ham o’z ifodasini topdi. Chunki bozor iqtisodiyoti sharoitida to’liq bandlik emas, balki samarali bandlikka erishish muhim ahamiyatga ega. Aytaylik, iqtisodiy faol aholi to’liq ish bilan ta’minlaydi. Lekin ular samarali yoki ijtimoiy foydali mehnat bilan shug’ullanmasa, bunday bandlik mehnat unumdorligini Samarali bandlikni ta’minlash va mehnat resurslaridan foydalanishning ahamiyati, ayniqsa modernizatsiyalash, innovatsion texnologiyalarga o’tish jarayonida ro’yi-rost ko’zga tashlanadi. Bu, o’z navbatida, qo’l kuchiga asoslangan mehnatdan mexanizasiyalashgan va avtomatlashgan mehnatga o’tishni, ishlab chiqarish jarayonlarini intensivlashtirishni, iqtisodiy faol aholini korxonalar, tarmoqlar va hududlar o’rtasida maqsadga muvofik qayta taqsimlashni, ish bilan band aholi tarkibida malakali kadrlar ulushini oshirishni taqozo etadi. Aholini ijtimoiy himoyalashning bosh maqsadi mamlakat aholisining manfaatlarini muhofaza qilish, turmush darajasini oshirish, samarali mehnati uchun zarur sharoit yaratish, ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashdan iborat. Bu maqsadga aholi daromadlarini uzluksiz oshirib borish va daromadlar tarkibini takomillashtirish orqali erishish mumkin. Misol uchun, aholi jon boshiga to’g’ri keladigan o’rtacha yalpi ichki mahsulot (xarid qobilyati pariteti bo’yicha) 1990-yilda 1328 AQSh dollarini tashkil etgan bo’lsa, 2010 yilda 3271 AQSh dollariga teng bo’ldi, ya’ni 2,5 barobar oshdi. Iqtisodiyotda band bo’lgan har bir kishiga to’g’ri keladigan yalpi ichki mahsulot hajmi ham sanoat tarmoqlarida band bo’lgan har bir xodimga to’g’ri keladigan yalpi sanoat mahsuloti miqdori ham ana shunday yuksalishda o’z ifodasini topdi. Natijada aholi jon boshiga to’g’ri keladigan o’rtacha daromadlar (xarid qobiliyati pariteti bo’yicha) 2010-yil oxiriga kelib 2016,8 AQSh dollarini tashkil etdi. O’tgan 20 yil ichida o’rtacha oylik ish haqi miqdori (AQSh dollari ekvivalentida) 2,7 barobar, o’rtacha pensiya hajmi esa 5,9 barobar oshdi. O’tgan 20 yil ichida aholi yalpi daromallari 8,6 barobar oshib, uning tarkibida yangi daromad turi – mulkdan, tadbirkorlik faoliyatidan keladigan daromadlar ulushi 10,6 foizdan 47,0 foizga ko’paydi. Aholi yalpi daromadlarida oylik ish haqining ulushi 30-32% darajasida barqaror saqlanib turibdi. Shuning barobarida aholi jon boshiga to’g’ri keladigai pullik xizmatlar miqdori 1992 - yilga nisbatan 2,2, maishiy xizmatlar 8.3, makana tovar aylanmasi 4,3 barobar oshdi 11 . Bu davr ichida aholi iste’moli tarkibida ham jiddiy o’zgarishlar sodir bo’ldi. 1990- 2010-yillarda aholi yalpi xarajatlari tarkibida iste’mol, soliqdar va boshqa to’lovlarning 11 https://www.stat.uz/ PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $hissasi kamaygan bo’lsa, pul omonatlari va jamg’armalari ulushi usdi. Jami iste’mol x arajatlari ichida oziq-ovqat mahsulotlariga ketadigan x arajatlar qariyb 10 punktga pasayib, nooziq-ovqat mahsulotlari va xizmatlar uchun to’lovlar ulushi oshdi. Umuman olganda, bu progrsssiv tendensiya hisoblansada, biroq hali uni maqsadga muvofiq, deb bo’lmaydi. Hali yalpi xarajatlar tarkibida iste’molga ketadigan harajatlar ulushi katta. Jami iste’mol x arajatlari tarkibida oziq-ovqat mahsulotlariga sarflanadigan harajatlarning ulushi 50 foizga yaqin. Shunga mos ravishda, uzoq muddat foydalaniladigan tovarlarga (televizor, muzlatkich, kompyuter, kir yuvish mashinasi, yengil avtomobil) va xizmatlarga (dam olish, sayoxatga chiqish) ketadigan x arajatlar ulushi hali ancha past. 2010 yilda har 100 X onadonga 132 televizor, 99 muzlatkich, 18,5 konditsioner, 37 elektr changyutgich, 12 kompyuter, 75 kir yuvish mashinasi, 27,1 avtomobil, 145 mobil aloqa vositalari to’g’ri keldi. O’tgan davr ichida aholi jon boshiga asosiy iste’mol mahsulotlari ni iste’mol qilish ham (non va non mahsulotlaridan tashqari) sezilarli darajada o’sdi. Go’sht va go’sht mahsulotlari iste’moli – 22,6, sut mahsulotlari – 30,3, tuxum – 42,3, sabzavot va poliz – 122,1, kartoshka – 55,2, o’simlik yog’i va boshqa moylar – 3,2, shakar – 37,5 va meva, jumladan uzum 260 foiz oshdi. Shuni alohida ta’kidlash joizki, ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyotiga o’tish kuchli ijtimoiy siyosatga asoslanadi. Xalqimiz bu yo’lni o’z yo’lboshchisi rahnamoligida mustaqillikning va bozor islohotlariga o’tib milliy iqtisodiyotni barpo etishning birinchi kunlaridan tanladi. Ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyoti sifatila tan olingan nemis, shved modellari esa 3-4 asrlik evolyutsion rivojlanish hamda sotsial-demokratik kasaba uyushmalari va ishchilar harakatining qattiq ta’siri natijasida shakllangan edi. Bozor iqtisodiyotiga o’tishning bosqichma-bosqich amalga oshirilishi. Bozor munosabatlariga bosqichma-bosqich o’tish o’zbek modelining yana bir muhim tamoyilidir. Bu tamoyil bozor munosabatlari va milliy iqtisodiyotni qaror toptirish va rivojlantirishning tabiiy yo’li bo’lib, «shok terapiyasini» inkor etadi, mamlakatimizning rivojlanishga oid tarixiy tajribasidan, bozor tizimining huquqiy asosi va infratuzilmasi darajasidan hamda xalqimizning qa driyatlaridan kelib chiqali. Umuman olganda, inqiloblar. Keskin sakrashlar iqtisodiyotga moye sa’y- harakatlar emas. «Bir tizimdan ikkinchisiga o’tish asta-sekin evolyusion ravishda bo’lishi muhimdir, - deb yozadi Prezidentimiz Islom Karimov. – Iqtisodiy islohotlar mamlakatni maqsad sari asta-sekin, qadam-baqadam ilgarilab borishi, bozor munosabatlarining ayrim jihatlarini va umuman butun tizimini shakllantirishi lozim». 12 Darhaqiqat, O’zbekistonda ma’muriy-buyruqbozlik tizimidan boshqaruvning bozor tizimiga o’tishda o’zbeklarning «Yangi uy qurmay, eskisini buzmang – boshpanasiz qolasiz» hikmatida aytilganidek, izchil yo’l tanlandi. Bozor munosabatlariga o’tish boshlangan davrdagi iqtisodiy vaziyat, xalqning turmush, tafakkur darajasi ham shuni taqozo etardi. Bo’larning barchasi uchun vaqt va imkoniyat zarur edi. Bu borada eng avvalo, islohotlar strategiyasini, birinchi navbatda, amalga oshiriladigan yo’nalishlarni 12 H. Mamedov, N. Muminov, A. Umarov, A. Ismailov -Iqtisodiyot nazariyasi: darslik. Toshkent: “BOOKMANY PRINT” nashriyoti, 2022. PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $belgilab olish muhim ahamiyat kasb etadi. O’zbekistonda ko’p ukladli aralash iqtisodiyotni barpo etish mamlakat xo’jaligining mavjud holati va imkoniyatlari, aholining mentaliteti, psixologiyasi va qadriyatlaridan kelib chiqqan holda amalga oshirildi. Shuning uchun ham mamlakatimizla bozor munosabatlariga o’tish jarayoni MDH mamlakatlari amaliyotidan keskin farq qildi va o’ziga xos xususiyatlarga ega bo’ldi. Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish bilan bir qatorda barcha bozorga o’tish jarayonlari, raqobat muhitini yaratish, bozor infratuzilmasi tizimini shakllantirish va rivojlantirish, tadbirkorlik faoliyatini kengaytirish ham bosqisma- bosqich amalga oshirildi. Bularning hammasi bosh masaladan – mulk munosabatlarini tubdan isloh qilish jarayonidan boshlandi, albatta. Davlat mulki obyektlarini davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirishning 1992-1993 yillarni o’z ichiga olgan dastlabki bosqichi davlat uy-joy fondi, savdo va xizmat ko’rsatish shoxobchalari, mahalliy, yengil va oziq-ovqat sanoati, avtomobil transporti, qurilish sohasidagi mayda korxonalarni xususiylashtirishlar boshlandi. Agrar sohaning mamlakat iqtisodiyotidagi o’rni va ahamiyati e’tiborga olib, qishloq xo’jaligida islohotlar jadal sur’atlarda olib borildi. Natijada, ilgari davlat mulki obyekti hisoblangan uy-joy fondi, mayda korxonalar xususiy va jamoa mulkiga aylantirildi. Xususiylashtirishning bepul va imtiyozli shakllari keng qo’llanildi. Ikkinchi bosqichda – 1994-1995 yillarda yalpi xususiylashtirish amalga oshirildi. Bu davrda davlat nazorati shart bo’lmagan yengil mashinasozlik, qurilish materiallari sanoatiga tegishli o’rta va yirik korxonalar xususiylashtirildi. Davlat dasturiga ko’ra, ikkinchi bosqichda tarmoq va mintaqa ahamiyatidagi 50 mingdan ortiq obyektni xususiylashtirish ko’zda tutildi. Ushbu davrda kichik korxonalar xususiy mulk shaklini olgan bo’lsa, o’rta va yirik korxonalar ochiq turdagi aksionerlik jamiyatlariga aylantirildi. Aksionerlik korxonalari aksiyalarining paketlari turt qismga ajratilib, mehnat jamoasiga 25 foiz, davlat ixtiyorida 25 foiz, erkin savdoga 30 foizi, turdosh korxonalarga 10 foiz va chet el investorlariga 10 foiz nisbatlarida sotildi. Shuningdeq qisqa davrda 70 mingdan ortiq kichik korxona tashkil etildi va ro’yxatga olindi. Mulkdorlar qatlami yanada kengayib, ular safiga xususiylashtirilgan korxonalarning 2 milliondan ortiq aksiya, ulush va pay egalari, 3 millionga yaqin shaxsiy tomorqa xo’jaliklari egalari, 85 mingga yaqin xususiy va kichik korxonalar egalari va 14 ming ko’chmas mulk egalari qo’shildi. Uchinchi bosqichda, ya’ni 1996-1998 yillarda nazorat paketlari davlat mulki shaklida saqlanib qolayotgan yirik korxona va tarmoqlarni isloh qilish rejalashtirildi. Mazkur bosqichda Oliy Majlis va Vazirlar Mahkamasi tomonidan xususiylashtirish jarayoniga jalb etilmaydigan obyektlarning ro’yxati belgilaydi. Ularga suvdan foydalanish obyektlari, meliorasiya tarmoqlari, muzeylar, sanepidstansiyalar, strategik va harbiy ahamiyatdagi obyektlar, nobyudjet jamg’armalari kiritildi. Ushbu ro’yxatdan o’rin olmagan barcha korxona va obyektlarni xususiylashtirishga qaror qilindi. To’rtinchi bosqichda (1998-yilning oxiridan) xususiylashtirishdan tushgan mablag’larni davlat byudjetiga safarbar etish, xususiylashtirilayotgan korxonalarga xorijiy PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $investisiyalarni jalb qilish, boshqaruvning samaradorligini oshirish va yangicha mulk munosabatlarining to’liq amal qilishi uchun shart-sharoitlar yaratish asosiy vazifalar sifatida belgilaydi. Natijada, mamlakat iqtisodiyotida muhim ahamiyatga ega bo’lgan yirik industriya gigantlari, yoqilg’i-energetika, kimyo va mashinasozlik majmualarining yordamchi korxonalarini yirik xorijiy investorlarni jalb qilish asosida xususiylashtirish jarayonlari davom ettirildi. Xususiylashtirish jarayonidan tushgan mablag’lar 2002-yilda 43,6 milliard so’mni, 2003-yilda 56,1 milliard so’mni va 2004-yilda 78,4 milliard so’mni tashkil etdi. Xorijiy investorlarga sotilgan korxonalardan tushgan mablag’ 2004-yilda 24,3 million AQSh dollarini tashkil etdi. Bu 2003-yilga nisbatan 49,8 foiz ko’pdir. Bundan tashqari xorijiy investorlarga sotilgan 17 ta davlat aktivlari bo’yicha korxonalarni rivojlantirish maqsadlarida yangi mulk egalari tomonidan 24,7 million AQSh dollari miqdorida investitsiyalar kiritish majburiyatlari ham olindi 13 . 1992-2004 yillar davomida bosqisma-bosqich olib borilgan mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish jarayonlarida umumiy hisobda 130 mingga yaqin yuridik shaxs mulk va xo’jalik yuritish shakllarini o’zgartirdi. Jumladan, 77 mingdan ortiq yuridik maqomdagi korxona bazasida 50 mingdan ortiq turli mulk shaklidagi korxonalar yaratildi. 2004 yilda birja, kim oshdi savdosi va tanlov orqali 70 mingga yaqin davlat mulki obyektlari mulk huquqlari aksiya paketlari ko’rinishida sotildi. 1992-1993 yillar davomida davlat mulkida bo’lgan obyektlarning 70 foizi davlat tasarrufidan chiqarilgan va xususiylashtirilgan bo’lsa, islohotlarning mantiqiy rivojiga ko’ra, keyingi yillarda xususiylashtirish jarayoniga jalb qilinmagan korxonalar soni muttasil kamayib bordi. Jumladan, 1994-1995-yillarda ularning ulushi 24 foizni, 1996- 1998-yillarda 5 foizni va 1999- 2004-yillarda 1 foizdan ham kam bo’ldi. Natijada nodavlat sektorining tashkiliy-iqtisodiy jihatdan iqtisodiyotdagi ulushi 2004-yilga kelib 90 foizdan oshdi.” 14 Islohotlar mulkiy masalalar to’g’ri hal etilib, davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish uzluksiz amalga oshirilgan, ko’p ukladli iqtisodiyot barpo etilgan taqdirdagina o’zining salmoqdi natijalarini beradi. Mulk munosabatlarini tako- millashtirish bo’yicha hali o’tish davrining dastlabki bosqichidayok qabul qilingan tegishli qonunlar, Prezident farmonlari, Vazirlar Mahkamasining q aror va farmoyishlari shubhasiz, hal qiluvchi ahamiyat kasb etdi. Bu borada «O’zbekistan Respublikasida mulkchilik to’g’risida», «Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish to’g’risidagi qonunlarni va «Iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish, xususiy mulk manfaatlarini himoya qilish va tadbirkorlikni rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi Prezident farmonini eslab o’tishning o’zi kifoya. Natijada, mamlakat iqtisodiyotining barcha tarmoqlarida nodavlat sektori jadal sur’atlarda rivojlana boshladi. Davlat sektori esa iqtisodiyotda o’zining monopol ahamiyatini kamaytirdi, ko’p qirrali aralash xo’jalikka keng yo’l ochilib, raqobat uchun borgan sari kengroq imkoniyat yaratildi. Mulkiy munosabatlarni rivojlantirish moddiy 13 https://www.stat.uz/ 14 Н.Тўхлиев Тараққиеaтнинг ўзбек модели. Т.:2022. 153-155 бетлар PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $boyliklarga egalik qilish, ulardan foydalanish va o’zlashtirish, insondagi beqiyos qobiliyatlarni, imkoniyatlarni ro’yobga chiqarish bilan bog’liqdir. 2.2. O’tish davridagi boshqa davlatlar va O’zbekiston iqtisodiyotining qiyosiy tahlili So‘nggi 30 yil davomida sobiq Sovet Ittifoqi mamlakatlari yalpi ichki mahsuloti (YAIM) umumiy hajmi uch barobardan ziyodga o‘sgan. Xususan, 1990 yilda Sovet Ittifoqi iqtisodiyoti hajmi BMT tomonidan o‘sha paytdagi narxlarda 791 mlrd dollarga baholangan. 2021 yilda esa sobiq ittifoqning 15 ta respublikasining YAIMlari umumiy hajmi 2,5 trln dollarni tashkil etdi 15 . Sovet Ittifoqi parchalanishidan oldin uning iqtisodiyoti nominal jihatdan dunyodagi ikkinchi yirik iqtisodiyot hisoblanganligiga qaramay, aksariyat tarixchilar va iqtisodchilar 1960−1980 yillarda Sovet iqtisodiyotining o‘sish sur’ati muntazam ravishda pasayib borganligini ta’kidlashgan. BMT hisob-kitoblariga ko‘ra, 1990 yilda jahon miqyosidagi YAIMning 4,6 foiz qismi Sovet Ittifoqi hissasiga to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, hozirda sobiq ittifoq tarkibiga kirgan o‘n beshta mamlakat YAIMlarining umumiy hajmi jahon YAIMining qariyb 2,6 foizini tashkil etadi. Ayni paytda, Xalqaro valyuta fondi xarid qobiliyati pariteti (PPP) asosida sobiq Sovet Ittifoqi barcha mamlakatlari YAIMlarining jahon iqtisodiyotidagi ulushini yuqoriroq — 4,7 foiz deb baholaydi. PPP — bu turli mamlakatlar valyutalarini «tovarlar savati» yondashuvi orqali taqqoslash imkonini beruvchi ko‘rsatkich. PPP iqtisodchilarga mamlakatlar YAIMlari, ular o‘rtasidagi iqtisodiy samaradorlik va turmush darajasini taqqoslash imkonini beradi. PPP ikki yoki undan ortiq valyutalarning muayyan tovarlar va xizmatlar to‘plamini xarid etish qobiliyatlari nisbatini ifodalaydi. Shuningdek, uning fikricha, postsovet mamlakatlari o‘sish sur’atlari o‘rtasida yuqori korrelyatsiya mavjud bo‘lib, inqiroz sharoitida ularning barchasi muammoga duch keladi. Groningen universiteti Madison Project Database loyihasi mutaxassislari sobiq Sovet Ittifoqi respublikalari uchun aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulotning taxminiy miqdorini hisoblab chiqdilar. Unga ko‘ra, 1990 yildagi parchalanishdan oldin sobiq ittifoqda aholi jon boshiga YAIM ko‘rsatkichi bo‘yicha Estoniya, Latviya hamda Litva nisbatan sezilarli farq bilan kuchli uchlikdan joy olgan. Shuningdek, Rossiya, Gruziya, qo‘shni Qozog‘iston va Belarusda aholi jon boshiga YAIM hajmi ittifoqdagi o‘rtacha ko‘rsatkichdan yuqori bo‘lgan. Eng past ko‘rsatkichlar Markaziy Osiyo davlatlarida (Qozog‘istondan tashqari) kuzatilgan, xususan, O‘zbekistonda bu ko‘rsatkich 6800 dollarni tashkil etgan. Sobiq sovet ittifoqi parchalanishidan oldin aholi jon boshiga to’g’ri kelgan YaIM quyidagicha taqsimlangan: 15 https://www.gazeta.uz/oz/2021/12/10/uzbekistan/ PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $2-rasm. 1990-yilda aholi jon boshiga to’g’ri kelgan YaIM (ming dollar) 16 2019 yilga kelib Boltiqbo‘yi davlatlari hamda Rossiya yetakchilikni saqlab qolgan. Qozog‘iston, Belarus va Turkmaniston Gruziyani ortda qoldirgan. Xususan, Turkmaniston aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan YAIM hajmini uch barobardan ziyodga oshirishga erishgan. O‘zbekistonda aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan YAIM ko‘rsatkichi 2,9 foizga o‘sib, 7000 dollarni tashkil etgan. Taqqoslash uchun, Qozog‘istonda bu ko‘rsatkich ikki barobardan ziyodga oshib, 26400 dollarga yetgan. Qirg‘iziston hamda Tojikistonda esa mos ravishda 5300 va 3400 dollargacha pasaygan. Qayd etish joizki, aholi jon boshiga YAIM ko‘rsatkichlari shakllanishi dinamikasida aholi o‘sish yoki kamayish sur’atlari ham muhim rol o‘ynagan. Jumladan, Tojikiston, Turkmaniston va O‘zbekistonda o‘tgan davr mobaynida aholi soni keskin o‘sgan. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, aksariyat postsovet mamlakatlarida aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan YAIM ko‘rsatkichi 1996−1999 yillargacha pasayish tendensiyasini namoyon qilgan. 2009 yilda global moliyaviy inqiroz tufayli bir vaqtning o‘zida barcha mamlakatlar iqtisodiyotining pasayishi yoki sekinlashuvi kuzatilgan. 2015−2016 yillarda mintaqaning Rossiya, Qozog‘iston, Ozarbayjon kabi neftga qaram mamlakatlarida jon boshiga YAIM hajmi kamaygan. Bugungi kunga kelib esa oxirgi sinxron pasayish 2020 yilda — koronavirus pandemiyasi davrida sodir bo‘lgan. 16 https://www.gazeta.uz/oz/2021/12/10/uzbekistan/ PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $Hozirda Estoniya, Litva va Latviya sobiq Sovet Ittifoqi mamlakatlari orasida aholi jon boshiga YAIM hajmi bo‘yicha yetakchi o‘rinlarni egallaydi. Bu mamlakatlarda aholi jon boshiga YAIM ko‘rsatkichi deyarli 1995 yildan beri o‘sib kelmoqda. Shuningdek, mazkur Boltiqbo‘yi davlatlari 2004 yildan buyon Yevropa ittifoqiga a’zo davlatlardan sanaladi. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, iqtisodiyoti tabiiy gaz eksportiga asoslangan Turkmaniston 2020 yilga kelib real YAIMning 1991 yilga nisbatan eng yuqori o‘sish sur’atiga erishdi — 3,6 barobar. O‘zbekiston bu borada ikkinchi o‘rinda bo‘lib, real YAIM hajmi 1991 yilga nisbatan 3,4 baravarga o‘sgan. 90-yillardan keyin davlatlar iqtisodiyotining o’sish darajasi quyidagi grafikda aks ettirilgan: 3-rasm. Aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot (xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha, ming AQSH dollarida) 17 Postsovet hududidagi iqtisodiy tebranishlar asosan quyidagi omillar bilan izohlanadi: 17 https://www.gazeta.uz/oz/2021/12/10/uzbekistan/ PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $Boshqaruv modellaridagi farq va bu sohada taraqqiyotning mavjudligi yoki yo‘qligi. Xususan bu borada Armaniston va Gruziya ilg‘or tajribalarni muvaffaqiyatli amalga oshirganligi misol qilingan. Demografiya. Ayniqsa Markaziy Osiyo mintaqasida aholi soni tabiiy o‘sish hisobiga ortib bormoqda. Shuningdek, O‘zbekiston, so‘nggi yillarda maktab ta’limi sifati sezilarli darajada yaxshilanganiga yorqin misol bo‘lishi ta’kidlangan. Resurslarning mavjudligi ham iqtisodiy rivojlanishning muhim omili hisoblanadi . 30 yillik davrda O ‘ zbekiston eksporti asosini xomashyo tashkil etmoqda . 1996−2000 yillarda eksport tarkibida o ‘ rtacha 42 foiz ulush bilan paxta xomashyosi dominantlik qilgan bo ‘ lsa , 2019 yilga kelib uning o ‘ rnini oltin egalladi — jami eksportga nisbatan 37 foiz . Shu bilan birga O ‘ zbekistonda paxtani mahalliy qayta ishlash yo ‘ lga qo ‘ yilganligi hisobiga mamlakatning Rossiyaga eksporti tarkibida yirik ulushga ega bo ‘ lgan paxta tolasi kalava - ip bilan o ‘ rin almashdi . 2.3.Yangi O‘zbekistonda milliy iqtisodiyotni rivojlanishi tahlili Hurmatli Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev boshchiligida va aynan uning shaxsan tashabbusi bilan asosida mamlakatimizda tubdan yangicha islohotlar va ijobiy o‘zgarishlar yuz bermoqda. O‘zbek millatining o‘tgan oldingi ming yilliklar davomida tarixan rivojlanishida yuz bermagan, yangicha tarixiy ahamiyatga ega barcha tarmoq va sohalarda ichki hayotimizda voqea va xodisalar yuz bermoqda. 2023- yil yakunlariga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi YAIMi hajmi joriy narxlarda 1 066 569,0 mlrd. so‘mni tashkil etdi va 2022- yil bilan taqqoslaganda 6,0 % ga o‘sdi. YAIM deflyator indeksi 2022- yildagi narxlarga nisbatan 112,2 % ni t ashkil etdi. PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $4-rasm. O‘zbekiston Respublikasi bo‘yicha yalpi ichki mahsulot (YAIM) dinamikasi 18 2023- yilda aholi jon boshiga hisoblangan YAIM hajmi joriy narxlarda 29 291,4 ming so‘mni (yoki 2 495,6 AQSH dollari ekvivalentida) tashkil etdi. 18 https://www.stat.uz/uz/# PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $5-rasm. Aholi jon boshiga YAIM hajmi, joriy narxlarda, ming so‘m 19 6 20 -rasm. Aholi jon boshiga YAIMning o‘sish sur’atlari, o‘tgan yilga nisbatan % da Yuqorida keltirilgan diagrammadan ko‘rinib turganidek, 2023- yilda aholi jon boshiga YAIM hajmining real o‘sishi 2022- yilga nisbatan 3,8 % ni, 2019- yilga nisbatan esa 13,2 % ni tashkil etdi. 2023- yil yakunlariga ko‘ra, qishloq, o‘rmon va baliqchilik xo‘jaligida 4,1 % (2022- yilda – 3,6 %, 2021- yilda – 4,0 %, 2020- yilda – 2,9 %, 2019- yilda – 3,1 %) darajasida ijobiy o‘sish qayd etildi. Ushbu ijobiy o‘sish sur’atlari chorvachilik mahsulotlarini ishlab chiqarishning 3,7 % (2022- yilda – 3,3 % , 2021- yilda – 3,5 %, 2020- yilda – 2,1 % , 2019- yilda – 1,6 %)ga o‘sishi bilan bog‘liq. Shu bilan birga, joriy davrda dehqonchilik mahsulotlarini yetishtirish esa 4,2 % (2022- yilda 3,8 %, 2021- yilda 4,3 %, 2020- yilda – 3,2 %, 2019- yilda – 4,8 %)ga o‘sdi. 2023- yil yakunlariga ko‘ra, sanoat tarmog‘i qo‘shilgan qiymatida 6,0 % ga o‘sish kuzatilgan. Ushbu tarmoqdagi ijobiy dinamika, asosan tog‘-kon sanoati va ochiq konlarni ishlash tarmog‘ining qo‘shilgan qiymati 1,0 % ga, ishlab chiqaradigan (qayta ishlash) sanoatning 6,7 % ga, elektr, gaz, bug‘ bilan ta’minlash va havoni konditsiyalash tarmog‘ining 9,7 % ga hamda suv bilan ta’minlash, kanalizatsiya tizimi, chiqindilarni yig‘ish va utilizatsiya qilish tarmog‘ining 1,0 % ga ijobiy o‘sishi hisobiga ta’minlandi. 19 https://www.stat.uz/uz/# 20 https://www.stat.uz/uz/# PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $XULOSA Xulosa qilib aytadigan bo ’ lsak , O ‘ zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I . A . Karimov tomonidan ishlab chiqilgan iqtisodiy islohotlar konsepsiyasi mustaqillik yillarida respublikamiz iqtisodiyotida misli ko ‘ rilmagan , Markaziy Osiyoda tengi yo ‘ q yangi - yangi texnika - texnologiyalar paydo bo ‘ ladi . Qaytadan barpo etilayotgan davlatimiz avvalo , umumjahon sivilizatsiyasiga , davlat qurilishi sohasida boshka xalqlar erishgan tajribalarga va milliy an ’ analarga , faqat o ‘ zbek modeliga , ijtimoiy qadriyatlarga asoslanmokda . O ‘ zbekistonda sobiq ittifoqning iqtisodiy parchalanganidan keyin mustaqillikka erishishi natijasida birinchi Prezident I . Karimov tashabbusida bevosita o ‘ tish davri iqtisodiyoti O ‘ zbekiston millatining tarixiy an ’ analaridan , urf - odatlaridan , milliy PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $xususiyatlaridan va nihoyat mentalitetidan kelib chiqqan holda aniqlab berdi hamda yagona O ‘ zbek modelini ishlab chiqdi . Bu yerda milliy modelning asl mag‘zi, mohiyati, asosi, ya’ni o‘tish modelining kvintessensiyasi ishlab chiqildi. Ushbu kvintessensiyaning talabi nazariy ishlab chiqilib, amalda ijobiy o‘z vazifasini bajarayotganligiga mana necha yillar davomida dunyoning barcha davlatlari va ulardagi iqtisodchilarning qiziqishi tomonidan ijobiy ma’qullandi – hatto, dunyoda ro‘y berayotgan «inqiroz – retsessiya – depressiya – turg‘unlik – jonlanish – yuksalish» kabi iqtisodiy qonun va kategoriyalar ta’limotining kvintessensiyasi ham muvafaqiyatli bajarilmoqda. Albatta, yana bir marta buni qaytaradigan bo‘lsak yomon bo‘lmaydi, ya’ni ushbu yangi bozor iqtisodiyotiga (sobiq ittifoq tarkibidan chiqqan va boshqa sobiq sotsialistik davlatlar uchun) o‘tish milliy modelining ilmiy asoschisi O‘zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti I.Karimovdir. Bu yerda asosan, bozor iqtisodiga o‘tish ikki bosqichdan iborat bo‘lib va har bir bosqichda 4 ta vazifa qo‘yilgan edi. Birinchi bosqichda g‘oyat muhim va asosiy darajadagi chora-tadbirlar hamda ustuvor yo‘nalishlar sifatida: moliya va soliq siyosati sohasida; kredit–pul siyosati sohasida; narx–navo bo‘yicha va pulning qadrsizlanishiga qarshi siyosat sohasida; qishloq xo‘jaligidagi agrar islohot iqtisodiy o‘zgarishlarning eng muhim bo‘g‘ini, deb belgilandi. Shuningdek, davlat mulkini hususiylashtirish hamda ko‘p ukladli iqtisodiyotni shakillantirish, o‘tish jarayonining huquqiy asoslarini shakillantirish, islohotlarning qonuniy–xuquqiy bazasini mustahkam rivojlantirish. Umuman, birinchi bosqichda ikkita hal qiluvchi vazifani birdaniga amalga oshirishga to‘g‘ri keldi: • ma’murmy buyruqbozlik tizimining og‘ir oqibatlarini yengish, tanglikka barham berish, iqtisodiyotni barqarorlashtirish; • respublikaning o‘ziga xos sharoitlari va xususiyatlarini hisobga olgan holda, bozor munosabatlarining negizlarini shakillantirishdan iborat edi. Ikkinchi bosqichning vazifalari va ustuvor yo‘nalishlaridan iborat qilib bu yerda mamlakatni iqtisodiy rivojlantirish borasida oldimizda turgan asosiy vazifalar bayon etilgan, asosan – xususiylashtirish va raqobatchilik muhitini shakillantirish jarayonlarini chuqurlashtirish, makroiqtisodiy barqarorlikka erishish, milliy valyutani mustahkamlash; iqtisodiyotning tarkibiy strukturasini tubdan o‘zgartirish, ijtimoiy kafolatlari kuchli bo‘lgan demokratik davlatni shakillantirish, modernizatsiyalash, diversifikatsiyalash vazifalaridan iboratdir. Qisqacha qilib aytganda, iqtisodiy rivojlanishning «O‘zbek modeli», deb nomlangan bozor iqtisodiyotiga o‘tishning asosi bo‘lgan beshta tamoyil batafsil ko‘rib chiqildi. Umuman, bu yerda shuni alohida ta’kidlash kerak, ya’ni birdan sakrab o‘tib, yangi oldi-sotdi «erasida» bo‘lib qolish aynan biz uchun to‘g‘ri kelmadi, shu sababli biz bosqichma-bosqich (gradualizm) bozorga o‘tish yo‘lini tanlab oldik, bunday ijobiy PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $tanlov yo‘llarini O‘zbekistoning milliy an’analari, milliy mentaliteti talab qildi. Shu qiska muddat ichida bunday misli ko‘rilmagan siyosiy, ma’naviy, madaniy, iqtisodiy o‘zgarishlarning faqat o‘ziga ishongan millat va uning rahbari uddasidan chiqishi mumkin edi. Shu yillarda Prezidentimiz tomonidan juda ham ko‘p, haqiqatan ham inqilobiy nazariy asarlar yoziladi va ular amaliyotda o‘z samarasini berdi. Tanlab olgan taraqqiyot yo‘li – modeli konstitutsion asosga ega. Bu yo‘l mamlakatimiz barcha aholisi manfaatlariga har jihatdan mos keladi. PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. –T.: “O‘zbekiston”, 20 23 . 2. O‘zbekiston Respublikasining Qonuni . Ta’lim to‘g‘risida. 2020 yil 23 sentabr O‘RQ-637-son. 3. O‘zbekiston Respublikasining Qonuni . Innovatsion faoliyat to‘g‘risida . Toshkent sh., 2020 yil 24 iyul, O‘RQ-630-son. 4. O‘zbekiston Respublikasining Qonuni. Ilm-fan va ilmiy faoliyat to‘g‘risida . Toshkent sh., 2021 yil 29 oktabr, O‘RQ-576-son 5. O‘zbekiston Respublikasining Qonuni. Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida. Toshkent sh., 2016 yil 13 aprel, O‘RQ-404-son. 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. “Raqamli O‘zbekiston - 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida . Toshkent sh., 2020 yil 5 oktabr, PF-6079-son. 7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. 2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida . Toshkent sh., 2022 yil 28 yanvar, PF-60-son. 8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Oliy Majlis Senati va Qonunchilik palatasiga Murojaatnomasi. 2020 yil 24 yanvar. //Xalq so‘zi, 2020 yil 25 yanvar. 19-son. 9. Mirziyoyev, Shavkat. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi.- Toshkent: “O‘zbekiston” nashriyoti, 2022. -416 bet. 10. Экономичmкая теория: Учoник. - Изд., испр. и доп. / Под общ. ред. акад. В.И.Видяпина, А.И.Добрынина, Г.П.Журавлевой, Л.С.Тарасевича. – М.: ИНФРА-М, 2005. 11. Gulyamov S.S., Ayupov R., Abdullaev A.M. Raqamli iqtisodiyotda blokcheyn texnologiyalari. – T .: TMI, 2021. 12. Gulyamov S.S. Aql kapitalini rivojlantirish uchinchi renesansning eng ustuvor vazifalaridan sanaladi//Xalq so‘zi, 2022 yil 5 aprel, № 70 (8132). 13. H. Mamedov, N. Muminov, A. Umarov, A. Ismailov -Iqtisodiyot nazariyasi: darslik. Toshkent: “BOOKMANY PRINT” nashriyoti, 2022. 14. Sh.Shodmonov -Iqtisodiyot nazariyasi: darslik. Toshkent: 202 0 . Internet saytlari 1. http://www.gov.uz – O‘zbekiston Respublikasi hukumati portali. 2. http:// www.lex.uz - O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi sayti. 3. http://www.edu.uz – O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi sayti. 4. http:// www.mf.uz - O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi sayti. 5. http:// www.norma.uz – A xborot-huquqiy portal PAGE \* MERGEFORMAT 6$ $6. https://www.stat.uz/uz/ – Statistika agentligi sayti 7. http://www.ziyonet.uz – Ta’lim portali sayti 8. https://mehnat.uz/ — O‘zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi PAGE \* MERGEFORMAT 6$

Купить

Информация о документе

Продавец

Bozor muvozanati va uning ahamiyati

Похожие документы