Bronza – Jarqo‘ton, Zamonbobo, Sarazm - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	39.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Bronza – Jarqo‘ton, Zamonbobo, Sarazm

Купить

Mavzu: Bronza – Jarqo’ton, Zamonbobo, Sarazm.

Reja;
1)O’rta Osiyo va Yevropada bronza davri manzilgohlari.
2) Bronza davrida Jarqo’tom madaniyati.
3)Zamonbobo manzilgohi va Sarazm madaniyati.
4)Xulosa

Bronza davri miloddan avvalgi III-II minglikmi o’z ichiga oladi. Bu
davrda Egey dunyosi, Misr Ikki daryo oralig’i, Hindiston va Xitoyda qul-
dorlik jamiyati ravnaq topgan. Yevropa va Osiyoning ko’p mamlakatlari-
da esa hali ibtidoiy jamoa tuzumi hukm surgan. Jez miladdan avvalgi III
mingyillikda kashf etilgan. Uning vatani Ikkidaryo oralig’i hisoblangan. U
mis bilan qalay qorishmasidan iborat bo’lib, nisbat jihatidan turli jihatda
Bronza metall sifatida ko’p afzallikka ega:
1.Bronza qurollar mis qurollardan pishiqroq va o’tkirroq.
2.Uni eritib quyish oson, chunki uning erish temperaturasi pastroq.
O’zbekiston hududidan bronza davri odamlari hayotini tasvirlovchi
ko’plab manzilgohlar topib o’rganilgan. Buxoro viloyati Qorako’l tuma-
ni markazidan 15 km shimoli-sharqdagi Zamonbobo ko’li atrofidan
1950-yillarda Y.G’ulomov, 1960-yillarda A.Asqarov tadqiqot ishlari olib
borilib, bronza davri odamlarining makoni va qabristonlari topib o’rgan-
dilar. Bu Zamonbobo madaniyati deb ataladi.
O’rta Osiyo hududida bronza davri yodgorliklari. Ibtidoiy odamlar misni
juda yaxshi xususiyatlari cho’ziluvchanligini kash qilgan bo’lsalarda, bu
metal qadimgi qabilalarni ijtimoiy va iqtisodiy hayotiga kata o’zgarishlar
kirita olmagan. Ammo bronzaning kashf etilishi ( 90% mis 10% qalay) ib-
tidoiy hayotda olg’a qarab tashlangan qadam bo’ldi. Chunki bronza o’z
hususiyatlari jihatidan misdan ancha ustun turadi. Ko’pgina tadqiqotchi-
lar fikriga qaraganda bronzani vatani Kichik Osiyo va Mesopotamiya,
Eronning janubi g’arbida miloddan avvalgi III-II mingyillikning boshlarida
quldorlik jamiyati keng ravnaq topadi. Bronza davriga oid madaniyat iz-

lari O’zbekistonda dastlab Xorazm, keyinchalik esa Zarafshon va Qash-
daryo hamda Farg’ona vodiylaridan topilgan. Bu hududdagi manzilgoh-
larni o’rganib shunday hulosa chiqarish mumkinki, bu davrda ikki xil ma-
daniyat hukm surgan ya’ni dehqonchilik va chorvachilik. Bronza davri
bilan shug’illangan tadqiqodchilar bu davrni 3 ta yirik yilnoma davrga:ilk
rivojlangan va so’nggi bronza davrlariga bo’ladilar. O’zbekiston hududi-
da bronza davrida asosan chorvachilik va dehqonchilik bilan shug’illan-
gan qabilalarni moddiy va madaniy yodgorliklari Xorazmda Tozabog’yob
madaniyati nomi bilan mashhurdir. Tozabog’yob madaniyatiga mansub
Ko’kcha makoni atrofidan qadimgi mozorlar ochilgan. Qabrda o’liklar
bukchayib, boshlari g’arbga qaratib qo’yilgan.
Zamonbobo madaniyati. O’zbekistonda bronza davri urug’ jamoasi
(miloddan avvalgi 2-ming yillikning birinchi yarmi). Buxoro viloyati Qora-
ko’l tumani markazidan 15 km shimoli g’arbda joylashgan Zamonbobo
(nomi shundan) ko’li sohilidagi makon (maydoni 170m2) qabriston (44
ta qabr) o’rganilgan. Qabristonga Ya.G’ulomov (1950-51, 1953-54) A.
Asqarov (1961, 1964) arxeologik qazish ishlari olib borgan. Qabilalar
yarim yerto’la, yengil chaylalarda yashaganlar. Yerto’la o’tov shaklida,
ustunlari chuqurchalarga o’rnatilgan, usti qamish bilan yopilgan va so-
monli loy bilan suvalgan.O’choq va don saqlanadigan o’ralar devor ya-
qinida bo’lgan. Qabrlardada murdalar yakka juft ayrim holda uchtadan
(erkak, ayol, bola) yonboshlatib ko’milgan. Qazilmalarda sopol siniklari,
Chaqmoqtoshdan ishlangan qurollar – yaproqsimon paykonlar, pichoq-

simontosh parchalar, surma toshlar, jez oyna, pichoq kurakchalar lazu-
rit,aqiq, feruza, serdolik, jilvir toshdan ishlangan munchoqlar, oltin
marjon topilgan. Sopol idish (tagi tekisva dumoloq xum, xumcha, to’g’-
ri burchakli suvdon, tovoqcha)lar naqishsiz bo’lib asosan, qo’lda, ayrim-
lari charxda yasalgan. Ularning deyarli barchasi yupqa, jarangdor ba’zi-
lari qizil angop bikan bo’yalgan. CHaqmoqtoshdan ishlangan qadalma
o’roqlar, yurg’uchoq bolaklari, hovoncha dastalar va ko’mirga aylangan
bug’doy, arpa donlari, sigir, qo’y, echki suyaklarining topilishi, 3. m.
davrida qabilalar ibtidoiy dehqonchilik va o’troq chorvachilik bilan shu-
g’uianganligidan dalolat beradi. Hosildorlik mabudasining kichik spool
haykalchasiga mo’lko’lchilik ramzi sifatida e’tiqod qilingan bo’lsa kerak
Badaxshoh toshidan ishlangan munchoq, Jan. Turmanistondagi qabila-
Larning sopol idish va boshqa buyumlari 3 m qabilalarning boshqa
qo’shni qabilalar bilan iqtisodiy hamda odamlar yashagan turar joy. Za-
monbobo madaniyati: 1-paykon; 2-qadama o’roq; 3-4-suyak bigizlar 5-
tosh o’zak; 6-7-pichoqsimon plastinkalar; 8-to’g’nog’ich boshi; 9-urchuq
bosh; 10-kurakcha; 11-18-tosh munchoqlar; 19-ma’buda tanasi; 20-so-
pol siniqlari madaniy aloqa bo’lganligini ko’rsatadi.

Jarqo’ton madaniyati. Surxon vohasida (hozirgi Sherobobdan uncha
uzoq bo’lmagan joy) Jarqo’ton manzilgohi vujudga kelgan. Jarqo’ton qu-
rilishi ntarixda ilk shahar alomatlari ko’zga tashlanadi. U ikki qismdan
iborat bo’lgan: qal’a va uning atrofidagi jamoa a’zolari bo’lmish hunar-
mand dehqonlarning uylari joylashgan. Jarqo’tondan ibodatxonaqoldiq-
lari topilgan. Bo’stonsoyning chap tomonida joylashgan bu manzilgohda
xayot sopollining oxirgi bosqichida shakllandi. Yodgorlik tarqoq joylash-
gan kichik tepaliklardan iborat manzilgoh va soyning boshqa qismidagi
qabristondan tashkil topgan.
Mudofalangan qal’a va unga tutash joylashgan aholi yashash qism-
dan iborat manzilgoh hozirda suvsizlanib qolgan Bo’stonsoy o’zanining
qo’ltiq hosil qilghan qismida joylashgan. Yodgorlik ark, shahriston va
manzilgoh tashqarisidagi 3 000 ga yaqin qabrlar o’rin olgan qabriston
qismlaridan tashkil topgan. Yodgorlikning umumiy maydoni 90 ga iborat
bo’lib uning 20 gektarini qabriston tashkil etadi. Manzilgoh qismida joy-
lashgan tepaliklarning madaniy qatlamlari 3 metrdan ortiqroq.

Sarazm madaniyati. Zarafshon daryosining yuqori oqimida eneolit va
bronza davrida faoliyat yuritgan madaniyat hisoblanadi. Sarazm yodgor-
ligi Samarqand shahridan 30 km sharqda joylashgan 10 ta kichik tepalik-
dan iborat. Manzilgohning eneolit (Sarazm I,II) va bronza (Sarazm III,IV)
davrlariga oid to’rtta bosqich qayd qilingan.
Sarazm I - miloddan avvalgi 3500-3300 yillar;
Sarazm II – miloddan avvalgi 3200-2900 yillar;
Sarazm III – miloddan avvalgi 2900-2700 yillar;
Sarazm IV – miloddan avvalgi 2700-2000 yillar.
Sarazm manzilgohining quyi qismidagi birinchi o’zlashtirilgan ilk bos-
qichiga oid madaniy qatlamni o’rganish natijasida aniqlangan guvala va
paxsadan barpo qilingan uy-joy imoratlari ikki va uch xonadan iborat
alohida hovlilarni tashkil qilgan. Tarkibida oshxona va xo’jalik maqsad-
larida foydalanilgan qo’shimcha qurilishlariumumiy hovlining atrofi yup-
qa devor bilan o’rab olingan. Yashash xonalari ichkarisida aylana shakl-
dagi o’choqlar joylashgan. Bunday o’choqlar Geoksur voha sidagi
yodgorliklarning AnovII bosqichi oid qatlamlarida ham ko’plab uchraydi
Sarazm II bosqichida manzilgohda uy-joy imoratlari qurilib maydoni
ancha kengayadi. Bu bosqichga oid 8 ta mahalladan tashkil topgan 36 ta
uy-joy imoratlarining o’rni aniqlangan. Ko’chalar mahallalarni o’zaro aj-
ratib turgan. Alohida oilalarga tegishli yashash, xo’jalik va e’tiqod maq-
sadlarida foydalangan xonalardan tashkil topgan. Qurilishda paxsa,
guvala, ayrim xollarda to’g’ri burchak shaklidagi xom g’ishtlardan foyda-
lanilgan. Devorlarining sirti somon suvoq qilingan.Ayrim xonalarda toat

ibodat maqsadlarida foydalanilgan aylana shaklidagi o’choqlar bo’lgan.
Uy devorlari sirtiga chizilgan rang-tasvirlari namunalari ham aniqlangan.
Qo’lda yasalgan spool buyumlarlarning sirtiga qizil va qora rangbuyoq-
larda naqshlar solish an’anasi davom etgan. Ikki tomonlama pardoz qilin
gan sarg’ish rangli tag ustida solingan naqshli spool buyumlari bilan bir-
galikda naqshsizlari ham keng tarqalgan. Shuningdek, tag qismi uchli
qilib, o’rtasida tortilgan chiziqlar bo’ylab romb shakllari tushurilgan
sopol buyumlari ham topilgan. Bu turdagi sopollar Kaltaminor madani-
yatiga oid yodgorliklarda ham uchraydi.
Toshlardan urchuqbosh, kelitosh va boshqa buyumlar yasalgan.Misdan
yasalgan buyumlar soni va turi ancha ko’paydi. Ayniqsa, mis eritish
maqsadida foydalanilgan tigel bo’laklari mahalliy hududda joylashgan
mis konlarini o’zlashtirish ishlarining jadallashganidan dalolat beradi.
Zarafshonning yuqori oqimi hududlarida yashagan eneolit davri axolisi
Janubiy Turkistonning o’troq dehqon jamoasi, Kaltaminor va Afanasev
madaniyatlari aholisi bilan o’zaro madaniy aloqa bo’lgan. Sug’dshunos
V.A.Livshits ning fikriga ko’ra “Sarazm” atamasi “sarizamin”, ya’ni “Yer-
ning boshlanishi” , “vohaning boshlanishi” degan ma’nolarni bildiradi.
Yodgorlik yassi tepachalar ko’rinishida, 100 gektarga yaqin joyni egalla-
gan. Unda 1976-yildan tadqiqot ishlari olib boriladi. Arxeoloq tadqiqot
lar natijalariga qaraganda, Sarazm Zarafshon vodiysining eng qadimgi
bobo maskani bo’lib, bu joyda hayot eneolitning rivojlanganbosqichidan
to ilk jez davriga qadar (ya’ni 1,5 ming yil) davom etgan. Sarazmda 7 yil
arxeologik qazish ishlari olib borildi va 10 ta nuqtada qadimgi qishloq

hayotining davomiyligini o’rganish uchun shurflar qazildi.
Sarazm I davri jamoa oilalari bir xonali uylarda yashagan, jamoa xilxo-
nasi bor. Jamoa kvartali atrofi mudfaa devorlari bilan o’rab olingan. Ja-
moa turarjoy qoldiqlarini qazish jarayonida sirtiga rangli gul solingan
sopol parchalari, xilxonadan esa mis oyna, oltin va kumushdan yasalgan
munchoqlar topildi. Topilmalar ko’p jihatdan Janubiy Turkmanistondagi
Gyoksur vohasi materiallariga aynan o’xshab ketadi.
Sarazm II davrida bir-biridan tor ko’chalar bilan ajratilgan ko’p xonali
turarjoy massivlari paydo bo’ladi. Ularning qoshida aylana shaklidaquril-
gan talpinish maskani – oilaviy otashtparastlik altarlari shakllandi. Yirik
uy-joy massivlari doirasida jamoa ibodatxonalari (ikki joyda)qad ko’tardi
Ibodatxonalarning devorlariga qizil rangda naqsh berilgan va ularning
qoq o’rtasida murabba shaklida altar joylashgan. Xo’jalikda toshdan ish-
langan mehnat qurollari, to’qimachilik dastgohining qismlari, urchuq
toshlar, mis pichoqlar, xanjar, qarmoq, igna va bigizlar ko’plab uchraydi.
Sarazm III davrida ijtimoiy harakterdagi monumental binolar paydo
bo’ladi. Ular urug’ jamoalarining ma’muriy bin va ibodatxonalari edi. Bu
davrda patriarxal oila hovli joylari kengayadi, bu hovlilar maydonida ku-
lolchilik xumdonlari va metallni eritish ustaxonalari paydo bo’ladi. Bu
bosqichda ishlab chiqarishning qator sohalarida, hunarmandchilikning
turli yo’nalishlari bo’yicha ixtisoslashuv jarayoni kechdi.Kulolchilikda ichi
va sirtiga sayqal berilgan sopollar keskin kamayadi. Ularning o’rnini ma-
halliy an’anaviy shakldagi naqshlar egallaydi. Mahalliy naqshlar bilan
ibodatxonalarning devorlarini bezash odati vujudga keladi.Bu bosqichda
mahalliy xomashyo bazasida metal eritish va metalldan turli xil qurollar

yasash kuchayadi. Shunday qilib, qadimgi sarazmliklar ijtimoiy va iqtiso-
diy hayotda hayotda tub o’zgarishlar yuz beradi.
Sarazm IV davriga kelib, demografik o’zgarishlar bilan bog’liq holda
aholining vodiy bo’ylab tarqalishi, goyo uning “inqirozi” kuchayadi. Sa-
razmda aholi siyraklashib, avvalgi monumental ma’muriyimoratlaro’rni-
ni oddiy kulbalar egallaydi. Ehtimol, Sarazm IV yodgorlikning eng yuqori
qatlamlari bo’lganligi uchun davr taqazosi bilan uning qurulish qoldiqlari
bizgacha shu hilatda yetib kelgandir. Bu tanazzul jez davrining ma’lum
bir bosqichida (mil. av. 2 – ming yillikning 2 – yarmida) orilarning janub
tomonga ko’shishi munosabati bilan O’rta Osiyoning shimoliy va marka-
ziy viloyatlari moddiy madaniyatida yuz bergan o’zgarishlar bilan bog’liq
dir. Bu davrda aksi kulolchilikda yaqqol ko’zga tashlanadi, ya’ni, bir to-
mondan kulolchilikda qizg’ish oq tiniq angob bilanpardozlangan sopollar
sirtida, idishlarning gardishi bo’ylab oddiygina rangli naqsh solish
kuzatilsa,ikkinchi tomondan sopol idishlarning kulolchilikcharxidayasash
texnalogiyasi kash qilindi. Ijtimoiy – iqtisodiy tabaqalanishning ayrim
belgilari sifatida terrakota, tosh va jezdan ishlangan muhrlar paydo bola
boshlaydi. Qishloq jamoasi sardorlari, qabila boshlig’ining hukmdorlik
belgisi bo’lmish jamoa nishoni yangi ma’no va mazmun kasb etadi.
Demak, Sarazm IV davrida ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotda yuz
bergan o’zgarishlar Sarazm jamiyatining so’nggi bosqichida mulkiy
tabaqalanish jarayoni jadal kechayotganligidan dalolat beradi.
Sarazmda o’rganilgan yagona xilxona, yuqorida ta’kidlaganimizdek,
uning ilk bosqichiga daxldor bo’lib,u doira shaklida ishlangan tosh
g’ovlar bilan o’rab olingan, uning diametric 15 metr, ichida 5 ta qabr
joylashgan. Tosh g’ovning markaziy qabriga 3 kishi (ayol, erkak va

o’spirin) ko’milgan. Ayolga tegishli ashyoviy dalillarga qaraganda, u o’z
jamoasiga kata nufuz
ga ega bo’lgan. Uning kiyimlariga firuza, la’l, yoqut va yashma kabi
qimmatbaho toshlardan yasalgan munchoqlar qadalgan. Ayolning bosh
kiyimi ham taqinchoqlar bilan bezatilgan. Soch tolalariga oltin munchoq
shodalari osib qo’yilgan. Qo’llariga dengiz chig’anog’idan ishlangan
bilakuzuklar taqilgan. Ayol skaleti yonidan dastali mis ko’zgu, suyakdan
qilingan bigiz, 5 ta urchuq tosh, 2 ta ayol ma’budasi (terrakota) topilgan.
Demak, Sarazm I davrida ayollarning jamoadagi nufuzi yuqori bo’lgan.
Sarazm axolisining iqtisodiy hayotini sug’orma va lalmikor dehqonchlik
hamda xonaki chorvachilik tashkil etgan. Zarafshon tog’ tizmalaridagi
ma’dan (mis, qorg’oshin, qalay, oltin, kumush, simob,va feruza)
konlarining yaqinligi Sarazmda hunarmandchilikning rivojlanishiga katta
ta’sir o’tkazgan. Yodgorlikni qazish jarayonida nafaqat toshdan
ishlangan mehnat qurollari, balki og’irlik o’lchov birliklari, to’qimachilik
dastgohining qismlari ham uchratilgan. Ammo, sarazmliklar
kulolchilikda metallurgiya va toshga ishlov berishdek yuksaklikka erisha
olmaganlar. Xullas, Sarazm yodgorligi vodiyning eng qadimiy
dehqonchilik madaniyati bo’lib , keying asrlardagi Sug’d o’lkasida
shakllangan shahar madaniyatining ildizlari bir jihaddan shu yodgorlik
bilan bog’liq edi. 1977-yilda Yuqori Zarafshon (hozirgi Tojikiston va
O’zbekiston chegarasida) hududida Sarazm qishlog’I topildi. Sarazm
madaniyatida O’zbekistonda dehqonchilik qabilalarining O’rta
Osiyoning shimoli-sharqiy hududlariga siljiganligini ko’rsatadi. Chunki
shimol siroatchilari janubiy O’rta Osiyoning Turkmaniston dehqonchilik
markazlari bilan bog’langan edi. Sarazm yodgorligi to’rt bosqichga
bo’linadi. Bu yodgorlik AQSH, Fransiya olimlarini ham e’tiborini tortgan,
ular ham turli yillarda izlanishlar olib borgan. Sarazm yodgorligi eneolit

davridan bronza davridacha yashagan bobodehqonlar manzilgohi
ekanligi aniqlangan.
Quyi Zarafshonning bronza davri yodgorliklari Zamonbobo madaniyati
nomi bilan ataladi. Bu davrga mabsub yodgorliklar orasida Zamonbobo
ko’li yoqasidan topilgan qadimgi qabriston ayniqsa, diqqatga sazovardir.
Qabrlar yakka va juft qabrlar bo’lib, dafn etish jarayonida ko’mish
marosimlariga amal qilingan. Qazishmalar jarayonida erkaklar
qabrlaridan o’q – yoy poykonlari, pichoqlar, pichoqsimon tosh qurollar
va turli shakldagi sopol idishlar, ayollar qabrlaridan sopol idishlar,
bronza ko’zgu, upadon, surmadon kabi pardoz buyumlari ayrim
qimmatbaho toshlardan turli shaklda ishlangan munchoq va marjonlar
topilgan. Zamonboboliklar
chaylasimon kulbalarda istiqomat qilib, dehqonchilik va xonaki
charvachilik bilan shug’ullanganlar. Topilgan ko’plab mehnat qurollari,
boshoqli ekin qoldiqlari va hayvon suyaklari shundan dalolat beradi.
Shuningdek Zamonboboliklar jamoasida hunarmandchilikning turli
tarmoqlari, xususan, kulolchilik, bronzani eritib undan har xil ashyolar
yasash, ayniqsa toshni ishlash texnikasi ancha rivojlangan. Zamonbobo
madaniyati janubdagi o’troq dehqonchilik jamoalari ta’sirida
shakllangan. Bu madaniyat xonaki chorvachilik va motiga (ketmoncha)
dehqonchiligi bilan kun kechirgan Buxoroning tub aholisiga mansubdir.
Bronza davrida Buxoro vohasining daryo adoqlarida endigina
dehqonchilik bilan shug’ullanuvchi ilk qishloqlar paydo bo’lib, ular yarim
yerto’la va shox – shabbali yengil chaylalardan iborat turar joylardan
tashlil topgan. Bularda uy hunarmandchiligining misgarlik,
toshtaroshlik, to’qimachilik kabi turlari mavjud bo’lsaga, ammo, hali
ular kasb – hunarning rivoj topgan tomonlari, ya’ni juda tez turli shaklga
keltirilishi, turli ishlarda foydalanish mumkinligi, ko’p uchraydigan keskir
va qattiq tosh qurollarni kamyobligi, mo’rtligi va tez sinishi kabi
xususiyatga ega bo’lgan (bronza) metallni siqib chiqara olmagan. Bu

davrda bronzadan asosan turli bezaklar, uy – ro’zg’or buyumlari, harbiy
qurol – aslahalar, va mehnat qurollari yasaydigan maxsus temirchilik,
chilangarlik va zargarlik ustaxonalari vujudga keldi.
Hunarmandchilikning ixtisoslashuvi bilan mintaqalararo ayirboshlash
kuchaydi. Kishilik jamiyati tarixida birinchi marta muntazam mol
ayirboshlash imkoniyati bevosita vujudga keldi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1) O’zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
2) A . Asqarov . Древнеземледельческая культура эпохи юуга
Узбекистан. Ташкент, 1938.
3) А.Исаков. Саразм… стр.97-99
4) A.Asqarov. Qadimgi Sug’d sivilizatsiyasi…. 39-bet.
5) Афганистана. Москва-1977, стр.85, 87, 90, 94, 96, табл.1- III

O’zbek ist on Respublik asi Oliy v a O’rt a maxsus
t a’lim v azirligi
Samarqand Dav lat Univ ersit et i
Tarix fak ult et i
MUSTAQIL ISHI
Fan: Arxeologiy a v a met ralogiy a
Bajardi: J o’raqulov Zay nullo
Tek shirdi: Karimov R.U

Samarqand – 2021

Bronza – Jarqo‘ton, Zamonbobo, Sarazm

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish