Bug’doy seleksiyasi uchun dastlabki materialni o’rganish mavzusini o’qitish uslubi - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	30.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	09 Октябрь 2022
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Bug’doy seleksiyasi uchun dastlabki materialni o’rganish mavzusini o’qitish uslubi

Купить

Bug’doy seleksiyasi uchun dastlabki materialni o’rganish mavzusini o’qitish uslubi I. KIRISh II.ASOSIY QISM 2.1 1.Asosiy kism. Bugdoy seleksiyasi uchun dastlabki material 2.2 . Bug’doy seleksiyasining vazifalari va yunalishlari . 2 .3. Bug’doy navlariga qo’yiladigan talablar. 2.4. Bug’doyninng tezpishar va kasalliklarga chidamli boshlang’ich materiallarini o’rganish. 2. 5. Bug’doyning tezpishar nav namunalari . 2. 6. Kasallikka chidamlilik va moyillik belgilarini navlarda aniqlash. XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR RO’YXATI

I. Kirish Jaxon dexkonchiligida bug’doy ekini yetakchi rolni uynab ekiladigan maydoni va donining yalpi xosili buyicha birinchi urinni egallaydi va 216,220 mln gektar yerga ekiladi. U asosan non, konditer yoki makaron maxsulotlari tayyorlash uchun, un ishlab chiqarish maqsadida ekiladi. Bundan tashqari bug’doy donidan turli yormalar tayyorlanadi. Maxsus yaratilgan navlari yemish tayyorlashga xizmat kiladi. Bug’doyning kepagi, somoni, tufoni yuqori oziqaviy ahamiyatga ega. Uning kepagi hamma qishloq xujalik xayvonlari uchun yuqori konsentratlangan yem. Kepagidan omixta yem tayyorlashda xam foydalaniladi. Undagi hazm bo’ladigan oqsil miqdori arpa doniga nisbatan 1,5 barobar ko’p. Oziq – ovqat maxsuloti sifatida bug’doy unidan turli navdagi nonlar shirinkulchalar, pechenye, biskvitlar, keksla

O’zida kuzgi va bahorgi bug’doyning eng yaxshi xususiyatlarini uyg’unlashtirigan, bug’doyning tumanlashtirilgan navlari darajasida hosildorlikka ega bo’lgan kuzgi bug’doy navlarini yaratishga keskin zarurat tug’ildi.Mahalliy navlar seleksiya uchun qimmatli boshlang’ich ashyo bo’lishga qaramay ular yagona manba bo’la olmaydi. Mazkur maxalliy navlar yuqori ekologik moslashuvchanlik xususiyatiga ega bo’lsalarda har doim ham yangi seleksion navlar yaratish uchun talab qilinadigan sifatga ega emaslar. Qishloq xo’jalik ishlab chiqarishi talablariga tula javob beradigan navlar yaratish uchun seleksiya ishida xorijiy mamlakatlar navlaridan xam foydalanish zarur. Boshlang’ich matrial sifatida keltirilgan xorijiy navlar Respublikamiz iklim sharoitida urganilib, ularning kimmatbaxo belgi va xususiyat

II.ASOSIY QISM. 2.1. Bug’doyning xalq xo’jalik ahamiyati Jahon dexqonchiligida bug’doy ekini yetakchi rolni o’ynab, ekiladigan maydoni va donining yalpi hosili bo’yicha birinchi o’rinni egallaydi va 225,000 mln gektar yerga ekiladi. U asosan non, konditer yoki makaron mahsulotlari tayyorlash uchun, un ishlab chiqarish maqsadida ekiladi. Bundan tashkari bug’doy donidan turli yormalar tayyorlanadi. Bug’doyning kepagi, poxoli, somoni, to’foni yuqori oziqaviy ahamiyatga ega. Uning kepagi qishloq xo’jalik hayvonlari uchun yuqori konsentratlangan yem, kepagidan omixta yem tayyorlashda ham foydalaniladi. Undagi hazm bo’ladigan oqsil miqdori arpa doniga nisbatan 1,5 barobar ko’p. Oziq – ovqat mahsuloti sifatida bug’doy unidan turli navdagi nonlar shirin kulchalar, pechene, biskvitlar, kekslar, pir

Markaziy Osiyo xududida o’tkazilgan arxeologik qazishlar mintaqada pakana bo’yli bug’doy (T. sompactum), yumshoq bug’doy (T. ayestivum), qattiq bug’doy (T. durum), turgidum (T. turgidum) turlari etishtirilganligini ko’rsatadi. Markaziy Osiyo dunyodagi bug’doylarning gen markazlaridan biri hisoblanadi. Jahonda (2007-2009y) bug’doy 213,8 mln.t. gektarga ekilib 619, 2 mln.t. don etishtirilgan.Qattiq bug’doy ekini Italiya, Jazoir, Suriya, Turkiya, Iroq, AQSh, Kanada, Meksika va Argentinada rivojlangan. Bug’doy yangi ekin bo’lgan tritikaleni hosil bo’lishida ota – ona o’simliklarining biri bo’lib, u ham hashaki, ham oziq – ovqat xo’raki ahamiyatga ega.O’zbekiston Respublikasida 4,3 mln gektar sug’oriladigan, 730 ming gektar lalmikor ekin maydonlaridan 2010 yil hosili uchun 1086 ming gektar sug’

Muhim yo’nalishlardan biri vegetatsiya davrining davomiyligiga qaratilgan seleksiya hisoblanadi. Yoz fasli qisqa bo’lgan, yoki O’zbekistonning lalmikor yerlari uchun tezpishar navlar hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bunday navlarni yaratishda qurg’oqchilikka, qishga (kuzgi bug’doy uchun), vegetasiya davrida past haroratga, ortiqcha namlikka, sho’rlanishga chidamlilikka katta ye’tibor beriladi. Qurg’oqchilikka chidamliligiga qarab bug’doy navlari bahorgi qurg’oqchilikka va yozgi qurg’oqchilikka chidamlilarga bo’linadi. Bundan tashqari havo va atmosfera qurg’oqchiligi garmselga va jazirama issiqqa chidamli navlar ham ajratiladi. Bug’doyni o’stirish texnologiyasi va hosilni yig’ib olishni ta’minlashga qaratilgan seleksiyada yotib qolmaydigan, to’kilmaydigan navlarni yaratishga qaratilgan. Poyasin

osonlik bilan tortilishi (tegirmonda) bug’doy navlarining muhim xususiyatidir. Donidan un chiqish miqdori uning yirikligi, shakli va egatchaning chuqurligiga bog’liq. Donning yirik va bochkasimon shaklda bo’lishi, unni yaxshi belgisi, bunday shaklli donlardan ko’proq un chiqadi. Egatcha chuqurligining ortishi bilan un chiqishi kamayib boradi. Kuchli bug’doy navlari (yaxshilovchi) uning doniga 20-40% kuchsiz bug’doyning donini qo’shganda yuqori non pishish xususiyatlarini saqlash qobiliyatiga ega. Seleksiyaning alohida yunalishi – xashaki bug’doy navlarini yaratish. Unday navlarning tarkibida ko’p miqdorda oqsil va bug’doy uchun kamyob (defisit) bo’lgan aminakislotalar(lizin, triptofan) bo’lishi kerak. Unday navlarning non pishish xususiyatlari past. Xashaki navlarni foydalanish maqsadini k

kasalliklar va zararkunandalarga chidamlilik hisoblanadi. Bu masalada seleksiya oldida katta muammolar mavjud. Navlarning modellari (rejalari) hamma dala ekinlari uchun ularda kerak bo’lgan belgi va xususiyatlarning ro’yxati, shaklida seleksiya markazlarida yaratilgan. Bug’doyda esa qandaydir boshqa ekinga nisbatan bu modellar konkret (aniq) morfofiziologik mazmunini hosil qilgan Hosildorlik darajasi maydondagi o’simlik soni va bitta o’simlikning o’rtacha maxsuldorligiga bog’liq. Oxirgisi o’simlik yaratadigan assimlyatlar hajmi va donini shakllanishi va to’lishishiga bog’liq bo’lgan qismidan yig’iladi. Donining to’ldirilishining samarasini pishgan boshoq donining massasini doni to’liq shakllanish fazasidagi novdaning massasi nisbatiga qarab baholash (TSXA) taklif etiladi. Bu ko’rsatgich no

Xozirgi zamon seleksiyasi, ya’ni qurg’oqchilik sharoitida maxsuldorli tuplanish degan ilgari hukum so’rgan fikrdan voz kechgan. Hozirgi vaqtda bu xususiyat hosildorlikni oshirishning bir yordamchi qismi deb nazarda tutildi. (Olimov A, Azimov S 1997). Yuqori bo’lmagan ekish me’yoridagi o’simliklar quruq yillarda yaxshi hosil to’plash qobiliyatiga ega. Bu holda o’simliklarning yon novdalari rivojlanmaydi. Sharoiti qulay bo’lgan yillarda hosildorlik sezilarli ravishda tuplanish novdalari hisobida o’sadi. Agar birinchi hosil bo’lgan novdalar qurg’oqchilik sababi bilan qurib qolsa, ularning moddalaridan asosiy (bosh) novda foydalanishi mumkin. (Normurodov X, Xoldorov D 1198, Azimov A 2001). Bug’doy seleksiyasida qalin 1m 2 da 1000 tagacha poya joylanishga bardosh qiladigan navlarni yaratishga q

2.4. Bug’doyninng tezpishar va kasalliklarga chidamli boshlang’ich materiallarini o’rganish. Kolleksiya namunalarini o’rganish shuni ko’rsatadiki, o’simlik o’suv davrining davomiyligi muhim ko’rsatkich hisoblanadi. Adabiyotlarda don to’lishish davri hosil miqdorini belgilashda muhim rol o’ynashi tug’risida bir qancha olimlar sharxidan ma’lum. Bundan tashqari qisqa don to’lishish davriga ega bo’lgan navlarda, boshoqlar soni va hosildorlik o’rtasida ijobiy bog’lanish borligi aniqlangan(Reynolds, 1992). Don to’lishish davri uzayganda va issiq ta’sirida ijobiy bog’lanish kamaygan. J.Van Beyem va boshqalar (2008) ma’lumoti bo’yicha 31 ta yumshoq bug’doy namunalarini 3 xil (sugoriladigan, suv bilan kam taminlangan va lalmi maydonlarda) o’rganilganda sug’oriladigan maydon sharoitida qisqa unib ch

Tadqiqotlar natijasi shuni ko’rsatadiki, o’suv davri havo harorati yuqori bo’lgan yillarda 10 kundan 25 kungacha qisqarishi kuzatildi. 2. 5. Bug’doyning tezpishar nav namunalari. O’simlik vegetasiya davrining davomiyligi navlarning irsiyati bilan aniqlanib, o’stirish sharoitiga ham bog’liq ( Yakubsiner, 1994 y. Qurbonov T. Xodjakulov T. 1996 y). O’zbekiston sharoitida yumshoq bug’doyning tez pishar navlarini yaratish respublika seleksioner olimlarining asosiy muammolaridan biri hisoblanadi. Tezpishar navlar O’zbekiston sharoiti uchun juda qulay bo’lib, qurg’oqchilik va garmsel boshlanguncha kerakli hosilni to’plab ulguradi va bir yilda yerdan 2 – 3 marta hosil olishni imkoniyatini beradi. Tajribalar shuni ko’rsatdiki, vegetasiya davrining davomiyligi 219 kundan 232 kungacha davom yetib, bu

Jadval №1 Bug’doyning tezpishar nav namunalari. № Nav va namunalar Unib chiqishi Tupla nish Nayga tortish Boshoq lash To’la pishish Vegetasi on davrinin g davo miyli gi, kun 1. st.Krasnadar-99 29.X 19.X I 20. Sh 10.IV 1 0 . VI 232 2. Nikoniya 30.X 21.X I 24. Sh 14. IV 6 . VI 228 3 AGRE 30.X 19.X I 19. Sh 9. IV 1. VI 22 3 4 SERI 29.X 19.X I 19. Sh 9. IV 28 . V 22 0 5 60607 29.X 21.X I 20. Sh 11. IV 30 . V 22 2 6 BUL 425 30.X 18.X I 20. Sh 10. IV 26 . V 2 19 7 45953 29.X 18.X I 20. Sh 10. IV 27 . V 22 0 8 BUL 3396 30.X 21.X I 20. Sh 9. IV 26 . V 2 19 2.6. Kasallikka chidamlilik va moyillik belgilarini navlarda aniqlash. Bu kasallik qo’ng’ir zangga nisbatan kamroq tarqalgan, ammo keltiradigan zarari yuqori bo’lgani uchun, o’ta havfli hisoblanadi. Sariq zang hatto don tugish fazasida uchragan

Sariq zang Piccina strifarmis – Bug’doyga juda katta zarar yetkazadigan va O’zbekistonda ko’p uchraydigan kasalliklardan sariq zang kasalligi hisoblanadi. Kasallik o’simlikning pastki barglarida paydo bo’lib keyinchalik yuqori barglarga ko’tariladi. Kasallik belgilari: barg tomirchalari orasida sariq-limon rangli qator- qator joylashgan uredopustulalar hosil qiladi. Bu kasallik ko’pincha bug’doyda kuzda paydo bo’ladi va yuqumli ko’payishiga sabab bo’ladi. Qishda havo nisbatan iliq, bahorda namgarchilik ko’p bo’lib, (havo nisbiy namligi 100%) harorat pasayib ketsa yomg’ir, shudring bo’lsa kasallik kuchli rivojlanib tez tarqaladi. Ayniqsa havo harorati 10-20 0 S va nisbiy namlik yuqori bo’lganda kasallikni rivojlanishi kuchayadi. Harorat 20 0 S oshsa uredosporani sporalari hosil bo’lishi kuc

darajasiga bog’liq holda zang kasalliklari hosilni har xil darajada kamaytiradi; bug’doy gullash davrida 40 yoki 80 foizga qo’ng’ir zang bilan kasallansa, hosilning 10 foizidan 26.5 foizigacha nobud bo’lar ekan. Boshoq chiqarish fazasida kasallik hosilni 40-50 foizgacha nobud qilishi mumkin. Kasallik belgilari: barglarda (duch kelgan joylarida) dumaloq, sarg’ish- qo’ng’ir, changli uredinisporalar hosil bo’ladi. Shu pustulalar ichida rivojlangan urediosporalar boshqa barglar va o’simliklarga shamol yordamida o’tadi va ob- havo zamburug’ uchun qulay bo’lsa (yomg’ir, shabnam, harorat 15-23 gradus), boshqa barglarga va o’simliklarga yanada kengroq tarqaladi. Qo’ng’ir zang (Puccinia recondita) – kuzgi bug’doy ekiladigan barcha mintaqalarda tarqalgan. O’simlik kuchli zararlanganda bug’doy don ho

Ma’lumki, Respublika mintaqalarida yetishtirilgan bug’doyning don sifati sug’oriladigan yerlarda yetishtiriladigan navlar don sifatiga qaraganda birmuncha yuqori bo’ladi. O’zbekisonning lalimikor maydonlariga ekishga ikkita sug’oriladigan yerlarga esa, beshta bug’doy navlari rayonlashtirilgan. Bug’doy kasalliklarga kam chalinadi, tuproq qurg’oqchiligiga chidamli va issiqlikka talabchan bo’ladi, biroq sovuqqa chidamsizdir. Makaron mahsulotlarining texnik va sifat ko’rsatkichlaridan asosiylari uning mustahkamliligi va rangi hisoblandi, hamda ball asosida baholanganda bug’doyning Qizil Sharq navi 2,5 ball, bug’doyning Lekurum 3 navi 4,0 ball, Melyanopus 2 navi 5,0 ballni tashkil etgan. Bug’doy hosildorligi ko’pchilik hollarda ekish me’yori va o’simlik tuplanishi bilan bog’liq (Yamazaki, 1993;

sifati yuqori urug’liklarni qo’llash bilan birga, ekish muddati va me’yoriga rioya etish, hosilni o’rib olishni o’z vaqtida sifatli o’tkazish muhim deb ta’kidlaydilar. 1000 dona don vaznining og’ir va yirik bo’lishi, murtakning katta bo’lishiga sabab bo’ladi, murtakning katta bo’lishi esa 1 m 2 o’simliklar soni bilan uzviy bog’liqlikda bo’ladi (Beleskiy, Kovalev, 1979; Yakubsiner, Shukurov, 1989; Austenson, Walton, 1990). 100 0 dona don vazni oshishi bilan boshoqdagi don soni kamayadi (Anderson va boshqalar va ular o’rtasida sa’lbiy korelyativ bog’liqlik bor). Don rangining oq va yaltiroq bo’lishi oqsil sifatining yaxshi ekanligini ko’rsatuvchi muhim belgidir (Peferson etal 2001; Kodanov V.N. 1990). Mutadil ob–havo sharoiti yuqori sifatli don olishda muhim bir omil bo’lib hisoblanishi to’g

baravardan ko’pga, chorva oqsiliga bo’lgan talab 3 baravardan ko’pga yetishmaydi. O’simlik oqsili hisobiga umumiy oqsilning 70 foizi, jumladan bug’doy hisobiga 55 foizi to’g’ri keladi. Oqsilga bo’lgan talabni ta’minlashda bug’doy yetishtirishni ko’paytirish, ekin maydonlari strukturasini takomillashtirish, mineral va organik o’g’itlardan samarali foydalanish, yuqori agrotexnikani qo’llash bilangina emas, balki har yili yuqori hosil beradigan, foydali belgilarga ega bo’lgan, yaxshi un va non mahsulotlari beradigan, oqsil miqdori yuqori bo’lgan navlar yaratish bilan erishish mumkin (Mirzayev va boshq., 2002; Djabborov, 2004). Azotli o’g’itlar esa bug’doy doni sifatiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi (Anderson va boshq.,1998; Toshboltayev, 2004). Don tarkibidagi oqsil miqdori don shakllanish davrida

A.I.Mitanov (1993) kuzatishlarining ko’rsatishicha, qishga chidamlilik, shakar moddalarning ko’proq to’planishi o’simliklarda ekish muddatlariga bog’liq. Optimal ekish muddatida qishga chidamlilikning oshishi va hosilning yuqori bo’lishi kuzatiladi. Misirova Z.S. va boshqalar (1993) o’tkazgan tajribalari natijalarining ko’rsatishicha ekish me’yori o’simliklarning o’sish, rivojlanish va hosildorligi, hosil sifatini belgilaydi. 4 mln dona/ga don ekilganda har bir boshoqdagi doni soni boshqa variantlarga nisbatan 8-10 dona ko’p bo’ladi. Hosil sifati ham yuqori bo’ladi 6 mln. dona/ga ekilganda tup soni hisobiga hosil yuqori bo’lib, hosil sifati pasayadi. P.Bobomirzayev (1998) ma’lumotlari bo’yicha ekish me’yori bug’doy navlari uchun 4 mln. dona/ga don kam bo’lganda ham ko’p bo’lganda ham qishg

Donning sifati asosan uning tarkibidagi kleykovina, oqsil miqdori, aminokislotalar tarkibi bilan belgilanadi. Bundan tashqari seleksionerlar duragay ashyolarni o’zaro almashib ishlatishni yo’lga qo’yishlari kerak. Geksaploid bug’doyning 226 namunalarida oqsil aniqlanganda, tetraploid, ayniqsa diploid guruhda oqsil nisbatan kamligini, oktoploid guruhga mansub–T.fungicidum va T.timonovumda–17,7 % dan 24,9 % gacha oqsilga ega bo’lishi bilan birga, ular zamburg’ kasalliklariga chidamliligi bilan ham ajraladi.

IV. XULOSA Jahon dexqonchiligida bug’doy ekini yetakchi rolni uynab ekiladigan maydoni va donining yalpi xosili buyicha birinchi urinni egallaydi. O’zida kuzgi va bahorgi bug’doyning eng yaxshi xususiyatlarini uyg’unlashtirigan, bug’doyning tumanlashtirilgan navlari darajasida hosildorlikka ega bo’lgan kuzgi bug’doy navlarini yaratishga keskin zarurat tug’ildi. Boshlang’ich matrial sifatida keltirilgan xorijiy navlar Respublikamiz iklim sharoitida urganilib, ularning kimmatbaxo belgi va xususiyatlari asosida maxalliy sharoitda yaratilgan navlar kamchiliklarini tuldirish yoki ularning imkoniyatlarini oshirish mumkin Hozirgi vaqtda jahon aholisini oziq-ovqatga, ayniqsa, oqsilga bo’lgan talabi ortib bormoqda.FAO ma’lumoti bo’yicha oqsilga bo’lgan umumiy talab 1,6 baravardan ko’pga, chorva oqs

V. FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR RO’YXATI 1. Kurbanov G., Djumaxanov B., Umarova M., Potokina S. Isxodny matnrial dlya seleksii zernovx kolosovx kultur // Vestnik agrarnoy nauki Uzbekistana. – 2000. -№1. –B.27-30 2. Kurbanov G.K., Umarova M.M. Sennye sortoobrazs dlya seleksii po kachestvo //Sentrano-Aziatskaya konferensiya po pshenis: Material nauch.konf. 10-13 iyunya 2003. –Almat, 2003. –B.199. 3. Radjaram s. Znachima li do six por tradisionnaya seleksiya? //Sentalno- Aziatskaya konferensiya po pshenis: Material nauch.konf. 10-13 iyunya 2003. – Almat, 2003. B.85. 4. Toshboltayev M. G’alla yetishtirish va hosilni yig’ishtirib olish, ularni rivojlantirish istiqbollari // O’zbekistonda bug’doy seleksiyasi, urug’chiligi va yetishtirish texnologiyasiga bag’ishlagan birinchi milliy konferensiya: Il

Купить