Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 8.0MB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Butilakrilat va vinilasetat sopolimerlari lateksi asosidagi qoplamalarnin g metallarga adgeziyasini oshirish usullarini yaratish

Купить
Butilakrilat va vinilasetat sopolimerlari lateksi asosidagi qoplamalarnin g metallarga adgeziyasini oshirish usullarini yaratish MUNDARIJA I KIRISH ..........................................................................................................3 I BOB. ADABIYOTLAR TAHLILI 1.1. Butilakrilat va vinilasetat sopolimerlari lateksi tuzilishi va xossalari .......7 1.2. Adgeziyasini oshirish usullari.... ....................................................... ......18 II. USLUBIY BOLIM 2.1. Foydalanilgan kimyoviy birikmalar va ular asosida kompozisiyalar olish…………………………………………………………………………21 2.2. Foydalanilgan tadqiqot usullari……………… …………………...23 III BOB. OLINGAN NATIJALAR VA ULARNING TAHLILI 3.1. Butilakrilat va vinilasetat sopolimerlari lateksi tarkibi va tuzilishi.........30 3.2. Butilakrilat va vinilasetat sopolimerlarining metallarga adgeziyasini oshirish bo yicha amalga oshirilgan ishlar………………………..ʹ .............. 35 XULOSA ……................................................................................................49 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ……........................ 50 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasida avtomobil' sanoatining rivojlanishi bilan birga ularning yaratilishi va ta'mirlanilishida qo‘llaniladigan mahsulotlar hamda xom ash'yolarning ishlab chiqarilishini mahalliylashtirish, ya'ni lokalizasiyasi jarayoni o‘ziga xos moddiy va ma'naviy ahamiyatga ega. Shu bilan bir qatorda ba'zi bir ekologik muammolar mavjudkim, ularning ijobiy bartaraf etilishi dolzarb masalalardan bo‘lib, katta ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Avtomobillarning butlovchi qismlarini ishlab chiqarishga mo‘ljallangan qator yangi korxonalar ishga tushirilmoqda, ularga imtiyozlar berilib rag‘batlantirilmoqda. Oxirgi yillarda butun dun'yoda lak-bo‘yoqlar olishda tradision bo‘lmish organik erituvchilar o‘rnida suvdan foydalanish keng rivojlanmoqda. Ammo firmalar uning tarkibi va sintez qilish texnoliyalarini savdo qonun-qoidalaridan kelib chiqib, albatta sir tutadilar, shuning uchun uning narxi jahon bozorida o‘z tannarxidan bir necha marta yuqori bo‘lib kelmoqda. Sifatli lak-bo‘yoqlar talablariga to‘la javob beradigan suv asosidagi mahsulotlar olish ustida shu yo‘nalishga ixtisoslashgan deyarli barcha ilmiy-tekshirish institutlari, o‘quv muassasalari laboratoriyalari intensiv ishlar olib borishmoqda. 2 Asosiy maqsad mashinasozlik sanoatida qo‘llanadigan innovasion va kelajak texnologiyalari yaratilishiga qaratilgan. Shu nuqtai-nazardan kelib chiqib ekologik toza, ya'ni suv asosida olingan avtomobil' lak- bo‘yoq va boshqa mastika mahsulotlari ishlab chiqarish va ularni qo‘llashni kengaytirish shu kunning eng dolzarb muammolardan hisoblanadi. Bitiruv - malakaviy ishning maqsadi. Innovasion yondashuv natijasida mashinasozlik sanoati uchun ekologik muammolarini hal etishga, import mahsulotlari o‘rnini bosuvchi va eksportga yo‘naltirilgan, mahalliy xom ash'yolar asosida olingan, arzon va yuqori sifatli mahsulotlar ishlab chiqarishga yo’naltirilgan. Hozirda butilakrilat va vinilasetat asosidagi lateslarning adgeziv xossalari past hisoblanadi, buning asosiy sababi ilarning strukturasida funksional guruhlarning mavjud emasligi bo’lib, bu muammoni faol guruhlar kirgizish yo’li bilan hal etish mumkin. Jumladan sopolimerga gidroksil guruhini kirgazish yo’li bilan, ya’ni gidroliz reaksiyasini amalga oshirib, uning yuzalarga adgeziyasini osirish maqsadga muvofiq. Bitiruv- malakaviy ishning vazifasi: Yuqorida aytilgan maqsadlarga muvofiq butilakrilat va vinilasetat sopolimerlari lateksi tuzilishi va xossalarini har tomonlama o’rganish, jumladan ularning metall yuzalariga adgeziyasini osirish yo’nalishida tadqiqot ishlarini amalga oshirish vazifasi nazarda tutiladi. Bitiruv- malakaviy ishning ob’ekti : Mazkur bitiruv- malakaviy ishning ob’ekti sifatida mahalliy xom-ashyo hisoblangan butilakrilat va 3 vinilasetat sopolimerlari latekslari olingan bo’lib, ilmiy-tadqiqot ishlari asosan ularning tarkibiga yangi funksional guruhlar kirgizish natijasida olinadigan qoplamalarning yuzalarga adgeziyasini osirish bo’lib hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishining predmeti: Yuqoridagilardan kelib chiqib mazkur bitiruv- malakaviy ishning predmeti sifatida butilakrilat va vinilasetat sopolimerlari latekslari asosida olingan kompozitsion qoplamalarning yuzalarga adgezision xossalarini o’rganish hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishining nazariy va uslubiy asoslari: Buning uchun amalga oshiriladigan ilmiy-tadqiqot ishlariga zamonaviy fizik- kimyoviy usullardan keng foydalanish, ya’ni sopolimerlar tarkibiga kirgan faol guruhlarni element analizi, ultrabinafsha va infraqizil spektroskopiya usullaridan keng foydalanilgan holda amalga ohirilgan polimeranalogik peaksiyalarni ilmiy tasdiqlash, natijada erishilgan adgeziv o’zgarishlarni davlat standartlari talablariga mos ravishda tadqiq etish usullari asosida isbotlash. Bitiruv malakaviy ishi kirish, uchta bob, xulosa, foydanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan va ilovalardan iborat. Kirish qismida mavzuning dolzarbligi, ishning predmeti, ob‘ekti hamda bitiruv malakaviy ishning maqsadi va vazifalari, ishining nazariy va uslubiy asoslari yoritilgan. Birinchi bobda – ya’ni adabiyetlar tahlili bobida butilakrilat va vinilasetat sopolimerlari lateksi tuzilishi va xossalari mavjud olingan va adabiyotlarda yoritilgan natijalar keltirilgan va ular tanqidiy nuqtai 4 nazardan tahlil etilgan. Bunda asosan adgeziyani oshirish usullariga keng o’rin ajratilgan. Ikkinchi bob asosan foydalanilgan fizik-kimyoviy usullarga bag’ishlangan. Olingan kompozision polimer qoplamalari davlat standartlari talablari asosida tadqiq etilgan. Uchinchi bob olingan natijalar va ularning tahliliga bag’ishlangan bo’lib, aniqlangan ilmiy natijalar grafiklar, jadvallar va fotolavhalar bilan namoyish etilgan. Xulosa va takliflar. Mazkur bitiruv - malakaviy ishni bajarish natijasida olingan ilmiy xulosalar asosida qator takliflar keltirilgan. 5 I BOB. ADABIYOTLAR TAHLILI 1.1. BUTILAKRILAT VA VINILASETAT SOPOLIMERLARI LATEKSI TUZILISHI VA XOSSALAR BA va VA sopolimerlarining barqarorlashtiruvchi ta'siri, BA va VA sopolimerlarining termooksid parchalanishi paytida chiqarilgan gazlarning ajralishi bilan bog‘liq. Bundan tashqari, termostabilizator xlor atomlarining labil yutilishiga olib keladi, bu esa polimerning termik barqarorligini oshiradi. BA va VA sopolimerlarining hosilalarini olish uchun asos bo‘lib, ular orasida xlorlangan VA keng qo‘llaniladi. BA va VA sopolimerlarining xlorlash jarayoni xloroform muhitida (uglerod tetraxloridi) quruq gazsimon xlorni 0 - +5°S haroratda, suspenziyaning quyuq rangi yo‘qolguncha, ya'ni polimer tarkibidagi xlor miqdori 56-65% bo‘lguncha, BA va VA sopolimerlarining qo‘shbog‘lari to‘yinguncha olib borildi. Hosil bo‘lgan shaffof BA va VA sopolimerlarining eritmasidan reaksiyaga kirishmay qolgan xlor haydash usuli yordamida chiqariladi. Ajratib olingan BA va VA sopolimerlarining fizik-kimyoviy tahlil usullari bilan tadqiq qilingan va olingan BA va VA sopolimerlarining amaliy xususiyatlari o‘rganilgan [4]. Xlorni BA va VA sopolimerlarining zanjiriga kiritilishi quyidagi tasnifli yangi signallarning paydo bo‘lishiga olib keladi: g = 1,9788, N = 21,7 Gs, N = 2,8∙10 spin/g. Chiziq shakli Deyson xarakteriga ega, bu ko‘pincha metallarda kuzatiladi. Bog‘langan xlorning erituvchining tabiati va muhit 6 haroratiga bog‘liqligini miqdoriy aniqlash uchun olingan BA va VA sopolimerlarining polimer namunalarini elementar tahlili amalga oshiriladi. Bog‘langan xlor miqdori xlorlash jarayonining sharoitlariga bog‘liq. Uglerod tetraxlorid muhitida xlorlash haroratining -5 dan 0 °C - gacha ko‘tarilishi natijasida kiritilgan xlor miqdori 56% dan 65% - gacha o‘zgaradi, ammo BA va VA sopolimerlarining eruvchanligi 85-90% - gacha kuzatiladi. Bu polimerdagi xlorning haddan tashqari yuqori miqdorda bo‘lishi ham maqsadga muvofiq emasligini ko‘rsatadi. Dimetilformamiddagi BA va VA eritmalarining reologik xususiyatlari o‘rganilgan va keltirilgan qovushqoqlik konsentratsiyaga bog‘liqligi aniqlangan hamda xarakterli qovushqoqligi 0,40-0,42 dl/g ni tashkil etadi, bu hosil bo‘lgan polimerning yetarlicha yuqori molekulyar og‘irligini ko‘rsatadi. BA va VA sopolimerlarining termomexanik egri chiziqlari aniq reologik xarakterga ega va amorf polimerlarga mos ravishda 120-150 °S haroratda elastik va 130°C dan boshlab qovushqoq xususiyatga ega ekanligi aniqlangan [5]. Olingan natijalar asosida chiqindi gazlardan BA va VA sopolimerlarining ishlab chiqarish texnologiyasi yaratilgan va quyidagi bosqichlardan iborat: reaktorga erituvchi, asetilendan iborat bo‘lgan reaksion muhitni kiritish, katalitik tizim, asetilen polimerizasiyasi, yuvish, erituvchi va reaksiyaga kirishmay qolgan gazlarni chiqarib tashlash, BA va VA sopolimerlarni eritmadan ajratish, quritish, erituvchi va qoldiq gazlarning regeneratsiyasi. BA va VA sopolimerlari 60-70 oS haroratda organik erituvchilar muhitida eritilib, olingan materiallar kompozisiyasiga plastifikator - 7 dibutilftalat (DBF) qo‘shilishi bilan olingan loklarning fizik-kimyoviy xususiyatlari o‘rganilgan. 2-6% miqdorida dibutilftalatning kiritilishi qatlamlarga ajralish, xiralashish va boshqa nazarda tutilmagan jarayonlarni keltirib chiqarmaydi. Eng maqbul tarkib - bu asosiy massaga nisbatan 4 % miqdorda DBFni qo‘llashdir. Loklar va ular asosida olingan qoplamalarning sinov natijalari ularning amaliy qo‘llanilishida yuqori samaradorlik xususiyatlarini ko‘rsatadi, tozalangan va tozalanmagan sellyulozadan BA va VA sopolimerlarining sintezi jarayonining kinetikasi, texnologik omillarning fizik-kimyoviy va tovar xossalariga ta'siri keltirilgan. BA va VA sopolimerlari - bu sellyuloza va nitrat kislotaning murakkab efirlari bo‘lib, sellyulozani nitrolovchi aralashma bilan eterifikasiyalash natijasida olinadi. Tozalangan sellyulozani nitrolovchi agentlar bilan ta'sirlanishi natijasida BA va VA sopolimerlarini olish uchun texnologik parametrlarning sellyulozaning gidroksil guruhlarini nitrolovchi agentlar bilan o‘zaro ta'siri hamda ularning erituvchida eterifikasiyalanish jarayoniga ta'siri o‘rganilgan. Koloksillinni olish uchun (NS, N=11,5-12%) konsentrlanmagan nitrat kislotasi (58-60%) va 92-95 % - li sul'fat kislotasidan hamda nitroza gazlardan iborat bo‘lgan nitrolovchi aralashmasi ishlatilgan. Reaktivlarning doimiy nisbatida reaksiya haroratining 30 dan 40 oS - gacha ko‘tarilishi natijasida mahsulot unumining oshishiga olib keladi. Haroratning yanada ko‘tarilishi mahsulotni bir tekis hosil bo‘lishiga va BA va VA sopolimerlarining molekulyar og‘irligini (qovushqoqligiga ko‘ra) 0,12 dan 0,06 dl/g - gacha pasayishiga olib keladi. Aniqlangan xususiyatlar, ehtimol isitish vaqtida mahsulotning parchalanishi bilan bog‘liqdir. Oligomer 8 hosilasining boshlang‘ich reaktivlari nisbatiga bog‘liqligi o‘ta yuqori, maksimal unumi 1:3 nisbatga to‘g‘ri keladi (1-rasm). 2-rasmda RKAda t = 40oS bo‘lganda sellyuloza : nitrat kislota tizimida nitrolash reaksiyalarining kinetik bog‘liqliklari keltirilgan. t = 40 0 С , reaksiya davomiyligi - 1soat 1-rasm. Reaksiyadagi dastlabki moddalarning nisbatiga BA va VA sopolimerlarining chiqishiga bog‘liqligi 1 - 3:1; 2 - 2:1; 3 - 1:1; 4 - 1:2; 5 - 1:3 9 2-rasm. Dastlabki moddalar nisbatlarining BA va VA sopolimerlarlanish reaksiyasi kinetikasiga bog‘liqligi BA va VA sopolimerlari - bu sellyuloza va nitrat kislotaning murakkab efirlari bo‘lib, sellyulozani nitrolovchi aralashma bilan eterifikasiyalash natijasida olinadi. Tozalangan sellyulozani nitrolovchi agentlar bilan ta'sirlanishi natijasida BA va VA sopolimerlarini olish uchun texnologik parametrlarning sellyulozaning gidroksil guruhlarini nitrolovchi agentlar bilan o‘zaro ta'siri hamda ularning erituvchida eterifikasiyalanish jarayoniga ta'siri o‘rganilgan. Koloksillinni olish uchun (NS, N=11,5-12%) konsentrlanmagan nitrat kislotasi (58-60%) va 92-95 % - li sul'fat kislotasidan hamda nitroza gazlardan iborat bo‘lgan nitrolovchi aralashmasi ishlatilgan. Nitrolash agentlarining sarflanish tezligi va boshlang‘ich reagentlarining nisbati bilan aniqlanadigan dastlabki moddalarning reaksiya tezligiga bog‘liqligini o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, asosiy mahsulot hosil bo‘lishining kinetik bog‘liqligi ekvimollik buzilganda tangens burchagining pasayishi bilan tavsiflanadi. BA va VA sopolimerlarining sintezi reaksiyasi natijasida hosil bo‘lgan mahsulot quyidagi xususiyatlarga ega: oq qattiq, uchmaydigan modda, asosiy tarkibiy qismi 98,7%, aralashmalar 1,3%. Ishchi eritmani olish uchun hosil bo‘lgan mahsulot 80- 85%-gacha suyultiriladi. BA va VA sopolimerlarining IQ-spektrida sellyulozaning gidroksil guruhlari mavjudligini tasdiqlaydigan 3040 sm-1 sohada chiziq yo‘qoladi va 1633 va 1273 sm-1 sohasida nitro- (NO2) guruhlariga to‘g‘ri keladigan yangi chiziqlar paydo bo‘ladi. Bu BA va VA sopolimerlarining sintezini tasdiqlaydi. Erkin 10 nitrat guruhlari 995 va 825 sm-1 sohalarda IQ spektrlarida mavjudligi bilan tavsiflanadi, - 1058 sm-1 guruhning paydo bo‘lishi - C - O - C - tegishli guruhlarning bog‘langanligini bildiradi. Dastlabki sellyuloza va hosil bo‘layotgan BA va VA sopolimerlari qattiq moddalardir, sellyulozani sul'fat kislotasi va azot oksidlari bilan suvli muhitdagi etirefikasiya jarayoni maksimal tezlikda amalga oshadi va u kamayib borib, kichik natijalarga yetadi. Bu esa sellyulozani nitrolash reaksiyasining topokimyoviy xarakteridan dalolat beradi va Yerofeev – Kolmogorovning topokinetik tenglamasini qo‘llash eksperiment natijalarini baholashga imkon beradi. Sellyulozani nitrolash jarayonida sulfat kislotaning vazifani aniqlash uchun dastlab sellyulozani sulfat kislotasi bilan ishlov berilgan. Olingan ma'lumotlar shuni ko‘rsatadiki, sellyulozani sulfat kislota bilan ishlov berish natijasida molekula usti tuzilishi qisman parchalanadi, ya'ni vodorod bog‘lari va sellyuloza makromolekulalarining oz miqdorda parchalanishi kuzatiladi. Bundan tashqari, sul'fat kislotasi suvni yutadi, bu esa sellyuloza tolasining yuzasidagi va mikrog‘ovaklardigi quyi molekulyar fraksiyalarni eritadi. Natijada sellyulozaning gidroksil guruhlariga nitrolovchi moddaning diffuziya tezligi ortadi. Shuning uchun har xil konsentratsiyali sulfat kislotaning sellyuloza bilan o‘zaro ta'siri davomiyligini nitrolashda almashtirish darajasiga ta'sirini, shuningdek BA va VA sopolimerlarining aseton va spirt- efir aralashmasida eruvchanligi o‘rganib chiqilgan. Yuqoridagi eksperimental ma'lumotlardan shuni taxmin qilish 11 mumkinki, sellyuloza nitratlarining almashinish darajasi sulfat kislota bilan o‘zaro ta'sir qilish vaqtiga bog‘liq. Shubhasiz, dastlab sellyulozadagi oltinchi holatdagi gidroksil guruhi sul'fat kislota bilan reaksiyaga kirishadi, so‘ngra esa ikkilamchi gidroksil guruhi reaksiyaga kirishadi. Sellyulozadagi sulfat guruhlari miqdori jarayon davomida aniqlangan. Sellyuloza gidrolizi 24 soat davomida turli haroratda t = 20 °C va t = 60 °C amalga oshiriladi. Sul'fat guruhlarining miqdori 60,6-63,5 %, ya'ni sellyuloza, sul'fat kislota bilan ishlov berilgandan so‘ng har bir molekulyar qator uchun ikkita sul'fat guruhiga ega bo‘ladi. Nitrolangan BA va VA sopolimerlarining IQ-spektrlarida maksimumlari 1793, 775– 725 va 610 sm–1 bo‘lgan yangi yutilish chiziqlari paydo bo‘ladi, bu α-holatda elektromanfiy guruhli –OSO3 valent tebranishlar bilan bog‘liq bo‘lishi kerak, C=O, C-OS valent tebranishlarga tegishli, C=O guruhining paydo bo‘lishi esa deformasion tebranishlarga tegishlidir. Kun (10 -12 soat) davomida sul'fat kislotasi bilan ishlov berilgan sellyuloza 60%li nitrat kislotasi bilan o‘zaro ta'sirlashadi, bunda sellyulozadagi ON guruhining bittasi nitroguruhi bilan almashinadi va sellyulozaning mononitrati hosil bo‘ladi. Sul'fat kislotasida sintezlangan sellyuloza mononitratining o‘rtacha polimerlanish darajasi sul'fat – nitrat kislotasi aralashmasida va azot dioksidi va fosfor pentoksidi muhitida olingan nitratlarga qaraganda ancha yuqori. Buning sababi shundaki, sulfat kislota dastlabki sellyulozani ozroq parchalaydi va uni Lyuis kislotalari kabi bir xil darajada parchalaydi. 12 Sellyulozani dastlab sul'fat kislotasi bilan ishlov berib, so‘ngra past konsentratsiyali nitrat kislotasi va nitroza gazlari bilan O-nitrolash orqali sellyulozaning mono-, di- va trinitrati olish usuli taklif etilgan. Ishlov berish jarayonining davomiyligi va sul'fat kislota konsentratsiyasining nitratlarni almashinish darajasiga (AD) va organik erituvchilarda eruvchanligiga ta'siri aniqlangan. Natijada O-nitrolash ikkilamchi gidroksil guruhlarida sodir bo‘lishi ko‘rsatilgan. Nitrolovchi aralashmada sul'fat kislotaning roli ancha murakkab. Nitrolash jarayonida reaksion suv ajralib chiqadi. Reaksion tizimda suvning miqdori 20 %dan ko‘p bo‘lsa, nitrolash reaksiyasi bormaydi. Suv miqdorining ortib ketishi oldini olish maqsadida sul'fat kislotasi kiritiladi va u reaksion suvlar bilan gidratlar hosil qiladi hamda muvozanatni o‘ngga siljitadi. Sul'fat kislotasi sellyulozani bo‘ktiradi, bu esa reaksion markazlarda nitrolovchi aralashma diffuziyasini tezlashtiradi. Bir vaqtning o‘zida sul'fat kislotaning ishtiroki nitrolash reaksiyasini sekinlashtiradi va NSdagi azotning miqdorini kamaytiradi. Tarkibida sul'fat kislotasi kam bo‘lgan nitrolovchi aralashma ishlatilganda vanna modulini kattalashtirish tavsiya etiladi, chunki bu sharoitlarda ajralayotgan reaksion suv yetarlicha reaksion tizimning tarkibini o‘zgartirmaydi. Nitrolovchi aralashmadagi suvning roli gidroksil guruhlarining nitrat guruhlari bilan almashinish darajasini nazorat qilishdir (nitrolovchi aralashmada qancha suv ko‘p bo‘lsa, kolloksilin tarkibidagi azot miqdori shuncha past bo‘ladi). BA va VA sopolimerlarining namunalarida azot miqdorining pasayishi N2O5 va N2O3 konsentratsiyasining ba'zi bir kritik qiymatdan past bo‘lishiga bog‘liq bo‘lishi mumkin, bu reaksiya 13 zonasida eterifikasiya reaksiyasidan suvni samarali olib chiqishni ta'minlamaydi. BA va VA sopolimerlarining bir xil mol' nisbatlarda namunalarida azot oksidi miqdorining BA va VA = 0,32:0,58 molyar nisbatiga to‘g‘ri keladigan maksimal darajadan o‘tadi. Ushbu tizimlarda nitrolash jarayonida suv sul'fat va nitrat kislotalarini suyultiruvchi rolini o‘ynashi ma'lum, bu esa gidrolizlanish xususiyatlarini pasaytiradi va sellyuloza tarkibidagi erituvchi ta'sirini kuchaytiradi, geterogen sharoitda eterifikasiya reaksiyasini ta'minlaydi. Ehtimol, suvning ma'lum bir konsentratsiyasiga qadar, hajmiy nitrolovchi radikallarning mavjudligi va yaxshi eruvchanligi tufayli suv sellyuloza tarkibiga faollashtiruvchi ta'sir ko‘rsatadi va nitrolovchi agentlarning faolligini oshiradi. Tizimga kiritilgan suv miqdorining yanada oshishi reaksiya zonasida nitrolovchi moddalar konsentratsiyasining va eterifikasiya reaksiyasining samaradorligining pasayishiga olib keladi. BA va VA sopolimerlari yaxshi qoplama hosil qiluvchi materialdir va u etil spirti, asetonda yaxshi eriydi. Respublikamizda aseton ishlab chiqarilmasligi, etil spirti esa oziq-ovqat sanoati maqsadlari uchun ishlatilishi sababli, ikki yoki undan ko‘p mavjud bo‘lgan organik erituvchilardan tashkil topgan binar erituvchilarni yaratish bo‘yicha tadqiqotlar olib borilgan Tadqiqotlar uchun etilasetat (EA), butilasetat (BA), amilasetat (AA), aseton va izopropil spirti (IPS) ishlatilgan. BA va VA sopolimerlaring eng yuqori eruvchanligi binar erituvchida kuzatilishi aniqlangan, bunda 14 komponentlarning miqdori, %da BA:VA = 60:40. Eritmada BA va VA sopolimerlaring maksimal konsentratsiyasi 60 %-gacha yetadi. Butilakrilat va vinilasetat doimiy nisbatlarda reaksiya haroratini 20 dan 30°S - gacha ortishi VA ulushining ortishiga olib keladi, haroratning yanada ortishi natijasida BA va VA sopolimerlarning erimasligiga olib keladi. BA va VA sopolimerlari molekulyar massasining (qovushqoqlik bo‘yicha) sezilmas ravishda kamayishi 0,055 dan 0,04 dl/g gacha kuzatiladi. Aniqlangan xossalar, isitish vaqtida sirka angidridi asetat guruhlarining shakllanishi bilan bog‘liqdir. Olingan ma'lumotlar shuni ko‘rsatadiki, BA va VA sopolimerlari maksimal unumi 1:2 nisbatiga to‘g‘ri keladi va BA va VA sopolimerlari hosil bo‘lishining dastlabki moddalar nisbatiga bog‘liqligi ekstremal xarakterga ega. Sellyuloza bilan sirka angidridining o‘zaro ta'siri natijasida hosil bo‘lgan mahsulot quyidagi xususiyatlarga ega: sarg‘ish tusli, uchuvchan bo‘lmagan kukun, asosiy komponentlar miqdori 98,3%, boshqa aralashmalar miqdori - 1,7% atrofida. BA va VA sopolimerlari IQ-spektrida 1737 sm-1 da S=O karbonil guruhlarining deformasion tebranishlarini intensiv chiziqlari mavjud, shuningdek, 1217 i 1031 sm-1 sohalarda SO2 guruhining S–O bog‘larida simmetrik va asimmetrik tebranishlar chiziqlarining mavjudligi ko‘rsatilgan. IQ- spektrda 3400 sm-1 sohasida gidroksil guruhlariga tegishli chiziq yo‘qoladi. Bu esa dastlabki moddalarning reaksiyaga kirishishi natijasida yangi asetat guruhlarining paydo bo‘lishidan dalolat beradi. 15 Hozirgi vaqtda BA va VA sopolimerlari olish uchun muqobil xomashyo manbalarini izlashga katta e'tibor berilmoqda. Ushbu turdagi xomashyolardan biri paxta linti hisoblanadi. Tadqiqotlar uchun tozalangan va tozalanmagan sellyuloza ishlatilgan. Tozalangan sellyuloza va tozalanmagan sellyulozada BA va VA sopolimerlari xususiyatlarini o‘rganish uchun fizik-kimyoviy tahlil usullaridan foydalanilgan. BA va VA sopolimerlarining maksimal erishi IPS:EA = 70:30 nisbatda va binar aralashmada EA ning miqdori 85% gacha bo‘lganda kuzatiladi. EA miqdorining aralashmada ortib borishi DASning erishini yomonlashtiradi. DASning nisbatan eng yuqori eruvchanligi EA:IPS = 85:15 nisbatdagi komponentlari bo‘lgan binar aralashmada kuzatilishi aniqlangan. DASning maksimal konsentratsiyasi 30%-gacha ekanligi ma'lum bo‘ladi. Erituvchida sopolimerlarning eruvchanligi uning o‘rtacha molekulyar massasiga ham bog‘liq. Binar erituvchida (EA:IPS = 85:15) BA va VA sopolimerlari eruvchanligini bog‘liqligini aniqlash uchun BA va VA sopolimerlari namunasi asetonda eritiladi va eritmaga ma'lum hajmgacha suv qo‘shiladi, turbodimetrik titrlash orqali fraksiyalarni qisman cho‘ktirish usuli bilan olib borildi. Avval polimerlanish darajasi (PD) yuqori bo‘lgan DAS fraksiyasida cho‘ktiriladi. So‘ngra har bir porsiyaga suvni qo‘shib PD kichik bo‘lgan DASning boshqa fraksiyalari cho‘ktirib olinadi. Har fraksiyaning PD qiymatlari viskozimetrik usul bilan aniqlandi. Fraksiyalarning PD 300; 250; 200; 150; 100 ga teng. Keyinchalik binar erituvchidagi komponentlarning optimal nisbatida DASning har bir fraksiyasining eruvchanligi aniqlanadi. Modifikasiyalangan BA va VA sopolimerlari asosida lok va bo‘yoqlarni olish texnologik jarayoni quyidagi bosqichlardan iborat: BA va VA 16 sopolimerlarini eritish va hosil bo‘lgan lokni pigmentlash. 3- rasmda BA va VA sopolimerlaridan lok va bo‘yoqlarni olish texnologiyasi keltirilgan. 1.2. ADGEZIYASINI OSHIRISH USULLARI Modifikasiyalangan BA va VA sopolimerlari asosida lok va bo‘yoqlarni olish texnologik jarayoni quyidagi bosqichlardan iborat: BA va VA sopolimerlarini eritish va hosil bo‘lgan lokni pigmentlash. 3- rasmda BA va VA sopolimerlaridan lok va bo‘yoqlarni olish texnologiyasi keltirilgan. 17 1-reaktor; 2, 3, 4-o‘lchagichlar; 5, 6, 12, 13-bunkerlar; 7, 14-fil'trlar; 8, 15- oraliq sig‘imlar; 9-nasos; 10-dissol'ver; 11-sovutgich 3-rasm. BA va VA sopolimerlaridan lok va bo‘yoqlar ishlab chiqarishning prinsipial texnologik sxemasi Kolloksilinning sanoat miqyosida ishlab chiqarilishi davriy yoki uzluksiz sxemalarga muvofiq gomogen va geterogen usullar bilan tashkil etilishi mumkin. Geterogen usul ko‘p qo‘llaniladi, chunki ushbu usul yordamida sellyuloza tolali tuzilishi butun jarayon davomida saqlanib qoladi (jarayon erituvchisiz amalga oshiriladi). Qo‘llaniladigan xomashyo turidan, farq qiladigan ikki turdagi sellyuloza yoki sellyulozali materiali asosida BA va VA sopolimerlari ishlab chiqarish sxemasi taklif etilgan. BA va VA sopolimerlari ishlab chiqarishning ushbu texnologik sxemasida tozalangan sellyuloza va past konsentratsiyali nitrat kislotasidan foydalanish taklif etildi. BA va VA sopolimerlari ishlab chiqarishning texnologik jarayoni nitrolash, sentrifugalash va polimerni barqarorlashtirish bosqichlaridan iborat. Barqarorlashtirishning mohiyati kislotalarni neytrallash, sellyuloza efirlarini, gidroliz va sellyuloza oksidlanishida beqaror mahsulotlarning sovunlanishi, aralashmalarni yuvish, qovushqoqlikni oldindan belgilangan qiymatgacha kamaytirishdan iborat. So‘ngra, dastlabki kolloksilinni maydalash amalga oshiriladi, oxirgi marta barqarorlashtiriladi, sentrifugalanadi va etil spirti bilan 18 yuviladi. Etil spirtida eritilgan BA va VA sopolimerlari binar erituvchida to‘liq eritib sovutiladi, fil'trlanadi va qadoqlash uchun idishlarga quyiladi. O‘tkazilgan ilmiy tadqiqot ishlari natijasida turli xil erituvchilar va plastifikatorlardan foydalangan holda BA va VA sopolimerlari, past polimerlangan BA va VA sopolimerlari va gliserinftalat (GF) yordamida loklar olish uchun yangi resepturalar tarkibi yaratilgan. [...]da, BA va VA sopolimerlari va modifikatorlar aralashmasi asosida qoplamalar olish uchun reseptlarning tarkibi keltirilgan. Barqarorlashtirishning mohiyati kislotalarni neytrallash, sellyuloza efirlarini, gidroliz va sellyuloza oksidlanishida beqaror mahsulotlarning sovunlanishi, aralashmalarni yuvish, qovushqoqlikni oldindan belgilangan qiymatgacha kamaytirishdan iborat. So‘ngra, dastlabki kolloksilinni maydalash amalga oshiriladi, oxirgi marta barqarorlashtiriladi, sentrifugalanadi va etil spirti bilan yuviladi. Etil spirtida eritilgan BA va VA sopolimerlari binar erituvchida to‘liq eritib sovutiladi, fil'trlanadi va qadoqlash uchun idishlarga quyiladi. Ushbu reseptlar natijasida past polimerlangan BA va VA sopolimerlaridan olingan loklar, nitroloklarga nisbatan qoplamalarning qalinligi, mustahkamligi va shaffofligining pastligi bilan farq qiladigan, termik va kimyoviy barqaror bo‘lgan qoplamalarni hosil qiladi. Loklar tarkibida past polimerlangan BA va VA sopolimerlari miqdorining yanada oshishi kompozision loklarning shaffofligini pasayishiga olib keladi. Fizik- kimyoviy va fizik-mexanik xususiyatlariga ko‘ra BA va VA sopolimerlari asosida olingan loklar barcha belgilangan talablarga to‘liq javob beradi. 19 BA va VA sopolimerlari va modifikasiyalangan BA va VA sopolimerlari asosida kompozit loklar va bo‘yoqlar ishlab chiqarishning texnologik jarayoni quyidagi bosqichlardan iborat: BA va VA sopolimerlarini eritib nitroloklar olish, past polimerlangan BA va VA sopolimerlarini eritib, olingan BA va VA sopolimerlari asosida optimal nisbatlarda aralashtirilib kompozision loklar hamda pigmentlar qo‘shish bilan turli buyoq mahsulotlarini olish. Bundan tashqari, BA va VA sopolimerlari asosidagi qoplamalar yonmaydi va portlamaydi, termik va kimyoviy barqaror, olingan qoplamalarining mustahkamligi juda yuqori. Past polimerlangan BA va VA sopolimerlari va uning modifikasiyalangan namunalaridan olingan kompozision lok-bo‘yoq resepturalari BA va VA sopolimerlari asosidagi loklar bilan taqqoslaganda yuqori shaffoflik va nisbatan yupqa qoplamalar hosil qiladi. BA va VA sopolimerlari va modifikasiyalangan BA va VA sopolimerlari asosida kompozision lok va bo‘yoqlar olishning prinsipial texnologik sxemalari ishlab chiqilgan. 20 II. USLUBIY BOLIM 2.1. FOYDALANILGAN KIMYOVIY BIRIKMALAR VA ULAR ASOSIDA KOMPOZISIYALAR OLISH 1. Butilakrilat va vinilasetat sopolimerlari lateksi – texnik mahsulot. “ChinLateks” “O’zbekiston – Xitoy” QK mahsuloti, Samarqand viloyati, Jomboy tumani. 2. Qurilish bo’ri – texnik mahsulot. Shahar savdo shahobchasidan xarid qilindi. 3. Qora rang pigmenti. Faollahtirilgan ko’mir. Shahar dorixonalaridan xarid qilindi. 4. Suyultirilgan shisha - texnik mahsulot. Shahar savdo shahobchasidan xarid qilindi. 21 5. Butilakrilat va vinilasetat sopolimerlari lateksi (bog’lovchi modda), qurilish bo’ri (to’ldiruvchi) va faollahtirilgan ko’mir (qora rang pigmenti) asosida antikorrozion mastikani olish texnologiyasi. Bunda: sopolimer, to’ldiruvchi va pigment – o’rtacha 100:2:15 nisbatlarda chinni xavonchada uzoq vaqt davomida ezib aralashtirildi. 1-rasm. Butilakrilat va vinilasetat sopolimerlari lateksidan foydalanib smola olish jarayonlari 6. Butilakrilat va vinilasetat sopolimerlari lateksi (bog’lovchi modda), qurilish bo’ri (to’ldiruvchi) va faollahtirilgan ko’mir (qora rang pigmenti) va suyultirilgan shisha asosida modifikasiyalangan antikorrozion mastikani olish texnologiyasi. Bunda: 100:2:15 nisbatlarda bo’lgan aralashmaga qo’shimcha 0,5 %-dan 5,0 %-gacha modifikator sifatida suyultirilgan shisha qo’shib borildi. 22 2.2. FOYDALANILGAN TADQIQOT USULLARI Modifikasiyalangan antikorrozion qoplama tarkibi va tuzilishi zamonaviy UB va IQ spektrometrlarida tekshirildi va tahlil etildi . 1. IQ – spektroskopiya. “IR Trасеr-100” SHIMADZU (Yaponiya) 450- 4000 см -1 diapozonida КВ r tabletkalarida olindi UB – spektroskopiya. О PTIZEN III КФК-2МП organik erituvchi muhitida olindi. Olingan mastika va ular asosidagi qoplamalar davlat standartlariga mos ravishda o’rnatilgan tartibda o’rganildi va tahlil etildi [9]. 2. Lok-buyoq materiallarda parda hosil qiluvchi moddalar (quruq qoldiq) miqdorini aniqlash: 23 Lok-buyoq materiallarda parda xosil kiluvchi modda mikdori deganda ularning tarkibidagi barcha parda hosil qiluvchi moddalar yoki erituvchi va suyultiruvchilar yo‘qotilgandan keyin koladigan quruq moddalar miqdori tushuniladi. Bunday moddalarga parda xosil qiluvchilar - plastifikatorlar, to‘ldirgichlar va pigmentlar kiradi. DSt 6989-54 ga binoan, lokbuyok materiallarni quritish uchun stoldagi shta- tivga o‘rnatilgan, oq tunukali ekran bilan to‘silgan issiqlik tarqatgich lampadan foydalanildi, qurilmaning sxemasi 2- rasmda ko‘rsatilgan. 2-rasm. Lok-buyoq materiallar tarkibidan uchib ketadigan va uchib ketmaydigan moddalar miqdorini aniqlash: 1 - lampa, 2- shtativ, 3- ekran, 4- stol, 5- teshikcha, 6- zadvishka, 7-namuna. 3. Lok-buyok materiallarning qurish vaqti va kotish darajasini aniqlash 24 Yupqa qilib surtilgan suyuq lok-buyoq aralashmasining qurib (qotib) buyoq qatlamga (pardaga) aylanish protsessi qurish deb ataladi. Qurish vaqti quritish temperaturasi, maternal turi, quritish usuli, parda qalinligi va boshqa faktorlarga bog‘liq. Qurish prosessi asosan ikki bosqichdan iborat: «changdan» qurish va tula kurish. Eng yupka sirtqi bo‘yoq parda hosil bo‘lish payti changdan kurish deb ataladi. Sirtga berilgan bo‘yoq material qavatining batamom qotib bir xil parda hosil bo‘lishi «to’la» qurish deb ataladi. Yangi davlat standartiga binoan, qurishning bu ikki asosiy bos kichi urniga qurishning 1 dan 7 gacha bo‘lgan yettita qurish darajasi qabul qilingan. «Changdan» qurish 1-daraja bo‘lib, 2- va 3-daraja tula kurishga mos keladi. Sinash o‘tkazish uchun o‘lchamlari 90 x 120 mm bo‘lgan oyna plastinkadan foydalaniladi. 4. Buyoq pardaning egilishiga bo‘lgan mustahkamligini aniqlash. Lok-buyok pardaning egilishga bo‘lgan mustaxkamligi elastik- likning bilvosita xarakteristikasi bulib, u elastiklik shkalasi - SHG deb nomlangan asbobda aniklanadi (94-rasm). Bunda pardali asos ma’lum diametrli sterjenga o‘ralganda buzilmasligi (sinish, yori- lish, darz ketish) va ko‘chmasligi kerak. Asbob plastmassa taglikka o‘rnatilgan va vintlar bilan mahkamlangan vertikal ukdan iborat bulib, unga uchta har xil diametrli sterjen gorizontal ravishda biriktirilgan bo‘ladi. Ishni bajarish tartibi. Sinaladigan lok-buyok material kalin- ligi 0,2... 0,3 mm bo‘lgan tunuka plastinka ustiga surkaladi. Quriganidan keyin undan eni 20 mm va uzunligi 100 mm li tasmalar qirqib olinadi. Keyin tasmalardan biri 25 bo‘yalgan tomonini yuqoriga qilib diametri 20 mm bo’lgan sterjen atrofida 180° ga egiladi. 3-rasm. Buyoq pardaning egilishiga bo‘lgan mustahkamligini aniqlash. 5. Lok-buyok pardasining yuz qattiqligini mayatnikli asbob yerdamida aniklash Qattiqlik qoplamaning faqat ekspluatatsion xossalarini belgilab qolmay, balki qoplamaning sifatini yaxshilovchi texnologik protsesslarga ham ta’sir qiladi. Qattiqlik shartli ko‘rsatkich bo‘lib, u mayatnikli asbob yordamida aniklanadi. U lok-buyok koplamasi ustiga o‘rnatilgan mayatnikning sunuvchi tebranish vaqtining fotooynali plastinka ustiga o‘rnatil- gan shu mayatnikning sunuvchi tebranish vaqtiga nisbati bilan topiladi. Mayatnikli asbob M-3 4- rasmda ko‘rsatilgan, u ishga tushirish mexanizmi 1, shkala 2, strelkali mayatnik 3, stolcha 4, tutashtirish plankasi 5, ramka 6, po‘lat sharchalar 7 va shovun 8 dan iborat. Asbob shkalasi graduslarda darajalangan bo‘lib, uning o‘rtasida nol belgisi mavjud. Asbobning ish kismini havo ta’siridan ximoya kilish uchun u oynali gilof ichiga joylashtirilgan. Sinaladigan materialni tekshirishdan oldin asbobda «shisha 26 soni» topiladi. Uni topishda xuddi qoplama kattikligini aniqlashdagi kabi ish ko‘riladi. 4- rasm. M-3 tipidagi mayatnik- li asbob 1 - ishga tushirish mexanizmi, 2- shkala, 3- ikki strelkali mayatnik, 4 - stol, 5 - tutashtirish plankasi, 6 - ramka, 7 - pulat sharchalar, 8- shovun. 6. Lok-buyok pardaning zarbiy kuch ta’siriga chidamliligini aniqlash Lok-buyok pardaning zarb bilan tushadigan nagruzka ta’siridan buzilmaslik xossasi zarbiy kuch ta’siriga chidamlilik deb ataladi. U lok-buyok pardasi bilan qoplangan metall plastinka ustiga ma’lum balandlikdan tushirib yuborilgan yuk zarbiy natijasida deformatsiya qiymatini topishga asoslangan. Bu kattalik U-1A, U-1 va ayrim hollarda U-2 asbobi yordamida aniqlanadi. Ishni bajarish tartibi. Sinaladigan lok-buyoq material o‘lchamlari 90 x 100 mm, yoki 70 x 150 mm li metall plastinka ustiga surkaladi. Buyoq pardasi qurigan plastinkalarning bo‘yalgan tomonini yuqoriga qo‘yib U-TA asbobining (5- rasm) sandoni 10 va muxra 8 orasiga qo‘yiladi. So‘ngra ushlab 27 turuvchi vint 3 yerdamida ma’lum balandlikda kotirilgan yuk 7 knopka 4 ni bosish orkali qo’yib yuboriladi. 5-rasm. Plyonkani zarbiy kuchga bo‘lgan mustahkamligini o‘lchovchi U-TA asbobida aniqlash: 1- penaltiruvchi truba. 2 - kursatkich strelka, 3-ushlab turuvchi lint, 4- knopka: 5 – stopor, 6- korpus, 7- erkin tushuvchi yuk, 8 - sharsimon muhra, traversa, 10 - sandon 7. Qoplamaning yuzalarga adgeziyasini aniqlash Bunda eng oddiy va qulay usuldan foydalanildi: buning uchun shisha yoki metal plastinkaga surtilganqoplama yuzasi o’tkir pichoqda oralig’i 1 mm bo’gan chiziqlar tortiladi 28 6 – rasm. Qoplamaning yuzalarga adgeziyasini aniqlash . Elimli plyonka (skotch) yordamida yuzadan qoplama uzib olishga harakat qilinadi. Baholash usuli quyidagicha: agar hech qanday o’zgarish sezilmasa, natija, yuqori - 0 – ball, eng yomon natija 4 – 5 ball (qoplama qisman yoki butunlay ko’chib ketadi). 29 III BOB. OLINGAN NATIJALAR VA ULARNING TAHLILI 3.1. BUTILAKRILAT VA VINILASETAT SOPOLIMERLARI LATEKSI TARKIBI VA TUZILISHI O‘zbekiston Respublikasida avtomobil' sanoatining rivojlanishi bilan birga ularning yaratilishi va ta'mirlanilishida qo‘llaniladigan mahsulotlar hamda xom ash'yolarning ishlab chiqarilishini mahalliylashtirish, ya'ni lokalizasiyasi jarayoni o‘ziga xos moddiy va ma'naviy ahamiyatga ega. Shu bilan bir qatorda ba'zi bir ekologik muammolar mavjudkim, ularning ijobiy bartaraf etilishi dolzarb masalalardan bo‘lib, katta ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Avtomobillarning butlovchi qismlarini ishlab chiqarishga mo‘ljallangan qator yangi korxonalar ishga tushirilmoqda, ularga imtiyozlar berilib rag‘batlantirilmoqda. . Butilakrilat va vinilasetat sopolimerlari lateksi (bog’lovchi modda), qurilish bo’ri (to’ldiruvchi) va faollahtirilgan ko’mir (qora rang pigmenti) va suyultirilgan shisha asosida modifikasiyalangan antikorrozion mastikani olish texnologiyasi. Butilakrilat va vinilasetat sopolimerlari qattiq stasionar (0,1—2,0 % Pd bilan Al 2 O 3 , SiO 2 ga modifikasiyalangan) katalizatorlarda 170—200 °С va 0,5—1,0 МПа bosim ostida sintez qilinadi. Boshlang’ich aralashmada etilen, sirka kislotasi va O 2 - 8:4:1. Bunda asosiy mahsulotning chiqishi 70 %ni tashkil etadi [5 , 6 ]. 30 Polivinilasetatning asetilen va sirka kislotasining rux asetat bilan modifikasiualangan faollashtirilgan ko’mir ustida olinish usuli o’z kuchini yo’qotgani yo’q. Polivinilasetat qattiq yoki yqori qovushqoq shaffof mahsulot bo ’ lib , zichligi 1180—1190 кг/м 3 ni tashkil etadi . Polimerning ishchi temperaturasi 100 - 120 °С ni tashkil etadi, undan yuqori temperaturada poimer sikka kislotasini ajratish bilan parchalanadi. Polivinilasetat dibutilftalat, dioktilftalat va boshqa plastifikatorlar bilan yaxshi aralashadi. Shu usul bilan modifikasiyalangan polimer kompozisiyasi yuqori suvbardoshlik, qattiqlik, adgezion mustahkamlik va yana bir qator xossalar namoyon etadi. Shu bilan bir qatorda polivinilasetatga gidroksil gidroksil guruhining kiritilishi uning adgezion xususiyatlarini keskin oshiradi. Polimerning elimlash xossalarini oshirish maqsadida uning suvdagi emulsiyalari olingan, uning organic erituvchilaridagi eritmalari ham keng qo’llaniladi. Uning vinilasetatdagi eritmasidan ham elimlash maqsadlarida foydalaniladi, bu kompozisiyalar oddiy polimerizasiya inisiatorlari yordamida qotiriladi. Suv asosidagi emulsion elimlar vinilasetatning vinilxlorid, akril va metakril efirlar va boshqa monomerlar bilan sopolimerlari asosida ham olinishi keng tarqalgan. Olingan sopolimerlar suvli suspensiyalari asosida yopishqoq qatlamli elimlar olish yo’lga qo’yilgan. O‘zbekistonda mashinasozlik sanoatining rivojlanishi, “GM Uzbekistan” QK, “Sam Auto” MChJ, “MAN” QK kabi yangi korxonalarning ishga tushirilishi bilan qishloq xo‘jaligi texnikasi, lokomotiv va ishlab 31 chiqarish ishlab chiqarish bo‘yicha mavjudlarini kengaytirish bilan avtomobil ta'mirlash zavodlari, shuningdek ehtiyot qismlar ishlab chiqarish, yangi import muammolari paydo bo'ldi. Eksport uchun, atrof-muhitni yaxshilash, mehnat xavfsizligi, elektr energiyasi va tabiiy gaz uchun xarajatlarni kamaytirish, mahalliy xomashyodan foydalanish muammolari kelib chiqadi. Xalqaro metrologiya va standartlash tashkiloti tomonidan qabul qilingan qurilmalar ishlab chiqarishda toluol, benzol, aseton, amilasetat va boshqalar kabi zaharli agressiv organik erituvchilardan foydalanilgan holda bo'yoqlar ishlab chiqarishni cheklaydi, bunda katta-katta jarimalar joriy etilgan. Suv asosidagi emallar g'arbiy yevropa rivojlangan mamlakatlarda suvga asoslangan bo'yoq va laklar (LBM) ishlab chiqarish va ulardan foydalanish tez sur'atlar bilan o'sib bormoqda. Bu sohada yetakchilardan: Germaniya, Shvetsiya, Turkiya kabi mamlakatlar hisoblanadi. Shu munosabat bilan respublikamizning ko‘plab ilmiy markazlarida atrof-muhitga zararli ta’sirni kamaytirishga, tejamkorlikka yordam beradigan suv asosidagi avtomobil bo‘yoqlari va laklarini ishlab chiqarish yo’lga qo’yilgan. Butun ishlab chiqarish jarayoni: xom ashyoni tayyorlashda: plyonka hosil qiluvchi polimerlar, to’diruvchilar, pigmentlar va ularning dispersiyasi (maksimal aralashtirish); filtrlash, qadoqlash bosqichlaridan iborat. Asosiy talablar: yuqori adgeziyaga ega, korroziyaga qarshi yonmaydigan qoplamalar, olish hisoblanadi. Qo'llash uchun talablar: sirt toza, quruq, yog'siz bo’lishi lozim. Havo yoki havosiz purkagich bilan 2-4 bar bosim ostida qo'llanilishi mumkin. Quritish vaqti ishlab chiqarish texnologiyasi talablariga mos ravishda - 40-60 32 minutdan oshmasligi kerak. Mastika xona haroratida, taxminan + 20-25 °C atrofida va tabiiy holda quritilishi kerak. Mastikaning sifati yuqori yopishqoqligi, zarba va egilishga chidamliligi, korroziyaga chidamliligi, atrof-muhitga salbiy ta'siri yo'qligi va boshqalar xalqaro standartlarga javob beradi.Korozyonga qarshi plyonka qalinligi 400-900 mikron (taxminan 1 mm) bo'lishi kerak. Metalllarga namlik, tuzlar va kislorodning ta'siridan himoya qiluvchi korroziyaga qarshi polimer kompozision material metal va shuningdek boshqa yuzalarga o'zaro ta'sirlashib, ularning yuzasida chidamli himoya plyonka hosil qiladi. Shu bilan birga, polimer qoplamalar ishlab chiqarish jarayonida muhim bo'lgan izopropanol kabi yuqori qutbli organik erituvchida yaxshi eriydi. Ya’ni suv, organic erituvchilar, kislota va ishqor eritmalari ta’siriga chidamliliga bilan birga, izopropanolda erishi, foydalanilgan ishlatilgan asbob-uskunalarni bo'yoq va laklarning qotib qolgan izlaridan tozalashda qo’l keladi. Yuqorida keltirilgan Butilakrilat va vinilatsetatning yuzalarga adgeziyasi uning suvli latekslarining shisha va metallar yuzasiga qoplama hosil qilish usullari bilan aniqlandi. Ma’lum bo‘lishicha, bunda adgeziya darajasi juda past, ya’ni standart usulda aniqlanishicha 4-5 darajalar atrofida ekanligi aniqlandi. Butilakrilat, vinilatsetat va vinil spirti bilan olingan uch komponentli sopolimerining yuqori adgezion xossalari quyidagi mulohazalarga olib keldi. Ya’ni, mavjud butilakrilat va vinilatsetat sopolimerining vinilatsetat 33 fragmentini gidroliz reaksiyasi hisobida unga gidroksil guruhi kiritish va shu yo‘l bilan uch komponentli sopolimerga o‘xshash mahsulot olish hisoblanadi. III.1. BO’LIM BO’YICHA XULOSALAR 1. Keltirilgan adabiyotlar tahlili asosida butilakrilat va vinilatsetat sopolimeridan foydalanish maqsadga muvofiqligi. 2. Butilakrilat va vinilatsetat sopolimerining asosiy fizik-kimyoviy xossalri o‘rganildi. 3. Bunda adgeziya darajasi juda past, ya’ni standart usulda aniqlanishicha 4-5 darajalar atrofida ekanligi aniqlandi. 4. Butilakrilat va vinilatsetat sopolimerining vinilatsetat fragmentini gidroliz reaksiyasi hisobida unga gidroksil guruhi kiritish va shu yo‘l bilan uch komponentli sopolimerga o‘xshash mahsulot olish 34 3.2. BUTILAKRILAT VA VINILASETAT SOPOLIMERLARINING METALLARGA ADGEZIYASINI OSHIRISH BO YICHA AMALGAʹ OSHIRILGAN ISHLAR Quyida keltiriladigan innovasion yo‘nalishlar asosan mashinasozlik sanoati ekologik muammolarini hal etishga, import mahsulotlari o‘rnini bosuvchi va eksportga yo‘naltirilgan, mahalliy xom ash'yolar asosida olingan, arzon va yuqori sifatli mahsulotlar ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan. Asosiy maqsad mashinasozlik sanoatida qo‘llanadigan innovasion va kelajak texnologiyalari yaratilishiga qaratilgan. Shu nuqtai-nazardan kelib chiqib ekologik toza, ya'ni suv asosida olingan avtomobil' lak-bo‘yoq va boshqa mastika mahsulotlari ishlab chiqarish va ularni qo‘llashni kengaytirish shu kunning eng dolzarb muammolardan hisoblanadi. Oxirgi yillarda butun dun'yoda lak-bo‘yoqlar olishda tradision bo‘lmish organik erituvchilar o‘rnida suvdan foydalanish keng rivojlanmoqda. Ammo firmalar uning tarkibi va sintez qilish texnoliyalarini savdo qonun- qoidalaridan kelib chiqib, albatta sir tutadilar, shuning uchun uning narxi jahon bozorida o‘z tannarxidan bir necha marta yuqori bo‘lib kelmoqda. Sifatli lak-bo‘yoqlar talablariga to‘la javob beradigan suv asosidagi mahsulotlar olish ustida shu yo‘nalishga ixtisoslashgan deyarli barcha ilmiy- tekshirish institutlari, o‘quv muassasalari laboratoriyalari intensiv ishlar olib borishmoqda. Bir necha yillardan beri universitetda rejali ishlar olib borish 35 natijasida qator perspektiv mahsulotlar olishga erishildi va hozirda ular keng sinovlardan o‘tqazilmoqda. IQ - spektrlari SHIMADZU (Yaponiya) 450-4000 см -1 diapozonida КВ r tabletkalarida olindi UB – spektrlar i О PTIZEN III КФК-2МП organik erituvchi muhitida olindi. a 36 b 7 – rasm. Butilakrilat va binilasetat sopolimeri (a) va gidrolizlantirilgan qoplamalarining IQ-spektrlari 8 – rasm. 37 Metallar, fanera va boshqa mahsulotlarga adgeziyasi (yopishqoqligi) juda kuchli bo‘lgan mahsulot hozir respublikamiz qator korxonalarida qo‘llanilishga yaroqliligi ustida ishlar olib borilmoqda. Shuni ta'kidlash kerakki, mahsulotimizni yanada kengroq miqiyosda qo‘llanilishiga halaqit berib turgan hali hal etilmagan ba'zi bir muammolar ham mavjud, ya'ni uning hosil qilgan sirtining yaltiroqlilik darajasi (glyansevost') pastroq, shuning uchun ham hozircha faqat gruntovka, ya'ni asosiy oxirgi lak-bo‘yoq qavatidan oldingi bir necha bo‘yoq qavatlari olish jarayonida foydalanish maqsadga muvofiq bo‘lib kelmoqda. Albatta bu yo‘nalishda ishlar izchil davom ettirilmoqda va u albatta ijobiy hal etilishi arafasida. Mahsulotlar olish ustida shu yo‘nalishga ixtisoslashgan deyarli barcha ilmiy-tekshirish institutlari, o‘quv muassasalari laboratoriyalari intensiv ishlar olib borishmoqda. Bir necha yillardan beri universitetda rejali ishlar olib borish natijasida qator perspektiv mahsulotlar olishga erishildi va hozirda ular keng sinovlardan o‘tqazilmoqda. Shu yo‘nalishdagi ishlarni izchil davom ettirib yangi mahsulot- avtomobillar tag qismining korroziyaga chidamliligini ta'minlovchi suv asosida olingan antikorrozion mastika va uning olinish texnoligiyasi ustida ilmiy-tadqiqot ishlari amalga oshirilmoqda. Butilakrilat va vinilasetat sopolimerlari lateksi (bog’lovchi modda), qurilish bo’ri (to’ldiruvchi) va faollahtirilgan ko’mir (qora rang pigmenti) va suyultirilgan shisha asosida modifikasiyalangan antikorrozion mastikani olish texnologiyasi. Bunda: 100:2:15 nisbatlarda bo’lgan aralashmaga qo’shimcha 0,5 %-dan 5,0 %-gacha modifikator sifatida suyultirilgan shisha qo’shib borildi. 38 Mahsulot himoyalanuvchi yuza bilan kuchli bog‘lanish hosil qilib havo nami, kislorod va boshqa agressiv moddalarning ta'sirini qaytaradi. Bu holatda ham to‘la mahalliy mahsulotlardan foydalanildi va bu yangi kompozision mahsulot o‘zining oddiy usulda olinishi bilan farq qiladi. Yuzaga mastikani havoli va havosiz pnevmatik usullar yordamida purkash bilan, shpatel'da, shyotka yordamida va boshqa qator usullarda yotqizilishi mumkin bo‘lib bu jarayon ikkinchi rasmda ko‘rsatilgan. Hosil qilingan plyonka qalinligi 1-2 mm, oddiy sharoitda, ya'ni 20-30 gradus haroratda to‘la qurish vaqti - 1 soatgacha, avtomobil' taxminan 1 kundan so‘ng to‘la ekspluatasiya qilinaverishi mumkin. 1-jadval Suv asosidagi avtomobil kompozision lak-bo‘yoq materiallari asosiy fizik-kimyoviy ko‘rsatgichlari № Кўрсатгичлар номланиши Аниқланган физик- к им ёвий кўрсатгичлар Қўшимча изоҳ 1 Қоплама ранги Қора ( кул ранг ) 2 Смола консистенцияси Тиксотроп , қовушқоқ суюқлик 3 Қопламанинг ташқи кўриниши Силлиқ, бир жинсли, ялтирамайдиган 4 Quruq qoldiq массaвий 65 ДСт 17537 39 қисми, %, кам эмас 5 ВЗ-4 бўйича шартли қовушқоқлиги, 293 К да 1 ДСт 19007 6 Эгилишда қоплама эластиклиги, мм, 293 К да 1 ДСт 19007 7 Қопламанинг термик чидамлилиги, кам эмас 90 8 Адгезия, баллар, кўп эмас 1 ДСт 15140 9 Қопламанинг 0,5 н NaCl эритмасига чидамлилиги , соат, 293 К да, кам эмас 500 ДСт 9.403 10 Механик кучга қоплама мустаҳкамлиги, У-1А бўйича, см, кам эмас 50 ДСт 4765 Amalga oshirilayotgan ishlarning o‘ziga xos jihati ekologik toza texnologiyalardan foydalanish, ularning soddaligi, eng muhimi, bu maqsadlarda mahalliy resurslardan xomashyo va materiallardan foydalanishdir. 2- jadval Asosiy ekspiuatasoin xossalarini taqqoslash Ishlab chiqilgan 40 Ko’rsatkichlar PVC UNDER COAT EFCOAT AB 220 suvga asoslangan karroziyaga qarshi mastika Ishlab chiqaruvchi “UzDongJu” QK O’zbekiston- Koreya Firma Chemetall” Turkiya Olingan yangi mahsulot Plyonka hosil qiladigan bog’lovchi modda polivinilxlorid Suyuq akril kauchuk Suvli butilakrilat- binilasetat asosidagi lateks Rang kulrang qora Kulrangdan qoraga Zichlik g/sm 3 1,33-1,43 1,25 1,25-1,30 Quruq qoldiq % 95-97 75 65-70 Tuzga chidamlilik, s 300 500 500 Asosiy himoya xususiyatlari korroziyaga qarshi, zarbaga chidamli va shovqinga chidamli korroziyaga qarshi, zarbaga chidamli va shovqinga chidamli korroziyaga qarshi, zarbaga chidamli va shovqinga chidamli Uchuvchi organik moddalar, % ko'p 0 0 Foydalanishda xavfsizlik himoya kiyimlari, xavfsiz - xavfsiz - 41 shamollatish, yong'in xavfi, 3- xavf darajasidagi moddalardan tozalash erituvchi suv erituvchi suv Bir mashina uchun iste'mol, kg 25 23 23 Quritish jarayon 140 o C 30 daqiqada qizdirilmaydi, 1 soat ichida 20°C da qizidirilmaydi, 1 soat ichida 20°C da Bir mashinaga sarflangan energiya resurslari 41,7 kub. m tabiiy gaz Yo’q Yo’q Bir mashinaga sarflangan energiya resurslari 33,86 kW/soat Yo’q Yo’q Pastki qismning kontrplak qismini himoya qilish uchun ishlatilishi mumkin Himoya qilmaydi avtomobilning pastki qismi to'liq himoyalangan bo'lishi mumkin avtomobilning pastki qismi to'liq himoyalangan bo'lishi mumkin 42 AQSh dollarida, narxi $3,35 $8,5 $3-3,5 Hozirgi vaqtda avtomobilsozlik sanoatida qo llanilayotgan korroziyagaʻ qarshi PVC UNDER COAT materiali -QK “UzDongZhu” (Andijon viloyati, O zbekiston), korroziyaga garchi nisbatan arzon material bo lsada, qo llash ʻ ʻ ʻ va quritish jarayonida qo shimcha energiya sarfini talab qiladi, bu esa 140°C ʻ haroratda sodir bo ladi, polivinilxlorid smolasini o'zaro bog'lash uchun zarur. ʻ Bundan tashqari, bu korroziyaga qarshi plyonkaning shakllanishi paytida chiqarilgan gazlar va tutunning atrof-muhitga salbiy ta'sirini ta'kidlash kerak. Xulosa. Shunday qilib, kompozitsion suvga asoslangan avtomobil bo'yoqlari, quritgandan keyin suvda mutlaqo erimaydi. Qoplamalarning sifati yuqori yopishqoqlik, zarbaga chidamlilik, past temperaturalarga chidamlilik, ekologik xavfsizlik, xorijiy mahsulotlar bilan solishtirganda bir necha marta yuqori. Turkiyaning “Chemetall” firmasi mahsuloti bilan taqqoslsganda ham xuddi shunday xylosaga kelinadi. Bu mahsulotning yuqori texnik- ekspluatasion xususiyatlari qatorida uning baland narxlari mavjud. Suvga asoslangan korroziyaga qarshi mastikalarni, shu jumladan qisman gidrolizlangan butilakrilat va binilasetat asosida olingan mastikalarni ishlab chiqarish sharoitida ishlatishda asosiy talablardan biri quritish vaqtini tartibga solishdir. Texnologik reglamentga ko'ra, avtomashinalarni bo'yashda pastki qismini 3 darajagacha himoya qilish uchun korroziyaga qarshi mastikani 43 quritish vaqti, ya'ni mashinadan foydalanish uchun quritish bir soatdan oshmasligi kerak. Ushbu jarayonning qonuniyatlari va xususiyatlarini o'rnatish va optimal sharoitlarni topish uchun suv asosidagi korroziyaga qarshi qoplamaning hosil bo'lishining kinetikasi bo'yicha bir qator tajribalar o'tkazildi. 9 - rasm. 500 мкм qalinlikdagi qoplamaning temperatura ta’sirida qotishi tezliklarini taqqoslash: 1, 2, 3 - 17, 22 и 27 0 С temperaturalarda Mastikaning quritish tezligi, shuningdek, qo'llaniladigan material qatlamining qalinligiga ham bevosita bog’liq. Tadqiqot natijalari 10 – rasmda keltirilgan. 44 10 – rasm. Qoplama qalinligining 20 0 С temperaturada qotish tezligiga ta’siri: 1, 2, 3 – 0,3, 1 и 2 мм qalinlikda Shu bilan birga mastika qotishiga foydalanilgan to’diruvchilar ta’siri miqdori va ularning turlari ko’rib chiqildi. Olingan natijalar 11 – rasmda keltirilgan bo’lib, bunda qotishga to’diruvchilar ta’siri yo’qligini ta’kidlash mumkin. 45 11 - rasm . To’ldiruvchilar turlari va miqdorining mastika qotishiga ta’siri , temperatura 20 о С, qoplama qalinligi 500 мкм Erishilgan natijalar yana qator perspektiv yangi mahsulotlar va ularning olinish texnologiyalarining yaratilishiga olib keladi. Qator eksperimental izlanishlar natijasi sifatida: ovoz-, vibratsiya- va issiqlikni qaytaruvchi (zvuko-, vibro-, termoizolyasion) ko‘p g‘ovakli mahsulotning yaratilishi bo‘ldi. Bu mahsulot ham o‘zining amalda qulay qo‘llanilishi bilan ajralib turadi. Hozirgi paytgacha avtoservis korxonalarida bunday ishlar to‘la qo‘l mehnati yordamida amalga oshiriladi va juda past effektivlikka ega, ya'ni amalda zararli tovush va issiqlik miqdorining oz qismigina qaytariladi, chunki plastinkalar oralarida qolib ketadigan ochiq joylar uning foydali ish 46 koeffisientini keskin kamaytiradi. Olingan yangi mahsulot ishlab chiqirilishi texnologiyasi yuqorida aytib o‘tilgan antikorrozion mastika asosida bo‘lib, qo‘shimcha ma'lum miqdordagi havo pufakchalarining hosil qilinishi bilan amalga oshiriladi, bunda polimerlar va rezina mahsulotlari ishlab chiqarish chiqindilaridan keng foydalanildi. Aytib o‘tish lozimkim, bajarilgan ishlar natijasida mahsulot sifatining oshirilishi va qo‘llanilish madaniyatining ko‘tarilishi bilan bir vaqtda uning tannarxi bir necha marta pasayishiga erishiladi. 47 XULOSA VA TAKLIFLAR 1. Butilakrilat va vinilasetat sopolimerlari lateksi tarkibi va tuzilishi o’rganildi. 2. Sopolimerga ishqor (suyultirilgan shisha) ta’siri natijasidagi o’zgarishlar tahlil etildi. 3. Mahalliy xomashyolar asosida olingan komopozision smolaning qurush jarayonlari har tomonlama o’rganildi. Avtomobilsozlik sanoati uchun antikorrozion qoplama sifatida foydalanishga tavsiya etildi. 4. Olingan natijalar asosida ovoz-, vibratsiya- va issiqlikni qaytaruvchi (zvuko-, vibro-, termoizolyasion) ko‘p g‘ovakli mahsulotning olinishi taklif sifatida ko’rsatib o’tildi. 48 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Полимерлар кимёси ва физикаси. Асқаров М.А., Исмоилов И.И. “Ўзбекистон”нашриёти, Тошкент, 2004, 416 б. 2. Полимерлар кимёсидан практикум. Мусаев Ў.Н., Бобоев Т.М., Қурбонов Ш.А., Ҳакимжонов Б.Ш., Мухамедиев М.Г. “Университет” нашриёти, Тошкент, 2001, 314 б. 3. 198. Sivov N. A. et al. Biocide and toxicological properties of synthesized guanidine containing polymer and their structure //Modern Tendencies in Organic and Bioorganic Chemistry: Today and Tomorrow. – 2008. – С. 335-340. 4. 199. Токмачев М.Г., Ферапонтов Н.Б., Гагарин А.Н. Анализ кинетики набухания или усадки сшитых гидрофильных полимеров методом математического моделирования //Журнал математической химии. – 2017. – Т. 55. – №. 1. – С. 142-152. 5. 200. Токмачёв М. Г. и др. Моделирование кинетики набухания гелей гидрофильных полимеров //УЗФФ Московского университета. – 2018. – №. 5. – С. 185-303. 6. Файзиллаев З.Б. Исследование эффективности применения растительных и древесных опилок в сухих строительных смесях на основе гипса. Самарканд, 2022, 120 с. 7. Исмоилов И.И. Полимерлар кимёси. “Ўзбекистон” нашриёти, Тошкент, 2010, 276 б. 8. Полимер материалларни синашга оид практикум. Маҳсудов Й.М. «Ўқитувчи», Тошкент, 1884, 197 б. 49 9. Тилляев А.Д. Т ехнология получения полимерных композиционных материалов на водной основе для машиностроительной промышленности. // Композиционные материалы. -Ташкент, 2015. -№3. С. 40-43. 10. Тилляев А.Д. Исследование процессов сушки композиционной автомобильной антикоррозионной водной мастики авто ЛКМ А . // Композиционные материалы. -Ташкент, 2016. -№4. С. 103-105. 11. Тилляев А.Д., Ҳамидова З.Р., Рахимов Ф.Х., Джалилов А.Т. Пахта толаси асосидаги тўқимачилик матоларидан юқори гидроизоляцион хусусиятли брезент олиш технологияси. “Ўзбекистоннинг иқтисодий ривожланишида киме?нинг ўрни” мавзусидаги республика илмий-амалий анжумани материаллари. Самарқанд. СамДУ, 2018 йил 24-25 май. 111-113 бетлар. 50.

Butilakrilat va vinilasetat sopolimerlari lateksi asosidagi qoplamalarnin g metallarga adgeziyasini oshirish usullarini yaratish

Купить