Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 69.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Butun nomanfiy sonlarni nomerlashni o‘rganish metodikasi. Nomerlashni o‘rganish metodikasining umumiy masalalari.10 ichida

Купить
Butun nomanfiy sonlarni nomerlashni o`rganish metodikasi.Butun nomanfiy sonlarni nomerlashni o`rganish metodikasi. NomerlashniNomerlashni o`rganish metodikasining umumiy masalalari.10 ichidao`rganish metodikasining umumiy masalalari.10 ichida RejaReja 1-§. Butun nomanfiy sonlarni nomerlashga doir umumiy tushunchalar.1-§. Butun nomanfiy sonlarni nomerlashga doir umumiy tushunchalar. 2-§. Butun nomanfiy sonlarni nomerlashni o’rgatish metodikasi. 2-§. Butun nomanfiy sonlarni nomerlashni o’rgatish metodikasi. 3-§. 10 ichida sonlarni nomerlashni o’rgatish metodikasi 3-§. 10 ichida sonlarni nomerlashni o’rgatish metodikasi 4-§. Tayyorgarlik davri.4-§. Tayyorgarlik davri. 1-§. Butun nomanfiy sonlarni nomerlashga doir umumiy tushunchalar.1-§. Butun nomanfiy sonlarni nomerlashga doir umumiy tushunchalar. Butun sonlar qatori cheksiz bo’lib, hayotda va fanda ishlatiladigan butunButun sonlar qatori cheksiz bo’lib, hayotda va fanda ishlatiladigan butun sonlar juda ko’p. Bu sonlarni har biri alohida nomlansa va alohida ishora talabsonlar juda ko’p. Bu sonlarni har biri alohida nomlansa va alohida ishora talab qilinganda edi. Inson ularni esida saqlab qolishga kuchi yitmas edi. Shuning uchunqilinganda edi. Inson ularni esida saqlab qolishga kuchi yitmas edi. Shuning uchun nomerlash deganda sonlarni ozgina so’z va ozgina ishoralar bilan butun sonlarganomerlash deganda sonlarni ozgina so’z va ozgina ishoralar bilan butun sonlarga nom berish va qisqa yozuv bilan belgilash usuli tushuniladi.nom berish va qisqa yozuv bilan belgilash usuli tushuniladi. Odatda og’zaki va yozma nomerlashni bir - biridan ajratish lozin. Og’zakiOdatda og’zaki va yozma nomerlashni bir - biridan ajratish lozin. Og’zaki nomerlashda sonlarni ozgina so’zlar yordamida nomlanadigan bilim tushuniladi;nomerlashda sonlarni ozgina so’zlar yordamida nomlanadigan bilim tushuniladi; yozma nomerlashda esa butun sonlarni ozgina ishoralar yordamida yozishyozma nomerlashda esa butun sonlarni ozgina ishoralar yordamida yozish to’g’risidagi bilim tushuniladi. to’g’risidagi bilim tushuniladi. Mavjud butun sonlarni nomerlashda birinchi o’nta sonning har biri alohidaMavjud butun sonlarni nomerlashda birinchi o’nta sonning har biri alohida nom bilan ataladi. O’ndan katta sonlarni aytish uchun birliklarni o’ntadan qilibnom bilan ataladi. O’ndan katta sonlarni aytish uchun birliklarni o’ntadan qilib birlashtiriladi va o’nliklar oddiy birliklarni sanaganidek o’nta o’nlikgacha sanaladi.birlashtiriladi va o’nliklar oddiy birliklarni sanaganidek o’nta o’nlikgacha sanaladi. Shunday qilib bir o’nlik o’n, ikki o’nlik yigirma, uch o’nlik o’ttiz, to’rt o’nlik qirq,Shunday qilib bir o’nlik o’n, ikki o’nlik yigirma, uch o’nlik o’ttiz, to’rt o’nlik qirq, besh o’nlik ellik, olti o’nlik oltmish va hokazo. Demak 10 ta o’nlikdagi birliklarbesh o’nlik ellik, olti o’nlik oltmish va hokazo. Demak 10 ta o’nlikdagi birliklar to’plami alohida 100 nomi bilaan ataladi. 100 dan ortiq birliklar yuzlikdan qilibto’plami alohida 100 nomi bilaan ataladi. 100 dan ortiq birliklar yuzlikdan qilib birlashtiriladi va oddiy birliklar kabi bir yuzdan to’qqiz yuzlikgacha sanaladi.birlashtiriladi va oddiy birliklar kabi bir yuzdan to’qqiz yuzlikgacha sanaladi. Bundan keyin yuzdan to to’qqiz yuz to’qson to’qqiztagacha yuz so’zidan boshqaBundan keyin yuzdan to to’qqiz yuz to’qson to’qqiztagacha yuz so’zidan boshqa yangi nom talab qilinmaydi. 10 ta yuzlikdagi birliklar to’plami alohida ming ismiyangi nom talab qilinmaydi. 10 ta yuzlikdagi birliklar to’plami alohida ming ismi bilan nomlanadi. So’ngra mingdan ortiq sonlarni nomlash uchun, ularningbilan nomlanadi. So’ngra mingdan ortiq sonlarni nomlash uchun, ularning birliklarini mingtadan qilib birlashtiriladi va oddiy birliklar kabi, 10 mingtagachabirliklarini mingtadan qilib birlashtiriladi va oddiy birliklar kabi, 10 mingtagacha sanaladi. Bunda ming so’zidan boshqa yangi so’zlar talab qilinmaydi va hokazo.sanaladi. Bunda ming so’zidan boshqa yangi so’zlar talab qilinmaydi va hokazo. Birliklarni gruppalashlari yordamida sonlarga nom berishni davom ettirishBirliklarni gruppalashlari yordamida sonlarga nom berishni davom ettirish mumkin. Masalan: 10 ming va o’nta o’nlikni alohida so’z bilan atash mumkin. Birmumkin. Masalan: 10 ming va o’nta o’nlikni alohida so’z bilan atash mumkin. Bir mingdan to to’qqiz yuz to’qson to’qqiz minggacha sanaymiz. Natijada mingtamingdan to to’qqiz yuz to’qson to’qqiz minggacha sanaymiz. Natijada mingta mingdan iborat son hosil bo’ladi. Bu songa milyon deb nom beramiz. Bu ishnimingdan iborat son hosil bo’ladi. Bu songa milyon deb nom beramiz. Bu ishni yana davom ettirish mumkin. Shunda milliard nomli son hosil bo’ladi. Bungayana davom ettirish mumkin. Shunda milliard nomli son hosil bo’ladi. Bunga hammasi bo’lib (bir, ikki, uch, to’rt, besh, olti, yetti, sakkiz, to’qqiz, o’n, yuz ming,hammasi bo’lib (bir, ikki, uch, to’rt, besh, olti, yetti, sakkiz, to’qqiz, o’n, yuz ming, milyon va milliard) o’n to’rtta so’z ishlatilgan. Bularni hammasi birliklarnimilyon va milliard) o’n to’rtta so’z ishlatilgan. Bularni hammasi birliklarni gruppalashlar tufayli erishildi.gruppalashlar tufayli erishildi. Birliklar birinchi xona sonlarini tashkil etadi. Bunga birinchi xona birliklariBirliklar birinchi xona sonlarini tashkil etadi. Bunga birinchi xona birliklari deb ataladi. O’nliklar esa ikkinchi xonani tashkil qiladi va ikkinchi xona birliklarideb ataladi. O’nliklar esa ikkinchi xonani tashkil qiladi va ikkinchi xona birliklari deb aytiladideb aytiladi Yuzliklar uchinchi xonani tashkil qiladilar va bularga uchunchi xona birliklariYuzliklar uchinchi xonani tashkil qiladilar va bularga uchunchi xona birliklari deyiladi. Mingliklar to’rtinchi xonani tashkil etadilar va bularga to’rtinchi xonadeyiladi. Mingliklar to’rtinchi xonani tashkil etadilar va bularga to’rtinchi xona birliklari bo’ladi va hokazo. Birdan to to’qqiz yuz to’qson to’qqizgacha bo’lganbirliklari bo’ladi va hokazo. Birdan to to’qqiz yuz to’qson to’qqizgacha bo’lgan birliklarni birinchi sinf birliklari deyiladi. Mingdan to to’qqiz yuz to’qson to’qqizbirliklarni birinchi sinf birliklari deyiladi. Mingdan to to’qqiz yuz to’qson to’qqiz minggacha bo’lgan birlarni ikkinchi sinf birliklari deyiladi va hokazo.minggacha bo’lgan birlarni ikkinchi sinf birliklari deyiladi va hokazo. Birdan o’ngacha bo’lgan barcha sonlar alohida nomga ega. O’nta o’nlikBirdan o’ngacha bo’lgan barcha sonlar alohida nomga ega. O’nta o’nlik gruppasi alohida nom bilan ataladi (o’n, yigirma, o’ttiz, qirq va hokaza). Shuninggruppasi alohida nom bilan ataladi (o’n, yigirma, o’ttiz, qirq va hokaza). Shuning uchun barcha sinf birliklari ham alohida nom bilan ataladilar ming, million,uchun barcha sinf birliklari ham alohida nom bilan ataladilar ming, million, milliard va hokazo.milliard va hokazo. Sonlar qo’shish va ko’paytirish yordamida tuziladilar. Masalan: Saksom mingSonlar qo’shish va ko’paytirish yordamida tuziladilar. Masalan: Saksom ming uch yuz ellik etti soni yig’indisi ko’rinishda ko’rsatish mumkin:uch yuz ellik etti soni yig’indisi ko’rinishda ko’rsatish mumkin: 8·10000+3·100+5·10+78·10000+3·100+5·10+7 Demak, og’zaki nomerlash sonlarni ozgina so’zlar bilan nomlash maqsadidaDemak, og’zaki nomerlash sonlarni ozgina so’zlar bilan nomlash maqsadida birliklarni turli gruppalash yordami bilan erishilgan.birliklarni turli gruppalash yordami bilan erishilgan. Yozma nomerlash. Sonlarni yozilishi ularning tarkibiga asoslanib yoziladi.Yozma nomerlash. Sonlarni yozilishi ularning tarkibiga asoslanib yoziladi. Yani sonlarni yozishdan oldin sinflarga va har bir sinfni xonalarga ajratish kerak.Yani sonlarni yozishdan oldin sinflarga va har bir sinfni xonalarga ajratish kerak. Birinchi, ikkinchi va uchinchi xonalar, o’ng tomondan chap tomonga qarabBirinchi, ikkinchi va uchinchi xonalar, o’ng tomondan chap tomonga qarab birinchi, ikkinchi va uchinchi xona birliklari o’ringa yoziladi. Shuningdek, ikkinchibirinchi, ikkinchi va uchinchi xona birliklari o’ringa yoziladi. Shuningdek, ikkinchi sinfning birinchi, ikkinchi va uchinchi xonalari to’rtinchi, beshinchi va oltinchisinfning birinchi, ikkinchi va uchinchi xonalari to’rtinchi, beshinchi va oltinchi xonalariga yoziladilar va hokazo. Sonlarni yozishda yuqosi sinflardan boshlabxonalariga yoziladilar va hokazo. Sonlarni yozishda yuqosi sinflardan boshlab yoziladi. Masalan: o’ttiz to’rt milyon uch yuz ming yitti yuz yigirma besh so’ziniyoziladi. Masalan: o’ttiz to’rt milyon uch yuz ming yitti yuz yigirma besh so’zini yozish kerak. dastlab 34 ni yozamiz, keyin 300, so’ngra 725 yoziladi. 34300725 buyozish kerak. dastlab 34 ni yozamiz, keyin 300, so’ngra 725 yoziladi. 34300725 bu yozma nomerlashda o’rin prinsipi ahamiyatga ega.yozma nomerlashda o’rin prinsipi ahamiyatga ega. Bir raqamning qanday sonni ifodalashi,uning qanday xonani egallashigaBir raqamning qanday sonni ifodalashi,uning qanday xonani egallashiga bog’liq. Sonda yetishnagan xona o’rniga nol yoziladi. Nol soni o’zidan chapdabog’liq. Sonda yetishnagan xona o’rniga nol yoziladi. Nol soni o’zidan chapda turgan raqamlarning o’rinlarini aniqlash uchun xizmat qiladi.turgan raqamlarning o’rinlarini aniqlash uchun xizmat qiladi. 2-§. Butun nomanfiy sonlarni nomerlashni o’rgatish metodikasi Butun nomanfiy sonlarni nomerlash va ular ustida amallar bajarishButun nomanfiy sonlarni nomerlash va ular ustida amallar bajarish boshlang`ich matematika kursida asosiy mavzulardan hisoblanadi. Algebra vaboshlang`ich matematika kursida asosiy mavzulardan hisoblanadi. Algebra va geometriya elementlari arifmetik bilimlar tizimiga imkoni boricha kiritiladi,geometriya elementlari arifmetik bilimlar tizimiga imkoni boricha kiritiladi, buning natijasida son, arifmetik amallar va munosabatlar haqidagi tushunchalarnibuning natijasida son, arifmetik amallar va munosabatlar haqidagi tushunchalarni yuqoriroq darajada o`zlashtirish ta'minlanadi.yuqoriroq darajada o`zlashtirish ta'minlanadi. Natural sonlar va nol ustida ishlash boshlang`ich sinflarda 4 yil o`qishNatural sonlar va nol ustida ishlash boshlang`ich sinflarda 4 yil o`qish davomida olib boriladi. Matematika dasturi natural sonlar va nol haqidagidavomida olib boriladi. Matematika dasturi natural sonlar va nol haqidagi ma'lumotlarni asta-sekin 10, 100, 1000, ko`p xonali sonlar konsentrlari bo`yichama'lumotlarni asta-sekin 10, 100, 1000, ko`p xonali sonlar konsentrlari bo`yicha kiritishni nazarda tutib tuzilgan.kiritishni nazarda tutib tuzilgan. Konsentrlarga ajratish o`nli sanoq sistemasining xususiyatlari bilan, sonlarniKonsentrlarga ajratish o`nli sanoq sistemasining xususiyatlari bilan, sonlarni og`zaki, yozma nomerlash bilan bog`liq bo`lgan asosiy masalalarni takror-takrorog`zaki, yozma nomerlash bilan bog`liq bo`lgan asosiy masalalarni takror-takror qarashga imkon beradi. qarashga imkon beradi. Birinchi o`nlikni o`rganishda narsalarni sanash, 1-10 gacha bo’lganBirinchi o`nlikni o`rganishda narsalarni sanash, 1-10 gacha bo’lgan sonlarining nomlarini, ketma-ketligi va belgilanishini, sonlarni taqqoslashning turlisonlarining nomlarini, ketma-ketligi va belgilanishini, sonlarni taqqoslashning turli usullarini (oldin predmetlarning mos to’plamlari ustida amallar bajarish asosida,usullarini (oldin predmetlarning mos to’plamlari ustida amallar bajarish asosida, so’ngra esa taqqoslanayotgan sonlarning qatorda egallagan o`rni bo`yichaso’ngra esa taqqoslanayotgan sonlarning qatorda egallagan o`rni bo`yicha sonlarning tarkiblarini) o`zlashtirib olish nazarda tutiladi.sonlarning tarkiblarini) o`zlashtirib olish nazarda tutiladi. O`qitishning dastlabki kunlaridanoq ba'zi muhim umumlashtirishlarO`qitishning dastlabki kunlaridanoq ba'zi muhim umumlashtirishlar o’tkaziladi. Masalan: Natural qatordagi har bir navbatdagi son qanday hosilo’tkaziladi. Masalan: Natural qatordagi har bir navbatdagi son qanday hosil bo`lishi aniqlanadi, qatorning ixtiyoriy soni bilan undan oldin keladigan va keyinbo`lishi aniqlanadi, qatorning ixtiyoriy soni bilan undan oldin keladigan va keyin keladigan hamma sonlar orasidagi munosabatlar o`rnatiladi va hokazo.keladigan hamma sonlar orasidagi munosabatlar o`rnatiladi va hokazo. O’quvchilar birinchi o`nlik sonlarini o`rganishar ekan, shu bilan birga nolO’quvchilar birinchi o`nlik sonlarini o`rganishar ekan, shu bilan birga nol soni bilan ham tanishadilar. Bunda nol bo`sh to`plamning xarakteristikasi sifatidasoni bilan ham tanishadilar. Bunda nol bo`sh to`plamning xarakteristikasi sifatida kiritiladi. Amaldagi dasturga asosan ikkinchi o`nlik alohida konsentrgakiritiladi. Amaldagi dasturga asosan ikkinchi o`nlik alohida konsentrga ajratilmaydi birdaniga “yuzlik” konsentri o’rganiladi. 100 lik ichida nomerlashniajratilmaydi birdaniga “yuzlik” konsentri o’rganiladi. 100 lik ichida nomerlashni o`rganishda 2 sinf matematika darsligida oldin 11-20, so`ngra 21-100 ichidao`rganishda 2 sinf matematika darsligida oldin 11-20, so`ngra 21-100 ichida nomerlash qaraladi. Sonlarni nomerlashni o`rganishda ikkinchi o`nlikninomerlash qaraladi. Sonlarni nomerlashni o`rganishda ikkinchi o`nlikni o`rganishni sonlarning o`nli tarkibini va raqamlarning o`rinqiymati prinsipinio`rganishni sonlarning o`nli tarkibini va raqamlarning o`rinqiymati prinsipini yaxshi o`zlashtirishga yordam beradi. Ikkinchi o’nlik sonlarini nomerlashniyaxshi o`zlashtirishga yordam beradi. Ikkinchi o’nlik sonlarini nomerlashni o’rganish o`quvchilar uchun yangi bilimni shakllantirishdan, ya'ni yangi sanoqo’rganish o`quvchilar uchun yangi bilimni shakllantirishdan, ya'ni yangi sanoq birligi sifatida o`nlik tushunchasini shakllantirishdan boshlanadi. Shundan keyinbirligi sifatida o`nlik tushunchasini shakllantirishdan boshlanadi. Shundan keyin 11-20 ichida sonlarni og`zaki va yozma nomerlash hamda shu sonlarning o`nli11-20 ichida sonlarni og`zaki va yozma nomerlash hamda shu sonlarning o`nli tarkibi, 11-20 ichida sonlarni og`zaki va yozma nomerlash hamda shu sonlarningtarkibi, 11-20 ichida sonlarni og`zaki va yozma nomerlash hamda shu sonlarning o`nli tarkibi o`rganiladi. Sonlarning natural ketma-ketligi va o`nli tarkibinio`nli tarkibi o`rganiladi. Sonlarning natural ketma-ketligi va o`nli tarkibini o’zlashtirish asosida 13-1, 17-1, 10-3, 16-6, 19-10 ko`rinishdagi qo`shish va ayrisho’zlashtirish asosida 13-1, 17-1, 10-3, 16-6, 19-10 ko`rinishdagi qo`shish va ayrish hollari qaraladi.hollari qaraladi. Sonlarni 1000 va ko`p xonali sonlar ichida nomerlashni o`rganishda yuzlik,Sonlarni 1000 va ko`p xonali sonlar ichida nomerlashni o`rganishda yuzlik, minglik tushunchalari bilan tanishadilar, yangi sanoq birliklari hosil bo`lishminglik tushunchalari bilan tanishadilar, yangi sanoq birliklari hosil bo`lish printsipini, sinf tushunchalarini o`zlashtiradilar.printsipini, sinf tushunchalarini o`zlashtiradilar. 3-§. «O`nlik» ichida sonlarni nomerlashni o`rganish metodikasi3-§. «O`nlik» ichida sonlarni nomerlashni o`rganish metodikasi .. Bolalar boqchalarida va maktabga tayyorlov gruppalarida sonlarni o’rganishBolalar boqchalarida va maktabga tayyorlov gruppalarida sonlarni o’rganish bilan bog’liq bo’lgan bir qator masalalarni qarash nazarda tutiladi, masalan, o’nbilan bog’liq bo’lgan bir qator masalalarni qarash nazarda tutiladi, masalan, o’n ichida sanash ko’nikmalarini o’zlashtirishlari, tartib va sanoq, sonlarningichida sanash ko’nikmalarini o’zlashtirishlari, tartib va sanoq, sonlarning birliklardan iborat tarkibi. Qo’shni sonlar orasidagi munosabatlarni tushunish vabirliklardan iborat tarkibi. Qo’shni sonlar orasidagi munosabatlarni tushunish va hokazo. Shu sababli o’qituvchining birinchi navbatdagi vazifasi birinchi sinfgahokazo. Shu sababli o’qituvchining birinchi navbatdagi vazifasi birinchi sinfga kelgan bolalarning matematik tayyorgarlik darajalarini aniqlashdan iborat. Bu ishnikelgan bolalarning matematik tayyorgarlik darajalarini aniqlashdan iborat. Bu ishni mashg’ulotlar boshlanguncha qadar bolalarni maktabga qabul qilish vaqtida yokimashg’ulotlar boshlanguncha qadar bolalarni maktabga qabul qilish vaqtida yoki birinchi hafta darslari davomida, sinf bilan ishlash davomida amalga oshirishbirinchi hafta darslari davomida, sinf bilan ishlash davomida amalga oshirish mumkin. Bu ishlar samimiy va yaxshi muhitda o’tkazilishi kerak. Shuningdek bumumkin. Bu ishlar samimiy va yaxshi muhitda o’tkazilishi kerak. Shuningdek bu tekshirishni imtixonga aylantirib yubormasligi kerak. O’n ichida nomerlash vatekshirishni imtixonga aylantirib yubormasligi kerak. O’n ichida nomerlash va oraliq arifmetik amallar ba'zi bir o`ziga xos tomonlariga ega. O’n - o`nlik sanoqoraliq arifmetik amallar ba'zi bir o`ziga xos tomonlariga ega. O’n - o`nlik sanoq sistemasining asosi, shu sababli 1-10 gacha bo’lgan sonlari oddiy birikmalarnisistemasining asosi, shu sababli 1-10 gacha bo’lgan sonlari oddiy birikmalarni sanash natijasidir. Shu munosabat bilan 1-10 gacha bo’lgan sonlarining har birinisanash natijasidir. Shu munosabat bilan 1-10 gacha bo’lgan sonlarining har birini belgilash uchun og`zaki ifodalashda alohida so`z, yozuvda esa maxsus belgibelgilash uchun og`zaki ifodalashda alohida so`z, yozuvda esa maxsus belgi ishlatiladi. 10 ichida qo`shish va ayrish sanash bilan uzviy bog`langan.ishlatiladi. 10 ichida qo`shish va ayrish sanash bilan uzviy bog`langan. Hisoblashlarda har gal sanashga hojat bo`lmasligi uchun, amallarning natijalariniHisoblashlarda har gal sanashga hojat bo`lmasligi uchun, amallarning natijalarini yod olish kerak.yod olish kerak. Uncha katta bo`lmagan sonlar o`quvchilarda matematik tushunchalarniUncha katta bo`lmagan sonlar o`quvchilarda matematik tushunchalarni o`zlashtirish uchun yaxshi sharoitlar yaratadi. Bolalardagi tajribalarga tayanib,o`zlashtirish uchun yaxshi sharoitlar yaratadi. Bolalardagi tajribalarga tayanib, narsalar ustida amallar bajarishdan foydalanib, naturol son, sonlarning tengligi vanarsalar ustida amallar bajarishdan foydalanib, naturol son, sonlarning tengligi va teng emasligi va hokazo tushunchalar shakllantirish mumkinteng emasligi va hokazo tushunchalar shakllantirish mumkin Bolalarning bilimlarini va malakalarini aniqlash uchun quyidagicha ish olibBolalarning bilimlarini va malakalarini aniqlash uchun quyidagicha ish olib borish lozim.borish lozim. 1. Sen sanay olasanmi? Sanachi.1. Sen sanay olasanmi? Sanachi. 2. Bu doirachalarni sana. Doirachalar qancha (7-9ta).2. Bu doirachalarni sana. Doirachalar qancha (7-9ta). 3. Stolda nechta qalam bo`lsa, chap qo`lingga shuncha qalam ol. (4-7 dona).3. Stolda nechta qalam bo`lsa, chap qo`lingga shuncha qalam ol. (4-7 dona). 4. Qaysi doirachalar ko`p: qizillarmi yoki ko`klarmi (6 ta qizil, 7 ta kichik ko`k4. Qaysi doirachalar ko`p: qizillarmi yoki ko`klarmi (6 ta qizil, 7 ta kichik ko`k doiracha).doiracha). 5. Rasmga qara («Sholg`om» ertagi) va kuchukcha oldida mushukdan keyin,5. Rasmga qara («Sholg`om» ertagi) va kuchukcha oldida mushukdan keyin, nyevara bilan mushuk orasida nimalar (kimlar) turibdi?nyevara bilan mushuk orasida nimalar (kimlar) turibdi? Tekshirishning borishida bolalar geometrik figuralarni taniy olishlari va farqTekshirishning borishida bolalar geometrik figuralarni taniy olishlari va farq qila olishlarini, sodda misol va masalalarni yecha olishlarini aniqlash maqsadgaqila olishlarini, sodda misol va masalalarni yecha olishlarini aniqlash maqsadga muvofiq.muvofiq. Natijalarni jadval ko`rinishida bunday rasmiylashtirish mumkin.Natijalarni jadval ko`rinishida bunday rasmiylashtirish mumkin. №№ VaqtiVaqti F.I.ShF.I.Sh…… gacha sanaydi gacha sanaydi Predm etrar sanog’i Predm etrar sanog’i Q ancha bo’lsa shuncha Q ancha bo’lsa shuncha Qaysinisi ko’pQaysinisi ko’p (kam)(kam) FazoviyFazoviy munosabatlarmunosabatlar Cham alab sanash Cham alab sanash Q ayta sanash Q ayta sanash Taqqoslash m os Taqqoslash m os keltirish keltirish Chapdan o’ngda Chapdan o’ngda Y uqorida Y uqorida Pastda Pastda 11 2525 // VIIIVIII Axmedova MAxmedova M 99 ++ ++ -- ++ ++ ++ ++ -- 22 2525 // VIIIVIII Botirova IBotirova I 1515 -- ++ -- ++ -- ++ ++ ++ Birinchi o`nlik sonlarni o`rganishda tayyorgarlik davri va raqamlari haqida sonlarBirinchi o`nlik sonlarni o`rganishda tayyorgarlik davri va raqamlari haqida sonlar bilan tanishtirish davri ajratiladi. bilan tanishtirish davri ajratiladi. 4-§. Tayyorgarlik davri4-§. Tayyorgarlik davri Tayyorgarlik davriTayyorgarlik davri ning asosiy vazifasi o`nlik ichida nomerlashda zarurning asosiy vazifasi o`nlik ichida nomerlashda zarur bo`ladigan bilimlar, malakalar va ko`nikmalarni aniqlash, ularni to`ldirish vabo`ladigan bilimlar, malakalar va ko`nikmalarni aniqlash, ularni to`ldirish va sistemalashtirishdan iborat. sistemalashtirishdan iborat. Tayyorgarlik davri mashqlari quyidagicha ko`rinishda bo`lishi mumkin.Tayyorgarlik davri mashqlari quyidagicha ko`rinishda bo`lishi mumkin. 11 . . PredmetlarPredmetlar , , tovushtovush vava harakatlarniharakatlarni sanashsanash .. BirinchiBirinchi mashqlarmashqlar sinfdasinfda mavjudmavjud bobo `` lganlgan predmetlarpredmetlar , , eshikeshik , , derazaderaza , , partaparta ,, stolstol , , stulstul , , birbir hatordagihatordagi bolalarbolalar kabilarnikabilarni sanashsanash doirdoir bobo `` ladiladi . . ShundanShundan keyinkeyin qoqo `` lgalga olibolib , k, k uriburib sanashsanash uchunuchun maydamayda predmetlardanpredmetlardan foydalanishfoydalanish zarurzarur . . HarHar birbir oo `` quvchidaquvchida 20 20 tadantadan sanoqsanoq chocho `` pipi bobo `` lsalsa , , sanashnisanashni tashkiltashkil qilishqilish osonoson bobo `` ladiladi . . BundanBundan tashqaritashqari sanashsanash uchunuchun predmetpredmet rasmlardanrasmlardan , , darslikdarslik boshidagiboshidagi sahifalardasahifalarda berilganberilgan rasmlardanrasmlardan foydalanishfoydalanish foydalifoydali . . ShuShu bilanbilan birgabirga bolalarnibolalarni tovushlarnitovushlarni sanashsanash bobo `` yichayicha vava harakatlarniharakatlarni ( ( qadamqadam ) ) sanashsanash bobo `` yichayicha hamham mashqmashq qildirishqildirish kerakkerak .. SanashSanash jarayonidajarayonida bolalarnibolalarni « « qanchaqancha » » soso `` zizi bilanbilan savollarsavollar hoho `` yishgayishga mashqmashq qildirishqildirish muhimdirmuhimdir , , bundabunda sanoqdasanoqda oxirgioxirgi aytilganaytilgan sonson sanalayotgansanalayotgan predmetlarpredmetlar «« qanchaqancha » » debdeb qoqo `` yilganyilgan savolgasavolga javobjavob bobo `` lishinilishini tushuntirishtushuntirish kerakkerak . . ShuningdekShuningdek ,, predmetlarnipredmetlarni oo `` ngdanngdan chapgachapga yokiyoki chapdanchapdan oo `` nggangga , , pastdanpastdan yuhorigayuhoriga , , yuhoridanyuhoridan pastgapastga qarabqarab sanagandasanaganda sanoqsanoq natijasinatijasi oo `` zgarmasligizgarmasligi , , asosanasosan ulardanulardan birortasinibirortasini ikkiikki martamarta qoldirmasdanqoldirmasdan sanamasliksanamaslik vava qoldirmasdanqoldirmasdan sanashsanash kerakliginikerakligini oo `` rgatishrgatish lozimlozim . . PredmetlarniPredmetlarni sanashgasanashga bagbag `` ishlanganishlangan darslardadarslarda ikkitalabikkitalab , , uchtalabuchtalab ,, beshtalabbeshtalab sanashgasanashga hamham oo `` rgatishrgatish kerakkerak .. 2. 2. IkkitaIkkita toto `` plamniplamni ularniularni hosilhosil qilinganqilingan elementlariningelementlarining sonisoni bobo `` yichayicha taqqoslashtaqqoslash vava tenglashtirishtenglashtirish .. MashqlarMashqlar bajarishdabajarishda kattakatta , , ortiqortiq , , koko `` pp , , kichikkichik , , kamkam , , ozoz , , shungashunga , , tengteng munosabatlariningmunosabatlarining mama '' nosinosi bobo `` lishilishi kerakkerak . . BundaBunda narsalarnarsalar guruhlariniguruhlarini taqqoslashgataqqoslashga doirdoir amaliyamaliy mashqlargamashqlarga koko `` proqproq ee '' tibortibor berishberish kerakkerak .. Masalan: a) Stol ustiga bir nechta doiracha qo`ying. DoirachalarniMasalan: a) Stol ustiga bir nechta doiracha qo`ying. Doirachalarni sanamasdan turib, shuncha kvadrat qo`ying. Buni qanday bajarish mumkin?sanamasdan turib, shuncha kvadrat qo`ying. Buni qanday bajarish mumkin? b) Paketda yong`oqlar va konfetlar bor. Undagi yong`oq yoki konfetlarb) Paketda yong`oqlar va konfetlar bor. Undagi yong`oq yoki konfetlar ko`pligini qanday bilish mumkin?ko`pligini qanday bilish mumkin? Predmetlarning rasmda tasvirlangan ikki to`plamini taqqoslashda juftlar hosilPredmetlarning rasmda tasvirlangan ikki to`plamini taqqoslashda juftlar hosil bo`lishi imkoniyatini ko`rsatish yaxshi natija beradi.bo`lishi imkoniyatini ko`rsatish yaxshi natija beradi. Bunda ustiga qo`yib juftlar hosil qilib bo`lmaydi.Bunda ustiga qo`yib juftlar hosil qilib bo`lmaydi. Shuning uchun taqqoslanayotgan to`plamlarningShuning uchun taqqoslanayotgan to`plamlarning elementlari orasida ularni bog`lovchi chiziqlardanelementlari orasida ularni bog`lovchi chiziqlardan foydalanib, moslik o`rnatish usulini o`rgatish foydali.foydalanib, moslik o`rnatish usulini o`rgatish foydali. Savol: 1) Sanoqdan foydalanmasdan, 1 yoki 2Savol: 1) Sanoqdan foydalanmasdan, 1 yoki 2 rasmda rasmda predmetlar ko’pligini qanday bilsa bo’ladi? predmetlar ko’pligini qanday bilsa bo’ladi? 2) Qaysi rasmda uchburchaklar ko’p? 2) Qaysi rasmda uchburchaklar ko’p? Predmetlarning ikki to`plamini taqqoslash malakasini hosil qilishdaPredmetlarning ikki to`plamini taqqoslash malakasini hosil qilishda o`quvchilarni to`plamlarning biridan predmetlar ikkinchisiga qaraganda qanchao`quvchilarni to`plamlarning biridan predmetlar ikkinchisiga qaraganda qancha ortiq yoki kam ekanini aniqlashga va shu asosida ikki to`plamdagi predmetlarortiq yoki kam ekanini aniqlashga va shu asosida ikki to`plamdagi predmetlar sonini tenglab (kamini qo`shish yoki ortiqchasini olish bilan) masalani ikki usulsonini tenglab (kamini qo`shish yoki ortiqchasini olish bilan) masalani ikki usul bilan yechishga o`rgatish kerak.bilan yechishga o`rgatish kerak. -Qaysi geometrik figuralar ko`p va qancha ko`p? -Qaysi geometrik figuralar ko`p va qancha ko`p? -Figuralar teng bo`lishi uchun nima qilish kerak? -Figuralar teng bo`lishi uchun nima qilish kerak? Bunday mashqlar qo`shish va ayrish amallari mazmunini yechishgaBunday mashqlar qo`shish va ayrish amallari mazmunini yechishga tayyorgarlik bo`lib xizmat qiladi, tenglik, tengsizlik, sonlarni taqqoslashtayyorgarlik bo`lib xizmat qiladi, tenglik, tengsizlik, sonlarni taqqoslash tushunchalarini tarkib toptirish imkonini beradi, o`quvchilarning matematiktushunchalarini tarkib toptirish imkonini beradi, o`quvchilarning matematik nutqlarini rivojlantiradi.nutqlarini rivojlantiradi. 3. Tartib munosabatlari va sonlarning tartib qiymatlari.3. Tartib munosabatlari va sonlarning tartib qiymatlari. O`nlik ichida sonlarni o`rganishda «oldida», «keyin», «orasida» kabi tartibO`nlik ichida sonlarni o`rganishda «oldida», «keyin», «orasida» kabi tartib munosabatlarini ham o`rganish zarur. Masalan: Sinfda bolalarni saf qilib: Sodiqdanmunosabatlarini ham o`rganish zarur. Masalan: Sinfda bolalarni saf qilib: Sodiqdan oldin, keyin kim turibdi? Sodiq bilan Lola orasida kim turibdi? kabi mashqlaroldin, keyin kim turibdi? Sodiq bilan Lola orasida kim turibdi? kabi mashqlar bajariladi.bajariladi. Sonlarning tartib qiymatlarini qarashda, uning predmetlarni nomerlashda,Sonlarning tartib qiymatlarini qarashda, uning predmetlarni nomerlashda, ya'ni shu predmet qaralayotgan predmetlar qatorida tartib bo`yicha nechanchiya'ni shu predmet qaralayotgan predmetlar qatorida tartib bo`yicha nechanchi o`rinni egalab turganini aniqlashga asosiy e'tibor qaratiladi. Masalan: qizil doirao`rinni egalab turganini aniqlashga asosiy e'tibor qaratiladi. Masalan: qizil doira sanoq bo`yicha nechanchi? yoki predmetlar bir, ikki, uch deb nomerlashni taklifsanoq bo`yicha nechanchi? yoki predmetlar bir, ikki, uch deb nomerlashni taklif qilish mumkin.qilish mumkin. 4.Qo`shish va ayrish amallarini o`rganishga tayyorlash.4.Qo`shish va ayrish amallarini o`rganishga tayyorlash. Qo`shish va ayrish amallarini o`rganishga tayyorlash maqsadida ikkiQo`shish va ayrish amallarini o`rganishga tayyorlash maqsadida ikki to`plamni birlashtirish va qismini ajratishga doir mashqlar bajarish kerak.to`plamni birlashtirish va qismini ajratishga doir mashqlar bajarish kerak. Masalan: 1) Partaga 3 ta uchburchak va 2 ta kvadrat qo`ying. UlarniMasalan: 1) Partaga 3 ta uchburchak va 2 ta kvadrat qo`ying. Ularni yaqinlashtiring, hammasi qancha bo`lganini aniqlang.yaqinlashtiring, hammasi qancha bo`lganini aniqlang. 2) Daftardan 5 ta katakni o`rang, oxirgi katakni bo`ling. Nechta bo`yalmagan2) Daftardan 5 ta katakni o`rang, oxirgi katakni bo`ling. Nechta bo`yalmagan katak qoldi?katak qoldi? 5. Raqamlarni yozishga tayyorlash.5. Raqamlarni yozishga tayyorlash. O`rganilayotgan sonlar dastlab bosma raqamlar bilan o`rgatiladi.O`rganilayotgan sonlar dastlab bosma raqamlar bilan o`rgatiladi. (belgilanadi), ular katakni taxtachada narsalarning tegishli to`plami ro`parasiga(belgilanadi), ular katakni taxtachada narsalarning tegishli to`plami ro`parasiga qo`yiladi. Dasturda 1 sinf uchun matematikadan dastlabki mavzu birinchi o`nlikqo`yiladi. Dasturda 1 sinf uchun matematikadan dastlabki mavzu birinchi o`nlik sonlarni nomerlashdan iborat. Bu mavzuni o`rganishdan maqsad bolalarda sanoqsonlarni nomerlashdan iborat. Bu mavzuni o`rganishdan maqsad bolalarda sanoq malakasini hosil qilish, ularda birinchi 10 ta son haqida tasavvur shakllantirish, sonmalakasini hosil qilish, ularda birinchi 10 ta son haqida tasavvur shakllantirish, son va uning nomi raqamlar yordamida bosma va yozma belgilanishi orasida moslikva uning nomi raqamlar yordamida bosma va yozma belgilanishi orasida moslik o`rnatish malakasini tarkib toptirishdan, o`quvchilarni sonlar qatorining ba'zio`rnatish malakasini tarkib toptirishdan, o`quvchilarni sonlar qatorining ba'zi xossalari, sonlarning tarkibi bilan tanishtirishdan iborat.xossalari, sonlarning tarkibi bilan tanishtirishdan iborat. Masalan:Masalan: 3 soni: 3 soni: 3 ta kvadrat, 3 ta olma, 3 ta stul deb aytish mumkin. Buni, 33 ta kvadrat, 3 ta olma, 3 ta stul deb aytish mumkin. Buni, 3 sonini raqam bilan 3 deb belgilash mumkin.sonini raqam bilan 3 deb belgilash mumkin. Yozma raqamlarni tanishtirishda, raqamlarni yozish namunasini doskadaYozma raqamlarni tanishtirishda, raqamlarni yozish namunasini doskada ko`rsatish kerak.ko`rsatish kerak. O`quvchilar raqamlarni havoda chizib, yoki namuna bo`yicha chizib, qo`lO`quvchilar raqamlarni havoda chizib, yoki namuna bo`yicha chizib, qo`l harakati yo`nalishini o`zlashtiradilar. So`ngra sonlarning hosil qilinishi o`rganiladi.harakati yo`nalishini o`zlashtiradilar. So`ngra sonlarning hosil qilinishi o`rganiladi. Birinchi o`nlikning har bir soni o`zidan oldingi songa birni qo`shish va o`zidanBirinchi o`nlikning har bir soni o`zidan oldingi songa birni qo`shish va o`zidan keyingi sondan birni ayrish bilan hosil qilinadi. Sonlarning ikki qo`shiluvchidankeyingi sondan birni ayrish bilan hosil qilinadi. Sonlarning ikki qo`shiluvchidan tashkil topishi o`rganiladi. (3=1+2, 3=2+1).tashkil topishi o`rganiladi. (3=1+2, 3=2+1). Sonlarning natural qatordagi o`rnini o`rganishda bunda mashqlar bajarishSonlarning natural qatordagi o`rnini o`rganishda bunda mashqlar bajarish kerak.kerak. - Sanoqda 3 (5) sonidan keyin keladigan sonni ayting. - Sanoqda 3 (5) sonidan keyin keladigan sonni ayting. - 4 va 6 sonlari orasida keladigan sonni ayting…- 4 va 6 sonlari orasida keladigan sonni ayting… Natural qatorning ketma-ket sonlarini Natural qatorning ketma-ket sonlarini taqqoslashtaqqoslash yoki qo`shni sonlar orasidagi yoki qo`shni sonlar orasidagi munosabatlarni o`rganish, dastlab to`plamlarni taqqoslashga tayangan holdamunosabatlarni o`rganish, dastlab to`plamlarni taqqoslashga tayangan holda bajariladi. Predmetlar soni raqami bilan, sonlar orasidagi munosabat «>», «<», «=»bajariladi. Predmetlar soni raqami bilan, sonlar orasidagi munosabat «>», «<», «=» bilan belgilanadi.bilan belgilanadi. O`quvchilar, qaralayotgan son o`zidan oldin keladigan sonlardan katta, keyinO`quvchilar, qaralayotgan son o`zidan oldin keladigan sonlardan katta, keyin keladigan sonlardan kichik ekanini o`zlashtirib olishi kerak. 2>1 –ikki birdan katta.keladigan sonlardan kichik ekanini o`zlashtirib olishi kerak. 2>1 –ikki birdan katta. 1<2-bir ikkidan kichik. O`quvchilar diqatini belgilarning uchi kichik songa1<2-bir ikkidan kichik. O`quvchilar diqatini belgilarning uchi kichik songa qaratilgan bo`lishiga, va «>», < belgili yozuv chapdan o`ngga qarab o`qishigaqaratilgan bo`lishiga, va «>», < belgili yozuv chapdan o`ngga qarab o`qishiga qaratish kerak. qaratish kerak. Qarab chiqilgan asosiy masalalar har bir son bilan tanishishda o`rganiladi.Qarab chiqilgan asosiy masalalar har bir son bilan tanishishda o`rganiladi. Ammo, 1-5 sonlarini o`rganish 6-10 sonlarni o`rganish metodikasidan farqAmmo, 1-5 sonlarini o`rganish 6-10 sonlarni o`rganish metodikasidan farq qiladigan xususiyatlari mavjud.qiladigan xususiyatlari mavjud. 1. 1-5 sonlarini o`rganishda tanish sonlar qatorida har gal bittadan son qo`shila1. 1-5 sonlarini o`rganishda tanish sonlar qatorida har gal bittadan son qo`shila boradi, ikkinchi beshlik sonlarni o`rganishda esa sonlarning qatoriga birdanigaboradi, ikkinchi beshlik sonlarni o`rganishda esa sonlarning qatoriga birdaniga sonlar jufti qo`shiladi;sonlar jufti qo`shiladi; (1,2,3,4,5,6,7; 1,2,3,4,5,6,7,8,9; 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10;)(1,2,3,4,5,6,7; 1,2,3,4,5,6,7,8,9; 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10;) 2. 1-5 sonlari narsalar va tasvirlar bilan o`rganiladi. Shundan keyin kattaroq sonlar2. 1-5 sonlari narsalar va tasvirlar bilan o`rganiladi. Shundan keyin kattaroq sonlar (6-10) bilan tanishtirishda predmet ko`rsatmaslikdan asta-sekin abstrakt shaklga(6-10) bilan tanishtirishda predmet ko`rsatmaslikdan asta-sekin abstrakt shaklga o`tishni amalga oshirish kerak. Jumladan «sonli zinapoyacha» dan va Santimetrlio`tishni amalga oshirish kerak. Jumladan «sonli zinapoyacha» dan va Santimetrli shkala tushirilgan chizg`ichdan foydalanish mumkin. shkala tushirilgan chizg`ichdan foydalanish mumkin. Bunda sonlar o`z kattaliklari bo`yicha tartiblangan ekanligicha o`quvchilarBunda sonlar o`z kattaliklari bo`yicha tartiblangan ekanligicha o`quvchilar ishonch hosil qiladilar.ishonch hosil qiladilar. 3. 2-5 sonlarining tarkibini ikki qo`shiluvchidan iboratligi eslab qolish talab3. 2-5 sonlarining tarkibini ikki qo`shiluvchidan iboratligi eslab qolish talab qilinadi. 6-10 sonlariga nisbatan esa bu sonlarning tarkibini yoddan bilish talabqilinadi. 6-10 sonlariga nisbatan esa bu sonlarning tarkibini yoddan bilish talab qilinmaydi. Sababi, bunga juda oz soat ajratilgan. Lekin «qo`shish va ayirish» niqilinmaydi. Sababi, bunga juda oz soat ajratilgan. Lekin «qo`shish va ayirish» ni o`rganishda davom ettiriladi. 1-10 sonlari bilan tanishgandan keyin 0 (nol) raqamio`rganishda davom ettiriladi. 1-10 sonlari bilan tanishgandan keyin 0 (nol) raqami bilan tanishadilar. Nol to`g`risidagi tushunchani predmetlarni bittalab kamaytirib,bilan tanishadilar. Nol to`g`risidagi tushunchani predmetlarni bittalab kamaytirib, bitta ham narsa qolmaguncha sanashga doir mashqlarni bajarish orqali hosilbitta ham narsa qolmaguncha sanashga doir mashqlarni bajarish orqali hosil qiladilar. So`ngra nol sonini raqam bilan belgilash qaratiladi. Shundan keyin 0 va 1qiladilar. So`ngra nol sonini raqam bilan belgilash qaratiladi. Shundan keyin 0 va 1 taqqoslashdan va 0<1 ekani o`rganiladi. O`quvchilarni 0 (nol) soni 1 dan oldindataqqoslashdan va 0<1 ekani o`rganiladi. O`quvchilarni 0 (nol) soni 1 dan oldinda turadi, degan xulosaga olib kelinadi. Shu yerda chizg`ichdagi belgilangan birinchituradi, degan xulosaga olib kelinadi. Shu yerda chizg`ichdagi belgilangan birinchi raqam Nega 1 emas, balki 0 nol ekanini tushuntirish maqsadga muvofiq.raqam Nega 1 emas, balki 0 nol ekanini tushuntirish maqsadga muvofiq. Birinchi o’nlik sonlarini nomerlash uchun o’quvchilar quyidagilarniBirinchi o’nlik sonlarini nomerlash uchun o’quvchilar quyidagilarni o’zlashtrishlari kerako’zlashtrishlari kerak 1)1) 1-10 gacha bo’lgan sonlarni sanashda har bir son o’zidan oldingi sondan va1-10 gacha bo’lgan sonlarni sanashda har bir son o’zidan oldingi sondan va birdan, shuningdek, o’zidan keyingi keladigan son va birdan qanday hosilbirdan, shuningdek, o’zidan keyingi keladigan son va birdan qanday hosil bo’lishini; bo’lishini; 2)2) 1-10 gacha bo’lgan sanashda har qaysi son qanday atalishini hamda bosma1-10 gacha bo’lgan sanashda har qaysi son qanday atalishini hamda bosma va yozma raqam orqali qanday belgilanishini;va yozma raqam orqali qanday belgilanishini; 3)3) Har bir son bevosita o’zidan oldin keluvchi sondan qancha katta va bevositaHar bir son bevosita o’zidan oldin keluvchi sondan qancha katta va bevosita o’zidan keyin keluvchi sondan qancha kichik ekanligini ; o’zidan keyin keluvchi sondan qancha kichik ekanligini ; 4)4) 1 dan 10 gacha bo’lgan sonlar qatorida har bir son qanday o’rin egallashini,1 dan 10 gacha bo’lgan sonlar qatorida har bir son qanday o’rin egallashini, sanoqda har bir son qanday sondan keyin va qanday sondan avval aytilishini.sanoqda har bir son qanday sondan keyin va qanday sondan avval aytilishini. Bu bilmlarning o’zlashtirilishi o’quvchilarni son tushunchasini o’rganishdaBu bilmlarning o’zlashtirilishi o’quvchilarni son tushunchasini o’rganishda son yakka o’zi bo’lmasdan, boshqa sonlar bilan bog’lanishda ekanliginison yakka o’zi bo’lmasdan, boshqa sonlar bilan bog’lanishda ekanligini anglaydilar. Bu esa o’quvchilarda sonlarning natural qatori to’g’risidaanglaydilar. Bu esa o’quvchilarda sonlarning natural qatori to’g’risida tushuncha shakillana boshlaydi. tushuncha shakillana boshlaydi. Natural ketma- ketlikdagi istalgan sonni (bir sonidan tashqari) quyidagigaNatural ketma- ketlikdagi istalgan sonni (bir sonidan tashqari) quyidagiga hosil qilish mumkin. Birni sondan bevosita oldin kelgan songa qo’shish yokihosil qilish mumkin. Birni sondan bevosita oldin kelgan songa qo’shish yoki sondan keyin kelgan sondan birni ayirish bilan hosil qilinadi. Masalan: sondan keyin kelgan sondan birni ayirish bilan hosil qilinadi. Masalan: 3 uch soni, bu 2 yana bir3 uch soni, bu 2 yana bir 3 uch soni, bu bir kam 43 uch soni, bu bir kam 4 Bundan tashqari sonlarning hosil bo’lishi quyidagi misollarda ochib beriladi.Bundan tashqari sonlarning hosil bo’lishi quyidagi misollarda ochib beriladi. 1.1. Talab qo’yish va ayirish. Bu narsalar yordamida va cho’plar yordamidaTalab qo’yish va ayirish. Bu narsalar yordamida va cho’plar yordamida namoyish etish asosida o’quvchilarga o’rgatiladi. Masalan: 1-4 sonlarininamoyish etish asosida o’quvchilarga o’rgatiladi. Masalan: 1-4 sonlarini o’rgatishda o’qituvchi o’quvchilarga 2 cho’p qo’yishni, so’ngra yana 1 ta cho’pnio’rgatishda o’qituvchi o’quvchilarga 2 cho’p qo’yishni, so’ngra yana 1 ta cho’pni so’rab qo’yishni taklif qiladi. Hamma cho’plar 3 ta bo’lganini va 3 cho’p qandayso’rab qo’yishni taklif qiladi. Hamma cho’plar 3 ta bo’lganini va 3 cho’p qanday hosil bo’lganini aniqlaydilar. So’ngra 3 ta cho’pning yoniga yana 1 ta cho’p suribhosil bo’lganini aniqlaydilar. So’ngra 3 ta cho’pning yoniga yana 1 ta cho’p surib qo’yiladi. Bunda cho’plar 4 ta bo’lgani va 4 ta cho’p qanday hosil bo’lganiniqo’yiladi. Bunda cho’plar 4 ta bo’lgani va 4 ta cho’p qanday hosil bo’lganini aniqlaydilar. Keyin 4 ta cho’pdan 1 tasi nariroqqa surib qo’yiladi. Nechta cho’paniqlaydilar. Keyin 4 ta cho’pdan 1 tasi nariroqqa surib qo’yiladi. Nechta cho’p qolgani va bu gal 3 ta cho’p qanday hosil bo’lganligi aniqlashtiriladi. 3 ta cho’pdanqolgani va bu gal 3 ta cho’p qanday hosil bo’lganligi aniqlashtiriladi. 3 ta cho’pdan yana 1 tasi olinadi va 2 ta cho’p qanday hosil qilingani tushuntiriladi. Huddiyana 1 tasi olinadi va 2 ta cho’p qanday hosil qilingani tushuntiriladi. Huddi shunga o’xshash mashqlar boshqa narsalar bilan, darslikdagi rasmlar bilanshunga o’xshash mashqlar boshqa narsalar bilan, darslikdagi rasmlar bilan daftarlarda bajariladi. Bu o’quvchilarga to’plamlar ustida amallarnidaftarlarda bajariladi. Bu o’quvchilarga to’plamlar ustida amallarni umumlashtirishlarga va sonlar ustida amallar hosil bo’lishini tushuntirishga imkonumumlashtirishlarga va sonlar ustida amallar hosil bo’lishini tushuntirishga imkon beradi.beradi. Ramlar yordamida masallar yechish uchun 1-6 sonlarni o’rganishdaRamlar yordamida masallar yechish uchun 1-6 sonlarni o’rganishda o’qituvchi o’quvchilarga quyidagi masalani yechichni taklif etish mumkin. Masala:o’qituvchi o’quvchilarga quyidagi masalani yechichni taklif etish mumkin. Masala: “Qutichada 5 qalam bor; qutiga yana bitta qalam qo’shildi. Qalamlar nechta“Qutichada 5 qalam bor; qutiga yana bitta qalam qo’shildi. Qalamlar nechta bo’ldi?”. Masalani yechish uchun qutichadagi qaalamlarni sanab chiqishadi.bo’ldi?”. Masalani yechish uchun qutichadagi qaalamlarni sanab chiqishadi. Shunga o’xshash uzunliklari butun bo’lgan kesmalarni chizish va santimetrlarShunga o’xshash uzunliklari butun bo’lgan kesmalarni chizish va santimetrlar bilan o’lchashga doir mashiqlarni ko’rsatish mumkin. bilan o’lchashga doir mashiqlarni ko’rsatish mumkin. Birinchi o’nlik sonlarini nomerlashni o’rganish uchun o’quvchilar u yoki bu sonBirinchi o’nlik sonlarini nomerlashni o’rganish uchun o’quvchilar u yoki bu son hosil bo’lishini o’zlashtirishlari uchun qancha mashq kerak bo’lsa, dars paytidahosil bo’lishini o’zlashtirishlari uchun qancha mashq kerak bo’lsa, dars paytida o’qituvchining tanlashiga qarab, shuncha mashq bajariladi. Shundan keyino’qituvchining tanlashiga qarab, shuncha mashq bajariladi. Shundan keyin o’quvchilarga bosma va yozma raqamlarning yozilishi bilan tanishtiriladi.o’quvchilarga bosma va yozma raqamlarning yozilishi bilan tanishtiriladi. Masalan: Masalan: Ko’p va bir.Ko’p va bir. Dastlabki ikki dars mashg’uloti “ko’p” va “bir” tushunchalarini Dastlabki ikki dars mashg’uloti “ko’p” va “bir” tushunchalarini aniqlashtirishga bag’ishlangan bo’lishi kerak. Ko’p o’quvchilar va bitta o’qituvchi,aniqlashtirishga bag’ishlangan bo’lishi kerak. Ko’p o’quvchilar va bitta o’qituvchi, ko’pgina jo’jalar va bitta tovuq. Ko’pgina yashash xonalari va bitta uy shungako’pgina jo’jalar va bitta tovuq. Ko’pgina yashash xonalari va bitta uy shunga o’xshash misollar orqali bir tushunchasini tushinib oladi. Shuningdeko’xshash misollar orqali bir tushunchasini tushinib oladi. Shuningdek o’qituvchining ko’rsatmasi bilan o’quvchilar bitta katta doira va ko’pgina kichiko’qituvchining ko’rsatmasi bilan o’quvchilar bitta katta doira va ko’pgina kichik doiralar chizishlari va hokazo tarzda bir tushunchasini o’zlashtirib oladilar vadoiralar chizishlari va hokazo tarzda bir tushunchasini o’zlashtirib oladilar va ullarning bosma va yozma ko’rinishda qanday belgilanishi o’rgatiladi. ullarning bosma va yozma ko’rinishda qanday belgilanishi o’rgatiladi. Ikki soni.Ikki soni. O’quvchilar ikki soni tushunchasini o’zlashtirish uchun ikki narsadan O’quvchilar ikki soni tushunchasini o’zlashtirish uchun ikki narsadan iborat tabiy guruppalarni kuzatadilar. Masalan: ikki ko’z , ikki qo’l, ikki quloq,iborat tabiy guruppalarni kuzatadilar. Masalan: ikki ko’z , ikki qo’l, ikki quloq, ikki oyoq ikki eshik va hokazolarni kuzatishlari orqali va darslarda ikkiikki oyoq ikki eshik va hokazolarni kuzatishlari orqali va darslarda ikki tushunchasini oydinlashtiradigan mashqlar bajarish orqali ikki tushunchasinitushunchasini oydinlashtiradigan mashqlar bajarish orqali ikki tushunchasini tushunib oladilar. 2 raqamini bilib oladilar. Uning qanday bosma va yozma shakldatushunib oladilar. 2 raqamini bilib oladilar. Uning qanday bosma va yozma shaklda belgilanishini o’rganadilar. So’ngra ikki sonining tarkibi oydinlashtiriladi. Yana birbelgilanishini o’rganadilar. So’ngra ikki sonining tarkibi oydinlashtiriladi. Yana bir yana bir, bu ikki, bitta kam ikki bu bir. O’quvchilar birinchi marta 1+1, 2-1yana bir, bu ikki, bitta kam ikki bu bir. O’quvchilar birinchi marta 1+1, 2-1 ifodalarning qo’llanishini o’rganadilar.ifodalarning qo’llanishini o’rganadilar. Uch soni.Uch soni. Uch soni ham ikki sonini o’rgangandagidek o’rganiladi.Uch soni ham ikki sonini o’rgangandagidek o’rganiladi. O’qituvchining yo’naltiruvchi ko’rsatmalari orqali uchta kvadrat, uchta stul, uchtaO’qituvchining yo’naltiruvchi ko’rsatmalari orqali uchta kvadrat, uchta stul, uchta odam deb aytishi mumkin. Bundan tashqari 3 sonini raqam bilan belgilanishini vaodam deb aytishi mumkin. Bundan tashqari 3 sonini raqam bilan belgilanishini va o’z kassalaridan bu raqamni topadilar, uni o’rganadilar va tanish raqamlarigao’z kassalaridan bu raqamni topadilar, uni o’rganadilar va tanish raqamlariga qo’shib qo’yadilar. Buni mustahkamlash uchun quyidagi mashqlarni ko’rsatishqo’shib qo’yadilar. Buni mustahkamlash uchun quyidagi mashqlarni ko’rsatish mumkin.mumkin. 1.1. Quyidagi raqam qanday sonni ifodalashini cho’plar yordamida ko’rsating?Quyidagi raqam qanday sonni ifodalashini cho’plar yordamida ko’rsating? 2.2. Men nechta uchburchakni ko’rsatayotgan bo’lsam, shuni ifodalaydiganMen nechta uchburchakni ko’rsatayotgan bo’lsam, shuni ifodalaydigan raqamni ko’rsating.raqamni ko’rsating. Yozma raqamlarni tanishtirar ekan, o’qituvchi raqamlar yozish namunasiniYozma raqamlarni tanishtirar ekan, o’qituvchi raqamlar yozish namunasini doskada ko’rsatadi. Paqamni o’quvchilar o’qituvchi daftarlarida yozib bergandoskada ko’rsatadi. Paqamni o’quvchilar o’qituvchi daftarlarida yozib bergan namuna ustidan chizib chiqib,qo’l harakati yo’nalishini o’zlashtiradilar. Uch sonininamuna ustidan chizib chiqib,qo’l harakati yo’nalishini o’zlashtiradilar. Uch sonini o’rgatishda uchburchakni kiritish o’rinli uni cho’plardan yoki gugurt cho’plaridano’rgatishda uchburchakni kiritish o’rinli uni cho’plardan yoki gugurt cho’plaridan yasash mumkin.yasash mumkin. To’rt soni.To’rt soni. To’rt sonini tushuntirishda tabiy narsalardan misollar keltirish bilan To’rt sonini tushuntirishda tabiy narsalardan misollar keltirish bilan oydinlashtiriladi. Masalan:oydinlashtiriladi. Masalan: Hayvonlarda to’rt oyoq bor, stulda, stolda to’rt oyoq, avtomobillarda to’rttaHayvonlarda to’rt oyoq bor, stulda, stolda to’rt oyoq, avtomobillarda to’rtta g’ildiragi va hokazo misollar keltirish mumkin. Buni o’quvchilar kuzatadilar vag’ildiragi va hokazo misollar keltirish mumkin. Buni o’quvchilar kuzatadilar va to’rtta gugurt cho’pidan kvadrat yasaydilar. Ikkita uzun va ikkita qisqa to’rttato’rtta gugurt cho’pidan kvadrat yasaydilar. Ikkita uzun va ikkita qisqa to’rtta cho’pdan to’g’ri to’rtburchak yasaydilar.shunga o’xshash bir necha mashqlarcho’pdan to’g’ri to’rtburchak yasaydilar.shunga o’xshash bir necha mashqlar o’tkazadilar. Natijada o’quvchilar sonning tarkibi va 4 raqami bilan tanishadilar.o’tkazadilar. Natijada o’quvchilar sonning tarkibi va 4 raqami bilan tanishadilar. Undan keyin o’quvchilar to’rt soni ichida og’zaki va kesma raqamlar bilanUndan keyin o’quvchilar to’rt soni ichida og’zaki va kesma raqamlar bilan tanishadilar. Bularga doir turli misollar yechadilar. tanishadilar. Bularga doir turli misollar yechadilar. Masalan: 3+1, 4-1, 2+2, 4-2, 1+3, 4-3.Masalan: 3+1, 4-1, 2+2, 4-2, 1+3, 4-3. Besh soni.Besh soni. Besh soni ham oldin sonlarni o’rganish rejasi asosida o’rganiladi. Besh soni ham oldin sonlarni o’rganish rejasi asosida o’rganiladi. Bunda besh uchli yulduz chizib uni bo’yab, kesib devorga yopishtirish mumkin.Bunda besh uchli yulduz chizib uni bo’yab, kesib devorga yopishtirish mumkin. So’ngra beshta bayroqcha yasab uni yulduzchaning tagiga yoki ustiga osib qo’yishSo’ngra beshta bayroqcha yasab uni yulduzchaning tagiga yoki ustiga osib qo’yish mumkin.mumkin. Besh sonini o’rganishda sanoq cho’plaridan foydalanib raqamlarning tagigaBesh sonini o’rganishda sanoq cho’plaridan foydalanib raqamlarning tagiga beshta cho’p qo’yiladi. Bundan tashqari yaltiroq qog’ozdanhar xil oynalar kesibbeshta cho’p qo’yiladi. Bundan tashqari yaltiroq qog’ozdanhar xil oynalar kesib har xil feguralar son shaklida yopishtiriladi. Har bir fegura yoniga mos raqamlarhar xil feguralar son shaklida yopishtiriladi. Har bir fegura yoniga mos raqamlar yopishtiriladi va bu jadvalni sinf devoriga osib qo’yadi.yopishtiriladi va bu jadvalni sinf devoriga osib qo’yadi. ADABIYOTLAR:ADABIYOTLAR: 1.1. Jumayeva M.E, Tadjiyeva Z.G`. “Boshlang`ich sinflarda matematika o`qitishJumayeva M.E, Tadjiyeva Z.G`. “Boshlang`ich sinflarda matematika o`qitish metodikasi”. (O O`Y uchun darslik.) Toshkent. “Fan va texnologiya” 2005.metodikasi”. (O O`Y uchun darslik.) Toshkent. “Fan va texnologiya” 2005. 2. Jumayev M.E, Boshlang`ich sinflarda o`qitish metodikasidan praktikum. (O O`Y 2. Jumayev M.E, Boshlang`ich sinflarda o`qitish metodikasidan praktikum. (O O`Y uchun uchun o`quv qo`llanmao`quv qo`llanma ) Toshkent. “O`qituvchi” 2004 . ) Toshkent. “O`qituvchi” 2004 . 3. Jumayev M.E, Boshlang`ich sinflarda matematika o`qitish metodikasidan laboratoriya3. Jumayev M.E, Boshlang`ich sinflarda matematika o`qitish metodikasidan laboratoriya mashg`ulotlari. (O O`Y uchun mashg`ulotlari. (O O`Y uchun o`quv qo`llanmao`quv qo`llanma ) Toshkent. “Yangi asr avlodi” 2006.) Toshkent. “Yangi asr avlodi” 2006. Qo`shimcha adabiyotlarQo`shimcha adabiyotlar 1. 1. Karimov .I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. Toshkent: Ma’naviyat, 2008 yilKarimov .I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. Toshkent: Ma’naviyat, 2008 yil 2. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil qatiy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik-har bir rahbar2. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil qatiy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik-har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo`lishi kerak Toshkent, “O’zbekiston” 2017 yil faoliyatining kundalik qoidasi bo`lishi kerak Toshkent, “O’zbekiston” 2017 yil 3.3. Axmedov M. N. Abduraxmonova va boshqalar. «Matematika 1-darslik». Toshkent:Axmedov M. N. Abduraxmonova va boshqalar. «Matematika 1-darslik». Toshkent: «turon - iqbol»-2019 yil.«turon - iqbol»-2019 yil. 4.4. 4. Bikboyyeva N.U. va boshqalar. «Boshlang`ich sinflarda matematika o`qitish4. Bikboyyeva N.U. va boshqalar. «Boshlang`ich sinflarda matematika o`qitish metodikasi». O`quv qo`llanma. Toshknt: «O`qituvchi» - 1996 yil.metodikasi». O`quv qo`llanma. Toshknt: «O`qituvchi» - 1996 yil. 5.5. 5. Abduraxnonova N.U. va boshqalar. «Matematika 2-darslik». Toshkent: «5. Abduraxnonova N.U. va boshqalar. «Matematika 2-darslik». Toshkent: « Yangiyo‘lYangiyo‘l Poligraf ServisPoligraf Servis » - 2018yil.» - 2018yil. 6.6. 6. S. Burxonova va boshqalar. «Matematika 3-darslik». Toshkent: «Sharq» - 2019 yil.6. S. Burxonova va boshqalar. «Matematika 3-darslik». Toshkent: «Sharq» - 2019 yil. 7.7. 7. Bikboyyeva N.U. va boshqalar. «Matematika 4-darslik». Toshkent: «O`qituvchi» -7. Bikboyyeva N.U. va boshqalar. «Matematika 4-darslik». Toshkent: «O`qituvchi» - 2020 yil.2020 yil. 8.8. Gardner, H. "Testing for Aptitude, Not for Speed." Gardner, H. "Testing for Aptitude, Not for Speed." New York TimesNew York Times 18 July 2002.18 July 2002. 9.9. Gathercoal, F. Gathercoal, F. judicious Discipline.judicious Discipline. San Francisco, CA: Caddo Gap Press, 1997.San Francisco, CA: Caddo Gap Press, 1997. 10.10. Ginsberg, M. Ginsberg, M. Motivation Matters: A Workbook for School Change.Motivation Matters: A Workbook for School Change. San Francisco, San Francisco, CA: Jossey Bass, 2004.CA: Jossey Bass, 2004.

Butun nomanfiy sonlarni nomerlashni o‘rganish metodikasi. Nomerlashni o‘rganish metodikasining umumiy masalalari.10 ichida

Купить