Buxgalteriya hisobining registrlari va shakllari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	188.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Buxgalteriya hisobining registrlari va shakllari

Купить

Buxgalteriya hisobining registrlari va shakllari .
Reja.
1.Hiso b registrlari haqida tushuncha, ularning roli va ahamiyati .
2.Hisob registrlarining turkumlanishi va shakllari.
3.Registrlardagi xato yozuvlar tuzatish usullari. Hisob registrlarida
yozuvlarni olib borish.
4.Buxgalteriya hisobi shakllari.
5.Buxgalteriya hisobining memorial-order shakli.
6 . Buxgalteriya hisobining j urnal-order shakli .

1.Hisob registrlari haqida tushuncha, ularning roli va ahamiyati.
Xo’jalik faoliyati to’g’risida tegishli ko’rsatkichlarni olish uchun hujjatlarda keltirilgan
ma’lumotlar kerak bo’ladi. Buning uchun bu ma’lumotlar hujjatlarda iqtisodiy mazmuniga qarab
guruhlangan va ro’yxatga olingan bo’lishi kerak. Bunday ro’yxatga olish hujjatlarning saqlanishi
ustidan nazorat qilish hamda ularda aks ettirilgan ma’lumotlarning aniqligini ta’minlovchi hisob
registrlari yordamida amalga oshiriladi.Hisob registrlari dastlabki axborot tashuvchilarda qayd
etilgan mavjud mablag’lar va operasiyalar to’g’risidagi ma’lumotlarni ro’yxatga olish, guruhlash
uchun moslangan qog’oz varaqlaridan iborat yoki hisob registrlari deb-hisob yozuvlarini olib
borishga mo’ljallangan maxsus grafalangan qog’ozlarga aytiladi.
Hisob registrlari har xil tuzilishga ega bo’lib, ikki belgisi - mazmun ning hajmi va yozuv
xarakteriga qarab guruhlanadi.
Mazmunning hajmiga qarab sintetik va analitik registrlarga bo’lina di. Bunday bo’linish sintetik va
analitik ma’lumotlarning hisobda h ar xil vazifalarni bajarishi bilan bog’liqdir. Sintetik va analitik
hisob regi strlari bir-birlaridan ma’lumotlarning mukammallik darajasi hamda ko’rsatkichlarining
guruhlanishi bilan farq qiladi. Sintetik registrlar ning tuzilishi, eng avvalo, buxgalteriya hisobining
shakliga bog’liq bo’ladi, ko’pgina analitik registrlarniki esa ularda hisobga olinadigan obyektlar ning
xususiyatlariga bog’liq. Analitik hisobda eng keng tarqalgan kartochkalarning shakllarini ko’rib
chiqamiz.
Ikki tomonlama shaklda debet va kredit schyotlarining chap va o’ng tomon lari joylashtirilgan
bo’ladi. Har bir tomonida sana, yozuv raqami, matn va summa uchun mustaqil ustunlar ajratiladi.

Kartochkaning chap tomoni
200_y.___________________ ____________
(schyotning nomi)

Yozuv Yozuv matni
Sana №
Faqat pulda ifodalanadigan debitorlar , kreditorlar, banklar bilan va boshqa hisob - kitoblar
bo’yicha operasiyalarni hisobga olish uchun kartochkalarning kontokorrentli shakli qo’llaniladi.
Kontokorrent shakl

Debet Kredit Belgilar
Moddiy boyliklarning hisobi omborlarda miqdoriy shakldagi kartoch kalarda yuritiladi, chunki
unda pul ko’rsatkichlari yo’q. Qoldiq ko’rsatkichi bo’yicha moddiy boyliklarning mavjudligi ustidan
kuzatishda katta ahami yatga ega bo’lgan qoldiq ko’rsatkichi uchun bu kartochkalarda alohida ustun
aj ratilgan.
Miqdoriy shakl
Kirim Chiqim Qoldiq Nazorat(imzo va sana)
«Nazorat» ustuni qilingan yozuvlarning turliligini tekshiruvchi buxgal terning imzosini qo’yish
uchun xizmat qiladi.
Har xil xarajatlarni hisobga oladigan analitik hisob kartochkalari ning tuzilishi alohida, boshqa
ko’rinishga ega. Uning yordamida birinchi navbatda har bir xarajat turi bo’yicha alohida summalar
to’grisidagi yakunii ma’lumotlar olinishi kerak. Shuning uchun bunday kartochkalarda bir sum mali
ustun (odatda debetli) xarajatlarning ayrim turlarini hisobga olish uchun ajratilgan qator ustunlarga
bo’linadi. Bunday shakl ko’p ustunli deb nomlanadi.
Ko’p ustunli shakl
Debet Kredit Belgi
Ko’p ustunli shaklga yozuvlar amalga oshirilayotganda xususiy ustunlarga yozilayotgan har
bir summa «Debet-kredit» bo’limning yakuniy ustuniga ham, albatta, yozib qo’yiladi.
Ba’zi fermer xo’jaliklarilarda tovar - moddiy boyliklar ham natura, ham pul ko’rsat kichlarida
hisobga olinadi. Buning uchun miqdor - summa shakl xizmat qiladi.
Miqdor – summa shakl
Bahosi Kirim Chiqim Qoldiq Belgi

Miqdori Summa Miqdori Summa Miqdori Summa
Bu ko’rib chiqilgan ustunli kartochkalarni ustunlarga ajratish usulidan boshqa hisob registrlari
uchun, masalan, analitik hisob - kitoblari yoki yor damchi hisob vedomostlari uchun ham foydalanish
mumkin.
9. 2.Hisob registrlarining turkumlanishi va shakllari.
Tashqi ko’rinishiga qarab hisob registrlari buxgalteriya daftarlari, kartochkalar va bo’sh
varaqlar (vedomostlar)shaklida bo’ladi.
Buxgalteriya daftarlarida barcha betlar kitob ko’rinishida raqamlangan va muqovalangan
bo’lishi kerak. Daftarlardagi betlar yozuvlar boshlanmasdan oldin raqamlanadi. Oxirgi betning
orqa tomonida bosh buxgalterning imzosi yoki shunga huquqi bo’lgan shaxsning imzosi bilan
quyidagi yozuv qilinadi: «Ushbu daftarda hammasi bo’lib bet (varaq) raqamlangan».
Daftar juda katta bo’lib, unda hisobga olinadigan obyektlar soni ko’p bo’lgan taqdirda,
mundarija tuziladi, zarur bo’dgan hollarda esa alifbo tartibida obyektlarning ro’yxati tuziladi.
Kartochkalar kartoteka deb nomlanadigan maxsus qutichada saqlanadi. Kartoteka, undan
foydalanishni yengillashtiradigan, qator kataklardan iborat bo’ladi.
Buxgalteriya hisobining h ar xil shakllarida turli registrlardan foydalaniladi.
Kartochkalarning tik turishini ta’minlash uchun tirkama sifatida temir plastinkalaridan
foydalaniladi. Kartochkalar shu kartochkalarning h ajmiga qarab tayyorlangan kortonli
(sellofanli) varaqlar yordamida guruhlanadi (ajratiladi).
Kerak bo’lgan kartochkani tezlik bilan topish uchun kerakli shrift, alifbo h arflarni yoki
boshqa belgilar qo’yiladi. Ular bo’luvchi moslama yoki uning tepasidagi joyga ilib qo’yiladi.
Kartochkalar ochilayotganda, ular maxsus reyestrlarga yozib qo’yiladi va shu bilan ularning
saqlanishi ta’minlanadi.
Hisobot yili t ug agandan va balans tuzilgandan keyin daftarlar, kartochkalar va bo’sh
qog’ozlar (vedomostlar) h ar bir schyot bo’yicha yakun chiqarish hamda qoldiq summasini yozib
qo’yish yo’li bilan yopiladi.

Daftarlar, kartochkalar va registrlarda ayrim varaqlarning o’zaro biriktirilishining turli
darajada bo’lishi ulardan foydalanishning xususiyatlarini belgilab beradi. Masalan, kartochkalar
va bo’sh varaqlar h ar qanday darajada h am guruhlanishi mumkin, ularga qilinadigan yozuvlar
maxsus hisoblash mashinalarida amalga oshiriladi. Kartochkalarning mazkur massivlari alohida
xar xil bo’sh varaqlarga yozishda hisob bilan bog’liq bo’lgan mehnatni ajratib olish mumkin.
Boshqa tomondan, kartotekadan yoki registordan har qanday varaqni bemalol olinishining
imkoniyati ulardan ayrimlarining yo’qolishiga, bir kartochkaning (varaqning) boshqasiga
almashtirib qo’yilishiga, undagi biror bir yozuvning o’zgartirib qo’yilishi va boshqa shu
kabilarga olib kelishi mumkin.
Shu bilan bir vaqtda varaqlarning daftarlarda mustaqkam biriktirilganligi zamonaviy
hisoblash texnikasidan foydalanishni qiyinlashtiradi. Shuning uchun talab qilingan joylarda,
ayrim varaqlarni turli tartibda guruhlash va hisobli ro’yxatga olish mashinalar yordamida amalga
oshiriladi, daftardan hisobga olishda foydalanib bo’lmaydi.
Hisobda u yoki bu registrlarning shaklida daftardan, kartochkadan yoki bo’sh varaqdan
foydalanish ularning xususiyatlari bilan belgilanadi.
Yozuvlarning xarakteriga qarab hisob registrlari xronologik va tizim li (sistematik) turlarga
bo’linadi.
Xronologik registrlar hujjatlarni ro’yxatga olish uchun mo’ljallangan. Ulardagi yozuvlar
xronologik tartibda yoki hujjatlarning buxgalteriyaga kelib tushish paytiga qarab amalga oshiriladi.
Bu yerda ro’yxatga olinayotgan ma’lumotlarning hyech handay guruhlanishi amalga oshirilmaydi.
Bir turdagi operasiyalar bo’yicha hujjatlarni ro’yxatga olish uchun xiz mat qiladigan
vedomostlardan tashqari xronologik registrlarga turli jur nallar (masalan, ro’yxatga olish jurnali)
kiradi.
Tizimli (sistematik) registrlar xo’jalik operasiyalarini ma’lum guruhlash (sistemalash) uchun
mo’ljallangan. Ularda maxsus ustunlar bo’lib, ular ga tegishli operasiyalarning summalari yozib
qo’yiladi.
Xronologik yozuv registrlariga misol keltiramiz:
Mahsulotni jo’natish va sotish vedomosti
To’lov
talabnomasi Xaridor buyurtmasi
yoki to’lovchi Nomlari bo’yicha miqdor To’lov
talabno-
masidagi To’langan
Sana № A B va Sana Summa

buyumi Buyumi h.k summa.
01.06
02.06
04.06
07.06 168
169
170
171 “Mikond”A.J.
“Zenit” A.J.
“Zenit” A.J.
“Mikond”A.J. 200
100
100
200 50
-
50
- -
-
-
- 12000
5000
7000
10000 12.06
19.06
24.06 2000
5000
7000
Iyunda jami 95000 6250 - 78500 - 56000
Sintetik registrlarga mahsulot ishlab chiqarish va sotishning analitik hisob schyotlarining
shakllariga operasiyalarning u yoki bu tartibda guruhlanadigan barcha registrlar kiradi.
Hozirgi paytda xronologik va tizimli yozuvlarni bir martalikda olib bora digan turli-tuman aralash
(kombinasiyalashtirilgan) registrlar tobora keng tarqalmoqda.
Fermer xo’jaliklarida tizimli hisob «Bosh jurnal» deb nomlanadigan registrlarda yuritilishi
mumkin. Unda yozuvlar varaqning yuzida (birinchi betida) ham xronologik, ham tizimli tartibda
yuritilishi mumkin.
Aralash registrlar sintetik va analitik hisobni bir martalikda yuritish yo’li bilan ham tuzilishi
mumkin.
200 yil dekabridagi «Hisob-kitob» schyotining debeti bo’yicha oborot
vedomosti
Bosh daftar bo’yicha oy boshiga soldo 312500 so’mQator №
Yozib berish sanasi
Schyotlarning kreditida Jami
Sotildi.
Kassa Har xil debitor
va kreditorlar
b-n h/klar Bankning
qisqa
muddatli
kreditlari Foyda va
zararlar Boshqalar
1 06 6800 2400 - 5000 - 14250
2 10 48500 4210 1500 - - 24210
3 15 21000 - - - 1650 11650
Aralash registrlardan foydalanish xronologik va tizimli ma’lumotlar ni yoki sintetik hamda
analitik hisob ko’rsatkichlarini bir martalikda bir ish amalida olish imkonini beradi. Shuningdek,

hisobli ro’yxatga olish ishla rining hajmini qisqartirib, uni ancha yaqqollashtiradi. Uning afzallik lari
aynan mana shundadir.
9. 3. Registrlardagi xato yozuvlar tuzatish usullari.Hisob registrlarida
yozuvlarni olib borish.
Buxgalteriya hisobida yo’l qo’yilgan xatolar, albatta, to’g’rilanishi shart. Xato yozuvlarni
tuzatish hisobda alohida metodologik masalani tashkil etadi va «Buxgalteriya hisobi
to’g’risida»gi Qonun bilan tartibga solinadi. Le kin xato yozuvlarni to’g’rilashning nazariy va
amaliy imkoniyatlari norma tiv hujjatlar bilan belgilangan doiradan kengroq.
Tuzatish usullari yo’l qo’yilgan xatolarni aniqlangan vaqti va qo’llani ladigan hisob shakllariga
bog’liq.
Agar xatolar davriy hisobotni soliq organlariga topshirilgunga qadar aniqlangan bo’lsa, xato
yozuvni to’g’risiga almashtirish yo’li bilan to’g’rila nadi.
Xato yozuvlarni almashtirish deb quyidagilar tushuniladi:
a) Hisobning daftar shaklida - tozalash, suvash, ustidan chizish, izohlan gan tuzatish va boshqa
tuzatish usullari;
b) Hisobning avtomatlashgan shaklida - bevosita olib tashlash yoki taxrir
qilish yo’li bilan noto’g’ri yozuvni to’g’risiga almashtirish.
Xato yozuvlarni to’g’rilashda u yoki bu usulni qo’llash aniq vaziyatga bog’liq.
Mazmuni operasiya ma’lumotlardan iborat bo’lgan ayrim hujjatlarda xato raqamni o’chirib
yoniga to’g’risini yozish yetarli.
Agar o’chirish, suvash yoki ustidan chizish imkoniyati bo’lmasa, tuzatilgan raqamga shunday
izoh beriladi: « ga tuzatilganligi ishonilsin», «qo’shib yozilgan ga ishonilsin» yoki «ustiga
chizilgani o’qilmasin» deb tegishli lavozimli shaxsning imzosi qo’yiladi, ayrim hollarda muhr
ham bosiladi.
Xato yozuvlarni bunday usullarda ma’lum vaqtlargacha to’g’rilash mumkin. Bu vaqtni shartli
ravishda qaytish nuqtasi deymiz. Xatolarni tuzatish bo’yi cha qaytish nuqtasi deb, ma’lum sana emas,
balki davriy hisobotni soliq organiga topshirish kuni hisoblanadi. Davriy hisobotni soliq tashkilo tiga
topshirish qonunchilik bilan tartibga solinganligi uchun qaytish nuq tasi soliq davrining boshlanish
kuni bilan hisobotni soliq organiga top shiriladigan oxirgi kun orasida bo’ladi. Ma’lumki, hisobot
haqiqatan top shirilgandan so’ng uni qaytarishning iloji yo’q.

Agar xatolar qaytish nuqtasidan o’tgandan keyin aniqlangan bo’lmasa, to’g’rilash
operasiyalarini berish yo’li bilan tuzatiladi (albatta, ayrim xa tolar bo’yicha provodkalar berilmaydi.
Masalan, hisobot davridan oldingi chorakda sotib olingan asosiy vositalar bo’yicha xatoga yo’l
qo’yib kafo lat muddati ko’rsatilmagan ekan, buni tuzatish uchun qyech qanday qo’shimcha operasiya
talab qilinmaydi. Bu xato tahririy usul bilan tuzatiladi).
I . Qo’shimcha yozuv usuli . Bu usuldan foydalanishning ikkita sharti bor: a) xo’jalik
operasiyalarini summasida xatoga yo’l qo’yilgan; b) operasiyada keltirilgan summa haqiqiy
ko’rsatila digan summaga qaraganda kam bo’lgan.
Bunda xato yozilgan summa bilan to’g’risining orasidagi farq summaga il garigidek qo’shimcha
operasiya beriladi va shu bilan xato yozuv tuzatilgan bo’lad i.
Masalan, asosiy ishlab chiqarishga xaqiqiy sarflangan material 5000 so’m, lekin xato qilib
4000 so’m yozilgan. B unda xatoni tuzatish chizmasi quyidagicha bo’ladi.
D-t K-t D-t K-t
1) 4000
2) 1000 1) 4000
2) 1000
II. Teskari provodka berish usuli . Shunday bo’lishi mumkinki, xatolar summani kamayishi
tomoniga emas, ko’payishi tomoniga yo’l qo’yilgan. Bu vaqtda xatolarni tuzatish teskari
operasiya berish usuli bilan bajariladi.
Masalan, asosiy ishlab chiqarishga haqiqiy sarflangan summa 4000 so’m bo’lib, xato qilib
5000 so’m yozilgan bo’lsa, xatoni tuzatish chizmasi quyidagicha bo’ladi:
D-t 1010 K-t D-t 2010 KK-
t
2) 1000 1) 5000 1) 5000 2) 1000
Basharti schyotlar korrespendensiyasida xatolarga yo’l qo’yilgan bo’lsa, oldin teskari yozuv
beriladi, so’ng to’g’risi yoziladi.
Masalan: 1. Asosiy ishlab chiqarishga materiallar sarflandi - 5000 so’m xato yozuv beri l di:
D-t - 2310 «Yordamchi ishlab chiqarish» - 5000 so’m.
K-t -1010 «Xom ashyo va materiallar»- 5000 so’m.
To’g’ri yozuv:
D-t - 2010 «Asosiy ishlab chiqarish»

K-t-1010 «Xom ashyo va materiallar»
Xato berilgan operasiyani tuzatish usuli:
2. Oldin xato berilgan operasiyaning teskarisi provodkasi beriladi.
D-t-1010- 5000 so’m.
K-t-2310- 5000 so’m.
So’ng to’g’ri operasiya provodkasi beriladi .
3. D-t-2010 - 5000 so’m.
K-t-1010 - 5000 so’m.

Buday tuzatishda schyotlarning oborotlari sun’iy ravishda ko’paytirilmaydi.
Bu usulda schyotlarning oxirgi qoldiqlari o’zgarmaydi, lekin oborotlari sun’iy ravishda
ko’payadi.
III. Qizil storno usulida xatolarni to’g’rilash . Yuqorida ksltirilgan xatoni ko’chirish yo’li
bilan tuzat ish mumkin.
D-t 10
10 K-t D-t 20
10 K-t
S. 1)5000
2)
3)4000 1)5000
2)
3)4000
- 4000 4000D-t 2010 K - t D-t 1010 K-t D-t 2310 K-t
3)5000 S
2)5000 1)5000
3)5000 1)5000 2)5000
5000 5000 10000 5000 5000
5000 5000 - -
5000 5000

4000 4000
Bunda:
1- operasiya noto’g’ri, xato yozilgan summa;
2- operasiya «kizil storno» usulida xato yozilgan summa o’chirildi;
3- operasiya to’g’ri summani aks etgirilishi.
I. Aralash yozuv usulida xatolarni to’g’rilash. Bunda xato yozilgan summa q izil siyoxda
takror yoziladi, to’g’risi esa oddiy siyoxda yozib qo’yiladi. Bu usulda ikkiyoqlamali yozuv
tamoyili buziladi. Masalan, asosiy ishlab chiqarishga 5000 so’mlik sarflangan material xato qilib
yordamchi ishlab chiqarishga yozilgan. Aralash yozuv usulida 2310 «Yordamchi ishlab
chiqarish» schyotining debetiga yozilgan 5000 so’m qizil siyoxda takror yoziladi va bu summa
2010 «Asosiy ishlab chiqarish» schyotining debetiga oddiy siyoxda yozib qo’yiladi.
Xo’jalik operasiyalarini hisob registrlarida aks ettirish ma’lum tartibda rasmiylashtirilgan va
ishlangan hujjatlar asosida amalga oshirilishi kerak.
Hujjatlardagi xo’jalik operasiyalarni hisob registrlariga yozish operasiyalarni tarqatish deb
nomlanadi.
Operasiyalarni tar q atish hujjatlarini kontirovkalash (belgilab qo’yish) asosida amalga
oshiriladi. Ko’pincha operasiyalar oldin q isqa va kuzatish uchun qulay bo’lgan shakldagi sintetik
hisob registrlarida aks ettiriladi. Ularning h ar bir yozuvi mazkur yozuvning faqat navbatdagi
raqami va summasini ko’rsatadi. Keyin operasiyalar analitik hisob registrlariga tarqatiladi. Lekin
h ozirgi vaqtda amaliyotda boshqacha tartib keng tarqalgan: oldin yozuvlar sintetik va analitik
hisobning aralash registrlarida aks ettirilib, keyin e sa hisob ot davrining oxirida bir oydagi
umumiy yakunlar sintetik hisobning tizimli registr i ga - Bosh daftar ga yozib qo’yiladi. Analitik
hisob registridagi yozuvlar sintetik registrlardagiga qaraganda mukammalroq. Ularda, odatda
yozuvlar sanasi va raqami, operasiyalarning qisqacha mazmuni (yoki yozuvga asos bo’lgan
hujjatga ilova), pul ifodasidagi summa (moddiy boyliklar bo’yicha esa natura ko’rinishidagi soni

h am) ko’rsatiladi. Analitik hisobdagi bunday mukammal yozuvlar mazkur operasiyaning
mazmunini chuqurroq o’rganish kerak bo’lganda har gal hujjatga murojaat qilmaslik uchun
zarurdir.
Hisob registrlaridagi yozuvlar qo’l bilan yoki avtomatlashgan yordamida amalga oshirilishi
mumkin.
Hisob registrlari aniq va o’z vaqtida yuritilib, u joriy hamda yakuniy ma’lumotlarni
belgilangan muddatda olinishiga rioya qilib, mablag’lar hamda mehnatni eng kam sarf qilgan
holda tashkil etilishi kerak.
Hisob registrlarini qisqartirish va soddalashtirish ko’p yillar mobaynida bir qancha
yo’nalishlar bo’yicha olib borilgan. Ulardan biri yuqorida ta’riflangan operasiyalarning sintetik
va analitik yozuvlarini bitta umumiy registrda olib borishdir.
Ko’pchilik registrlarda chiziqli (lineynaya) yozuv deb nomlangan usul keng tarqalgan. Uning
mohiyati shundan iboratki, schyotning krediti bo’yicha aks ettiriladigan summa debetidagi unga
to’g’ri keladigan qatorda aks ettiriladi. Chiziqli yozuvdan foydalanish ayniqsa debitorlik va
kreditorlik majburiyatlarning o’z vaqtida to’lanishi ustidan kuzatishni ta’minlaydigan turli -
tuman h isob-kitob operasiyalarini hisobga olishda qulaydir. Chiziqli yozuv texnikasini yuqorida
keltirilgan maxsus ishlab chiqarish va sotish vedomostiga qarab tushunib olish mumkin.
Hisobli ro’yxatga olishda qisman summalarni ko’p martalik vedomostlarda oldindan
jamg’arish hamda guruhlovchi vedomostlarda bir vaqtning o’zida (odatda oyning oxirida)
qilinadigan hujjatli ma’lumotlarni guruhlash yo’li bilan yozuvlarni hisob registriga tayyorlash
katta ahamiyatga egadir. Guruhlovchi vedomostlar ko’p martalik vedomostlarga o’xshagan.
Sintetik hisobda yozuvlar sonini qisqartirishga har bir xo’jalik operasiyasini aks ettirish bilan
emas, balki tegishli vedomostlarda hisoblab chiqilgan bir turdagi korrespondensiyaga ega
bo’lgan barcha operasiyalar bo’yicha umumiy yakunini yozish yo’li bilan erishiladi.
Hisobdagi ro’yxatga olishning ilg’or usullari shaxmatli yozuv tamoyili deb nomlanadigan
yozuvga asoslanadi. Uning mohiyati shundan iboratki, xo’jalik operasiyalarini summasi faqat bir
marta yoziladi va bir vaqtning o’zida tegishli schyotlarning debeti hamda kreditida aks ettiriladi..
Shaxmatli tamoyilga asoslangan registrga misol tariqasida Bosh daftarni keltirish mumkin.
Xullas, hisobdagi ro’yxatga olishni yaxshilash va uning mehnat sig’imini kamaytirishda
mashinali yozuvlardan foydalanish alohida ahamiyatga egadir.

9.4. Buxgalteriya hisobi shakllari.
Buxgalteriya hisobining shakli deb, o’zaro bir-biri bilan bog’langan hisob registrlari hamda
ularda yozuvlarni olib borish tartibiga aytiladi. Registrlarning tashqi ko’rinishi, ularning tarkibiy
tuzilishi, sintetik va analitik registrlarning o’zaro bog’lanishi, dastlabki hisob axborotini olishda
va ishlashda, uning hisob registrlariga yozishda qo’llaniladigan texnika - mana shularning
barchasi buxgalteriya hisobining ayrim shakllarining xususiyatlarini belgilab beradi.
Daftarlardan foydalanishga asoslangan buxgalteriya hisobining shakllari shunday yo’l bilan
rivojlangan edi. Ulardan birinchisi dastlab Italiya olimi Luka Pacholi tomonidan 1494 yilda
Venesiyada chop etilgan «Schyotlar va yozuvlar to’g’risidagi traktat» kitobida yoritilgan edi.
XX asrning boshida, yirik ishlab chikarishning rivojlanishi sharoitida hisobga bo’lgan talab
ancha oshdi. Daftarlar o’rniga registrlarning yangi shakllari - kartochkalar, bo’sh varaklardan
foydalanish o’rtaga tashlanib, ular hisob mehnatini yengallashtirib, ilgari mehnatni juda ko’p
talab kiladigan ishlarni soddalashtirish qayta - qayta ko’chirish ishlarini bartaraf qilish
imkoniyatlarini va pirovardida hisobda mashinali texnikadan foydalanish sharoitlarini yaratib
berdi.
Markazlashtirilgan boshqaruv sharoitida yaratilgan hisobning shakllaridan eng birinchisi 1925
-1927 yillarda keng tarqalgan kartochka - orderli shaklidir.
Kartochka - orderli shaklida qayta - qayta ko’chirish ishlarini kiskartirish maksadida nusxa
ko’chirish (kopirovka) yordamida bir necha nusxada tuziladigan orderlar kiritilgan edi. Har bir
operasiyaga aloxida order yozib berilib, unda ushbu jarayon bo’yicha buxgalteriya yozuvi va
uning kiskacha izohi berilar edi.
Orderlar uch nusxada yozilib, ular keyinchalik sintetik hisobning xronologik yozuvi, analitik
hisobning debetli va kreditli yozuvlari uchun ishlatilardi. Bu narsa ushbu registrlardagi
yozuvlarni orderlarning tegishli nusxalari joy - joyiga terib qo’yiщ bilan almashtirish imkonini
berdi. Orderning birinchi nusxasi xronologik hisob registrlarida (kassa orderlari yoki memorial
orderlarda) tikib qo’yilar, ikkinchi va uchinchisi esa - debetlanadigan va kreditlanadigan schetlar
analitik hisobining tegishli kartochkalarida taxlab ko’yilardi.
Qayta - qayta ko’chirishni kiskartirishga intilish turlashtirilgan orderlarning (ularda
operasiyalarni izohlovchi matn oldindan bosib yozilgan -«Turlashtirilgan» bo’ladi) yaratilishiga
olib keddi. Bosh kitobdagi yozuvlar yig’ma jurnal asosida qilinar edi.

Lekin hisobning bu shakli amaliyotda keng ko’llanishga erisha olmadi, chunki har bir
operasiyaga aloxida orderning berilishi mehnatni kamaytirish o’rniga, uning sarfini oshirib
yubordi va hisob registrlarining tasviriyligini yomonlashtirib qo’ydi. Shularning hammasi
hisobni rasionalizasiya qilishning boshqa yo’llarini izlashga majbur etdi.
Kartochka - orderli shaklning negizida 1927 yilda birinchi marta savdo fermer
xo’jaliklarilarida qo’llangan kartochkali - nusxa ko’chirit («kopiruchyot») shakli yaratildi.
Bu shaklning negiziga analitik hisob kartochkalariga va sintetik hisob jurnallariga bir
vaqtning o’zida nusxa ko’chirish yo’li bilan yozish tamoyili qo’yilgan edi. Bu hisobning shaklida
har bir jurnal, odatga ko’ra, bir necha turdosh schyotlar bo’yicha yozuvlarni o’z ichiga olar edi.
Masalan, barcha hisob -kitob schyotlari bo’yicha yozuvlarni birlashtiruvchi jurnallar yuritilar edi.
Hyech qanday orderlar tuzilmas va barcha yozuvlar bevosita hujjatlarning o’zidan amalga
oshirilar edi. Bu bilan hisob ma’lumotlarining hujjatlardagiga to’g’ri kelishiga erishilar edi.
Korrespondensiyalantiruvchi schyotlarning raqamlari hujjatlarga maxsus muhr bilan qo’yilar edi .
Bosh daftar kundalik nazorat vedomosti bilan almashtirilib, u har bir schyotining ichida u
bilan korrespondensiyalanuvchi schyotlar bo’yicha yozuvlarni guruhlashni ta’minlar edi. Nazorat
vedomostidagi yozuvlar har kunning oxirida jurnallardagi yezuvlar bilan solishtirib tekshirilar,
bu esa o’z navbatida hisobotlarni tuzishni tezlashtirar, xatolarni topishga sarflanadigan vaqtni
qisqartirar va kundalik balans tuzish imkoniyatini yaratar edi.
9. 5. Buxgalteriya hisobining memorial-order shakli.
Buxgalteriya hisobining memorial - order shakli 1928 - 1930 yillarda yuzaga kelgan.
K artochka - orderli shakldan materiallar hisobining hujjatli - nusxa ko’chirish shakli deb
nomlangan shakliga (dokumentno - kopirovalnaya forma) o’tilgan.
Bu shaklning mohiyati shundan iboratki, unda dastlabki hujjatlar asosida memorial-orderlar
tuzilib, ularda mazkur operasiyalar bo’yicha korrespondensiyalanuvchi schyotlar (operasiyalar)
ko’rsatiladi va shu bilan sintetik hisob yozuvlari tartibga keltiriladi.
Memorial-order № 31
200 yil yanvar uchun
Asosiy (hujjatlarga ilova va yozuv
mazmuni) Debeti
bo’yicha Schyot krediti
bo’yicha Summa

3 - sonli ish haqini taqsimlash vedomosti 20
23
25
26
29 123500
16700
65600
30650
9010
Jami 70 245460
200 yil, 3 fevral
Ilova: 4 varaqdan iborat.
Memorial-order bir turdagi hujjatlar ma’lumotlarini birlashtiruvchi yig’ma hujjatlar asosida
(misolda ish haqini taqsimlash vedomosti) yoki shu ma’lumotlar korrespondensiyalanuvchi
schyotlar bo’yicha guruhlanadigan ko’p martalik vedomostlarning yakuniy ma’lumotlari asosida
tuziladi. Yozuv uchun asos hisoblanadigan hujjatlar, albatta, orderga biriktirib qo’yiladi. Har bir
memorial-order uchun doimiy raqam belgilanib, bir turdagi operasiyalar (kassa, hisob - kitob
schyotlari, ish haqi va hokazo)ning har bir turi uchun bir oyda bitta order tuzish imkonini beradi.
Orderlarni ro’yxatga olish jurnalida - sintetik hisobning xronologik registri ro’ y xatga olinadi.
Ro’yxatga olish vedomosti quyidagi ko’rinishga ega:
Ro’yxatga olish vedomosti
200 yil yanvari uchun
Memorial-orderlarning tartib raqami Orderlar sanasi Memorial-orderlar bo’yicha
summa
1
2
3
4 2
2
4
8
va hokazo 16700
2350-50
11750
197361
Yanvardagi jami 2056743
Memorial-orderlar ro’yxatga olingandan keyin operasiyalarni Bosh daftarga yozish uchun
ishlatiladi. Bosh daftar yoki nazorat vedomosti (pastroqqa qaralsin) har bir schyotni har bir
korrespondensiyalanuvchi schyot bo’yicha oborot summalarni yozish uchun ajratiladigan
ustunlarga bo’lingan holda, ya’ni shaxmat tamoyili bo’yicha tuziladi.

Unda faqat joriy oborotlar ro’yxatga olinadi va schyotlar bo’yicha saldo chiqarilmaydi. Bosh
daftar asosida sintetik hisob schyotlari bo’yicha oborot vedomost tuziladi. Bunda Bosh daftarni
tarkibiy tuzilishi shaxmatli oborot vedomostni tuzishni yengillashtiradi, chunki shaxmatli
vedomost bevosita har bir schyotning yakunlari bilan to’ldiriladi.
Hisob rsgistrlariga, ayniqsa sintetik hisob registrlariga yozuvlarni tayyorlashni ko’p martalik
va guruhlovchi vedomostlardan foydalanish ancha osonlashtiradi.
Hozirgi paytda hisobni memorial - order shaklida yuritishda PEHMdan keng miqyosda
foydalansa bo’ladi.
Memorial - order shakli ba’zi afzalliklarga ega. Masalan, uning registrlari o’zining tarkibiy
tuzilishiga ko’ra oddiyroq bo’ladi. Ularning o’rtasidagi bo g’ lanish osonlik bilan belgilanadi.
Hisob yozuvlarinint texnikasi uncha qiyin emas va tez o’zlashtiriladi. Shu munosabat bilan bu
shakl yuzaga kelgan birinchi yillarda u hisobchilikning ilgarigi (kitobli) shakllariga qaraganda
jiddiy afzalliklarga ega bo’lgan. Lekin u buxgalteriya texnikasining muhim muammolari bo’lgan
analitik hisobning qo’polligi, uning sintetik hisobdan orqada qolishi, hisobotni hisob registrlari
ma’lumotlari bo’yicha bevosita (qo’shimcha hisob - kitoblar va tanlab olishsiz) tuzish,
yozuvlarini yuritishning ishchi amallarini qisqartirish va hisob registrlarida xo’jalik
operasiyalarini aks ettirishni tartibga solish (reglamentasiya) kabi masalalarini yecha olmadi. Bu
kamchiliklarning barchasn deyarli jurnal - order shaklida bartaraf qilingan edi.
Memorial - order shaklining variantlaridan biri «Bosh jurnal» shaklidir. «Bosh jurnal»
shaklining memorial - order shaklidan birgina farqi shundaki, sintetik hisob registrining tarkibida
bitta ochilgan varaqning betida ham xronologik, ham tizimli (sistematik) yozuvlar bir martalikda
olib boriladi. Bu registr, odatda kitobda yuritiladi va bosh schyotlar daftari yoki Bosh jurnal deb
nomlanadi.
Bosh jurnal birinchi qatorida barcha schyotlar bo’yicha 1 yanvarga bo’lgan qoldiqlarning
yozuvi bilan ochiladi. Kredit bo’yicha qoldiqlarning umumiy yakuniga teng bo’lgan debetli
qoldiqlarning umumiy yakuni «Memorial-or derlar bo’yicha summa» ustuniga yozib qo’yiladi.
So’ngra bir oydagi barcha operasiya lar aks ettiriladi. Oyning oxirida barcha schyotlar bo’yicha bir
oylik oborot summalar va kelgusi oyning birinchi kuniga qoldiqlar hisoblab chiqiladi. Bir joyda
yig’ib chiqilgan bunday ma’lumotlarning mavjudligi sintetik schyotlar bo’yicha oborot
vedomostlarni tuzishdan ozod qiladi.

Bu shakldagi analitik hisob odatda daftarlarda yuritiladi. Sintetik hisobning analitik hisob bilan
solishtirib tekshirish oborot vedomost lar yordamida amalga oshiriladi, hisobotni tuzish uchun esa
ma’lumotlarni tanlab olish va qo’shimcha hisob-kitob qilinadi. Shunday qilib, Bosh daftar shaklidagi
hisob yuritish texnikasi memorial-order shaklidan sintetik hisob registrining tuzilishpdan tashqari,
qyech narsa bilan farq qilmaydi.
Hisobning bu shaklining asosiy afzalligi - xronologik hisob bilan ti zimli hisobning bir martalikda
olib boriladigan bosh schyotlari daftarining tarkibiy tuzilishidir. Bu daftarda schyotlar bir varaqning
betida joylash- tirganligi tufayli juda yaqqol va osonlik bilan kuzatiladi. Hisobli ro’yxatga olish
texnikasi uncha katta malakani talab qilmaydi. Shu afzal liklarning barchasi bu shaklning, ayniqsa,
yuqori malakali hisob xodimla riga ega bo’lmagan fermer xo’jaliklarilarda keng tarqalishiga olib
keladi.
Lekin Bosh jurnal kitobi ba’zi kamchiliklarga ham egadir. Schyotlar ko’p bo’lgan h olda u
axborotni qo’lda ishlash sharoitida beso’naqay va noqulay bo’lib qoladi.
Qo’shimcha varaqlardan foydalanish operasiyalarini qiyinlashtiradi va summalarni tegishli
bo’lmagan boshqa schyotlarga yozib qo’yishdan iborat bo’lgan xatolarning ko’payishiga olib keladi.
Shuning uchun Bosh jurnal daftarini yuritish uchun mumkin bo’lgan schyotlarning soni 20 - 25 tadan
oshmasligi lo zim. Bosh jurnal shakliga kelsak, memorial - order shaklida qanday kamchiliklar
bo’lsa, unga h am shu kamchiliklar bo’lishi mumkin.
9. 6 . Buxgalteriya hisobining j urnal-order shakli .
Jurnal-order shakli 20-asrning 40-yillarida yuzaga kelgan. O’sha yillarda hisob fani va
amaliyoti tomonidan yaratilgan barcha eng ilg’or bo’lgan narsalardan foydalanilgan edi. Jurnal-
order shakli bilan buxgalteriyaga kiritilgan o’zgarishlar asosan hisobdagi ro’yxatga olish
texnikasiga tegishli bo’lgan, lekin u bir vaqtning o’zida hisob registrlariga hujjatli ma’lumotlarni
tayyorlash tizimini ham yaxshilashga olib keldi.
Jurnal-order shaklining asosida dastlabki hujjatlarning ma’lumotlarini jamg’arish tamoyili
yotadi. Bu tamoyilni hisob ishlarining ayrim uchastkalarida, masalan, buxgalteriyali
hujjatlashtirishda ba’zi bir sintetik schyotlar bo’yicha yozuvlarni tayyorlashda qo’llash
memorial-order shaklida ham mavjud bo’lgan. Lekin jurnal-order shaklida hisobni amalga
oshirishda hisob ma’lumotlarini jamg’arib borish asosiy tamoyil sifatida qabul qilingan.

Jurnal-order shaklida bir turdagi operasiyalarni, ya’ni bitta sintetik schyotda aks ettiriladigan
jarayonlarni, hisobot davri mobaynidagi summalarini jamg’arish imkoniyatini bera qolmay, shu
bilan bir vaqtda ularni korrespondensiyalanuvchi schyotlar bo’yicha guruhlash imkoniyatini h am
yaratadi. Hisobot davrining oxirida har bir registrda barcha yozuvlarning yakunlari
korrespondensiyalanuvchi schyotlar bo’yicha hamda unda ro’yxatga olingan barcha operasiyalar
bo’yicha butunlay hisoblab chiqiladi, s o’ ngra ulardan Bosh daftarga yozish uchun foydalaniladi.
Jurnal-order shaklida qo’llaniladigan asosiy registrlar jurnallardan iboratdir, chunki hujjatlar
ularda xronologik tartibda ro’yxatga olib boriladi. Jurnallarning yakunlari esa
korrespondensiyalanadigan schyotlar bo’yicha guruhlangan sintetik schyotlarning bir oylik
oborot summalari hisoblanadi. Bu yakunlar mazkur schyotning oborot summala rini Bosh
daftarda aks ettirish uchun tayyor buxgalteriya yozuvlarini beradi, ya’ni orderlar vazifasini
bajaradi. Shuning uchun ushbu shaklning asosiy registrlari jurnal - orderlar, shaklning o’zi esa
jurnal-order shakli deb nomlanadi.
Hisobning jurnal - order shaklida xo’jalik operasiyalari to’g’risidagi ma’lumotlar hujjatlardan
jurnal - orderlarga yoki ko’p martalik va guruhlovchi vedomostlarga o’tkaziladi. Ma’lumotlarni
hujjatlardan bevosita jurnal - orderlarga yozish, uncha ko’p bo’lmagan operasiyalarni qayd
etadigan schyotlardagina («Asosiy vositalar», «Kassa», «Hisob-kitob schyoti», «Ustav kapitali»
va boshqalar) amalga oshirilishi mumkin. Boshqa schyotlar bo’yicha esa ma’lumotlarni avval
jam g’ arish yoki guruhlab olish lozim. Shu maqsadda ko’p martalik va guruhlovchi vedomostlar
qo’llaniladi va albatta, ularga qilinadigan yozuvlar xo’jalik operasiyalarni ko’pchilik jurnal -
orderlarda aks ettirishdan oldin amalga oshiriladi. Jurnal - orderlarda sintetik hisobning barcha
ma’lumotlari, jumladan, ularning ko’pchiligida esa analitik hisob ma’lumotlari ham mavjud.
Shuning uchun mustaqil analitik hisob faqat ba’zi eng murakkab bo’lgan schyotlar bo’yicha
yuritiladi. Jurnal - orderlarning - yakunlari bir yilga ochiladigan Bosh daftarga ko’chiriladi va
ularda faqat bir oylik oborot aks ettiriladi. Bosh daftarda har bir schyot bo’yicha oborotlar
ko’rsatiladi va qoldiqlar chiqariladi; schyotning krediti bo’yicha oborotlar umumiy yakun bilan
beriladi (chunki ular jurnal -orderlarda ochiq beriladi), debeti bo’yicha esa
korrespondensiyalanuvchi schyotlar bo’yicha beriladi (har xil jurnallarga tarqatilib yuborilgan
debetli oborotning korrespondensiyasini ko’rsatish uchun).
Bosh daftar, jurnal - orderlar, ko’p martalik va guruhlovchi vedomostlarning ma’lumotlaridan
buxgalteriya balansi va hisobotni tuzish uchun foydalaniladi.

Jurnal - order shakli oldingi hisob shakllariga qaraganda, axborotni, ayniksa, qo’l bilan ishlash
sharoitida hisobni yuritishning mehnat sig’imini pasaytirishi bilan, albatta, afzalliklarga ega.
Shuning uchun u faqat sanoatda emas, balki boshqa tarmoqlarda ham keng qo’llanila boshlagan.
Jurnal - order shaklining asosiy registri hisoblangan jurnal-orderlar (memorial - order
shaklidagi bosh daftar dagidek) xo’jalik operasiyalarini shaxmat tamoyilida aks ettirishga
asoslangan.
Jurnal - orderlar ikki yo’nali щ da - debetli yoki kreditli belgi bo’yicha tuzilishi mumkin.
Kreditli belgi qulayroq deb qabul qilingan, chunki u tovar - moddiy boyliklar va pul
mablag’laridan foydalanish ustidan nazoratni amalga oshirishga xizmat qiladi, shuning uchun
ham u jurnal - orderlarni tuzishda qabul qilingan. Uning mohiyati shundan iboratki, har bir jurnal
- orderlarda mazkur sintetik schyotning (yoki bir turdagi schyotning) kreditli oborotsi ular bilan
korrespondensiyalanuvchi debetlanadigan schyotlar bo’yicha aks etgiriladi.
Hisobnnng jurnal - order shakli (ko’pchilik schyotlar bo’yicha) sintetik va analitik hisobni
birga olib borish, hisobot ko’rsatkichlarini bevosita hisob registrlarining o’zidan olish, ish
amallari sonini qisqartirish va xo’jalik operasiyalarini aks ettirishni ancha tartibga solish
imkonini ta’minlaydi.
Sintetik va analitik hisobni bir martalikda yuritish uchun chiziqli (lineyn ы y) yozuv va
summalarni analitik qismlar bo’yicha guruhlash usullaridan foydalaniladi.
Summalarni ko’rsatish uchun ikkita ustun: «yil boshidan hisobot oyigacha» va «joriy oy
uchun» ustuni keltirilgan. Bu ustunlarning qar biri «debet» va «kredit» ustunlariga bo’linadi.
Foyda va zararlar to’g’risidagi hisobot shakliga kiritiladigan hisobot ma’lumotlarini olish uchun
summali ustunlarga (debet va kredit bo’yicha tegishli tartibda) yozib qo’yilgan xar bir
moddaning yakuniy ma’lumotlari juft ravishda summalashtiriladi. Hiso-bot ma’lumotlari hisob
summalarini u yoki boshqacha guruhlanishini talab qilgan taqdirda, hisob registrlariga maxsus
jadval kiritiladi. U ushbu registrning asosiy bo’limlarida aks ettiriladigan summalarni yozish
bilan bir vaqtda (birdaniga) to’ldiriladi. Shunga o’xshash jadvallar ishlab chiqarish xarajatlarini,
mahsulot sotilishini, mehnatga haq to’lash bo’yicha xo-dimlar bilan hisob - kitoblar va
boshqalarni hisobga olish uchun mo’ljallangan jurnal - orderlarda ham mavjud.
Hisobning jurnal - order shaklida erishilgan ish amallari sonining qisqartirilishi juda muhim
ahamiyatga egadir. Bu yerda, masalan, memorial - order shaklida ishlatiladigan memorial-
orderlar va ro’yxatga olish jurnali yo’q. Ko’pchilik schyotlar bo’yicha sintetik hisob analitik

hisob bilan birlashtirilgan. Hisobot ko’rsatkichlari avtomatik tartibda, qo’shimcha tan-lab olish
yoki qo’shimcha hisob - kitoblarsiz, bevosita hisob registrlaridan olinadi. Bularning barchasi
hisob registrlarida qilinadigan yozuvlarni bartaraf qilish va hisobni asosan quyidagi uchta ish
amallari: operasiyalarni hujjatlarda qayd etish, hujjatlardan ma’lumotlarni hisob registrlariga
ko’chirish va hisob registrlarining yakuniy ko’rsatkichlarini hisobotda umumlashtirish
yordamida amalga oshirish imkonini beradi.
Shunday qilib, jurnal - order shaklidagi qayta - qayta ko’chirishlar soni memorial-order
shaklidagiga qaraganda ikki martadan ortiqroqqa kamayadi, natijada hisob yuritishlarga
ketadigan vaqt tejaladi, xatolarning yuzaga kelish imkoniyatlari kamayadi, hisob registrlari ancha
yaqqollashadi, chunk i ularda aks ettirilgan barcha obyektlar haqidagi ma’lumotlar mavjuddir.
Nazorat uchun savollar :
1. Buxgalteriya hisobining registrlari deb nimaga ayti ladi?
2. Hisob registrlarining kanday turlari mavjud?
3. Buxgalteriya h isobi registrlariga nimalar kiradi?
4. Buxgalteriya hisobining shakllari deb nimaga aytiladi?
5. Buxgalteriya hisobining memorial-order shakli.
6. Buxgalteriya hisobining jurnal-order shakli.
7. Buxgalteriya hisobining bosh jurnal shakli.
8. Buxgalteriya hisobining soddalashtirilgan tizimi .

Buxgalteriya hisobining registrlari va shakllari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish