Buxgalteriyaning avtomatlashtirilgan ish joylarini tashkil qilish - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	34.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Buxgalteriyaning avtomatlashtirilgan ish joylarini tashkil qilish

Купить

Mavzu: Buxgalteriyaning avtomatlashtirilgan ish
joylarini tashkil qilish .
Reja:
1. Avtomatlashtirilgan ish joylari haqida tushuncha.
2. Buxgalteriya tizimida zamonaviy axborot texnologiya vositalari bilan
ta’minlash zaruriyati .
3. Buxgalteriya tizimida avtomatlashtirilgan ish joylari yaratish va 1S
buxgalteriya dasturini ishlash texnologiyasi.
4. Avtomatlashtirilgan joyi foydalanuvchining ish faoliyatini avtomatlashtirish
vositasi .

Buxgaleriya tizimida zamonaviy axborot texnologiyalari bilan ta’minlash
zaruriyati. Iqtisodiyotni boshqarishdagi o’zgarishlar, bozor munosabatlariga o’tish
Buxgalteriya hisobini tashkil qilish va olib borishga katta ta’sir ko’rsatadi.
Hisobning halqaro tizimlariga o’tishi amalga oshirilmokda, bu uning
uslubiyotining yangi shakllarini ishlab chiqishning talab qiladi. Buxgalteriya
hisobining axborot tizimi va uni kompyuterda ishlab chiqishni tashqil qilishning
an’anaviy shakllari katta katta o’zgarishlarga uchragan. Hisobchidan korxona
moliyaviy holatining ob’ektiv baholarini bilish , moliyaviy tahlil usullarini egallash,
qimmatli kog’ozlar bilan ishlashni bilish , bozor sharoitlarida pul mablag`’lari
investitsiyalarini asoslash va boshqalar talab qilinadi. Buxgalteriya hisobining
axborotli tizimlari an’anaviy ravishda vazifalarning quyidagi majmualarini o’z
ichiga oladi: asosiy vositalar hisobi, moddiy boyliklar hisobi , mehnat va ish xaki
(maosh) hisobi, tayyor mahsulotlar hisobi, moliyaviy hisoblash operatsiyalarining
hisobi , ishlab chiqarish harajatlari hisobi, yig’ma hisob va hisobotlar tuzish.
Shaxsiy kompyuterlar bazasida avtomashtirilgan ish joylarining tashkil qilinishi ,
korxonalarda mahalliy hisoblash tarmoo’larini yaratish, axborot bazasini tashkil
qilish va iqtisodiy vazifalar majmuasini shakllantirishda yangi talablarni ilgari
surdi. Ma’lumotlarning taqsimlangan bazalari tizimini yaratish , turli
foydalanuvchilar o’rtasida axborotlarni almashtirish, kompyuterda boshlang’ich
hujjatlarni avtomatik shakllantirishning imkoniyatlari paydo bo’ldi.
Avtomatlashtirilgan ish joyi tushunchasi. Ish joylarini kompyuterlashtirish —
avtomatlashtirilgan ish joylari (AIJ) yaratishning asosi. AIJ tushunchasi. AIJga
qo‘yiladigan talablar. AIJning asosiy turlari Ish joylarini kompyuterlashtirish
deganda, nafaqat uning texnik ta’minoti, balki ish joylarini kompleks
avtomatlashtirish uchun lozim bo‘lgan barcha texnologik ta’minot ko‘zda tutiladi.
Shu bois, dastavval, AIJ tushunchasiga batafsil to‘xtalamiz. Iqtisodiyotda AIJ
tushunchasiga to‘xtalishdan oldin, ularning asosiy turlarini yaratish va tashkil
qilish prinsiplarining umumiy tasavvuriga ega bo‘lish kerak. AIJ deganda, rahbar,
mutaxassis yoki xizmat ko‘rsatuvchi xodimlarning vazifasini almashtirish emas ,
balki ularning faoliyatiga yordam berish, ya’ni ularga qulay ish sharoiti yaratish

tushuniladi. Hozirgi davrda barcha AIJ asosida beshta texnologik tizimcha
ta’minoti mavjud:
—ish faoliyatini ta’minlovchi;
—kasbiy faoliyatni ta’minlovchi;
—qarorlar qabul qilish;
—qo‘lda bajariladigan ishlar;
—kommunikatsiya.
Bu tizimchalarning (jumladan, AIJning) axborot ta’minoti quyidagicha:
—tezkor faoliyat ish to‘plami;
—elektron taqvim;
—elektron haftalik;
—elektron yozuv daftarchasi;
—shaxsiy arxiv;
—topshiriqlar kartotekasi;
—turli axborot—ma’lumotnomali tizimlar , tahliliy kartotekalar, ekran grafikasi
vositalaridan iborat axborotlarni izlash va tahlil qilish vositalari;
—iqtisodiy-matematik modellar, elektron jadvallar, qarorlar qabul qilish
modellaridan iborat boshqaruv va iqtisodiy jarayonlarni modellashtirish vositalari;
—bilimlar bazasidan iborat ekspert tizimlari ;
—turli mantiqiy-hisoblash masalalarini yechish vositasi;
—matnli va rasmiy axborotlarni qayta ishlash vositasi.
Barcha axborot ta’minotini bir joyga to‘plash qimmat va maqsadga muvofiq emas.
Shuning uchun ma’lum bir AIJ funksional yo‘naltiriladi. Shuni ta’kidlash kerakki,
AIJ ochiq arxitekturalidir. U ma’lum bir foydalanuvchi va foydalanuvchilar
guruhiga moslashtiriladi. AIJni yaratish professional dasturchilarsiz
foydalanuvchiga qo‘yilgan masalani muvaffaqiyatli bajarish imkonini beradi.
Barcha dasturiy ta’minotlar AIJ samarali ishlashini ta’minlashi lozim. Shuning
uchun bu standartdagi amaliy dasturlar to‘plami, servis tizimlari, axborotlarni
himoyalash va tashuvchilar bilan muomala qilish qoidalari, shuningdek, AIJ
imkoniyatlarini kengaytirishi va xizmat ko‘rsatish bo‘yicha ma’lumotnomali

axborotlardan iborat bo‘lmog‘i kerak. Shu sababli barcha AIJ asosida axborotlarni
ekranda qayta ishlash tizimi yotadi. AIJni yaratishda quyidagi talablarga amal
qilinadi: «do‘stonalik», «egiluvchanlik», «samaradorlik». «Do‘stonalik» deganda,
foydalanuvchini muloqot tartibida qulay va oson ishlashi tushuniladi. Bunda
tizimga maksimal kirish imkoniyati yaratiladi. Hech qanday muammolarsiz turli
sharoitlardan oson chiqib ketish yo‘llarini ko‘rsatuvchi ma’lumotlar bilan
to‘ldirilishi lozim. Hujjatlar odatdagi ko‘rinishda, ular bilan ishlash murakkab
bo‘lmasligi kerak. «Egiluvchanlik» deganda, yangi xarakteristikalar, belgilar
kiritish yoki o‘zgartirish imkoniyati nazarda tutiladi. Masalan, ekran rangini yoki
hujjat ko‘rinishini o‘zgartirish. «Samaradorlik» deganda, muomala qilingandan
boshlab yakuniy natijani olish uchun ketgan vaqt tushuniladi. Bu uch ko‘rsatkich
AIJda quyidagi uch asosiy funksiyani amalga oshirishni ta’minlaydi:
—matnlarni ekranda qayta ishlash ;
—shakllarni ekranda qayta ishlash;
—ish grafikasini ekranda qayta ishlash.
Foydalanuvchilar va ular yechadigan masalalar mazmuniga mos axborotlar bilan
ta’minlashni AIJning axborot ta’minoti amalga oshiradi. Tashkiliy boshqaruvda
foydalanuvchilar shartli ravishda uch kategoriyaga qarab quyidagilarga ajratiladi:
rahbarlar, mutaxassislar va xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar. Turli kategoriya
foydalanuvchilari uchun yaratiladigan AIJda ma’lumotlardan foydalanish turlicha.
Misol uchun, xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar, odatda, tashkilotning ichki
ma’lumotlari bilan ishlaydi, takrorlanuvchi masalalarni yechadi ,
tuzilmalashtirilgan ma’lumotlardan foydalanadi. Rahbarlar boshqaruv va qarorlar
qabul qilish maqsadida ham ichki, ham tashqi ma’lumotlardan foydalanadi. AIJni
tatbiq qilish foydalanuvchining odatdagi ish jarayonini buzishi mumkin emas. AIJ
mutaxassisni ish joyida kompyuter yordamida reglament- lashtiruvchi hujjatlar
majmuasi bilan ishlashini ta’minlaydi. Zamonaviy hududiy boshqaruv
organlarining Avtomatlashtirilgan axborot tizimi (AAT) kamida uch darajada
dasturiy va texnik vositalar hamda har bir darajaning qo‘shimcha vositalari bilan
faoliyat yuritishi kerak.

Birinchi mexanik hisoblash mashinasini yaratgan Blee Paskal bu ajoyib qurilmani
otasining hisoblash ishlarini osonlashtirish uchun yasagan edi. Bu bilan Paskal
otasining ishini ma’lum darajada mexanizatsiyalashtirdi. Demak Paskal yaratgan
mexanik hisoblash mashinasi dastlabki mexanizatsiyalashtirilgan (bugungi
tushunchada «avtomatlashtirilgan») ish joyiga misol bo‘la oladi. Bu - inson
yaratgan birinchi avtomatlashtirilgai ish joyi emas, albatta. Avtomatlashtirilgan ish
joylarining tarixi ancha qadimga borib taqaladi, ammo biz bu haqda mazkur
qo‘llanmada fikr yuritishni lozim topmadik.
Umuman , avtomatlashtirilgan ish joylari deganda, biror mehnat faoliyatini
samarasini oshirish va shu mehnat faoliyati bilan shug‘ullanuvchiga qulayliklar
yaratish maqsadida qo‘llaniladigan qurilmalar , asbob-uskunalar majmui
tushuniladi.
Masalan, kotibaning ish joyi deganda, uning o‘z vazifasini bajarishi uchun lozim
bo‘lgan vositalar, masalan, yozuv mashinkasi, chop etish uchun qog‘oz, stol, stul
kabi bir qancha narsalarni tushunamiz. Yozuv mashinkasi hujjatlarni bir vaqtda bir
necha nusxada chop etish imkonini beradi va , shuning bilan, kotiba ishini ma’lum
darajada avtomatlashtiradi. Bu kabi misollarni (turli mehnat faoliyati bilan
mashg‘ul bo‘lgan mutaxassislarning avtomatlashtirilgan ish joylarini) ko‘plab
keltirishimiz mumkin.
Turli stanoklarning yaratilishi ishchilarning mehnatini avtomatlashtirgan bo‘lsa,
kompyuter bilan boshqariladigan stanoklarning yarati lishi uni yanada yuqori
darajaga ko‘tardi.
Zamonaviy avtomatlashtirilgan ish joylari turli kasb egalaridan -bevosita jismoniy
mehnat qilishni emas, balki ko‘proq bu jarayonni boshqarishni talab qiladi.
Umuman shaxsiy kompyuterlarning yaratilishi va hayotga tadbiq etilishi ishlab
chiqarishning o‘zinigina emas, balki uni «boshqarish» bilan bog‘liq bo‘lgan
jarayonlarni avtomatlashtirishga ham keng yo‘l ochib berdi.
Boshqarishning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri shundaki, uning xom ashyosi ham
ishlab chiqarish mahsuloti ham axborotdan iborat. .

Odatda boshqaruv jarayonida ishtirok etuvchilar moddiy boyliklar , sanoat yoki
qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarishda bevosita qatnashmaydilar.
Umumiy holda aytganda, boshqarishning asosiy vazifasi «kerakli axborotni
kerakli joyga , kerakli vaqtda , kerakli hajmda, kedakli ko‘rinishda etkazib
berish» dan iboratdir. Axborot hajmining ko‘pligi ularni qayta ishlashda insondan
ko‘p vaqtni va mehnatni talab qiladi. Lekin aksariyat hollarda bu ishlarni qisqa
vaqt ichida bajarish zarur bo‘ladi. Hozirgi kunda mazkur ishlarni kompyuterlarsiz
bajarishni tasavvur qilish qiyin.
Zamonaviy kompyuterlar asosida yangi informatsion texnologiyalar
yaratilmoqdaki, u zamonaviy ish yuritishning «qog‘ozsiz» usuli, «elektron
pochta», mashina grafikasi , optik disklar orqali ilgari mavjud bo‘lgan alohida
informatsion texnologiya vositalarini birlashtirish va ularni yuqori
moslashuvchanlik bilan ta’minlash imkonini beradi.
Zamonaviy kompyuterlar hozirda faqatgina hisoblash vositasi bo‘libgina qolmay,
boshqarish, nazorat qilish, qaror qabul qilish kabi turli ishlarni bajarishdagi vosita
hamdir.
Kompyuterlar yordamida ish yuritishning samarali va yangi omillaridan biri bo‘lib
avtomatlashtirilgan ish joylari hisoblanadi.
Avtomatlashtirilgan ish joyi deganda, faqatgina kompyuter emas , balki unga
yaratilgan malakali dasturlar, printer, skaner, modem kabi turli qurilmalar
majmuini tushunish kerak. Masalan, kotiba avtomatlashtirilgan ish joyida
kompyuter bilan birgalikda printerning bo‘lishi ham zarur. Bundan tashqari WD,
Lexicon, Word yoki boshqa matn muharrirlaridan hech bo‘lmaganda bittasi
bo‘lishi shart.
Avtomatlashtirilgan ish joylari alohida olingan bir tashkilotda emas, balki shu
tashkilot bilan bog‘liq barcha muassasalarda mavjud bo‘lsa, uning samaradorligi
yanada yuqori bo‘ladi.
Shaxsiy kompyuterlar yordamida ish faoliyati avtomatlashtirilayotgan
mutaxassislar kun sayin ortib bormoqda. Chunki shaxsiy kompyuterlar nisbatan
arzon , ish stoliga bemalol joylashadi va foydalanuvchilardan maxsus

tayyorgarlikni talab etmaydi. Foydalanuvchi o‘z ish stolidagi kompyuterlarning
ichki tuzilishi va ishlash tamoyillari bilai tanish bo‘lishi shart emas. Yaratilayotgan
avtomatlashtirilgan ish joylarida mutaxassisning ishiga doir axborotlar va
ko‘rsatmalar tushunarli va ixcham ko‘rinishda ekranda berib boriladi.
Foydalanuvchi avtomatlashtirilgan ish joyidan foydalanishi uchun o‘z
mutaxassisligini mukammal bilishi yetarli. Avtomatlashtirilgan ish joylari odatda
yuqori malakali dasturchilar tomonidan yaratilib, foyda lanuvchi bu dasturning
ishlash texnologiyasi bilan tanishib chiqishi kifoya. Avtomatlashtirilgan ish
joylaridan foydalanish odatda qiyainchilik tug‘dirmaydi. Bunda asosan displey
ekranida chiqarilgan savollarga kla viatura yordamida javob yozish, axborotni
qayta ishlash uchun ekranda ko‘rsatilgan bir nechta usuldan birini tanlash, natijani
qaysi shaklda chiqarishni belgilash kabi ishlar amalga oshiriladi.
Mazkur amallar foydalanuvchining mutaxassisligi bilan bog‘liq bo‘lib, aniq va
tushunarli shaklda beriladi. Mabodo zarurat tug‘ilgudek bo‘lsa, har bir ko‘rsatma
yoki «menyu» bo‘yicha yordamchi axborotni ekranga chiqarish imkoniyati ham
mavjud. Bu odatda maxsus belgilangan bir klavishani bosish bilan amalga
oshiriladi. Yordamchi axborotni ekranga chiqarish hamda shu kabi boshqa
amallarni bajarish uchun qaysi klavishalardan foydalanish kerakligi doimiy
ravishda ekranda ko‘rinib turadi.
Buxgaleriya tizimida zamonaviy axborot texnologiyalari bilan ta’minlash
zaruriyati. Shaxsiy kompyuterlar bazasida avtomashtirilgan ish joylarining tashkil
qilinishi , korxonalarda mahalliy hisoblash tarmoo’larini yaratish, axborot bazasini
tashkil qilish va iqtisodiy vazifalar majmuasini shakllantirishda yangi talablarni
ilgari surdi. Ma’lumotlarning taqsimlangan bazalari tizimini yaratish , turli
foydalanuvchilar o’rtasida axborotlarni almashtirish, kompyuterda boshlang’ich
hujjatlarni avtomatik shakllantirishning imkoniyatlari paydo bo’ldi.
Buxgalteriya hisobi majmualari murakkab ichki va tashqi aloqalarga ega.
Ichki aloqalar buxgalteriya hisobining ayrim vazifalari, majmualari va
uchastkalarining axborotli o’zaro hamkorliklarini.
Tashki aloqalar - boshqaruvning o’zga vazifalarini amalga oshiruvchi boshqa

bo’linmalari hamda tashqi tashkilotlar bilan o’zaro hamkorligini aks ettiradi.
Buxgalteriya tizimida avtomatlashtirilgan ish joylari yaratish.
Hozirgi bosqichda buxgalteriya vazifalarini axborot texnologiyasi asosida
markazlashtirilgan holda ishlab chiqish asosiy rolni o’ynaydi:
 foydalanuvchining ish joyida o’rnatilgan kompyuterlarni qo’llash, bu erda
 vazifalarni echish hisobchi tomonidan bevosita uning ish joyida bajariladi;
korxona, tashkilot, firmaning turli xildagi bo’linmalari iqtisodiy vazifalarini
integrallangan holda ishlab chiqarilishi ta’minlovchi mahalliy va ko’p
bosqichli tarmoqlarini shakllantirish;
 har xil bo’linmalar uchun korxonaning yagona taksimlangan bazasini
yaratish;
 axborotlar hisoblash texnikasi bajaraadigan buxgalteriya hisoblashlar
tarkibini ancha ko’paytirish;
birlamchi buxgalteriya hujjatlarini mashinada shakllantirish imkoniyatlari,
bu qog’ozsiz texnologiyalarga o’tishni ta’minlaydi va hujjatlarni iyg’ish va
ro’yxatga olish bo’yicha operatsiyalar mehnat talabligi darajasini
kamaytirish;
 buxgalteriya vazifalari majmualarini echishni integrtsiyalash;
 dialogli usulda amalga oshirish yo’li bilan axborot xizmat ko’rsatishni
tashkil qilish imkoniyati.
Texnologik jarayonning barcha operatsiyalari personal kompyuterda bitta ish
joyida va
unig tuzilishiga ko’ra izchillik bilan bajariladi.y Buxgalteriya tizimida
ishlatiladigan dasturiy ta’minotlar: “1S:Buxgalteriya”, “Parus”, “Intellekt-
Servis”, “Infosoft”, “Xakers-Dizayn” va boshqalar.
Buxgalteriya hisobi korxona, tashkilot va muassasalarda yuritiladi va ijtimoiy
mahsulotni takror ishlab chiqarish hisoblangan ho`jalik faoliyatini kuzatish va
boshqarish uchun xizmat kiladi. Ijtimoiy mahsulotni takror ishlab chiqarish
xamma sohalarni, ya`ni ishlab chiqarish va noishlab chiqarish sohalarini xam uz

ichiga oladi.
Ishlab chiqarish sohasi (moddiy ishlab chiqarish sohasi) ga moddiy boyliklarni
ishlab chiqaruvchi (sanoat, kishlok ho`jaligi, ko`rilish va boshqalar) xamda
moddiy boyliklarni ishlab chiqaruvchilardan istemolchilarga yetkazib berish
bilan band bulgan (savdo va u mumiy ovkatlanish) tarmoklari kiradi.
Ijtimoiy mahsulotni takror ishlab chiqarish bu yerda korxonaning fondlaridan,
ya`ni ishlab chiqarish faoliyati uchun zarur bulgan moddiy va pul
mablag`laridan foydalanish yo`li bilan amalga oshiriladi. Mulkchilikning xar xil
shakllaridagi korxonalarga zarur bulgan mablag`lar ma`lum manbalar
(davlatniki-davlat resurslari hisobidan , jamoaniki pay badallari hisobidan,
aksiyadorniki - aksiyadorlar resurslari hisobidan va kushma korxonalarniki -
muassislarning badallari hisobidan) hisobidan shakllanadi. Ishlab chiqarish,
taksimot, ayrboshlash va iste`mol jarayonlariga xizmat kilaturib, korxonalar
fondlarining uzluksiz doirada aylanishini amalga oshiradi. Shuning uchun
buxgalteriya hisobi bu yerda moddiy boyliklarni yaratishga yunaltirilgan ishlab
chiqarish ayrboshlash jarayonidagi korxonaning fondlari (mablag`lari) ning
xolatlari va ulardan foydalanishni samarali boshqarish uchun zarur bulgan
axborotni shakllantiradi.
Noishlab chiqarish sohasini axoliga xizmatlar bajaruvchi tarmoklar tashkil
kiladi. Bularga soglikni saklash, xalq ta`limi, san`at xamda davlat
boshqarmalari va mudofaa muassasalari kiradi. Noishlab chiqarish sohasida,
garchi unda amalga oshirilayetgan faoliyat takror ishlab chiqarishga
yordamlashib, undagi mexnat ijtimoiy foydalik bulsa xam , ijtimoiy mahsulot
yaratilmaydi.
Noishlab chikdrish sohasining tashkilotlari va muassasalari ho`jalik faoliyatlari
ularga davlat budjetidan ajratilgan mablag`larni uzlarining funksiyalarini
bajarishda samarali foydalanish boshqarishdan iborat. Shunday qilib, davlat
sektorining noishlab chiqarish sohasida moddiy ishlab chiqarish sohasida
yaratilgan ijtimoiy mahsulotni taksimoti (qayta taksimoti) va iste`moli sodir
buladi. Demak buxgalteriya hisobi shu sohaning tashkilotlari va muassasalariga

ularning maqsadlariga muvofik ajratilgan mablag`larning mavjudligi va
sarflanishi xakidagi axborotni shakllandiradi.
Moddiy boyliklarning noishlab chiqarish sohasida iste`mol kilinishi noishlab
chiqarishning bir kismidir. Undan tashqari, noishlab chiqarishning iste`moliga
shaxsiy iste`mol va jamiyat a`zolarining extiyojlarini kondirish xam kiradi.
Shaxsiy iste`molni buxgalteriya hisobi bevosita uz ichiga olmaydi. Lekin
shaxsiy iste`mol buxgalteriya hisobida mutlako aks ettirmaydi deb uylash
xatodir. Xakikatda, buxgalteriya hisobi uni aks ettiradi, lekin uni tavsiflash
uchun zarur bulgan barcha kursatkichlarga ega emas. Shaxsiy iste`mol
to`g`risidagi ma`lumotlarni savdo korxonalari, umumiy ovkatlanish
korxonalari, xalq ta`limi, soglikni saklash muassasalari va boshqa hisobotlardan
olish mumkin. Bu ma`lumotlar buyicha (tegishli tartibda utkazilgan ruyxatlar va
tekshirishlarda mavjud bulgan ma`lumotlarga qo`shimcha ravishda) statistika
shaxsiy iste`molni tavsiflovchi kursatkichlarni aniklaydi.
Ijtimoiy mahsulotni takror ishlab chiqarishdan tashqari buxgalteriya hisobida
ishlab chiqarish kuchlari va ishlab chiqarish munosabatlarini takror ishlab
chiqarish xam aks ettiriladi.
Ishchi kuchini takror ishlab chiqarish buxgalteriya hisobida shu ishchi kuchini
tayyorlash bilan borlik bulgan xar xil xarajatlarni xamda ish xaki va xar xil
turdagi ho`jaliklar daromadlarini ko`rinishidagi mablag`lar harakatini hisoblab
topish yo`li bilan kamrab olinadi. Ishchi kuchini tayyorlash xarajatlari, ish
xakini tulash va ho`jaliklarning daromadlarini taksimlash moddiy kiymatliklar
va pul mablag`larini sarflashni anglatadi.
Ishlab chiqarish munosabatlarini takror ishlab chiqarish buxgalteriya hisobida
mulkchilikning xar xil shakllaridagi korxonalar fondlarining mavjudligi va
harakatini aks ettirgan xolda kayd kilinadi. Bux-galteriya hisobi takror ishlab
chiqarish jarayonida ularning uzgarishini kursatib , mulkning rivojlanishini
tavsiflaydi va shu bilan ishlab chi-karish munosabatlarini takror ishlab chiqarish
xakida zarur kursat-kichlarni beradi.
Yukorida aytilganlardan shuni xulosa kilish mumkinki, buxgalteriya hisobi

predmetining asosiy mazmuni korxonalar, tashkilotlar va muassasalarning
ho`jalik faoliyatini amalga oshirishda foydalanadigan resurslarni samarali
boshqarish uchun zarur bulgan axborotni shakllantirishdan iborat. Shu
mablag`larning sarflanishi, ishlab chiqarish xajmi va faoliyat natijalarini
okilona va to`g`ri boshqarish xozirgi vaqtda aloxida muxim axamiyat kasb
etadi.
Shunday qilib, buxgalteriya hisobining predmeti takror ishlab chiqarish
jarayonidagi korxonalar, tashkilotlar va muassasalarning mablag`lari xolati va
ulardan foydalanishning samaradorligi xakida boshqarish masalalari uchun
axborotni shakllantirish hisoblanadi.
Iktisodiy adabiyotda buxgalteriya hisobi predmetining boshqacha ta`riflari
uchraydi. Masalan, uzoq vaqtlar davomida buxgalteriya hisobi predmeti deb
kengaytirilgan takror ishlab chikdrish hisoblanar edi. Vaxolanki, yukorida
aytilganlardan ko`rinib turibdiki, kengaytirilgan takror ishlab chiqarishning
xammasi umuman ho`jalik hisobi tomonidan kamrab olingan, uning ayrim
turlari esa jumladan , buxgalteriya hisobi shu jarayonning fakat ayrim
tomonlarini aks ettiradi.
Buxgalteriya hisobining predmeti ho`jalikning ayrim uchastkalardagi ijtimoiy
mexnat sarflaridir, degan da`volar xam mavjud edi. Lekin bu ta`rif xam to`g`ri
emas. Eng avvalo ho`jalik faoliyati fakat mexnat sarflari bilan cheklanmaydi:
ho`jalik jarayonlari, shuningdek ijtimoiy mahsulotning harakati bilan
tavsiflanadi. Undan tashqari, ijtimoiy mexnat sarflari buxgalteriya hisobida
bevosita umuman aks ettirilmaydi. Ular kiymat shaklida ho`jalik
mablag`larining xar xil turlari va resurslarining harakati sifatida kursatiladi.
Ijtimoiy mexnat sarflari ustidan bevosita kuzatuv tezkor va eng muximi, buning
uchun uziga xos kursatkichlarga ega bulgan statistika hisobi tomonidan olib
boriladi.
Keyingi yillardagi ba`zi kitoblarda buxgalteriya hisobining predmeti ho`jalik
mablag`lari va ularning harakati sifatida (yoki aksincha) ta`riflanadi. Bu asosan
turli bulsa buxgalteriya hisobi yunaltirilgan va bu yerda eng muxim bulgan

narsa, ya`ni mablag`lar sarflanishining maqsadga muvofikligini nazorat kilish
va boshqarish uz urnini topmagan.
Buxgalteriya hisobi predmetiga boshqa karashlar xam mavjud. Boshqacha qilib
aytganda, buxgalteriya hisobi barcha xalq ho`jaligining rivojlanish xakida
ma`lumotlar berishi kerak emish. Lekin bu xolda statistika hisobining urnini
egallaydi, bu esa mutlako konunga xilofdir.
Yukoridagi barcha ta`riflar buxgalteriya hisobiga nisbatan amaliy faoliyat
sifatida tegishlidir. Ularda buxgalteriya hisobi aks ettiradigan obyektlarning
tavsifi beriladi.
Buxgalteriya fanining predmeti boshqadir. U buxgalteriya hisobining uzidir ,
ya`ni uning pullanish usullari, texnikasi, shakllari va, tashkil kilinishidir, chunki
u xakidagi fan u ni yana takomillashtirish yo`llarini topish maqsadida uni
yuritish amaliyotni urganishbilan shugullanadi.
Buxgalteriya hisobining predmetini urganish da bu kategoriyaning tarixiyligini
hisobga olish kerak. Buxgalteriya hisobi predmetining mazmuni xar xil
iktisodiy tuzumlarda bir xil emas. Ular uzgarishi bir tuzumdan boshqasiga utish
paytida mulkchilik shaklining uzgarishi bilan shartlangandir.
Jumladan, boshlanrich jamoa tuzumida uning ibtidoiy ishlab chiqarish vositalari
va xayet darajasi sharoitida hisobga uncha katta extiyoj bulmagan. Lekin
hisobning eng sodda bulgan shakllari bu jamiyatda xam pullangan, chunki unda
ovchilik yoki balikchilik mahsulotlari, terilgan hosil va shu kabilarni hisoblash
talablari yuzaga kelgan. Dexkonchilikning asta-sekin kiritilishi va
takomillashgan metalli mexnat kurollarining yaratilishi bilan hisob xam
rivojlanib borgan. U ni biladigan muassasalar xam paydo bulaboshlagan.
Boshlangich jamoa tuzumida hisobning predmeti jamoa mulkning tashkil kilgan
mablag`lar va shu mablag`lardan foydalanishga doyr operatsiyalardan iborat
bulgan.
Mulkchilik jamiyatda ishlab chiqarish munosabatlari kul egalarining ishlab
chiqarish vositalariga va kullarga bulgan mulk asosida ko`rilgan bulib mana shu
mulk hisobining predmeti hisoblangan.

Ishlab chiqarish vositalari va mexnat buyumlaridan tashqari, bevosita tirik
mexnat soxibi va pomehchikning shaxsiy mulki hisoblangan dexkonga bulgan
xususiy mulkchilikka asoslangan feodal jamiyatda hisob predmetiga
shuningdek xarid kilish va sotish obyekti sifatida dexkonlar xam kiradi.
Sotsializmda ijtimoiy , umumdavlat mulkining doiraviy aylanishi buxgalteriya
hisobining predmeti bulib hisoblangan.
Xar xil mulkchilik shakllaridagi korxonalarning rivojlangan iktisodiyotidagi
jamiyatda individual kapital yoki mulk egasining kapitali buxgalteriya
hisobining predmeti hisoblanadi. Buxgalteriya hisobi bu yerda birinchi
navbatda, mulk egasi yoki mulk egalari tomonidan korxonalarga
(kompaniyaga) kuyilgan resurslarni samarali boshqarish maqsadlari uchun
axborotni shakllantiradi. Foydani maksimallashtirish maqsadida hisobdan
asosiy va ustavdagi boshqa faoliyat xamda moliyaviy faoliyat hisobiga foydani
maksimal oshirish zaxiralarini kidirib topish uchun foydalaniladi., `
Demak buxgalteriya hisobi predmetining mazmuni u yoki bu ijtimoiy
farmatsiyaga xos bulgan mulkchilik shakli bilan belgilanadi. Xar xil jamiyatda
u moddiy ishlab chiqarishni tashkil kilish va samarali boshqarish uchun kanday
ma`lumotlar talab kilinishiga boglik buladi.
Jamiyat rivojlangan sari hisobning axamiyati xam uzluksiz usib boradi. Bunda
pullanish doirasigina emas, balki unda aks ettiriladigan predmet va uning
bajaradigan funksiyalari xam tobora kengayib boradi.
Buxgalteriya hisobining predmeti bilan bir qatorda uning obyektlarini xam
farklab olish lozim. Buxgalteriya hisobining obyektlari deganda, muayyan
korxona ega bulgan moddiy va pul mablag`lari, uning boshqa korxonalar,
tashkilotlar va muassasalar bilan bulgan yuridik munosabatlari va shuningdek
mablag`lar va munosabatlarni uzgartiradigan ho`jalik operatsiyalari tushuniladi.
Moddiy va pul kiymatliklar korxona tomonidan uz faoliyatini amalga oshirish
uchun foydalanadigan ho`jalik mablag`larini ifodalaydi. Ho`jalik operatsiyalari
esa ho`jalik faoliyatining mazmunini ifodalovchi ho`jalik jarayonlarini tashkil
kiladi.

Ba`zida buxgalteriya hisobining predmeti deb, uz faoliyatini aks ettiruvchi
ho`jalik tashkilotlarini tushunishadi. Lekin bunday tushuncha hisob
kategoriyalarini ilmiy talkiniga fakat chalkashlik kiritadi. Buxgalteriya
hisobining predmeti, albatta, aks ettiradigan narsalardir, lekin u pullanadigan
joy emas.
Ko’pgina firmalar dasturlarni ikki variantda: mahalliy va tarmoqli ishlab
chiqaradilar. Ta’kidlash kerakki, tarmoqli variantlar ancha murakkab va
qimmat , “Mijoz-server” yangi texnologiyasini amalga oshirishni, maxsus
uskunlar va operatsion tizimlarni, hamda hisoblash tarmog’iga xizmat
ko’rsatuvchi mutaxassislar shtatini mavjudligini talab qiladi.
Kichiq-hisobxona ADPlar kam sonli, hisobning aniq uchastkasi bo’yicha
xodimlarni aniq aks ettirilgan hisobxonalar uchun mo’ljallangan “Buxgalteriya-
Asosiy kitobg’Balans” umumiy nomi ostidagi kichiq biznesga mo’ljallangan
dasturlar asosan sintetik va murrakab bo’lmagan tahliliy hisobni olib borish
vazifalarini bajaradi: Bu sinfga eng mashhur ADPlar “1S:Buxgalteriya”,
“Turbo- Buxgalteriya”, “Folio” va boshqalardir.
“ 1S-Buxgalteriya” dsturiy paketlar ta’minoti ikkita alohida dasturlardan
iborat:
1.“Uchet buxgalterskix operatsiy” (bmp.exe) – Buxgalteriya hisob-kitob
operatsiyalari
2.“Platejnie dokumenti” (uro.exe) – To’lov hujjatlari.
“Uchet buxgalterskix operatsiy" (buxgalteriya hisob kitob hujjatlari) dasturiy
paketi buxgalter provodkalarini (buxgalterskix provodok), birlamchi hujjatlar
pechatini (pechati pervichnix dokumentov), itogoviy hisob-ki tob ko’rsatkichlari
(rascheta itogovix pokazateley) va soliq ko’mitalariga mo’ljallangan hisobotlarni
yaratish (formirovaniya otchetov dlya nalogovix organov) uchun ishlatiladi.
"Platejnie dokumenti" (to’lov hujjatlari) dasturi bank hujjatlarini yaratish, qayta
ishlash, tahlil qilish , pechatga chiqarish va saqlash uchun mo’ljallangan.
Avtomatlashtirilgan joyi foydalanuvchining ish faoliyatini avtomatlashtirish
vositasi . Vazifaviy texnologiya ba’zi bir qoidalar bo'yicha amalga oshirilayetgan

ta’minlovchi va predmetli texnologiyalar sintezidan iborat bo'ladi. Ma’lumotlarni
qayta ishlashni qandaydir muhim va shu bilan birga vaqti avtomatlashtirilgan
axborot tizimining bir qismi bo'lib u texnik, dasturiy tashkiliy (xodimlar) va
axborot qismlaridan iborat platformaga asoslanadi.
Yakuniy natijada foydalanuvchini-hisobchi , foydalanuvchi-bajaruvchi ham alohida
avtomatlashtirilgan axborot tizimini va har qanday majmuaga biriktirilgan
birikmasini qo'llash mumkin. Boshqaruv xodimi, qaror qabul qiluvchi shaxsning
maqsadlarini bajarilishini qo'llab quvvatlovchi ta’minlovchi va xizmat axborot
texnologiyalarining majmuasi avtomatlashtirilgan ish joylari (AIT) asosida tashkil
qilinadi. Avtomatlashtirilgan ish joylarining belgilanishi qaror qabul qilinuvchi
shaxsning (QQQ) oldiga qo’shilgan maqsadlariga erishishi uchun qarorlarini
shakllantirish va qabul qilinishni axborot jihatidan qo'llab -quvvatlashdan iborat
bo'ladi.
Hozirgi paytda boshqaruv sohasi xodimlarining (hisobchilar, bank kredit tizimi
mutaxassislari va hokazo) faoliyati rivojlangan texnologiyalardan foydalanishga
yo'naltirilgan. Boshqaruv vazifalarni tashkil qilish va amalga oshirish ham
boshqaruv texnologiyalarning o'zini, ham axborotlarni ishlab chiqishning texnik
vositalarini tubdan o'zgarishini talab qiladi. U borgan sari kiruvchi axborotlarni
avtomatik qayta ishlash tizimidan boshqaruv xodimlari tajribalarni jamlash eng
samarali iqtisodiy qarorlarni tahlil qilish , baholash va ishlab chiqarish vositasiga
aylanmoqda.
Avtomatlashtirilgan ish joiy (AIJ) - yakuniy foydalanuvchiga ma’lumotlarni ishlab
chiqarish va aniq muammoli sohada boshqaruv vazifalarini avtomatlashtirishni
ta’minlovchi axborot dasturiy va texnik resurslar majmui sifatida namoyen bo'ladi.
AIJ tashkil qilinishi shuni nazarda tutadiki, axborotlarni jamlash , saqlash va qayta
ishlash bo'yicha asosiy operatsiyalar hisoblash texnikasini zimmasiga yuklanadi,
iqtisodchi esa qo’lda bajariladigan operatsiyalar va boshqaruv qarorlarini
tayerlashda ijodiy yendashishni talab qiluvchi operatsiyalarning bir qismini
bajaradi.

AIJ asosiy oddiy vazifalaridan biri axborotli-ma’lumotnomali bazalarni to'ldirish,
qayta ishlash va saqlashdir. Ushbu vazifani yaxshi darajada bajarish uchun
foydalanuvchining ish qobiliyatiga va iqtisosligiga bog'liq. Boshqaruv jarayenlarni
amalga oshirish sharoitlarda AIJ tadbiq etishdan maqsad boshqaruv vazifalari
majmualashtirishni (integratsiyasini) kuchaytirishdan iborat.
Buxgalteriya hisobida avtomatlashtirilgan texnologiyalari
Buxgalteriya vazifalarni yechishni avtomatlashtirgan axborot texnologiyalari
asosida tashkil qilish deganda buxgalteriya hujjatlarni tuzish paytida birlamchi
ma’lumotlarni yozishdan boshlab yakuniy moliyaviy hisobotni tuzish bilan
yakunlovchi operatsiyalarning yigindisidir. Hozirgi bosqichda temir yo’l
transportida buxgalteriya vazifalarni axborot texnologiyasi asosida
markazlashtirilgan holda olib boriladi.
Axborot to'plamlarning har xil turlari hisob vazifalarni ishlab chiqarishga asos
bo'ladi. 1 chi turdagi birlamchi hujjatlarni yig'ish va ro'yxatga olish bosqich bilan
bog'liq. Chunki mahalliy kompyuterdan foydalanishda ularni mashina bilan
shakllantirish imkoniyati paydo bo'ladi va ushbu hujjatlarni yaratish jarayeni
avtomatlashtiriladi.
Ikkinchi turdagi axborot to'plamlari o'zgaruvchan axborotlarning fayllari ,
massivlar va shaxsiy kompyuter xotirasidagi shartli doimiy axborotlar bazasi.
Shartli-doimiy axborotlar fayllari loyihasini tadbiq etishda bir marta bazaga
kiritiladi , ko'p marta foydalaniladi va ularga muayyan ravishda kuzatishlar
kiritiladi. Bularga har xil ma’lumotnomalar, asosiy vositalar hisobi
bo'yicha varaqlar , xodimlarning shaxsiy varaqlari va h.k. Markazlashtirilgan ishlab
chiqarish sharoitlarida texnologik jarayenining barcha operatsiyalari hisobi
tomonidan uning ish joyidan bajarilayetgandan mazmuni bir o'z o'zgaradi. Barcha
operatsiyalarni bajarish jarayenida o'sha vaqtning o'zida monitorda ko'rsatib
beriladi
Foydalaniladigan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Kenneth C.Loudon, Jane P.Loudon. Management Information Systems. New
York, 2016.

2. S.S.Gulomov, B.A.Begalov. Informatika va axborot texnologiyalari
Internet saytlari:
1.kompy.info
2.azkurs.org
3.google.com

Buxgalteriyaning avtomatlashtirilgan ish joylarini tashkil qilish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish