Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tashkil qilinishi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	37.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tashkil qilinishi

Купить

Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tashkil qilinishi
REJA:
I. KIRISH
II. ASOSIY QISM:
1. Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tashkil qilinishi va dastlabki
faoliyati
2.Sovetlar tazyiqining kuchayib borishi va BXSRning tugatilish
III. XULOSA
IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI
1

I.Kirish
Mustaqillika erishganimizdan so ’ ng barcha sohalar qatori ilm - fan
madaniyat , san ’ at va tariximiz ham o ’ zining asl qiyofasini tikladi . Ko ’ p asrlik
tariximiz o ’ zining mazmun - mohiyatini haqqoniy aks eta boshladi . Milliy
madaniyatimiz ajralmas qismi hisoblangan urf – odat an ’ analarimiz va buyuk
ajdodlarimiz nomi oqlandi . O ’ zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti
I . A . Karimov ta ’ kidlaganidek “ O ’ tmishi buyuk xalqni yengib bo ’ lmas ekan , demak
biz xalqimizni haqqoniy tariximiz bilan qurollantirishimiz kerak ” degan fikri
ahamiyatlidir .1
O ’ zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh . Mirziyoyev tomonidan 2017- yil 17-
fevral kuni qabul qilingan “ Harakatlar Strategiyasi ” to ’ g ’ risidagi maxsus
farmonning to ’ rtinchi ustuvor yo ’ nalishida ham aynan ilm - fan , madaniyatni
rivojlantirishga oid maxsus boblar ajratilgan . Prezdentimiz Sh.Mirziyoyev
aytganlaridek “ Xalq tarixi unitilmaydi u urfodat, an’analarda xalqning kundalik
turmushida saqlanib qoladi” shunday ekan xalqimizning haqqoniy tarixini yoritish
muhimdir. 2
O’zbekiston davlatchiligi tarixida XX asr o’zining g’oyatda ziddiyatli
davrligi va kutilmagan voqealari, fojialari bilan alohida ajralib turadi. Ayniqsa,
Sovetlar davri voqealari bu davrning eng ziddiyatli va murakkab hodisalaridan
hisoblanadi.
1917-yil fevral inqilobi va undan keyin yuz bergan voqealar jahon tarixida
ham shu davrgacha also kuzatilmagan ulkan voqealiklardan biri bo’ldi. Insoniyat
tarixida dastlab bolsheviklar so’ngra ularning vorislari tomonidan butun boshli
davlatlar va xalqlar ustidan shu davrgacha kuzatilmagan ulkan miqyosda ijtimoiy
tajribalar o’tkazildi. Shu sababli bu davr voqealarini xolis nuqtayi nazar bilan
batafsil tahlil qilib chiqish nihoyatda dolzarb vazifaga aylandi. Biroq Sovet davlati
g’oyatda ulkanligi, jahonning ko’plab mamlakatlari va xalqlari tarixida chuqur iz
qoldirganligi tufayli uni ushbu kichik tadqiqotimizga to’laqonli yoritib bera
olmasligimiz aniq. Shu sababli Sovetlar davrining kichik bir bo’lagi bo’lgan 1917-
2

1924-yillardagi tarixiy jarayonlarni Buxoro amirligi va Buxoro Xalq Sovet
Respublikasi misolida ko’rib chiqdik.
Shu o’rinda Rossiya imperiyasing O’rta Osiyoda yuritgan mustamlakachilik
siyosati ham alohida masaladir XIX asr oxirlariga kelganda Rossiya Yevropadagi
eng yirik davlatlardan biri bo‘lib qoldi.
Sho'rolar o'zlarining qora niyatli maqsadlarini amalga oshirishda har doim
«baynalmilal burch» deb atalmish g'oya pardasiga yashirindilar-Buning uchun ular
o'zlarini mahalliy xalqni amir, beklar, boy va feodal zulmidan ozod bo'lishda
«yordam» beruvchilar qilib ko'rsatib, amalda «harbiy inqilobiy» harakatni
kuchaytirdilar.
Ular rus podshosi istibdodi bilan uyg'unlashgan mustabid amir zulmi,
mutaassiblik, xurofot, xilma-xil soliqlarning ko'pligidan azoblanayotgan xalqni
erkin va farovon turmushga olib chiqish, Vatanni iqtisodiy va madaniy taraqqiy
ettirish yo'lida bosh qotirdilar va demokratik islohotlar o'tkazish, mamlakatda
adolatli hayotni yo'lga qo'yishda xon hokimiyatiga muxolifatda bo'ldilar. Bu
muxolifat taraqqiyparvarlar, asosan, amirlikdagi yirik ulamo va amaldorlardan
iborat bo'ldi.
II.Asosiy qism
3

1.Buxoro Xalq Sovet Respublikasining
tashkil qilinishi va dastlabki faoliyati
1920-yil 14-sentabrda V.V.Kuybishev ishtiroki va tashki lotchiligida Buxoro
Kompartiya Markaziy Qo'mitasi, Butun Buxoro Inqilobiy Qo'mitasi va Xalq
Nozirlari Sho'rosining qo'shma majlisi bo ldi. Bu majlisda V.V.Kuybishev Buxoroʻ
Xalq Sho'ro Respublikasi hukumatining boshlig'iga o'zining ishonch yorlig'ini
topshirdi. U Sho'ro hukumati va Rossiya Kompartiya MQsi nomidan bayonot
berdi. Bayonot so nggida V.V.Kuybishev bunday degan edi: «Men RKP(b)
ʻ
Markaziy Qo'mitasi va Kominternning vakili sifatida o'zimga berilgan vakolatdan
butun ishni umumiy kommunistik. harakat ruhida va shu manfaatlar yo lida olib
ʻ
borishga qaratish uchun foydalanaman»!.
14 sentabrda bo'lgan qo'shma majlisda hokimiyatning Oliy organi Umum
Buxoro Inqilobiy qo'mitasi uzil-kesil shakllandi. Unga BKPning Abdulqodir
Muhiddinov boshliq 9 a'zosi kirdi. Shuningdek asosan Buxoro Kompartiyasining
a'zolari bo lgan 11 xalq noziridan iborat hukumat - Xalq Nozirlari Sho'rosi tuzildi.
ʻ
Buxoro hukumatiga rais etib F.Xo'jayev (1896-1937) saylandi.1
F.Xo'jayev 1896-yilda Buxoroda yirik savdogar oilasida tavallud topgan,
taniqli davlat va siyosat arbobi, xalq baxti-saodati uchun tolmas kurashchi. 1938
yilda Sho'ro tuzumi qatag'onining qurboni. 1913-yildan jadid harakatining faol
qatnashchisi, 1916-yildan «Yosh buxoroliklar» partiyasining tashkilotchisi, 1917
yildan bu partiya Markaziy Qo'mitasining a'zosi. 1920-yildan “Yosh buxoroliklar”
V.V.Kuybishev Buxoroda Sho'rolar va Kompartiyaning g'oyaviy ta'sirini
kuchaytirish maqsadida katta tashkilotchilik ishi olib boradi. Turkiston komissiyasi
va Turkiston Kompartiyasi MQsi shaxsan uning taklifi bilan Turkiston Sho'ro va
partiya tashkilotlarida ishlab “tajriba orttirgan Yusuf Aliyevni Buxoroga ishlashga
yubordi. U bu yerda “aksil inqilob” bilan kurashuvchi Favqulodda komissiyaga
4

1MLIMFA, 122-fond, 1-ro'yxat, 20-ish, 333-varaq.
boshliq etib tayinlandi. Butun Rossiya Markaziy Ijroiya Qo'mitasining
«Qizil Sharq» deb ataluvchi maxsus tayyorlangan tashviqot poezdi ham
Sho'rolarning
mustamlakachilik siyosatining «ijobiy» va «tarixiy ahamiyati»ni mahalliy
aholi o'rtasida keng tarqatdi. 1920-yil 6-oktabrda amirning yozgi saroyi Sitorai
Moxi Xossada nomigagina «xalq vakillari»ning birinchi Butun Buxoro qurultoyi
chaqirildi. Unda 1950 delegat ishtirok etdi. Qurultoy zo'ravonlik va harbiy
to'ntarish yo'li bilan o'rnatilgan Buxoro Xalq Sho'rolar Respublikasi (BXShR)ni va
uning tarkibini tasdiqladi. Qurultoy mazkur hukumatga ikkinchi Butun Buxoro
qurultoyi chaqirilguncha va unda respublika Konstitutsiyasi qabul qilinguncha o'z
vazifasini bajarish vakolatini beradi. Qurultoyda Buxoro Xalq Sho'ro Respublikasi
tashkil topganligi e'lon qilindi. Nomigagina tashviqot va targ'ibot nuqtai-nazaridan
«Buxoro Xalq Respublikasi» deb atalgan mazkur davlat apparati aslida tom
ma'nodagi sho'ro davlati andozalari asosida tashkil etilgan edi va amirlik hududida
sho'ro mustamlakachiligi tartib-qoidalarini o'rnatishga xizmat qilardi. Chunki
rasmiy jihatdan «Buxoro Xalq Respublikasi» deb atalgani bilan bu davlatning o'z
milliy armiyasi yo'q edi. Buxoro shahri va respublikaning boshqa yirik
shaharlarida joylashtirilgan qizil askar qismlari batamom Markaziy
qo'mondonlikka bo'ysunar, Buxoro Respublikasi rahbariyatining buyruqlariga
quloq solmas edi. Bundan tashqari Respublikaning ko pgina korxona vaʻ
idoralarida ish olib boruvchilarning aksariyati ovrupo millatlariga mansub
mutaxassislar edilar. Birgina misol: Buxoro Xalq Sho'ro partiyasi Turkiston
markaziy byurosining raisi. Buxoro amiriga qarshi amalga oshirilgan qo zg olon
ʻ ʻ
yetakchilaridan biri. U 1920-1924-yillarda Buxoro Xalq Sho'ro Respublikasi
Nozirlar kengashi raisi, bir vaqtning o'zida Tashqi ishlar komissari, harbiy
komissar, Turkiston fronti Inqilobiy Harbiy Kengashi raisi va Buxoro
Kompartiyasi Markaziy Qo'mitasi a'zosi. 1922-yildan RKP (b) Markaziy Qo'mitasi
5

O'rta Osiyo byurosi a'zosi. 1925-1938-yillarda O'zbekiston SSR Xalq Komissarlari
Sho'rosining raisi, ayni vaqtda O'zbekiston Kompartiyasi Markaziy Qo'mitasining
a'zosi. Respublikasi Moliya Nozirligi idorasida xizmat qilgan 42 xodimdan faqat 9
tasigina mahalliy millat vakillari bo lganlar xolos'. Buxoro Xalq Sho'roʻ
Respublikasi Tashqi ishlar Nozirligida 15 ta lavozimdan 8 tasi ovrupo millatlari
vakillari qo'lida edi: Ish boshqaruvchi Ye.K.Tompakov, huquqiy maslahatchi va
kotib I.K.Lavrov, umumiy bo'lim boshqaruvchisi F.I.Yanov, ish yurituvchi K.E.
Vedenyapina, Konselyariya bo'limi ish yurituvchisi M.M.Postnov, umumiy bo'lib
boshqaruvchisi I.Vedenyapin edi. Davlat apparatini milliylashtirmasdan va o'z
milliy armiyasiga ega bo'lmay turib mustaqil davlat siyosatini amalga oshirilishiga
ko'z tikish eng kamida nodonlikdan boshqa narsa emas, albatta. Ammo bundan
F.Xo'jayev boshchiligida shakllantirilgan Buxoro Respublikasi hukumati hech
narsa qilmadi, degan xulosa kelib chiqmaydi. U o'z imkoniyati doirasi darajasida
mustaqil ichki va tashqi siyosat olib borishga intildi. Rossiya Federatsiyasi,
Kavkaz orti Respublikasi, Afg'oniston va boshqa davlatlarda o z elchilik
ʻ
vakolatxonalarini ochdi va ular bilan savdo-iqtisodiy va madaniy aloqalarni olib
bordi. Buxoro hukumati mamlakat aholisi manfaatlarini himoya qilish borasida
ham bir qator tadbirlarni amalga oshirdi. Jumladan, Buxoro Xalq Sho'ro
Respublikasi Iqtisodiyot Nozirligi respublikada oziq-ovqat mahsulotlarining turli
yo'llar bilan talon-taroj bo'lishiga yo'l qo'ymaslik va uni chetga chiqib ketishining
oldini olish maqsadida 1921-yil 1-oktabrda 64 sonli maxsus qaror qabul qildi.
Unda Buxoro Respublikasidan chiqib ketayotgan har bir fuqaro o'zi bilan faqat
quyidagi miqdorda oziq ovqat mahsulotlarini olib chiqib ketishi mumkinligi
ko'rsatildi:
1. Non yoki quritilgan non
2. Quritilgan meva
3. Krupa
4. Yog'
5. Choy
6. Go'sht yoki go'sht mahsulotlari1
6

Biroq shu narsa diqqatga loyiqki, Rossiya Federatsiyasi Turkkomissiya va
Turkiston ASSR orqali Buxoro bilan amalga oshiradigan har bir shartnomasi,
bitimi va aloqalarida mut tasil sur'atda uzoq kelajakka mo'ljallangan ulug' saltanat
mustamlakachiligi manfaatlarini birinchi o'ringa qo'ydi. 1920-yil 3 noyabrda
Turkkomissiya va Buxoro Respublikasining favqulodda vakillari «Harbiy siyosiy
bitim» va «Buxorodagi sobiq rus ko'chma xo'jaliklari haqida muvaqqat
shartnoma»ni imzolagan edilar.2 Bu Rossiya bilan Buxoro Respublikasi o'rtasida
1921-yil martida tuzilgan «Ittifoq shartnomasi» va «Iqtisodiy bitim» uchun asos
bo'ldi. Mazkur shartnoma, bitim g'oya bo'yicha har ikkala Respublikaning
manfaatlariga xizmat qilishi va foyda keltirishi kerak edi. Amalda esa bunday
bo'lmadi. 3Buxoro Respublikasi
1O'zR MDA, R-59-fond, 1-ro'yxat, 162-ish, 20-varaq.
2 O'sha manba, 1616-fond, 1-ro'yxat, 27-ish, 12-varaqning orqasi.
3O'zR MDA, 59-fond, I-ro'yxat, 181-ish, 2-varaq va orqasi.
Xalq Komissarlari Sho'rosi raisi F.Xo'jayev bir yarim yillik munosabatlarning
yakuniy natijalarini tahlil qilib boshqacha xulosa chiqargan edi. U 1922 yil 5
aprelda Rossiya Federatsiyasi Ichki ishlar Xalq Komissari o'rinbosari L.Karaxonga
yo'llagan axborot xatida Rossiya bilan Buxoro o'rtasidagi o'zaro iqtisodiy
munosabatlarning tenglik asosida bo lmayotganligiga urg'u bergan edi. Chunkiʻ
ikki respublika o'rtasida tuzilgan iqtisodiy bitimga asosan tashqi savdoning barcha
mahsulotlari belgilangan eksport-import rejasiga ko'ra avval Rossiyaga yuborilar,
rejadan tashqari mollar Rossiya savdo idoralari orqali xalqaro bozorlarda
realizasiya qilinar edi. F.Xo'jayev: «Ya'ni hammasi Rossiya tashqi savdo tashkiloti
orqali, boshqa hech qanaqa yo'l yo'q»1, deb o'z noroziligini izhor qilgan
7

edi.Buxoroda amalga oshirilgan va dekretlar bilan mustahkamlangan bir qator
tadbirlar (yer, mulk, soliqlar to'g'risidagi, hukumat tarkibini o'zgartirish haqidagi
va boshqa) Turkkomissiya va RKP (b) MQ ning O'rta Osiyo Byurosi
tashkilotchiligida mahalliy shart-sharoit bilan hisoblashmagan holda ro'yobga
chiqariladi. Buxoro Xalq Sho'ro Respublikasi Tashqi Ishlar Noziri F.Xo'jayev va
RSFSR ning Buxorodagi konsuli K.X.Yurenev bilan 1921-yil 20 noyabrda
imzolangan qaror-kelishuvga binoan Buxoro Respublikasi hududida Sho'rolik
tartib-qoidalarini o'rnatish davomida nogiron bo'lganlarni, bu hududda
joylashtirilgan va istiqomat qilayotgan barcha qizil askarlarni Buxoro Xalq Sho'ro
Respublikasi o'z ta'minotiga oladigan bo'ldi. Qizil askarlarning joylardagi
bezoriliklari va axloqsiz qilmishlari to'g'risida bu yerda gapirmasa ham bo ladi. Buʻ
adolatsizliklarning hammasi birga qo'shilib xalq ommasining noroziliklari va qahr-
g'azabiga sabab bo'ldi. 1921-yil 18 sentabrda Buxoro shahrida Sho'rolarning II
Umum Buxoro Qurultoyi o'z ishini boshladi. Qurultoy ishining 23 sentabr kunida
Buxoro Xalq Sho'ro Respublikasining Konstitutsiyasi qabul qilindi. Mazkur
Konstitutsiyaga RSFSR ning 1921-yilgi Konstitutsiyasi asos bo'ldi. Buxoro Xalq
Sho'ro Respublikasi Konstitutsiyasi kirish, besh bo'lim: umumiy holat, Sho'ro
hokimiyati Konstitutsiyasi, saylash huquqi, byudjet huquqi, davlat gerbi va
bayrog'i, jami 17 bo'lim va 79 bobni o'z ichiga olgan. Mazkur Konstitutsiya
Buxoro Xalq Sho'ro Respublikasini qonun kuchi bilan mustahkamlaydi, fuqarolar
tengligi e'tirof etilib, hurriyat e'lon qilindi. Umum Buxoro Sho'rolarining II
qurultoyi milliy masalani ham muhokama qildi. Respublika hududida yashab
kelayotgan o zbeklar, tojiklar, turkmanlar va boshqa millat vakillarining
ʻ
milliy ahilligi, birligi va hamkorligini mustahkamlash muhim ahamiyat kasb
etishiga alohida e'tibor berdi.
Ana shu maqsadda qurultoy turkman xalqining Sho'rolar Markaziy Ijroiya
Qo'mitasi, Xalq Nozirlari Sho'rosi huzuridagi Mustaqil bo'limlar huquqiga ega
bo'lgan vakolatxonasini respublika nozirliklarida tashkil etish, shuning singari
viloyat sho'rolari va ularning Chorjo'y hamda Karkidagi Ijroiya Qo'mitalari
huzurida ham turkman vakillarini ishtirok etishi to'g'risida qaror qabul qildi.
8

Turkman xalqining mazkur qo'mitalarga kirgan vakillari hal qiluvchi ovozga ega
ekanliklari ko'rsatildi. Sho'rolarning II qurultoyi 85 a'zodan iborat Butun Buxoro
Sho'rolari Markaziy Ijroiya Qo'mitasini sayladi. Ularning deyarlik hammasi
Kompartiya a'zosi edilar. Albatta Moskvaning ulug' davlatchilik va
mustamlakachilik siyosatining natijasi o'laroq yuqoridan turib zo'rlik bilan amalga
oshirilgan bunday tadbirlar Buxoro Respublikasi rahbarlarining g'ashini
keltirayotgan edi. Respublikaning F.Xo'jayev, A.Muhitdinov, M.Mansurov,
A.Fitrat, Sattorxo jayev, M.Saidjonov, M.Aminov, Otaxo'jayev va boshqaʻ
rahbarlari bosiqlik bilan o'rtacha mo'tadil yo'l tutib Buxoroning mustaqil bo lib
ʻ
chiqishini yoqlaydilar. Jumladan, Buxoro Inqilobiy Qo'mitasining raisi
A.Muxiddinov 1921-yil yozida joylarga tarqatilgan ko'rsatmada bunday deb
yozgan edi: «Din, vatan va millat uchun ishda bir bo'laylik... Milliy mustaqillikni
talab qilamiz...». Buxoro Respublikasi hukumatining bu qonuniy talablari Sho'rolar
va bolsheviklarning jazavasini qo'zgatdi
1RSXIDSh, 558-fond, 1-ro'yxat, 2280-ish, 1-varaq. 2 O'zRMDA, 1616-fond, 1-ro'yxat, 59-ish, 12-varaq.
2.Sovetlar tazyiqining kuchayib borishi va
BXSRning tugatilish
RKP (b) Markaziy Qo'mitasining milliy respublikalar va
viloyatlarning mas'ul xodimlari bilan birgalikda o'tkazgan
kengashida (1923-yil, iyun) Buxoro Respublikasi va
Kompartiyasi «yot unsurlar va aksil inqilobiy» kuchlar bilan
«to'lib-toshgan»liqda ayblandi. Natijada Moskvaning tazyiqi
bilan hukumat tarkibida va Kompartiyada “tozalash” o'tkazildi.
Buxoro Respublikasi hukumati hay'ati. o zgartirildi. Hukumatda
ʻ
9

Turkistondan yuborilgan emissarlarning ta'siri borgan sari
kuchayib bordi. Sho'rolarning Buxoroda yurg'izgan bunday
mustamlakachilik va shovinistik siyosati umumxalq
noroziligining kuchayishiga sabab bo'ldi. O'z vaqtida Munavvar
Qori Abdurashidxonov bu to'g'rida quyidagilarni yozgan edi:
«Bu norozilik tobora avj oladi. Bir muncha vaqt o'tgach,
Buxoroga Turkkomissiya a'zosi Safarov keladi... Safarov
mendan buxoroliklar inqilobga qanday munosabatda ekanliklari
va Sharqiy buxoroliklar nima uchun amirni qo'llab
quvvatlayotganliklari sabablarini ham so'radi. Men hech nimani
yashirmay, buxoroliklar mustaqillikka intilayotganliklarini va
ular hozirgi ahvoldan norozi ekanliklari, shuning uchun ular:
«Bu inqilobmi yoki bosib olishmi?», degan savolni o'rtaga
tashlayotganliklarini aytdim... Shundan so'ng Safarov revkom
majlisini chaqirib, hukumat vakillarini qattiq haqorat qiladi.
Safarov jo'nab ketganidan so'ng Buxoro hukumati vakillari
o zaro yig'ilish o'tkazib, Moskvaga xat yozadilar. Unda agar ʻ
Safarov o'z munosabatini o zgartirmasa, bizlar hammamiz
ʻ
ishlashdan bosh tortamiz, deb ogohlantiriladi». Umumxalq
noroziligi Buxoro Kompartiyasi va hukumati rahbarlari
faoliyatiga ham ta'sir etdi va ular ikki guruhga bo'linib ketdilar.
Birinchi guruh o'z umidini va taqdirini Rossiya va qizil askarlar
bilan bog'lovchi Buxoro Sho'ro hukumati edi. Ikkinchi guruh esa
10

Sho'rolar va Kompartiyaga qarshi ozodlik va milliy
mustaqillikni yoqlagan edi. Bu guruh a'zolari o'z umidlari va
diqqat-e'tiborlarini milliy istiqlol harakatiga qaratdilar. Bu
guruhga Muhiddin Maxsum Xo'jayev boshchiligidagi “so'l
kommunistlar” ham yaqin edilar.1 Ular 1921-yil avgustda
Buxoro hukumatini ag'darishga urinib ham ko'radilar. Lekin bu
harakat muvaffaqiyat qozonmasdan tor-mor qilindi. Milliy
istiqlolchilar tomoniga o'tgan hukumat a'zolari orasida Buxoro
Markaziy Ijroiya Qo'mitasi raisi Usmonxo'ja Po'latxo'jayev,
harbiy nozir Abdulhay Oripov, uning o'rinbosari Tal'atzoda
(Turk ofitseri), Ichki ishlar nozirining o'rinbosari Mulla Bobo,
Buxoro militsiyasining boshlig'i Ali Rizo (Turk polkovnigi) va
boshqalar bor edi. Ular milliy istiqlol kuchlari bilan yashirincha
zimdan aloqa o'rnatdilar, ularni har tomonlama qo'llab-
quvvatlab yordam berdilar.2 Bu xususda Buxoro hukumatida
Mehnat kengashi raisi o'rinbosari lavozimida ishlagan Abdurauf
Fitratning Sho'ro organlari so'roqlariga bergan quyidagi
javoblari g'oyatda e'tiborlidir: «Bizning tashkilotimiz
bosmachilik harakatiga katta ahamiyat bergan va unga Sovet
hukumatiga qarshi faol kurashda vosita sifatida ko'pdan-ko'p
umid bog'lagan edi. Biz bosmachilikni bo'lg'usi burjua millatchi
davlati milliy armiyasining tug'ilishi deb hisoblaganmiz.
Shuning uchun ham Muinjon Aminov, Ota Xo jayev, Usmon ʻ
11

Xo'jayevlarning faol ishtirokida Fayzulla Xo'jayev bosmachilik
harakatiga bevosita rahbarlik qilish bilan shug'ullangan.3
1O'qituvchi, 1994, 104-bet.
2Turon tarixi. To'plam. -T.: 1992, 20-bet.
3Rajabova R.E. va boshqalar. O'zbekiston tarixi (1917-1993-yillar). -T.:
Quloq-millatchilik shiorlari ostida tashkil qilingan bosmachilik
harakatini biz RSFSR hukumati oldidagi Sovet hokimiyati
prinsiplariga qarshi qaratilgan xalq harakati deb bilganmiz.Bu
yo'nalishdagi «milliy ittihod»ning rejali va uyushgan faoliyati
shunga olib keldiki, 1920-1924-yillar davrida Mulla Qahhor,
Jo'ra Amin, Murod Meshkop, Mitan Polvon va boshqa yirik
qo'rboshilar rahbarligidagi
bosmachilik harakati butun Zarafshon vodiysini qoplagan edi.
Farg'ona vodiysida ham ahvol shunday edi. Bir vaqtning o'zida
bosmachilik harakatini avj oldirib xorijiy davlatlar bilan aloqa
o'rnatish ishini ham jonlantirib yuborganmiz. 1922-yili
tashkilotimiz a'zosi Qosim Qori Eron hukumati bilan aloqa
o'rnatish uchun Eronga xizmat safariga yuborildi. U Eron shohi
tomonidan qabul qilingan va bizni Sovet hokimiyatiga qarshi
kurashimizda o'z tomonidan bizga yordam berish va'dasini oldi.
12

Shu joyda, Eronda Qosim Qori ingliz hukumati vakillari bilan
ham aloqa o'rnatdi. Huddi shu davrda biz Turkiya hukumati
bilan bevosita aloqa o'rnatdik, shu maqsadda Turkiyaga
vakillarimiz, tashkilot a'zolari Muhammad Nazariy va Ismoil
Sadriy borishdi. Yusufzoda va Xoshim Shaav orqali Afg'oniston
hukumati doiralari bilan aloqa o'rnatdik».
Biroq Markaziy Sho'ro hukumati va Kompartiya Markaziy
Qo'mitasi O'rta Osiyoni Rossiyaning mustamlakasiga
aylantirishdan iborat o'z rejasini og'ishmay amalga oshirib bordi.
Bu davrga kelib Xorazm va Buxoroda amalga oshirilgan
qo'lbola «xalq inqiloblari» tashkil qilindi. Sho'ro hukumati bu
bilan o'z oldiga qo'ygan «minimum dastur»ni amalga oshirdi.
Endi bolshevoylar hukumati oldida «maksimum dastur» turar
edi. U ham bo'lsa endi O'rta Osiyodagi respublikalarning
mustaqil harakat qilishlariga izn bermaslik, ularning siyosiy,
iqtisodiy va ma'naviy taraqqiyot jilovlarini markaz ixtiyoriga
batamom bo'ysundirish, shu asosda ularni kelajakda milliy
respublikalarga bo lib yuborish uchun zamin tayyorlash vaʻ
kelajakda turkiyzamin xalqlarning yagona Turkiston davlati
bo'lib birlashishiga abadul-abad zarba berish edi. Bu xususda
RKP(b) MQ siyosiy byurosining 1922-yil 1-fevralda qabul
qilingan «Buxoro masalasiga doir» qarori xarakterlidir. Bu qaror
G.V.Chicherin, V.V.Kuybishev va F.Xo'jayevlar ishtirokida
13

shaxsan. I.Stalin rahbarligida tayyorlangan edi. Ana shu qaror
asosida Xorazm va Buxoro Kompartiyasi vakillari RKP (b)
Markaziy Qo'mitasining Turkiston byurosiga a'zo qilinib,
Turkiston byurosi RKP (b) MQ ning O'rta Osiyo byurosiga
aylantirildi. Bu bilan O'rta Osiyoning siyosiy jihatdan qaramligi
batamom Moskva qo'liga o'tib ketdi.1923-yil mart oyida
Turkiston, Xorazm va Buxoro respublikalari «O'rta Osiyo
Iqtisodiy Kengashi»ga birlashtirilgach, O rta Osiyoʻ
respublikalari endi iqtisodiy jihatdan ham Moskvaga, markazga
batamom qaram bo'lib qoldilar. Chunki Moskva mazkur tadbir
bilan O'rta Osiyodagi har uchala respublikani iqtisodiy jihatdan
birlashtirib, ularni yagona Rossiya pul, soliq tizimi, yagona
iqtisodiy strukturaga kiritish orqali ularning amaldagi
mustaqilligiga hal qiluvchi zarba bergan edi. O'rta Osiyo
respublikalari jilovini o'z qo'liga mustahkam tutib olgan Moskva
hukumati endi hamma masalani o'z bilganicha amalga oshira
boshladi. RKP (b) MQ Siyosiy Byurosi 1923 yil 12-iyunda
qabul qilgan «Buxoro masalasiga doir» qarorida Buxoro
hukumati a'zolari «Markaz talablari» darajasida emasligini
ta'kidlab, uni «demokratlashtirish» talabini qo'yadi.1
Markazning bu talabi 1923-yil 23-iyunda bo'lib o'tgan Buxoro
Kompartiyasi MQning Plenumi qarorlarida o'z aksini topdi.
Unda Moskva nomidan qatnashgan Ya.E.Rudzutak Buxoro
14

Respublikasi hu dudida faoliyat ko'rsatayotgan bir qator
mahalliy Inqilobiy Sho'ro Ijroiya Qo'mitalari rahbarlarining
xatti-harakatlari Mar kaz talabini qondirmayotganligi, ular
«millatchilik» bilan shug'ul lanayotganliklarini tanqid qildi.
Ko'p o'tmasdan Sho'ro apparatlarini «yot unsurlar» va
«millatchilar»dan tozalash bahonasida eski Buxoro, Chorjo'y,
Sherobod, Qarshi, Shahrisabz, Karmana, Boysun, Nurota,
G'uzor Ijroiya qo'mitalarining raislari o'z vazifalaridan
chetlashtirildi, ularning o'rniga Moskvaga yoqadigan kadrlar
qo'yildi. Bunday «tozalash» ishlari Buxoro Xalq Sho'ro
Respublikasi va Buxoro Kompartiya MQ apparatlarida ham
amalga oshirildi. Sho'ro hukumati Otaulla Xo'jayevni Buxoro
Xalq Nozirlari Kengashi raisi o'rinbosari va Abdurauf Fitratni
Buxoro Mehnat Kengashi raisining o'rinbosari lavozimlaridan
olib tashlaydi. «Yot unsurlar» va «burjua millatchilari»ga qarshi
muvaffaqiyatli kurashmoq uchun Sho'ro va partiya tashkilotlari
«ishonchli» kadrlar bilan mustahkamlandi. RKP (b) MQ O'rta
Osiyo byurosi a'zolaridan tojik kommunisti, keyinchalik Buxoro
Kompartiyasi Markaziy Qo'mitasining kotibi etib tayinlangan
A.Rahimboev va turkman kommunisti Q.S.Otaboyev Buxoroga
chaqirilgan edilar.2 Buxoro Markaziy Ijroiya Qo'mitasining
«Buxoro Xalq Sho'ro Respublikasi hukumati tarkibini
o'zgartirish to'g'risida»gi 1923-yil 24-iyun qarori bilan
15

Q.S.Otaboyev Respublika Xalq Nozirlari Sho'rosi raisining
birinchi o'rinbosari etib tayinlanadi. Sinfiylik va partiyaviylik
prinsipi asosida davlat va Kompartiya tashkilotlarini yot
unsurlardan tozalash, kadrlar tayyorlash va ularni joy-joyiga
qo'yishda Markaz ko rsatmalariga amal qilish jarayonigaʻ
qonuniy tus berishda 1923-yil 11-oktabrdan 17-oktabrgacha
Buxoroda o'z ishini olib borgan IV Butun Buxoro Sho'ro
Qurultoyi o'ziga xos o'rin tutadi. Unda jami 389 delegat
qatnashdi, shundan 237 kishi o'zbeklar, 81 kishi tojiklar, 22
kishi turkmanlar va 19 kishi qirg'izlarning vakillari edilar.
Qurultoy Xalq Nozirlar Sho'rosi eski tarkibining xususiy
savdoni qo'llash bobida yuritgan siyosatini qoraladi va noto'g'ri
siyosat deb topdi. Bundan buyon faqat kooperativ va davlat
savdosini kredit bilan ta'minlashga intilish kerakligi qayd etildi.
IV Qurultoy Buxoro xalq sho'ro Respublikasi Konstitutsiyasiga
qo'shimcha va o zgarishlar kiritdi. Unga muvofiq barcha
ʻ
mulkdorlar, katta savdogarlar va sobiq amaldorlarning hammasi
faol va passiv saylov huquqidan mahrum qilindilar.Qurultoyda
52 kishidan iborat Butun Buxoro Markaziy Ijroiya
Qo'mitasining yangi tarkibi saylandi. Markaziy Sho'ro hukumati
va Kompartiya MQ muttasil o'tkazib kelgan og'ir
mustamlakachilik va shovinistik siyosatga qaramasdan
F.Xo'jayev hukumati Buxoro respublikasi manfaatlarini ko zlab
ʻ
16

xalq xo jaligi, savdo, madaniy-ma'rifiy sohalarni rivojlantirishgaʻ
mumkin qadar e'tibor berdi. Buxoro xalq sho'ro Respublikasi
mehnat va mudofaa sovetining 1923-yil 4-yanvar qarori bilan
muhtoj dehqonlarga yordam fondiga 140 ming pud urug'lik
chigit va 123,5 ming pud urug'lik don berdi. Bundan tashqari
dehqonlarga 1344 bosh ish hayvoni va 3800 ta har xil
dehqonchilik asboblari berildi1. Respublika hukumati Sho'ro
tartib-qoidalari va mafkura talablariga javob beradigan maorif
tarmoqlarini rivojlantirishga e'tibor berdi. Bu sohaga agar 1921-
yilda davlat byudjetidan 3 foiz mablag' ajratilgan bo'lsa, 1924-
yilda esa 24 foizdan ko'proq mablag' ajratildi. Natijada Xalq
maorifi tarmoqlari kengaydi. 1924 yilga kelib Respublikada 68
ta umumta'lim maktabi, 2 ta muallimlar tayyorlash instituti,
pedagogika kurslari, 3 ta musiqa o'quv yurti, 3 ta hunar maktabi,
13 ta internat, 13 ta kutubxona, muzey, teatr faoliyat ko'rsatdi.
Umumta'lim maktablarida 5600 o'quvchi o'qidi. Muallimlar
tayyorlaydigan institutda 120 student, pedagogik kurs larda 400
tinglovchi shug'ullandi.2 F.Xo'jayev hukumati rivoj topgan
mamlakatlarning o'quv dargohlarida Respublika yoshlarining
bilim va ta'lim olishlariga ham
alohida e'tibor berdi. 1924-yil 1-aprelga qadar Buxoro
O'zbekiston SSR tarixi. III jild. /Bosh muharrir I.M.Mo'minov/. - T.: Fan,1971, 331-bet.
2O'zbekiston SSR tarixi. Sh jild. -T.: Fan, 1971, 328-331-bet .
17

Xalq Sho'ro Respublikasidan Moskva, Peterburg, Olmoniya,
Turkiya, Toshkent va boshqa xorijiy mamlakatlarga 288 nafar
yoshlar' o'qishga yuborilgan edi. Ularning o'qishi va ta'lim
olishiga shaxsan F.Xo'jayev alohida e'tibor berdi. Ammo
F.Xo jayev boshliq Buxoro hukumati o'z vaqtida bolsheviklar vaʻ
Sho'ro hukumatining Buxoro Respublikasi va xalqiga
ko'rsatayotgan «beg'araz yordamlari» mohiyatiga yetarli
darajada baho beraolmagan
va katta xatoliklarga yo'l qo'ygan. Jumladan, 1922-yil iyulda
Rossiya hukumatining Buxoroga to'qimachilik va qog'oz
fabrikalari, ko'n va sovun pishirish zavodlari uchun uskunalarni
Zarayskdagi «Krasniy Vostok» fabrikasidan bepul
yuborilganligini qayd etish mumkin?. Rossiya nega bekordan
bekorga shuncha asbob-uskunalarni Buxoroga tekinga beradi?
Bundan tashqari o'zaro kelishuv orqali (1921-yil 17-noyabr va
1922 yil 15-yanvar) Rossiyaning Buxoroga bergan 50 milliard
so'm qarzi ham bekorga berilmagan edi. Ana shu yo'llar bilan
Sho'ro Rossiyasi o'lkaning boyliklarini bosqichma-bosqich
o'zlashtirishni amalga oshira bordi. Masalan, Buxorodan
Rossiyaga yetkazib beriladigan paxta miqdori 1924-yildayoq
1923-yilga nisbatan ikki barobar ortdi va 885 ming pudga
yetdi.1 Buxorodan Rossiyaga tashib olib ketilgan qorako'l
18

miqdori 1921-yilga nisbatan 1924-yilga kelib o'n barobar ortdi
va 1 million donani tashkil etdi. Bolsheviklar va Sho'rolarga
haddan tashqari ishongan va e'tiqod qo'ygan Buxoro
Respublikasi hukumati O'rta Osiyo xalqlariga yot va
ma'naviyatimizdan yiroq g'oya va qarashlarni ham xalqimiz
hayotiga olib kira boshladi. «Xalqlar dohiysi» V.I.Leninning
vafoti munosabati bilan Butun Buxoro MIQ Hay'atining 1924-
yil 27-yanvarda Parsa-Xo ja raisligida o'tgan majlisida Rahmatʻ
Rafiq ma'ruzasi asosida «xalqlar dohiysi» V.I.Lenin nomini
abadiylashtirish» to'g'risidagi qarori bunga yorqin misol bo'la
oladi. 2Qarorga asosan:
1.Buxoro shahridagi «Istiqlol» maydonini Lenin nomi bilan
atash va u yerda Leninga haykal o'rnatish;
2. Chorjo'y shahrining nomini o'zgartirib, uni «Leninsk» deb
atash;
3. 1-piyoda Polkiga Lenin nomini berish;
4. Sho'ro va partiya maktablarini Lenin nomi bilan atash;
1 O ' sha manba , 328- bet .. 2 История Бухары с древнейших времен до наших дней. - 225- betlar .
2"O'zbekiston SSR tarixi. 3-jild. -T.: Fan, 1971, 329-bet.
5. Yosh pionerlar tashkilotini Lenin nomiga qo yish;
ʻ
6. Hatto aravakash va meshkoblar Ittifoqini ham Lenin nomi
bilan yuritish 1kerakligi ko'rsatildi. Sho'ro Rossiya mus
19

tamlakachiligi va shovinistik rejalarini amalga oshirishda Sho'ro
larning V butun Buxoro qurultoyi navbatdagi bosqich bo ldi. ʻ
1924 yil 18-20-sentabrda o'z ishini olib borgan Qurultoyda
Buxoro xalq sho'ro respublikasining 4-yillik yakunlari
muhokama qilindi. 19-sentabrdagi majlisda buxoro xalq sho'ro
respublikasini bundan so'ng «Sotsialistik Respublika» deb
atashga qaror berildi. Albatta bu qaror o'lkaning mavjud
kundalik ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy shart-sharoitlarini hisobga
olmasdan sun'iy ravishda Rossiyada hukm surayotgan siyosiy
tuzum bilan uyg'unlashtirishdan iborat ekspansionistik maqsadni
ko'zda tutar edi. Amalda esa Buxoro respublikasining ijtimoiy-
siyosiy hayotida uni «Sotsialistik Respublika» deb ataydigan
darajada katta o'zgarish bo'lmagan edi. Buxoro xalqi sho'ro
rossiyasi mustamlakachiligi va bosqinchiligiga qarshi kurashni
hali to'xtatmasdan shiddat bilan davom ettirmoqda edi. Sho'rolar
va kompartiya markaziy qo'mitasi o'zining bosqinchilik va
shovinistik maqsadlaridan kelib chiqqan holda Buxoro res
publikasida obyektiv nuqtayi-nazardan ehtiyoj va zarurat
bo'lmasa da salkam 4 yilda butun Buxoro sho'rolarining 5 ta
qurultoyini chaqirdi.2 Ularda ko'rilgan, muhokama qilingan
masalalar va qabul qilingan qarorlar asosan bitta maqsadga
Buxoro respublikasini tezroq rossiya mustamlakasiga
aylantirishdan iborat bosh maqsadga xizmat qilishga qaratildi.
20

Shu boisdan ham V butun Buxoro sho'rolarining qurultoyi
Buxoro Respublikasining «sotsialistik» taraqqiyot yo'liga o'tishi
O'rta Osiyo respublikalarida milliy davlat chegaralanishi
o'tkazilishi bilan bir vaqtga to'g'ri kelib qoldi», qabilida xulosa
chiqardi. Aslida esa milliy-davlat chegaralanishini o'tkazish
masalasi bolsheviklar dohiysi V.I.Leninning pirovard bosh
maqsadining asl o'zagini tashkil etuvchi tub muddao edi. 1924-
yil 18-noyabrda bo'lib o'tgan Buxoro sho'ro sotsialistik
respublikasi markaziy ijroiya qo'mitasining 5-chaqiriq 2-
sessiyasi O'zbekistonb sho'ro sotsialistik respublikasi Vaqtli
Inqilobiy Qo'mitasini tashkil etish to'g'risida qaror qabul qildi.
3Unda Buxoro respublikasi 5-sho'ro qurultoyining O'rta Osiyo
sho'ro respublikalarida milliy-davlati.
1O'zR MDA, R-48 s-fond, 2 s-ro'yxat, 12 s-ish, 179-varaq
Istoriya Buxari s drevneyshix vremen do nashix dney. -T.: 21976, 214-bet. 3 O'zRMDA, 1616-fond,
1-ro'yxat, 137-ish, 63-64 varaqlar;
2-ro'yxat, 11-ish, 24-varaq 3.O'zbekiston SSR tarixi. 3-jild. -T.: Fan, 1971, 328-bet.
chegaralanishini o'tkazish va milliy davlat tashkil etish
to'g'risidagi qarorini bevosita hayotga tadbiq etish lozimligi
qayd etildi. Ushbu vazifani bevosita amalga oshirish ishlari bilan
shug'ullanish uchun Buxoro MIQning 2-sessiyasi 5-Qurultoy
qarorlari asosida Xorazm va Turkiston Respublikalari MIQ
roziligi bilan O'zbekiston sho'ro sotsialistik respublikasi
21

muvaqqat inqilobiy qo'mitasi tarkibini tasdiqladi. Uning
tarkibiga: Fayzulla Xo'jayev (Rais) va a'zolar etib: Islomov,
Porsa-Xo ja, Rahimboyev, Sulton Qoriyev, Rizayev, Goldberg, ʻ
Ivanov, Xidiraliyev, Manjara, Saidjonov. Po'latov, Lukyanov va
G'oziyev kirgan edi. Xullas, Rossiya sho'rolar hukumati O'rta
Osiyo respublikalarini Rossiyaning mustamlaka o'lkasiga
aylantirishdan iborat bosh maqsad sari ishonchli qadamlar
tashlab bordi. Bu muammoni hal qilish yo'lidagi bosh va asosiy
to'siq o'lkadagi istiqlolchi kuchlar qarshiligini uzil kesil bostirish
lozim edi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, Buxoro Xalq respublikasining
demokratik islohotlar tomon bosib o‘tgan yo‘li o‘sha davr
uchun ham, bugungi kun nuqtai nazaridan olib qaralganda
ham, mashaqqatli va ulug‘ yo‘l bo‘ldi. Buxoro
respublikasi atigi 4-5 yil ichida dunyoviy islohotlar joriy
qilinayotgan demokratik davlatga aylana boshladi.
Afsuski, bu jarayonlar mustabid sovet tuzumi tomonidan
sun’iy ravishda to‘xtatib qo‘yildi va nisbatan mustaqil
bo‘lgan bu davlatlarning mavjudligiga ham barham
berildi.
22

Buxoro va Xorazm respublikalarining tugatilishi bilan
kamida uch ming yillik tarixga ega bo‘lgan o‘zbek
xalqining milliy davlatchilik xalqasi deyarli uzib
tashlandi. O‘zbekiston SSR tuzilsa ham (1925 yil fevral)
oradan ko‘p o‘tmay u SSSR tarkibiga kiritildi. O‘zSSR
amalda hech qanday mustaqil siyosiy huquqlarga ega
bo‘lmay, balki yangi shakldagi mustabid sovet rejimining
bir qismi bo‘lganligi uchun ham mustaqil davlat
vazifasini o‘tay olmadi.
1920-yiIning 23-sentabrida Buxoro Sovetlarining
Quruitoyi uning birinchi Konstitutsiyasini qabul
qildi.Konstitutsiya RSFSRning 1918-yildagi
Konstitutsiyasiga asoslandi. Konstitutsiyada
Umumbuxoro xalq deputatiari syezdi oliy hokimiyat
organi hisoblanib, 2 ming kishidan bir deputat miqdorida
saylangan. Uning sessiyalari doimiy organ bo'lgan. Butun
Buxoro Xalq Sovet Respublikasining hukumati Xalq
Noziiiari Soveli ustidan nazorat organi hisoblanib, uning
muhim qarorlarini tasdiqlagan. 1920-yilning 14-
sentabrida Birinchi Xalq Nozirlar Kengashi 9 ta a'zo (xalq
komissarlari) tarkibida tuzilgan bo'lib, u Umumbuxoro
23

Ijroiya Komiteti tomonidan rais, uning ikki o'rinbosari
hamda xalq nozirlari: adliya, ichki ishlar, harbiy ishlar,
maorif, sog'liqni saqlash, mehnat va ijtimoiy ta'minot,
savdo va sanoat, soliq, qishloq xo'jaligi hamda davlat
nazorati xalq nozirlari tarkibida tuzilgan.
(Konstitutsiyaning 31, 38-,39-moddalari). Keyinchalik
qishloq xo'jaligi, moliya va iqtisod xalq nozirliklarini
birlashtirib Xalq Xo'jaligi Oliy Kengashi tashkil qilindi.
Rais, uning o'rinbosari, uchta bo'lim: 1) Markaziy Moliya
boshqarmasi; 2) Markaziy yer-suv boshqarmasi; 3) Savdo
va sanoat boshqarmasi tarkibida tuzildi. Ushbu tashkilot
Xalq Nozirlar Kengashi, Buxoro Iqtisodiy Kengashi
nomlari bilan qayta nomlangan. BXSR viloyat, tuman,
kent Sovetlari va ularning ijroiya komitetlari tashkil
qilinib, mahalliy boshqaruvni amalga oshirgan.
Buxorodagi yangi tuzum va uning ijobiy chora-
tadbirlarini aholi ma’qullab kutib oldi. Biroq yangi
hokimiyat tomonidan mulkdorlar tabaqasiga nisbatan
ko‘rilgan qattiq choralar, ularga tegishli butun mol-
mulkning musodara qilinishi, saroy a’yonlari va amir
amaldorlarining yoppasiga hibsga olinishi va otib
24

tashlanishi amir xazinasining Moskvaga olib ketilishi,
majburiy oziq-ovqat razvyorstkasi va uning qattiqqo‘llik
bilan amalga oshirilishi, islom dini va ulamolariga
nisbatan dushmanlik siyosati, respublika hududida turgan
qizil armiya ta’minotining aholi zimmasiga yuklatilishi,
buning ustiga, qizil askarlarning bosqinchilik va
talonchilik faoliyati haqqoniy ravishda xalqning kuchli
noroziligiga sabab bo‘ldi. Respublikadagi ijtimoiy-siyosiy
munosabatlar ham keskinlashdi. Buxoroda amir
hokimiyati ag‘darib tashlangan dastlabki xaftalardayoq
mamlakatning g‘arbiy, markaziy va sharqiy qismlarida
qizil armiyaning bosqinchilik siyosati va bolsheviklar
zulmiga qarshi
boshlangan qurolchilik harakati avj olib ketdi.
25

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI
1.Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. – T., «Sharq», 1998.
2.Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. T., “Ma’naviyat”, 2008.
3.Karimov I.A. Tarixiy xotira va inson omili – buyuk kelajagimiz garovidir. – Toshkent., 2012.
4.Axmedov B. O‘zbekiston tarixi manbalari. T., «O‘qituvchi», 2001.
5.Ahmedov B.A. Tarixdan saboqlar. T., "O‘qituvchi", 1994.
6.Alimova D.A. va boshqalar. O`zbekiston tarixi (1917-1991 yillar) T., «Sharq», 2000.
7. Alimova D.A., Golovanov A.A. O`zbekiston mustabid sovet tuzumi davrida : siyosiy va mafkuraviy tazyiq oqibatlari.
T., «O`zbekiston», 2000.
8. Axunova M.A., Lunin B.V. Istoriya istoricheskoy nauki v Uzbekistane. Kratkiy ocherk. Tashkent, 1970 54
9. Aminova R.X. Osuhestvlenie kollektivizatsii v Uzbekistane (1929-1932 gg.) T., «Fan», 1977
10.Bartold V.V. Istoriya kulturniy jizni Turkestana. T.2, M., 1963.
11.Bartold. V.V. K istorii orosheniya Turkestana / Soch. v 9 tomax. – M.:Nauka, 1965. T. III. –C. 95-231.
12.Bobobekov H.N. Qo‘qon tarixi. T.: “Fan”. 1996.
13.G‘ulomov X.G‘. O‘rta Osiyo va Rossiya. T., 2007.
14.Muhammadjonov A.R. O‘zbekiston tarixi. -T., "G‘.G‘ulom", 2004.
15.Muhammadjonov A.R., Ne’matov T.N. Buxoro va Xivaning Rossiya bilan munosabatlari. -T., 1957.
16. Tillaboyev S. Turkiston o‘lkasining boshqaruv tizimida mahalliy aholi vakillarining ishtiroki (Farg‘ona viloyati
misolida). – Toshkent: Fan, 2008.
18.Eshov B. O‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2012.
19. Shamsutdinov R., Karimov Sh., Ubaydullaev U. Vatan tarixi. (XVI-XX asr boshlari). Ikkinchi kitob. – Toshkent:
Sharq, 2010.
26

20. O‘zbekistonning yangi tarixi. Turkiston Rossiya imperiyasi mustamlakachiligi davrida. Birinchi kitob. – Toshkent:
Sharq, 2000.
Internet saytlari
1.arxiv.uz
2.fayillar.org.uz
3.referat.uz.
Wikipidia.turkiston maorif.uz
1 Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. – T., «Sharq», 1998. 145-b
2 Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimix bilan quramiz. –T.; O‘zbekiston.. 2017. 206-b
27

Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tashkil qilinishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish