Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 12000UZS
Hajmi 98.0KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 14 Fevral 2024
Kengaytma doc
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Geografiya

Sotuvchi

Kenjayev Kenja

Ro'yxatga olish sanasi 27 Yanvar 2024

911 Sotish

Buyuk geografik kashfiyotlar va geografiya

Sotib olish
BUYUK GEOGRAFIK KASHFIYOTLAR VA GEOGRAFIYA
Mundarija:
Kirish ………………………………………………………….. 2
1.Buyuk geografik kashfiyotlarning geografiya fani uchun 
ahamiyati……………………………………………………… 3
2.Buyuk geografik kashfiyotlar asri.  …………………………. 8
3. Faylasuf va geograf Immanuil Kant ………………………… 15
4. Ekspeditsiyalar davri.  ………………………………………… 17
Xulosa ………………………………………………………….. 18
Foydalanilgan adabiyotlar ………………………………………. 20
1 Kirish
Geografiya   eng   qadimiy   fanlardan   hisoblanadi.   Ma'lumki,   fanga   miloddan
avvalgi   III   asrda   Eratosfen   tomonidan   asos   solingan.   Eratosfen   davridan   to
hozirgi   vaqtgacha   geografiya   turli   rivojlanish   bosqichlarini   bosib   o'tdi.
Eratosfen   davri   geografiyasini   tasviriy   geografiya   deb   ataladi.   Geografiya   fani
paydo bo'lganidan boshlab, hozirgi kungacha rivojlanish tarixi turli bosqichlarga
bo'linadi.   Ana   shu   bosqichlardan   biri-buyuk   geografik   kashfiyotlar   davri   deb
ataladi.   Bu   davr   XV   asr   oxiridan   XVII   asr   boshlarigacha   bo'lgan   davrni   o'z
ichiga oladi.
Ma'lumki,   har   qanday   kashfiyot,   yangilik   yangi   nomni   keltirib   chiqaradi.
Buyuk   geografik   kashfiyotlar   davrida   ulkan   materiklar,   qit'alar,   orollar,
dengizlar, ko'llar, daryolar va boshqa ko'plab geografik ob'yektlar kashf etilgan.
"Kashfiyot”   tushunchasi   ayrim   hududlarga   nisbatan   nisbiy   tushuncha
hisoblanadi   yoki   kashfiyotchi   sayyohlar   qadim   zamonlardan   buyon   mahalliy
aholi yashab kelayotgan yerlarni o'zlari uchun kashf etishadi.
Ma'lumki,   buyuk   geografik   kashfiyotlar   davrida   kemasozlik   rivojlangan
"qudratli   dengiz   mamlakatlari”–Angliya,   Ispaniya,   Portugaliya,   Gollandiya,
Fransiya   ko'plab   yerlarni   kashf   etishgan.   Bu   davr   avvalo   yevropaliklarning
Hindistonga   dengiz   yo'lini   ochishga   urunishlari   bilan   boshlangan.   Bundan
tashqari yevropaliklarga Afrikaning shimoliy qismi haqida ma'lumotlar bo'lgani
holda,   materik     ichkarisi,   janubiy   va   sharqiy   qirg'oqlari   haqida   hech   qanday
ma'lumotlar   bo'lmagan.   Afrikaning   janubidan   aylanib   o'tishni   portugallar
boshlab   berdi.   Yangi   geografik   nomlarning   paydo   bo'lishi   bilan   bog'liq   ayrim
kashfiyotlar,   sayohatlar   xususida   to'xtalamiz:Xristofor   Kolumb   1492-yili
Hindistonga   borish   yo'lini   kashf   etish   maqsadida   sayohatga   chiqib,   hozirgi
Bagama orollariga borib qolgan va u Hindistonga keldik, deb o'ylab bu orollarni
Vest   Indiya   (G'arbiy   Hindiston)   deb   atalgan.   Hozir   bu   orollar   Katta   va  Kichik
Antil orollari va Bagama orollari deb ataladi.
2 1.Buyuk geografik kashfiyotlarning geografiya fani uchun ahamiyati
Yevropada   Sharqiy   Osiyoda   mug’ullarning   istilolalari,   O`rta   Osiyo,
Xitoy,   Hindiston,   ayniqsa   arab   sharqidagi   fan   va   madaniyatda   erishilgan
yutuqlar,   bu   mamlakatlar   bilan   savdo   va   boshqa   turdagi   aloqalarni   o`rnatishga
intilishni kuchaytirdi. 
Ana   shunday   qiziqishlardan   biri   Italiyalik   Monax   Morko   Poloning
Markaziy   Osiyoga   sayohati,   Ispaniyalik   Run   Klavixoning   Samarqandga   Amir
Temur   saroyiga   elchi   bo`lib   kelishida   o`z   ifodasini   topadi.   1254-94   yillarda
Venetsiyadan   chiqqan   Marko   Polo   Kichik   Osiyo,   Eron,   O`rta   Osiyo   orqali
Xitoyga borgan. Sharqiy va janubiy Hitoy dengizlari, Hindiston, Hind okean iva
Eron, Turkiya orqali yana qaytib kelgan. Qariyb 45 yillik sayohat «Marko Polo
Kitobi»da   aks   etib,   Yevropaga   bu   o`lkalarning   geografiya   shu   kitob   orqali
tarqaldi   Marko   Polo   kitobidan   Xristofor   Kolumb   ham   Xitoy,   Hindiston,
Mo`g`iliston   haqidagi   ma`lumotlarni   o`qigan.   Buyuk   geografik   kashfiyotlar
davri   deb   nomlanadigan   XV-XVI   asrlarda   chinakamiga   yirik   geografik
kashfiyotlar   qilindi.   Yer   planetasining   dengiz   va   quruqlik   joylanishi,   ularning
qiyofasi, dunyo okeanining bir butunligi isbotlandi. Bu kashfiyotlar va fandagi
yuksalish uyg`onish-Rekessane-jarayoni bilan bog`liqdir.
Xristofor Kolumbning (1451-1505y)ning Amerikani kashf etishi eng katta
tarixiy voqeadir. Ammo tarix Kolumbga nisbatan adolatsizlik qildi. 1492 yil 12
oktyabrda   birinchi   marta   shu   vaqtgacha   geografiya   faniga   noma`lum   bo`lib
kelgan qit`ani kashf etildi. Hozirgi Amerika qit`asining Bagam orollari Kolumb
o`zining   birinchi   sayohatida   kashf   qildi.   Bu   sana   Amerikaning   kashf   etilgan
sanasi   sifatida   tarixda   keldi.   Birinchi   sayohatida   Kuba,   Gainti   orollarini   kashf
etdiki,   aslida   Kolumb   ertaklaridagidek   juda   boy   mamlakat   hindistonga   bordi
deb   o`ylagan.   U   Hindistonga-Osiyoga   g`arbga   tomon   yurib   sharqdan   yetib
keldim deb hisoblagan  Kolumb 1493-96 yillarga  ikkinchi, 1498 yilda uchinchi
va   1502-1504   yillarda   to`rtinchi   bor   sayohat   qildi.   Hayotining   oxirigacha
Kolumb   o`zi   Hindiston   ochgan   yerlarni   deb   hato   hisobladik.   Shu   to`rt   marta
3 sayohatning   ikkinchisida   1499   yilda   Alonsa   yed   Oxeda   boshchiligida   kema
tarkibida   xizmat   qilgan   Amerigo   Vespuchchining   nomi   bilan   yangi   ochilgan
materik   Amerika   deb   ataladi.   Bu   nomlanish   ham   tasodifiy   holda   yuz   berdi
deyish   mumkin.   Amerigo   Vespuchchining   yozib   qoldirgan   maktublari
Germaniyaning Sen-Per shahrida matbuotda bosib chiqariladi. Nemis kartografi
Martin   Valdzemyullar   boshchiligidagi   jurnalda   ilmiy   to`garak   a`zolari
chiqargan   e`lon   qilingan   maktubdaligi   ochilgan   qit`aning   tabiati   xaqqoniy
ta`riflangan   va   bu   materika   Vespuchchining   o`zi   boshchiligida   sayohat
uyushtirilganligi   ko`rsatilgan.   Aslida   Vespuchchi   Biron-bir   ekspediyaga   bosh
bo`lganini tarixiy dalillar isbotlaydi, bunday sayohat bo`lmagan. Valdzemyuller
tuzgan   xaritada   yangi   ochilgan   qit`aga   Amerika   deb   nom   berilgan   Ediki,
xaritalarda   bu   nomni   Valdzemyuller   izohlab   shunday   yozadi.   Shu   vaqtgacha
ma`lum   bo`lgan   qit`alar   ayollar   nomi   bilan   atalgan,   yangi   qit`aga   erkak
kishining   nomini   qo`yishni   taklif   etaman.   Avval   Amerika   nomi   faqat   janubiy
materikka, keyinchalik 1538 yilda Merkator proektsiyasi bilan tuzilgan xaritada
har   ikkala   materik   Amerika   deb   atalgan,   bu   materiklarning   tub   joy   aholisi
Kolumb   Hindistoni   ochdim   deb   hisoblagani   uchun   Hindlar   deb   yuritila
boshlandi. 
1498   yilda   Portugaliyalik   sayohatchi   Vaska   da   Gama   (1469-1524)
Hindistonga   Afrikani   aylanib   boradigan   yo`lni   ochdi.   1513   yilda   Ispan
Kokkistadori-boylik   orqasida   quvgan   ishbilarmon-Vasko   Nunes   de   Balbao
Panama bo`ynini kesib  o`tib, Tinch  okeani sohillariga  chiqdi. 1519-22 yillarda
Portugaliyalik   Fernan   Magellan   (1480-1521)   boshchiligida   dunyo   aylana
sayohat natijasida yerning sharsmonligi va dunyo okeanining bir butunligi isbot
etildi.   Kolumb,   Magellan   va   boshqalarning   sayohatlari   natijasida   Yerning
shakli,   quruqlik   va   suvlik   tarqalishining   umumiy   xususiyatlari   amalda   isbot
qilindi.
Materiklarning   ichki   qismlari   haqida   hali   ma`lumotlar   kam   edi.   1552
yilda   Rossiya   podshosi   Ivan   Grozniyning   topshirig`i   bilan   “Rossiya   davlatini
4 yerlarini xaritaga tushirish” ga kirishildi. Sibirga boriladigan Qozon va Astraxan
xonliklari   bosib   olindi.   1582   yilda   Yerman   Timofeevich   Sibir   xoni
Ko`chimxonni   yengib,   Sibirni   bosib   oldi.   1606   yilda   Gollandiya   sayohatchisi
Villem   Yantszanning   Keyp-York   yarim   oroliga   birinchi   bor   qadam   qo`ydi.
“Dyoyfken”   kemasida   sayohat   qilgan.   Yantszan   o`zi   ochgan   yerlarni   Yangi
Gveniya orolining bir qismi deb hisoblasa ham, bu sana Avstraliya materigining
kashf etilgan sanasi sifatida tarixda qoldi. Ye. P. Xabarov 1640 yillarda Sharqiy
Sibir  va  Uzoq   Sharqni  tadqiq   etdi,  V.  D.  Poyarkov   Shimoli-SHarqiy  Sibirning
ko`p   joylarini   o`rgandi,   S.   Dejnev   1648   yilda   Yevroosiyoning   eng   chekka
Sharqiy burnini ochib, uni Katta Tosh burni deb atadi. Bu burun hozirgi Dejnev
burni   edi.   V.   Atlasov   birinchi   bor   Kamchatka   yarim   oroli   haqida   ishonchli
dalillarni   to`pladi.   1642   yilda   S.U.   Remezov   23   xaritadan   iborat   «Sibirning
chizma   Kitobi»ni   tuzdi.   Sibir,   Uzoq   sharq   va   ularga   tutash,   dengizlar
geografiyasini o`rganishda Petr Birinchi tomonidan ta`sis etilgan Rossiya fanlar
Akademiyasi (1726 y), V.Bering va A.I.CHirkov tuzgan ekspeditsiyalar muhim
ahamiyatga   ega   bûlib,  bu  ekspeditsiyalar   uzoq   sharqning   Ting   okeaniga   tutash
qirg`oqlari   va   orollarining   geografiyasini   tasavvur   etishda   muhim   ahamiyatga
ega   bûldi.   Rossiya   olimlarning   Shimoliy   Amerikaning   Tinch   okean   sohillarini
ûrganish   va   xaritalashtirish,   Shimoliy   Muz   okean   geografiyasini   tadqiq
qilishdagi   ishlari   fan   tarixida   muhim   ûrik   tutadi.   Rus   geografik   tafakkuri
tarixida   V.N.Tatishchev,   V.M.Lomonosov,   S.P.Krashennikov,   I.I.Lepexip   kabi
olimlarining   ishlarini   ta`kidlab   alohida   ûtish   joyizdir.   G`arbiy   Yevropada
Geografiyaning   fanlarida   rivojlanishida   B.Vareniyning   1650   yilda   nashr
qilingan  «Umumiy geografiya»  kitobi asosiy   ahamiyatga ega bo`ldi.  Boryo`g`i
28   yil   umr   kûrgan   Niderlandiyalik   bu   olimi   geografiya   fani   predmetini
aniqlashda-belgilashda   juda   katta   rol   o`ynadi.   Chunki   u   geografiya   quruqlik,
suvlik   va   ularga   tutashib   turgan   qismini   bir   butun   sistema   sifatida   ûrganishini
o`z   kitobida   yozib   qoldirgan.   O`z   davridan   ancha   ilgarilab   ketgan   bu   g`oyani
qamrab olgan kitobni I.Nyuton ûz tahriri ostida Angliyada nashr ettirgan o`quv
5 yurtlarida   Varetsiy   kitobidan   saboq   berganligi   I.Nyutonning   Varskiy   va   uning
geografiyasiga   ixlosi   balandligini   bildirdi.   Jeyms   Kuk   (1728-79)   uch   marta
dunyo   aylana   sayohat   qilib,   janubiy   Yerni   izlagan,   Okeaniya   orollarini
o`rgangan.   Mashhur   nemis   faylasufi   I.Kant   tabiiy   geografiya   kursidan
Knigesburg universitetida dars bergan, Aleksand Gumboldt geografik fanini o`z
sayohatlari   davomida   to`plagan   ma`lumotlarini   tahlil   etish   orqali   kompleks
tabiat   fani   deb   targ`ib   qilgan.   Geografik   g`oyalar   rivojlanishida   K.Ratter,
A.Gettner, Elize Reklyu kabi Yevropalik olimlarning xizmatlari kattadir. Ishlab
chiqarish   komplekslarini   tadqiq   etishini   asosladi.   Bu   bilan   geografiya   fanlari
ikki tomonlama-ikki qanotli yaxlit bir fan bo`lishini nazariy va amaliy jihatdan
isbotlab,   geografik   ob`ektlarning   joylanishi   tabiat   va   jamiyat   taraqqiyotining
o`zaro   qonuniy   bog`liqda   vujudga   kelishini   ko`rsatib   beradi.   Shuni   ham
ta`kidlab   o`tish   o`rinliki,   hamma   fanlarning   differentsiyalanish   va   va
integrallashuv   jarayonlari   kuchaygan   bizning   ilmiy-texnika   davrimizda
ma`lumotlarni to`plash va tasvirlashdan iborat bo`lgan mazmundagi geografiya
so`zi-hududiy   joylanish   qonuniyatlarini   aniqlash,   loyihalash   va   bashoratlash
kabi   tahliliy   fanga   aylandi.   Bunda   A.A.Grigorev,   L.S.Berg,   I.P.Gerasimov,
F.N.Milkov   va   boshqa   tadqiqotchilarning   ishlari   asosiy   ahamiyatga   ega.
Rossiyada   geografik   tafakkur   rivojlanishi   tarixida   1845   yilda   tashkil   etilgan
Rossiya   geografiya   jamiyati   ilmiy   maktabi,   Universitetlarda   ilmiy   kuchlarning
kamol   topishi   bilan   bog`liq   geografik   maktab,   Moskva   Davlat   Universitetida
D.N.Anuchin ishlari bilan bog`liq ilmiy maktablarni ta`kidlab o`tish lozim. 
Hozirgi   geografiya,   xususan   zonalar   haqidagi   va   landshaftlar   haqidagi
ta`limotning asoschisi V.V.Dokuchaev ishlari asosiy o`rin tutadi. Chunki u 1899
yilda yozgan unchalik katta-bo`lmagan «Tabiat zonalari haqidagi ta`limotgadir»
asarida,   shu   vaqtga   qadar   tabiatning   alohida   jismlari   bo`lgan   holda   o`rganildi,
aslida bu 1845 yilda tashkil etilgan  Rus geografiya jamiyati geografik  tadqiqot
va   geografik   tafakkur   rivojlanishida   muhim   ahamiyatga   ega   T.P.Semenov-
Tyanshanskiy,   N.M.Prjevalskiy,   F.P.Litks   kabi   zabardars   sayohatchilar   va
6 olimlar   yetishib   chiqdilarki,   ularning   g`oyalari   geografiyaning   fan   sifatida
shakllanishida muhim ahamiyatga ega bo`ldi. Hozirgi zamon geografiyasi tabiat
va   iqtisodiy   ijtimoiy   fanlar   tizimidan   tashkil   topgan   kompleks   fandirki,   u
geografik qobiqni bir butun tadqik etadi. 1818-20 yillarda F.F.Bellipsgauzen va
M.P.Lazanevlarning   boshchiligidagi   «Marniy»   va   «Vostok»   nomalarida
qilingan   ekspeditsiyasi   Antarktida   materigini   kashf   etdi.   Bu   muz   bilan
qoplangan materik planetamizning boshqa qismlariga qaydarajada ta`sir etishini
ham   geografiya   o`rganadi.   Geografiya   Yer   sayyorasi   va   uning   qobiqlarini   bir
butun   tuzilma   yoki   zanjir   sifatida   tizmiy   yondashuvi   fandir.   Buni   XIX   asr
oxirida   rus   olimi   V.V.Dokuchaev   asoslab   bergan,   A.A.Grigorev   o`zining
geografik   qobiq   haqidagi   ta`limoti   va   M.I.Budika   bilan   hamkorlikda   Yerning
geografik  zonalligining   davriy  qonunini  miqdoriy   jihatdan  asoslab  berish  bilan
geografiyaning   xususan   uning   tabiat   geografiya   tarmog`ining   predmeti   va
o`rganish   obyektini   aniq-tiniq   belgilab   berdi.   V.B.Sochavaning   geosistemalar
haqidagi   ishlari   geografiya   fanlarining   hududiy   komplekslar   tabiiy-hududiy   va
hududiy   asriy   aloqalari,   tirik   tabiat   bilan   jonsiz   tabiatning   o`zaro   munosabati
tabiatni   bilishning   mohiyatini   tashkil   etadi   deb   yozadi.   Bu   bilan   Dokuchaev
hozirgi   geografiyadagi   asosiy   g`oya-komponentlarning   o`zaro   ta`sir,   o`zaro
aloqada   va   bir-birini   taqazo   etgan   holda   mavjud   bo`lib   rivrjlanishini   ta`kidlab
o`tgan.   Garchi   Dokuchaev   o`z   tadqiqotlarida   «Landshaft»   so`zini   ishlatmagan
bo`lsa-da «Komponentlarning muayyan hududdagi geologik davrlar mobaynida
o`zaro   ta`sir   va   aloqadagi   uyg`unligi»   bo`lgan   tabiiy   hududiy   kompleks-
landshaftni  nazarda  tutgan.  U hatto  shu   asriy   uyg`unlikda rivojlanishni qanday
tabiat fani o`rganish kerak deb yozgan edi.
Hozirgi   zamon   tabiiy   geografiyasida   V.V.Dokuchaev,   L.S.Berg,
S.V.Kalesnik   kabi   akademiklar   yaratgan   zonalar   haqidagi,   landshaftlar   haqida
fikrlar   ustun   yo`nalishlardan   biri,   chunki   tabiat   zonasi-bu   tabiiy   hududiy
kompleks,   komponentlar   taraqqiyotining   rivojlanish   mahsuli-landshaftlardir.
Zonalar   shakllanishining   namlik   va   issiqlik   nisbatiga   bog`liqligi   akademiklar
7 A.A.Grigoev bilan M.A.Budiko hamkorligida ishlab chiqilgan. Eng katta va bir
nusxada namoyon bo`lgan geografik qobiq haqidagi ta`limot ham A.A.Grigorev
va uning shogirdlari tomonidan ishlanmoqda. Mashhur geoximik olim, qomusiy
bilimli   akademik   ta`limotida   organizmlar   geografik   qobiqning   yetakchi
komponenti   bo`lganligidan   barcha   boshqa   komponentlar   rivojlanishiga   tabiat
komplekslarining   xususiyatiga   ta`sir   ko`rsatishi   jihatdan   tabiiy   geografiyada
maxsus bir yo`nalishni tashkil etadi.
Nemis   olimi   A.Gumboldt   boshlab   bergan   o`simliklar   bilan   iqlimning
bog`liqligi   hozirgi   fikrlar   rus   o`rmonshunos   geografi   G.F.Morozov,
A.N.Krasnovlarning   amaliy   faoliyati   bilan   rivojlantirildi.   A.N.Krasnov   Botumi
Botanika   bog`iga   asos   solib,   o`simliklarni   madaniylashtirish   tabiiy   muhitga
bog`liq   bo`lishi   haqidagi   qarashlari   tabiiy   geografiya   amaliy   yo`nalishi
hisoblanadi. 
N.I.Vavilov   o`zining   genetik   sohasidagi   ishlari   bilan   madaniy
o`simliklarning   kelib   chiqish   geografik   markazlari   haqida   ta`limot   yaratdi,   bu
bilan   madaniy   o`simliklarni   o`stirish   qulay   muhitda   serhosil   bo`laolishini
isbotladi.
A.I.Voeykovning   iqlimshunoslik   sohasidagi   ishlarini   B.P.Alisov   iqlim
mintaqalari haqidagi ishlari bilan davom ettirdi. 
2.Buyuk geografik kashfiyotlar asri.
XV   asrda   italiyalik   gumanistlar   tomonidan   qator   antik   geograflarning
asarlari tarjima qilindi va bu asarlarning (ayniqsa Ptolomey asarlarining) ta’siri
ostida   Buyuk   geografik   kashfiyotlar   oldidan   shu   epoxaning   tasavvurlari
shakllandi.Geografik fikr sekin-asta cherkov dogmalaridan ozod bo`la boshladi.
Yerning   sharsimonlik   g`oyasi   va   u   bilan   Ptolomeyning   Yevropaning   g`arbiy
sohillari   va   Osiyoning   sharqiy   chekkalarining   yaqinligi   to`g`risidagi   g`oyalari
qayta   tug`ildi.   Bu   g`oya   Hindiston   va   Xitoyga   dengiz   yo`li   bilan   yetib   borish
maqsad-intilishni     amalga   oshirishga   javob   bera   olar   edi.   Ammo   maqsadni
8 amalga   oshirish   uchun   shart-sharoitlar   faqat   XV   asrning   oxiriga   kelib   to`liq
yetishdi. 
Buyuk geografik kashfiyotlar davri deb nomlanadigan XV – XVI asrlarda
chinakamiga   yirik   geografik   kashfiyotlar   qilindi.   Yer   yzasining   dengiz   va
quriqlik bo`yicha joylanishi, ularning qiyofasi,  Dunyo okeanining bir butunligi
isbotlandi.   Bu   kashfiyotlar   va   fandagi   yuksalish,   uygonish   –   renessans   –
jarayoni   bilan   bog`liqdir.Bu   davrda   kartalardan,   XVI   asrning   oxiridan   boshlab
atlaslardan   foydalanish   ayniqsa   katta   ahamiyatga   ega   bo`ldi.   Ayrim
mamlakatlarning   asosan   iqtisodiyoti   va   siyosatiga   e’tibor   qaratilgan   batafsil
tasvirlashlar   yuzaga   kela   boshladi.   Ular   orasida   L.Gvichchardinining
“Niderlandiyaning tasviri” (1557) asari o`z davrining namunasi edi.
Xristafor   Kolumbning   (1451   –   1505)   Amerikani   qayta   kashf   etishi   eng
katta   tarixiy   voqeadir.   1492-yil   12-oktyabrda   birinchi   marta   geografiya   faniga
noma`lum   bo`lib   kelgan   qit`a   kashf   etildi.   Bu   -   hozirgi   Amerika   qit`asining
Bagam   orollari   edi.   Uni   Kolumb   o`zining   birinchi   sayohatida   kashf   qidi.   Bu
sana Amerikaning kashf etilgan sanasi sifatida tarixda koldi. Birinchi sayohatida
Kuba,   Gaiti   orollarini   kashf   etdiki,   aslida   Kolumb   ertaklardagidek   juda   boy
mamlakat   Hindistonga   bordim   deb   uylagan.   U   Hindistonga   –   Osiyoga   garbga
tomon yurib sharkdan yetib keldim deb hisoblagan. Kolumb 1493 – 96-yillarda
ikkinchi,   1498-yilda   uchinchi   va   1502   –   1504   yillarda   turtinchi   bor   sayohat
kildi.   Hayotining   ohirigacha   Kolumb   uzi   ochgan   yerlarni   Hindiston   deb   hato
hisoblanadi.   Shu   turt   marta   sayohatning   ikkinchisida   1499   yilda   Aleksandre
Oheda   boshchiligidagi   kema   tarkibida   hizmat   kilgan   Amerigo   Vestuchchining
nomi   bilan   yangi   ochilgan   materik   Amerika   deb   ataldi.   Bu   nomlanish   ham
tasodifiy   holda   yuz   berdi   deyish   mumkin.   Amerigo   Vespuchchining   yozib
koldirgan   maktublari   Germaniyaning   Sen   Per   shahrida   matbuotda   bosib
chikariladi.   Nemis   kartografi   Martin   Valdzemyuller   boshchiligidagi   ilmiy
tugarak   a`zolari   chiqargan   e`lon   kilingan   maktubda   yangi   ochilgan   qit`aning
tabiati haqqoniy ta`riflangan va bu materikka Vespuchchining uzi boshchiligida
9 sayohat   uyushtirilganligi   ko`rsatilgan.   Aslida   Vespuchchi   biron   bir
ekspedittsiyaga   bosh   bo`lganini   tarixiy   dalillar   isbotlaydi,   bunday   sayohat
bo`lmagan.  Valdzemyuller   tuzgan   kartada  yangi  ochilgan   qit`aga  Amerika  deb
nom berilgan ediki, kartalarda bu nomni Valdzemyullar izohlab shunday yozadi.
Shu vaqtgacha ma`lum bo`lgan qit`alar ayollar nomi bilan atalgan, yangi qit`aga
erkak   kishining   nomini   qo`yishni   taklif   etaman.   Avval   Amerika   nomi   faqat
janubiy materikka, keyinchalik 1538-yilda Merkator proyeksiyasi bilan tuzilgan
kartada   har   ikkala   materik   Amerika   deb   atalgan.   Bu   materiklarning   tub   joy
aholisi   Kolumb   Hindistonni   ochdim   deb   hisoblagani   uchun   “hindlar”   deb
yuritila boshlandi.
1498-yilda   Portugaliyalik   sayohatchi   Vasko   da   Gama   (1469   –   1524)
Hindistonga   Afrikani   aylanib   boradigan   yo`lni   ochdi.   1513-yilda   ispan
konkistadori – boylik orqasidan quvgan ishbilarmon – Vasko Nukes de Balbao
Panama   bo`ynini   kechib   o`tib,   Tinch   okean   sohillariga   chiqdi.   1519   –   22-
yillarda   portugaliyalik   Fernan   Magellan   (1480   –   1520)   boshchiligida   dunyo
bo`ylab   aylanma   sayohat   natijasida   Yerning   sharsimonligi   va   Dunayo
okeanining   bir   butunligi   isbot   etildi.   Kolumb,   Magellan   va   boshqalarning
sayohatlari   natijasida   Yerning   shakli,   quruqlik   va   suvli   tarqalishining   umumiy
juz’iyatlari   amalda   isbot   xilindi.   Materiklarning   ichki   xismlari   haxida   hali
ma`lumotlar   kam  edi.   1552-yilda   topshirig`i   bilan   «Rossiya   davlatini   yerlararo
boriladigan   tushurish»   ga   kirisxildi.   Sibirga   boriladigan   Qozoq   va   Astraxan
xonliklari   bosib   olindi.   1582-yilda   German   Timofeyevich   Sibir   xoni
Kuchimxonni yengib, Sibirni bosib oldi.
1605-yilda   hollandiya   sayyohi   Villem   Yanszon   Avstraliyaning   Keyp   –
York   yarim   oroliga   birinchi   bor   qadam   qo`ydi.   «Dreyfkek»   kemasida   sayohat
qilgan   Yanszon   o`z   ochgan   yerlarni   Yangi   Gveniya   orolining   bir   qismi,   deb
hisoblasa   ham   bu   sana   Avstraliya   materigining   kashf   etilish   sanasi   sifatida
tarixda qoldi.
10 XV-XVII   asrlar   madaniyat   va   fanning   umumiy   yuksalishi   sharoitida
geografiya ham taraqqiy etadi.Geografiya muhim fanga aylangan holda deyarli
butun   quruqlikning   tabiati   va   aholisi   to`g`risidagi   ma`lumotlar   bilan   boyoydi,
umumiy   va   juz’iy   geografiyaga   ajrala   boshlaydi.   Merkatorning   kartasida
materiklarning   deyarli   haqiqiy   qiyofasi   aks   etadi,   Leonardo   da   Vinchining
kartasida esa gipotetik Janubiy materik ko`rsatiladi. Rossiyada esa 1627 – yilda
Rus davlatining “Katta chizmasi” yaratildi.
Buyuk   geografik   kashfiyotlardan   so`ng   geografiya   bilimning   muhim
sohalaridan   biriga  aylandi .   U turli mamlakatlar,   savdo  yo`llari,  bozorlar,  tabiiy
boyliklar   to`g`risida   batafsil   ma’lumotlar   bilan   ta’minlar   edi   va   asosan
ma’lumotnomalar   bazifasini   bajardi.   Yevropa   mamlakatlarida     Ptolomeyning
“Geografiya”si (o`zgartirishlar bilan) va turli “kosmografiyalar’ ko`p bora nashr
qilindi.     Ammo,   bu   nashrlarning   ilmiyligi   yuqori   emas   edi:   yangi   ma’lumotlar
ko`pincha   eskilari   bilan   almashib   ketar,   harxil   g`alati   voqealarga   va
uydirmalarga katta  e’tibor berilar  edi. Geografik  kashfiyotlar  davomida  Dunyo
okeanining   birligi   aniqlandi,   issiq   mintaqada   aholi   yashjamasligi   to`g`risidagi
tasavvurga   barham   berildi,   doimiy   shamollar   mintaqasi,   dengiz   oqimlari
aniqlandi,   ammo   materiklarning   tabiati   kam   o`rganilganicha   qoldi.   XVI-XVII
asrlarda   mexanika   va   astronomiya   katta   yutuqlarga   erishdi.   Ammo   fizika
geografik  hodisalarni  tushuntirib  berish  uchun  yetarli  imkoniyatlarga  ega emas
edi.   Geografiyada   umumiy   Yer   bilimi   yo`nalishi   amaliy   sajiyaga   ega   bo`lgan
holda   asosan   navigatsiya   manfaatlariga   (Yer   sayora   sifatida,   geografik
koordinatlar,   dengiz   oqimlari,   qalqishlar,shamollar)   xizmat   qildi.   Ammo,
umumiy   Yer   bilimi   bo`yicha   original   umumlashtirmalar   deyarli   bo`lmadi,
mashur   “kosmografiyalar”da   va   geografiya   bo`yicha   darsliklarda   tabiatga   juda
kam o`rin ajratildi.
XV   asrda   kitob   bosishning   yuzaga   kelishi   geografik   sayyohatlar   va
kashfiyotlar   to`g`risidagi   ma’lumotlarning   saqlanib   qolishiga   sabab   bo`ldi.   Bu
borada   italiyalik   geograf   va   nashrchi   Jovanni   Ramuzio,   ingliz   geografi   va
11 nashrchi   Richard   Haklyuytning   xizmatlari   ayniqsa   katta   bo`ldi.R.Haklyuyt
1574-yildan boshlab Oksford universitetida o`qituvchilik qilgan va universitetda
“Yangi   geografiya”   deb   atalgan   kurs   bo`yicha   ma’ruza   mashg`ulotlarini   olib
borgan (P.Jeyms,J.Martin, 1988).
XVII  asr umumlashtirish,  izohlash  va  axborotning  samaraliroq  metodlari
tarkib   topishiga   olib   kelgan   ilmiy   inqilob   davri   bo`ldi.   Kam   uchraydigan
ob`ektlarni imkoni boricha aniqroq tasvirlashga yo`naltirilgan sa`y – harakatlar
bu   ob`yetlarda   ularning   barcha   majmuasi   uchun   xos   bo`lgan   juz’iyatlarni
ko`rish   imkonini   beradigan   umumiy   nazariyani   ishlab   chiqishga   intilish   bilan
almashdi.
XVII asrda geografiyaning vazifalarini qayta anglab olishga dastlab ongli
va jiddiy ravishda, Buyuk geografik kashfiyotlarning ilmiy yakunlarini  nazariy
jihatdan   umumlashtirishga   hollandiyalik   geograf   Bernhard   Varenius
( Vareniy ,1622 – 1650) harakat qildi. B. Vareniusning geografiya to`g`risidagi u
yashagan   va   ijod   qilgan   davrdan   ancha   ilgarilab   ketgan   edi.   B.   Vareniusning
fikricha,   geografiya   o`zining   e`tiborini   Yer   yuzasiga   qaratadi   va   bu   yuzaning
iqlim,   relyef,   suvlar,   o`rmonlar   va   cho`llar,   minerallar,   hayvonlar,   inson   va
boshqa juz’iyatlatini o`zaro bog`liqliqda va aloqada o`rganadi.
U o`zining “Umumiy geografiya (Geographia generalis…,1650)” kitobida
geografiyani   tasvirlovchi   fan   sifatidagi   tasavvurlardan   voz   kechib,   Yer
to`grisida   top`langan   barcha   bilimlarni   bir   tizimga   solishga   harakat   qildi.
Y.G.Saushkinning   (1973)   fikricha   B.   Vareniusning   “Umumiy   geografiyasi”
geografiya bo`yicha birinchi nazariy asardir. B. Varenius o`zining kitobida Yer
yuzasi   va   yuza   tabiatini   boshqaradigan   qonunlar   to`grisida   yozadi.Yerning
Olamdagi   o`rnini   belgilashda   B.   Varenius   geliosentrik   ta’limotga   tayanadi   va
geografiyani   amaliy   matematikaning   bir   qismi   sifatida   qaraydi.   K.K.   Markov
(1978) ta`biricha, B. Vareniusning “Umumiy geografiyasi” Uyg`onish davrining
g`oyalari   va   faktlari   asosida   yozilgan   umumiy   tabiiy   geografiyadan   boshqa
narsa emas”.  
12 B.   Varenius   Yer   yuzasida   uchta   geografik   mintaqa   (zona)ni   –   issiq
(torrida),   sovuq (frigida)  va  mu`tadil (temperata)  mintaqalarini ajratadi.
B. Vareniusning “Umumiy geografiyasi” da yagona geografiyada bo`linish
(differensistsiya)   tendensiyalari   yaqqol   ko`rinadi.   O`z   davrida   B.   Varenius
predmeti   yer   –   suv   shari   bo`lgan   geografiyani   umumiy   holda   umumiy
geografiyaga   va   juz’iy   (maxsus)   georafiyaga   ajratgan   edi.   Uning   fikricha,
umumiy geografia  Yerni o`rganadi, uning juz’iyatlarini tushuntirib beradi; juziy
(maxsus)   geografiya   esa     Yer   sharining   har   bir   oblastining   (turli
mamlakatlarning)   o`rni   va   holatini   ko`rsatadi.Juz’iy   geografiyada   B.   Varenius
xossalari   nazarda   tutiladigan   quyidagi   uch   bo`limni   ham   ajratadi:   1)   “yerga
mansublik”   xossalari   (mamlakatning   o`rni,   chegaralari,   qiyyofasi,   maydoni,
relyefi,   ma’danlarini   qazib   olish,   suvlari,tuproqlari,   o`simliklari,   hayvonot
dunyosi);   2)   “osmonga   mansublik”   xossalari   (joining   kengligi,   Quyosh
balandligi,   yil   mavsumlarining   uzun-qisqaligi,   iqlim   zonalligi,   meteorologik
hodisalarning yo`nalishi, astronomic kuzatishlar); 3) “insoniylik” xossalari. 
B.Vareniusning   o`z   davridan   ancha   ilgari   surilgan   ilmiy   go`yalari   ilmiy
geografiyaning tarkib topishi uchun sezilarli ta`sir ko`rsata olmadi, chunki XVII
asrning o`rtasida geografiyaning imkoniyatlari cheklangan edi. Bu davrda   Yer
yuzasi   to`g`risida   ma`lumotlarning   to`liqmasligi   sababli   geografiya   tahlil   va
sintezga o`ta olmas edi.Vaholanki, shu asrning o`rtasidan boshlab Yer yuzasida
dengizning quruqlikka nisbatan ustunligi aniq bo`la boshladi, XVII asrning oxiri
va   XVIII   asrning   boshida   Yer   yuzasining   o`lchamlari   hamda   Yerning   shakli
to`g`risida   aniqroq   tasavvurlar   shakllandi.   XVII   asr   geografiyasi   osmon
jismlarini   o`rganadigan   astronomiydan   farq   qilgan   holda     Yerni   va
mamlakatlarni   o`rganish   bilan   mashg`ul   bo`ldi.   G.Lyebnits   ta’biri   bilan
aytganda   “astronomiya   mendan   yuqoridagi,   ya’ni   osmondagi   jismlar   olamini,
geografiya   esa   men   bilan   yonma-yon   turgan   jismlar   olamini,   ya’ni
mamlakatlarni o`rganadi”.
13 XYII   asrning   ikkinchi   yarmi   va   XVIII   asrning   birinchi   yarmi   asosan
Yerning   kartalarini   tuzishdagi   yutuqlar   bilan   ajralib   turadi.   Shuningdek,   turli
mamlakatlarning   tabiiy   sharoitlarini   o`rganishga   bo`lgan   qiziqish   ham   sezilarli
darajada oshdi va Yer taviati va uning jarayonlarini tushuntirib berishga bo`lgan
say`i-harakatlar   ham   kuchaydi.   [Germaniyada   G.Leybnits,   Fransiyada
J.Byuffon,   Rossiyada   M.V.Lomonosov]   Tabiat   monografik   regional
tadqiqotlarning   ob’yekti   bo`lib   qoldi   (masalan,   S.P.Krashennikovning
“Kamchatka yerining tasviri” (1756) monografiyasi). 
Geografiyada   differehsiatsiya   XVII   –   XVIII   asrlarda   ayniqsa   keskin
namoyon   bo`ldi.   Bu   davrda   tabiiyotshunoslikning   umumiy   yuksalishi   fonida
geologiya   mustaqil   fan   sifatida   sakllandi,   meteorologiya,   iqlimshunoslik,
fitogeografiya,   okeanografiya   va   boshqa   fanlar   shakllana   boshladi.   XYII   –
XYIII   asrlarda   Yer   yuzasinig   imkoni   boricha   to`liq   va   aniq   kartasini   yaratish
asosiy ilmiy vazifa bo`lganligi sababli kartografiya geografik bilimlar doirasida
eng   oldingi   o`rinni   egalladi.   Shu   tufayli   bu   davrning   bir   qator   olimlari
geografiyani kartografiya sifatida qaraydilar.
O`z   nazariyasiga   ega   bo`lgan   hozirgi   fanlar   XYIII   asrda   “ildiz   ota
boshlagan”   edi.   Chunki   bu   asrda     tadqiqot   metodlari   ishlab   chiqildi   va
gipotezalar   tekshirilib   ko`rildi.Ayni  paytda   XVIII  asrda  geografiyaga   tarixning
ta`siri ham katta bo`ldi. Kapitalistik ishlab chiqarish ehtiyojlariga bog`liq holda
fanlar tezroq rivojlana boshladi, tabiatshunoslik tuzilmasida muhim o`zgarishlar
sodir bo`ldi, tabiiy geografiya qayta shakllandi va rivojlana boshladi.
Matematika,   mexanika   va   astronomiya   bilan   bir   qatorda   dastlab   fizika,
biroz   keyinroq   biologiya   avj   rivojlana   boshladi   Tabiatshunoslikning   barcha
sohalaridan   fizika   ayniqsa   muhim   ahamiyatga   ega   bo`ldi.   Uning   nazariy
konsepsiyalari   va   tadqiqot   metodlariYer   to`g`risidagi   fanlar   –   geologiya,
meteorologiya,   tabiiy   geografiyaning   vujudga   kelishi   va   rivojlanishida   katta
ahamiyatga ega bo`ldi.
14 Yaqin   atrof   olamiga   yangicha   qarashning   vujudga   kelishida,   tabiiy
geografiya va Yer to`g`risidagi unga yaqin fanlarning rivojlanishida  I. Kantning
“Umumiy   tabiiy   tarix   va   osmon   nazariyasi”   (1755)   va   M.V.Lomonosovning
“Yer   qatlamlari   to`g`risida”   (1763)     mashhur   asarlari   muhim   ahamiyatga   ega
bo`ldi.   Bu   mashhur   asarlarda   tabiatning   rivojlanishi   o`z   tasdig`ini   topdi,   ya’ni
Yer va unimng hozirgi  jismlari va hodisalari makonda qaraldi.
3. Faylasuf va geograf Immanuil Kant
Faylasuf   va   geograf   Immanuil   Kant ning   (1724   –   1804)   falsafiy,
umumilmiy   va   geografik   qarashlari   juda   qiziqarli   edi.   I.   Kantning   tabiiy
geografiya   bo`yicha1801—02-yillarda   nashr   qilingan   ma’ruzalari   geografik
qonuniyatlarni   bilishga   juda   kam   yangilik   qo`shgan   bo`lsada,   geografiyaga
xorologik   (makondagi)   fan   sifatida   qarashning   g`oyaviy   asosini   tashkil
etadi.I.Kant   M.V.Lomonosov   kabi   rasmiy   geograf   edi.   U   42   yil   davomida
Kenigsberg universitetining geografiya professori bo`lgan. 
I.Kantning  “Geografiya”asarida  uning  dunyo  qarasining  salbiy  tomonlari
geografik   g`oyalarida   ham     o`z   aksini   topdi.   Bu   asarda   tabiatning   yarim
komponentlari   insonni   ham   o`z   ichiga   olgan   holda   mashhur   sayyohlardan
olingan   ma’lumotlar   asosida   tasvirlangan.   Uning   fikricha   makonda
hodisalarning   almashinishini   geografiya,   zamondagi   ketma-ketligini
(tadrijiyligini) esa tarix o`rganadi.
V.N.Tatishchev     va   M.V.   Lomonosovning   nomlari   bilan   Rossiyada
original   ilmiy   geografiya   boshlandi.Har   ikkala   olim   Rossiyaga   “geografiya”
termini iste’molga kirgan paytda o`zlarining faoliyatini boshlashdi.
V.N.Tatishchev     (1686   –   1750)   geograf   sifatida   o`lkan   ishlarni   amalga
oshirdi.U sibir va butun Rossiyaning geografik tasvirini rus tarixiy, geografik va
siyosiy   lo`g`atining  bir   qismini   tuzdi;   geografiyaning   umumiy  masalalari   bilan
shug`ullandi, kartografik ishlarni yaxshilash taklifi bilan chiqdi. 
V.N.Tatishchev     B.Vareniusning   g`oyalarini   chuqur   o`rgandi   va
geogtrafiyaning original yangi nazariyasini yaratdi. U geografiyani uch bora uch
15 qismga   ajratdi:   1)   sistematik   huqtai   nazardan   (“sifati   jihatidan”):   a)   matematik
hozirgi   geodeziya   va   kartografiya),   b)tabiiy   va   c)   siyosiy   (mohiyatiga   ko`ra
hozirgi   iqtisodiy)   geografiyani;   2)   tadqiqot   miqyoslariga   (umumlashtirish
darajasiga)   ko`ra:   a)   umumiy  (universal),   b)  mamlakatshunoslik  va  c)  regional
geografiyani;   3)   geografiya   fanlarini   tarixiy   jihatlariga   (davriga)   ko`ra   a)
qadimiy,   b)   o`rta   va   c)   zamonaviy   (o`z   davri   uchun)   geografiyani   ajratgan   edi
(Saushkin,   1973).   V.N.Tatishchev     Rossiyada   iqtisodiy   geografiyaning   tarkib
topishi   va   rivojlanishiga   amaliy   va   nazariy   jihatdan   juda   katta   hissa   qo`shdi.
A.G.Isachenkoning   (1991)fikricha,   V.N.Tatishchevni   birinchi   rus   geografi-
olimi deb hisoblash mumkin.  
Buyuk   rus   olimi   Mihail   Vasilyevich   Lomonosov   (1711   -   1765)   ilmiy
geografiyaning   rivojlanishiga,   Shimoliy   Muz   okeani   tabiatini   o`rganishga   juda
katta   hissa   qo`shgan.     N.A.Gvozdetskiyning   (1973)   fikricha   M.V.
Lomonosovning   “Yer   qatlamlari   to`g`risida”gi   asarida   landshaftshunoslik
g`oyalarining kurtaklari mavjud. Bu kurtaklar tabiatdagi hodisalarning aloqalari
to`g`risida umumiy tasavvurlar sifatida qaralishi mumkin. M.V.Lomonosovning
bu asarida, mamlakatshunoslik tavsiflari ham mavjud.
M.V.   Lomonosovning   tadqiqotlarida   atrof   olamning   tabiiy   qonunlari   o`z
tasdig`ini   topdi.   Bundan   tashqari,   u   Yer   qiyofasining   ichki   va   tashqi   kuchlar
ta`siri   ostida   to`xtovsiz   o`zgarishi   to`g`risida,   havo   massalarining   harakati
to`g`risida,   Yer   qatlamlari   to`g`risidagi   g`oyalarni   faraz   qildi;   oraliq   fanlar   –
matematik   fizika,   fizikaviy   kimyo   to`g`risida   tasavvurni   kiritdi;   XVIII   asrning
60-yillarida   jahon   fani   tarixida   birinchi   bo`lib   “iqtisodiy   geografiya”   va
“iqtisodiy   kartografiya   (landkarta)”   terminlarini   taklif   qildi   va   geografiya
fanlarining rivojlanishida   yangi davrni ochib berdi.Umuman, M.V.Lomonosov
geografik tadqiqotlar tashkilotchisi, amaliyotchisi va nazariyotchisi edi. U   1739-
yilda   Geografiya   departamentini   tashkil   etdi,   yerdan   foydalanishning   birinchi
kadastrini tuzib chiqdi.
16 4.  Ekspeditsiyalar davri.
XVII   –   XVIII   asrlarda   yangi   yerlarni     va   ularga   boradigan   yo`llarni
qidrish   davlat   miqyosida   olib   borildi.   Olingan   bilimlarni   to`plash,   kartalarni
tuzish va umumlashtirish katta ahamiyatga ega bo`ldi.
  Janubiy   materikni   qidiruv   Avstraliyani   va   Okeaniyani   kashf   etish   bilan
tugadi.1605-yilda   Gollandiya   sayohatchisi   Villem   Yanszon   Avstraliyaning
Keyp   –   York   yarim   oroliga   birinchi   bor   qadam   qo`ydi.   «Dreyfkek»   kemasida
sayohat qilgan Yanszon o`zi ochgan yerlarni Yangi Gveniya orolining bir qismi,
deb hisoblasa ham bu sana Avstraliya materigining kashf etilish  sanasi sifatida
tarixda qoldi. 
J.Kuk     dunyo bo`ylab   uch  marta  ekspeditsiya  o`tkazdi va Havayi hamda
Katta Baryer rifi orollarini kashf etdi.
Rus   sayohlari   Sibir   va   Uzoq   Sharqqa   yo`l   oldilar.   Y.P.   Xabarov   1640-
yillarda   Sharkiy   Sibir   va  Uzok   Sharqni   tadqiq  qildi,   V.D.   Poyarkov   Shimoli  –
Sharqiy   Sibirning   ko`p   joylarini   o`rgandi,   S.Dejnev   1648-yilda   Yevrosiyoning
eng chekka sharkiy nuqtasini ochib, uni Katta Tosh burni deb atadi.
17 Xulosa
«Yangi   dunyo»   deb   nomlangan   Amerika   qit'asi   kashf   etilgandan   so'ng,
ko'plab  yangicha hayot izlash  niyatida ko'chib kelgan yevropaliklar bilan birga
Yevropadagi ayrim nomlar ham «ko'chib» kelgan, yangi nomlar paydo bo'lgan.
XVII   asr   oxiri   va   XVIII   asrning   70-yillarigacha   Amerika   qit'asida   Angliya,
Fransiya,   Ispaniya,   Gollandiya   qo'l   ostiga   o'tgan   yerlar   bor   edi.   Shimoliy
Amerikaning   janubiy-g'arbida-Tinch   okean   sohili   va   Meksika   ko'rfazi
atroflarida ispancha nomlar, hozirgi Kanadaning AQSH bilan chegara rayonlari
hamda   Luiziana   shtatida   fransuzcha   nomlar,   Atlantika   sohillarida-Gollandiya
qo'l   ostidagi   yerlarda   shu   mamlakatdan   «ko'chib»   kelgan   nomlar   paydo   bo'la
boshladi.   Gollandlar   1613-yilda   asos   solgan   Yangi   Amsterdam   shahri   1674-
yildan   Nyu-York   («yangi   shahar»)   deb   o'zgartirilgan.   Yevropadan   «ko'chirib»
keltirilgan   nomlar   ko'p:   Vuster,   Gloster,   Kembrij,   Manchester,   Nortvud,
Portlend, Portsmut va hakazo.
Ispaniyalik Sebastyan Kabot La-Plata pasttekisligida–Paragvay daryosining
Paranaga   qo'shilish   qismida   mahalliy   indeyeslarga   duch   keladi.   Indeyeslarning
kumush   taqinchoqlari   va   kumushdan   yasalgan   buyumlarini   ko'rgan   S.Kabot
daryoning   yuqori   oqimi   bo'ylab   kumush   izlaydi.   Shuning   uchun   ular   daryoni
«Kumush daryo» deb nomlagan. Keyinchalik La-Plata tekisligida paydo bo'lgan
davlatni ham ispanlar Argentina («kumush») deb atashgan. La-Plata tekisligida
1535-yilda   asos   solingan   shaharni   ular   Buenos-Ayres   («yoqimli   shamollar»),
to'liq nomi bilan  «Trinidad muqaddas  shahri, Bibi Maryam yoqimli shamollari
porti» deb atagan. Hozir shahar Buenos-Ayres yoki Bayres deb ataladi.
Dunyo   xaritasida   ayrim   sayyoh-dengizchilar   nomi   bilan   birga   dengiz
qaroqchilari   nomini   ham  uchratamiz.   Ulardan   eng   mashhuri   «Temir   qaroqchi»
nomini   olgan   ingliz   Fransis   Dreyk   hisoblanadi.   U   1577-1580-yillari   oralig'ida
hozirgi   Plimut   shahridan   chiqib,   dunyo   bo'ylab   aylanma   sayohat   uyushtirgan,
shu   bilan   Janubiy   Amerikaning   g'arbiy   qirg'oqlarida   bosqinchilik,   qaroqchilik
18 ham   qilgan.   Hozir   dunyodagi   eng   keng   bo'g'oz   (Dreyk   bo'g'ozi)   uning   nomi  
bilan ataladi.    
XVII   asrda   Avstraliya   materigi   kashf   etilganidan   so'ng,   bu   yerda   dastlab
gollandcha nomlar paydo bo'la boshladi. Derk Xartog va Piter Nayt orollari–shu
yerlarni   kashf   etgan   golland   dengizchilari   nomi   bilan,   Luven   burni   va
Arnemlend   yarim   oroli   Gollandiya   kemalari–«Luven»   hamda   «Arnem»
sharafiga qo'yilgan.
Eng   so'nggi   materik–Antarktida   rus   sayyohlari   F.F.Bellinsgauzen   va
M.Lazerevlar   tomonidan   «Mirniy»   va   «Vostok»   kemalarida   1820-yilda   kashf
etilgan.   «Mirniy»   va   «Vostok»   kemalari   nomi   bilan   Antarktidadagi   ilmiy
stansiyalar atalgan. Umuman, dengiz sayyohatiga chiqilgan ayrim kemalar nomi
joy   nomiga   o'tgan.   «Arnem»   kemasi   haqida   yuqorida   aytib   o'tildi.   Tinch
okeandagi   chuqur   cho'kmalardan   biriga   «Vityaz»   kemasi   nomi,   Arktikani
o'rgangan   «Vega»,   «Gerkules»,   «Janetta»,   «Mod»,   «Foka»   kemalarining   nomi
ham   ayrim   joy   nomlariga   o'tgan.   Yapon   dengizining   Primore   qirg'oqlarida
Amerika   ko'rfazi   bor,   bu   ko'rfazni   tekshirgan   ruslarning   «Amerika»   nomli
poroxodi nomiga ko'yilgan.
Antarktida   materigida   turli   sayyohlar   va   boshqa   shaxslar   ism-familiyasiga
qo'yilgan   nomlar   ko'p:   Viktoriya   Yeri,   Uilks   Yeri,   Adeli   Yeri,   Elsuert   Yeri,
qirolicha   Mod   Yeri,   Jekson   tog'i,   Uedell   dengizi,   Bellinsgauzen,   Amundsen,
Ross dengizlari, Pyotr I, Skott orollari va hokazo.
Novosibirsk   orollaridan   eng   kattasi   Kotelniy   deb   ataladi.   Bu   nom   biror   relef
shakli   ham,   biror   shaxsning   ism-familiyasi   ham   emas.   Ivan   Lyaxov
ekspedisiyasi   a'zolari   shu   orolda   1773-yilda   bo'lishgan,   dengizchilar   o'zlaridan
so'ng   eski   qozonni   unutib     qoldirishgan.   Keyinchalik   orolning   topografik
xaritasini   chizayotgan   topograflar   qozonni   topib   oladilar   va   orolga   Kotelniy
(kotyol–qozon) deb nom berishgan.
Xullas,   dunyo   xaritasidagi   millionlab   joy   nomlari   va   ularning   kelib
chiqishi bevosita buyuk geografik kashfiyotlar, sayyohatlar tarixi bilan bog'liq.
19 Foydalanilgan adabiyotlar
1. Sh.M.Mirziyoevning   Oliy   Majlisga   Murojaatnomasi.   -   Toshkent:   O‘zbekiston,
NMIU, 2018. 
2. Sh.M.Mirziyoevning.   Konstitutsiya   —   erkin   va   farovon   hayotimiz,
mamlakatimizni yanada taraqqiy ettirishning mustahkam poydevoridir. –Toshkent:
O‘zbekiston NMIU, 2018.
3. SH.M. Mirziyoev. - Toshkent: O‘zbekiston, NMIU, 2017
4. SH.M. Mirziyoev. - Toshkent: O‘zbekiston, NMIU, 2016.
5. Sh.M.Mirziyoevning Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta'minlash - yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. 2020 yil
6. Sh.M.Mirziyoevning.   Oliy   Majlisga   Murojaatnomasi.   -   Toshkent:   O‘zbekiston,
NMIU, 2018
7. Komilova N.Q .Tibbiyot geografiyasining nazariy va amaliy masalalari.
Monografiya. -Toshkent, ―SHARQ , 2016. 277 b.‖
7. Malxazova S.M. Mediko-geograficheskiy analiz territoriy: kartografirovanie,
otsenka, prognoz. -M.: Nauchnыy mir, 2001. 240 s.
9. CHaklin A.V. Meditsinskaya geografiya. -M.: Znanie, 1977. -128 s.
10. Komilova N., Ravshanov A., Muhammedova N. Tibbiyot geografiyasi va
global salomatlik. O’quv qo’llanma.T. ―Unversitet , 2018 y.	
‖
Qo’shimcha adabiyotlar:
11. O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha Harakatlar
strategiyasi to’g’risida. O’zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to’plami, 2017 y
6-son, 70-modda.
12.Vazirlar   Mahkamasining   2016   yil   yakunlari   va   2017   yil   istiqbollariga
bag’ishlangan
20

BUYUK GEOGRAFIK KASHFIYOTLAR VA GEOGRAFIYA

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Geografiya o‘qituvchisi. Attestatsiyasi uchun test savollari to‘plami (2025–2026)
  • Geografiya. Milliy sertifikat imtihoniga tayyorgarlik: variantlar to‘plami (2025–2026)
  • Geografiya. Xorijiy va nodavlat OTM talabalari uchun davlat granti tanlovi testiga tayyorgarlik (asosiy fan bloki, 2026–2027)
  • Belgilar, chiziqli belgilar, izoliniyalar, sifatli va miqdorli fon, nuqtalar, areallar, bir joyga taalluqli diagrammalar usuli
  • O'zbekiston aholisi va uning joylashuvi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский