Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 102.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет География

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O'zbekiston aholisi va uning joylashuvi

Купить
MUNDARIJA: KIRISH I-BOB. AHOLI O‘RGANILISHI I.1. Aholining iqtisodiy-ijtimoiy geografiya fanlar tizimida o‘rganilishi I.2. Aholi tarkibi va demografik ko’rasatkichlar II-BOB. O‘ZBEKISTON AHOLISI VA JOYLASHUVI II.1. O‘zbekiston aholisi II.2. O‘zbekiston aholisining joylashuvi XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 2 KIRISH Iqtisodiy va ijtimoiy geografiyada aholi tarkibini o‘rganish dunyoning turli mintaqalarida sodir bo‘layotgan ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va madaniy hodisalarning keng doirasini yaxshiroq anglashga yordam beradi, uning sabab- oqibatlarini baholash imkoniyatini oshiradi. Amerikalik mashhur olim U.Ayzard fikricha, u yoki bu hududning xo‘jaligi murakkab jumboq bo‘lib, uni yechishni aynan aholi bo‘g‘inidan boshlamoq kerak. Darhaqiqat, aholi murakkab ijtimoiy- iqtisodiy tushunchadir, u bilan ishlab chiqarish “boshdan oyoq”, chambarcham bog‘liq. Chunki, mehnat resurslarisiz ishlab chiqarish bo‘lmaydi, ishlab chiqarish esa aholi uchun kerak; moddiy va ma’naviy boyliklarni yaratuvchisi ham, ularni iste’molchisi ham aynan ana shu aholi, ya’ni kishilarning ma’lum hududdagi birligidir. Albatta, ushbu fan nuqtai nazaridan eng avvalo aholining birinchi va ikkinchi xususiyatlari muhim ahamiyat kasb etadi, chunki ular aholini ijtimoiy-iqtisodiy kategoriya ekanligini o‘zida uyg‘unlashtiradi. Qolaversa, an’anaviy iqtisodiy geografiya fanining evolyusion tarzda “iqtisodiy va ijtimoiy geografiya” maqomini rasmiy olishi ham aynan Inson omili, aholi va uning ijtimoiy rivojlanishining hududiy jihatlarini tadqiq qilish natijasidan kelib chiqqan. Aholining uchinchi xususiyati, ya’ni uning takror barpo bo‘lishi esa bevosita demografiya fanining tadqiqot ob’ekti bo‘lib, ushbu jarayonnning hududiy tafovutlarini o‘rganish demogeografiya yoki geodemografiya yo‘nalishiga mos tushadi. 3 I-BOB. AHOLI O‘RGANILISHI I.1. Aholining iqtisodiy-ijtimoiy geografiya fanlar tizimida o‘rganilishi Aholi va uning xo‘jalik faoliyati hamma davrlarda e’tibor markazida bo‘lgan. Zero, amerikalik mashhur olim U.Ayzardning fikricha, u yoki bu hududning xo‘jaligi murakkab jumboq bo‘lib, uni yechishni aynan aholi bo‘g‘inidan boshlamoq kerak. Darhaqiqat, aholi murakkab ijtimoiy-iqtisodiy tushunchadir, u bilan ishlab chiqarish «boshdan oyoq», chambarcham bog‘liq. Chunki mehnat resurslarisiz ishlab chiqarish bo‘lmaydi, ishlab chiqarish esa aholi uchun kerak; moddiy va ma’naviy boyliklarni yaratuvchisi ham, ularning iste’molchisi ham aynan aholining o‘zidir. Aholi (arabcha, «ahl» – jamoa) – Yer yuzida yoki uning muayyan hududida (qit a, mamlakat, ma’muriy birlikda) istiqomat qiluvchi insonlar majmuiʼ hisoblanadi. Aholini iqtisodiy va ijtimoiy geografiya fanida o‘rganishda uning uch asosiy xususiyati e’tiborga olinishi zarur: ✓ iqtisodiy funksiyasi bo‘yicha: aholi – ishlab chiqaruvchi kuch; ✓ sotsial jihatidan: aholi – asosiy iste’molchi; ✓ demografik xususiyatiga ko‘ra: aholi – o‘z-o‘zini takror barpo qiluvchi ijtimoiy qatlam. Albatta, ushbu fan nuqtai nazaridan eng avvalo aholining iqtisodiy (I) va sotsial (II) xususiyatlari muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki ular aholini ijtimoiy- iqtisodiy kategoriya ekanligini o‘zida uyg‘unlashtiradi. Qolaversa, an’anaviy iqtisodiy geografiya fanining evolyutsion tarzda «iqtisodiy va ijtimoiy geografiya» maqomini rasmiy olishi ham, aynan, inson omili, aholi va uning ijtimoiy rivojlanishining hududiy jihatlarini tadqiq qilish natijasidan kelib chiqqan. Aholining uchinchi xususiyati, ya’ni uning takror barpo bo‘lishi esa bevosita demografiya fanining tadqiqot obyekti bo‘lib, ushbu jarayonnning hududiy tafovutlarini o‘rganish demogeografiya, geodemografiya yo‘nalishiga mos tushadi. 4 Tadqiqot jarayonida aholi bir necha fanlar uchun tadqiqot obyekti bo‘la oladi. Jumladan, aholi, ayni paytda iqtisodchilar, demograflar, etnograflar, sotsiologlar, geograflar, tibbiyotchilar, huquqshunoslar va boshqa fan vakillarini qiziqtiradi. Ammo har qaysi fan «o‘z burchagidan» uni tadqiq va tahlil qiladi. Chunonchi, iqtisodchilar uchun aholi – bu asosiy ishlab chiqarish kuch, mehnat qiluvchi subyekt sifatida ko‘riladi; etnograflarni aholining qiziqtiruvchi tomoni uning milliy urf-odati, kiyinishi, an’analaridir; demograf esa aholining takror barpo etilishi, uning tabiiy va migratsion harakati (tug‘ilish, o‘lim, ko‘chib yurish), nikoh, ajralish va boshqa tomonlarini ilmiy asosda tahlil qiladi. Aholi kishilar uyushmasi bo‘lganligi sababli, uni umumiy obyekt sifatida olinsa ham, chuqur tahlillar amalga oshirish uchun predmet nuqtai nazaridan aholining ma’lum jihatlarini o‘rganish maqsadga muvofiq. Jumladan, Iqtisodiy va ijtimoiy geografiyada aholining soni va tarkibi, hududiy joylashuvi va unga ta’sir etuvchi omillar, demografik ko‘rsatkichlarning hududiy xususiyatlari va uning mintaqa ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatiga ta’siri, migratsiya va urbanizatsiya jarayonlari, turmush-tarzi va mehnat bozorining geografik xususiyatlari tadqiq etiladi. Aholi soni ko‘payishi va uning omillarini o‘rganishda sotsiologik tadqiqotlar o‘tkazish ham muhim ahamiyatga molikdir. Unda har bir hudud, millat va ijtimoiy guruhlarda mavjud demografik muammolarni aniqlash maqsadida mutaxassislar tomonidan maxsus so‘rovnomalar tuzilib, aholiga tarqatiladi yoki ushbu guruhlarda mutaxassislar ishtirokida suhbatlar olib boriladi. Aholi soni, o‘sishi va tarkibini o‘rganib borish mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatini to‘g‘ri baholash hamda prognozlarni amalga oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. 5 I.2. Aholi tarkibi va demografik ko’rasatkichlar Aholi tarkibi deganda, aholining ma’lum ijtimoiy-iqtisodiy va demografik belgilari asosida taqsimlanishi tushuniladi. Aholi tarkibi, asosan, quyida mezon (kriteriya)gi belgilar orqali aniqlanadi: 1) biologik kriteriya – jins, yosh, irq, etnik guruhi; 2) ijtimoiy kriteriya – nikoh statusi, sovodxonlik darajasi, lingvistik mansubligi, fuqarolik (identifikatsiya) holati; 3) iqtisodiy kriteriya – kasbi, bandlik darajasi, daromad manbai va iqtisodiy ta’minlanganligi; 4) migratsion kriteriya – tug‘ilgan joyi, mazkur aholi maskanida necha yildan beri yashab kelishi, legal yoki nolegal migrantlik holati; 5) demografik kriteriya – tug‘ilish, o‘lim, nikoh, ajralish, nikohga kirish yoshi, homiladorliklar soni, farzandlar soni; 6. Oilaviy tarkib kriteriyasi – oila turlari, oilaning hajmi, oila yoki uy xo‘jaligi. Aholi tarkibini tahlil qilganda, eng asosiy e’tibor aholining yosh, jins, irqiy, etnik, diniy, lingvistik mansublikka yo‘naltiriladi. Mazkur kategoriyalar aholi tarkibini aniqlashning katta guruhini tashkil etadi. Aholi tarkibining ayrim yirik kategoriyalari Yosh tarkibi – aholining yosh guruhlari va yosh kontingentlari bo‘yicha taqsimoti – Aholi yosh tarkibi bo‘yicha bolalar (0-14 yosh), o‘smirlar (15-24 yosh), o‘rta yoshlilar (25-30 yosh), yetuklik davridagilar (31-59), qariyalar (60-69 yosh), keksalar (70-89), uzoq umr ko‘ruvchilar (90 dan katta yosh) Jinsiy tarkibi – aholining erkak va ayollarga taqsimlanishi – Odatda, aholi jinsiy tarkibida erkaklar har 100 ta yoki har 1000 ta ayolga nisbatan (va aksincha holatdagi) soni hisoblanadi hamda foizda ifodalanadi. Har ikki jins vakillarining jami aholiga nisbatan ulushi ham aniqlanadi. 6 Irqiy tarkibi – avloddan avlodga o‘tuvchi o‘xshash tashqi belgilar (terisining rangi va gavda tuzilishi) asosida aholining genetik, jismoniy va antropologik mansubligi – Irqlar mohiyati va paydo bo‘lish sabablari jihatidan biologik kategoriya bo‘lib, inson organizmining tashqi muhitga moslashishi natijasida shakllangan. Jahon aholisining katta qismi (70%) asosiy (yevropeoid, mongoloid, negroid, avstraloid), qolgan qismi esa oraliq va aralash irqlarga mansub. Biroq, tashqi belgilar kishilarning intellektual qobiliyatlari va insoniy sifatlariga ta’sir ko‘rsatmaydi. Etnik tarkibi – muayyan hududda yashovchi millatlar va etnik guruhlarning xilma-xilligi – Etnik tarkib odamlarning millatiga ko‘ra taqsimlanishi va ularning umumiy aholi tarkibidagi ulushi bilan belgilanadi. Jahon davlatlari aholisining milliy tarkibi xususiyatlariga ko‘ra bir millatli, ikki millatli, bir millat boshqalariga nisbatan katta salmoqqa ega, kelib chiqishi bir-biriga yaqin millatlardan iborat va ko‘p millatli davlatlar guruhlariga ajratiladi Diniy tarkibi – aholining konfessiyaviy mansubligi bo‘yicha taqsimlashi – Aholining boshqa tuzilmalaridan farqli o‘laroq, u barcha aholini emas, balki ularning faqat e’tiqodlilarini qamrab oladi. Chuni aholi tarkibida hech qaysi dinga e’tiqod qilmaydigan (ateist) kishilar ham mavjud. Ko‘pgina mamlakatlarda diniy mansublik fuqarolarning shaxsiy erkinligi hisoblanadi. Shu bois, din bo‘yicha aholining rasmiy hisobi yuritilmaydi. Lingvistik tarkibi - ma’lum hududdagi aholining muloqot tilidagi lingvistik xususiyatlar (leksik va grammatik) xususiyatlar bo‘yicha mansubligi – Jahonda mavjud bo‘lgan tillar kelib chiqishining umumiyligi, leksik va grammatik tizimlarining o‘xshashligini hisobga olib 20 dan ortiq til oilalariga birlashtiriladi. Ular orasida hind-yevropa til oilasi (45%) so‘zlashuvchilar soniga ko‘ra yetakchilik qiladi. Shuningdek, jahonda koreys, yapon, bask, ayn, burish singari hech qaysi til oilasiga kiritilmaydigan tillar ham mavjud. 7 Umuman olganda, iqtisodiy va ijtimoiy geografiyada aholi tarkibini o‘rganish dunyoning turli mintaqalarida sodir bo‘layotgan ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va madaniy hodisalarning keng doirasini yaxshiroq anglashga yordam beradi, uning sabab-oqibatlarini baholash imkoniyatini oshiradi. Asosiy demografik kategoriya va ko‘rsatkichlar. Aholi tabiiy harakatining qayd etilishi fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etishga asoslanadi. Aholining tabiiy harakati, uning takror barpo bo‘lishi bevosita (tug‘ilish, o‘lim) va bilvosita (nikoh, ajralish) ta’sir etuvchi demografik jarayonlarni o‘z ichiga oladi. Tabiiy harakat haqidagi axborot asosida mamlakat aholisining soni, tabiiy harakatining nisbiy ko‘rsatkichlari hisoblanib, ular asosida aholi soni va tarkibining istiqboldagi prognozi amalga oshiriladi. Aholi kategoriyalari deganda, ma’lum aholi maskanida yashovchi va shu maskan bilan bog‘liq aholi guruhining umumiy xususiyatlari tushuniladi (10.2- jadval). Bunda aholi ro‘yxatidan kelib chiqib, aholi kategoriyalari quyidagicha ifodalanadi: ❖ doimiy aholi – ma’lum hududda aholi ro‘yxatida turuvchi, uzoq muddat davomida istiqomat qilib kelayotgan aholi; ❖ vaqtincha aholi – muqim yashash holatida bo‘lmagan va yuridik hujjatlarda turuvchi aholi; ❖ mavjud aholi – ma’lum hududda ayni paytda yashayotgan umumiy aholi soni. Aholini tadqiq etishda tug‘ilish, o‘lim, tabiiy va mexanik ko‘payish, nikoh va ajralish ko‘rsatkichlari muhim ahamiyat kasb etadi. Quyida ularning ayrimlari ko‘rib chiqiladi. Tug‘ilish koeffitsiyen ti, odatda, promilleda hisoblanadi. Bu koeffitsiyentdan tug‘ilish darajasini ifodalashda ko‘proq foydalaniladi. Uning yordamida ma’lum avlodlardagi tug‘ilishda ro‘y berayotgan o‘zgarishlar umumiy tarzda o‘rganilishi mumkin. 8 Aholi sonini tartibga solish hamda barqarorligini ta’minlash uchun demografik siyosat olib boriladi. Demografik siyosat – bu aholi soni, tarkibi, joylashuvi va sifati dinamikasi tendensiyalarini saqlab qolish yoki o‘zgartirish maqsadida aholining ko‘payishi va migratsiya jarayonlarini tartibga solish sohasidagi davlat organlari va nodavlat tashkilotlarining maqsadli faoliyati hisoblanadi. Aytish joizki, demografik siyosatni o‘tkazish uchun iqtisodiy, ma’muriy- huquqiy va ijtimoiy-psixologik uslublardan foydalaniladi. Iqtisodiy uslub, asosan, tug‘ilish darajasi aholi ko‘payishini ta’minlay olinmagan hollarda qo‘llaniladi. Bu uslubda davlat tomonidan homilador ayollarga farzand ko‘rgandan keyin va farzandi 2-3 yoshga to‘lgunga qadar maxsus nafaqalar ajratiladi hamda turli imtiyozlar beriladi. 9 II-BOB. O‘ZBEKISTON AHOLISI VA JOYLASHUVI II.1. O‘zbekiston aholisi O‘zbekiston Respublikasi aholi soni bo‘yicha dunyo miqyosida o‘rtacha demografik salohiyatga ega bo‘lgan davlat hisoblanadi. Uning aholisi, 1 yanvar 2023 yil ma’lumotlariga binoan 36,5 mln. kishini tashkil etadi. Bu borada, u MDH mamlakatlari orasida Rossiya va Ukrainadan keyingi uchinchi va Markaziy Osiyo davlatlari orasida esa birinchi o‘rinni egallaydi. Mamlakatimizning demografik tarixi uning aholisini turli davrlarda har xil sur’atlarda o‘sib borganligi bilan tavsiflanadi. Masalan, 1897 yilda o‘tkazilgan Umumrossiya aholi ro‘yhati ma’lumotlari bo‘yicha hozirgi O‘zbekiston hududida 3948 ming kishi istiqomat qilgan. 1913 yilga kelib, ya’ni 15 yildan so‘ng bu raqam 4331 mingga yetgan. 1926 yil aholi ro‘yhati natijalari esa, bu yerda 4629 ming kishini qayd etgan va o‘tgan davr mobaynida aholi soni yiliga o‘rtacha 2,1 ming kishidan ortib borgan. Keyingi davrlarda respublika aholi sonining o‘sishiga sobiq Ittifoqda yuz bergan siyosiy va iqtisodiy voqealar jiddiy ta’sir ko‘rsatgan. Ikkinchi jahon urushi arafasida (1939 y.). O‘zbekiston aholisi 6347 ming kishini tashkil etgan holda, u 20 yildan so‘ng, ya’ni 1959 yilda 8119 ming kishidan iborat bo‘lgan. Bu davr oralig‘ida umumiy ko‘payish 1772 ming kishi, o‘rtacha yillik ko‘payish esa 88,6 ming kishiga teng bo‘lgan. Ushbu qiyosiy raqamlar respublika aholi soni o‘sishining birmuncha jadallashganidan dalolat beradi (nisbiy ko‘rsatkichlarda yillik o‘rtacha ko‘payish 1,25 %). Tabiiyki, urush jarayonida front va front orqasida aholi o‘limi ko‘p bo‘lmaganda respublika aholisi bundan ham tezroq o‘sib borgan bo‘lar edi. Navbatdagi ikki aholi ro‘yhati oralig‘ida (1970-1979 yy.) O‘zbekiston aholisi 11774 ming kishidan 15389 ming kishiga yetgan; mutloq ko‘payish 3615 ming, o‘rtacha bir yillik ko‘payish 402 ming, nisbiy o‘sish 130,7 %, o‘rtacha yillik ko‘payish esa 3,00 foizga barobar bo‘lgan. Shu o‘rinda ta’kidlash lozimki, 10 O‘zbekiston aholisining eng ko‘p (intensiv) ortib borishi aynan shu davrda qayd etiladi. Sobiq Ittifoqda o‘tkazilgan so‘nggi aholi ro‘yhati (1989 y.) O‘zbekiston hududida 19780 ming kishini ko‘rsatgan. 1979-1989 yillar mobaynida respublika aholisi 4391 ming kishiga ortgan va yillik o‘rtacha ko‘payish 2,55 foizni tashkil qilgan. Bu esa oldingi davrga qaraganda 0,45 foizga kam demakdir. O‘zbekistonda demografik jarayonlarning rivojlanishi yoki o‘zgarib borishi keyingi yillarda ikki asosiy siyosiy-iqtisodiy omillar tufali yuz bergan. Bu ham bo‘lsa O‘zbekiston Respublikasining 1991 yilda siyosiy mustaqillikka erishishi va uning milliy iqtisodiyotini bosqichma-bosqich bozor munosabatlariga o‘tishidir. 1989-2000 yillarda mamlakat aholisi 123,8 foizga o‘sgan, bir yillik ko‘payish pasayib borish jarayonida davom etib, 1,95 foizga barobar bo‘lgan. Shu davrda demografik rivojlanish bo‘yicha respublikamizning janubiy mintaqalari – Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlari yetakchilik qilgan. Ularda umumiy o‘sish, mos ravishda, 139, 2 va 136,0 foiz bo‘lgan. Ushbu hududlarda aholi sonining tez ko‘payib borishi (boshqa viloyatlarga qaraganda) keyingi yillarda ham davom etib, mamlakat aholisi hududiy tarkibida uning janubiy yo‘nalishda birmuncha “surilishiga” olib kelgan. Ko‘rilayotgan davrda Namangan, Xorazm, Jizzax, Andijon hamda Samarqand viloyatlarida ham aholi sonining o‘sib borishi respublika o‘rtacha ko‘rsatkichlaridan yuqoriroq darajada kechgan. Ayni vaqtda Navoiy,Sirdaryo va Toshkent viloyatlarida bu ko‘rsatkich pastroq bo‘lgan; poytaxt – Toshkent shahrida esa o‘sish juda sust bo‘lib, bu yerda bir yillik ko‘payish atigi 0,10 foizga teng bo‘lgan, xolos. 2013-2023 yillar davomida respublika aholi o‘sish sur’atining pasayishi yanada intensivlashgan. Ba’zi yillarda bir yillik ko‘payish hatto 1,10-1,15 foizga ham tushib qolgan, eng so‘nggi yillarda esa bu ko‘rsatkich birmuncha ko‘tarilib, 1,50-1,70 foizga yetgan. Biroq, shunga qaramasdan umumiy xulosa qilish mumkinki, 11 respublikamiz aholisining ko‘payish sur’ati o‘tgan asrning 70 yilllariga qaraganda 2,0-2,2 marta qisqargan. 2013-2023 yillarda aholi soni mutloq o‘sishda davom etgan bo‘lsada, uning sur’atlari yanada pasayib borgan. Shu o‘rinda ta’kidlash lozimki, bunday jarayon butun jahon aholisida ham kuzatilmoqda; qator Yevropa mamlakatlari esa aholi sonining qisqarishi, ya’ni depopulyatsiya jarayonini boshdan kechirmoqda. Bunday vaziyat MDH mamlakatlarida ham, xususan Rossiya, Belarus va Ukrainada keskin tus olgan. Tahlillar ko‘rsatishicha, o‘ziga xos “ geodemografik to‘lqinlar ” hatto qo‘shni Qozog‘iston Respublikas ining deyarli barcha viloyatlarid a ham kuzatilmoqda va bu mamlakatda asosan uning O‘zbekistonga tutash hududlari, ya’ni Janubiy Qozog‘istonda aholi sonini mutloq ko‘payishi yoki uning turg‘unlashuvi kuzatilmoqda, xolos. Respublikamizda ham bunday geodemografik to‘lqinlar kuzatiladi. Bu yerda aholi soni o‘sish sur’atining pasayishi avvalo Toshkent shahri va Toshkent viloyatida qayd etilib, mamlakatning boshqa hududlarida bu jarayonning asta-sekin so‘nib borishi yoki tezligining qisqarishi qayd etiladi. Boshqacha qilib aytganda, O‘zbekistondagi yangi demografik o‘zgarishlar (tug‘ilish va tabiiy ko‘payishning pasayib borishi) markazda boshlanib, ma’lum vaqt davomida u bosqichma-bosqich boshqa viloyatlarga “tarqaladi”; Toshkent shahri va poytaxt viloyatida kuzatilgan vaziyat respublikaning janubiy viloyatlari – Surxondaryo va Qashqadaryoda birmuncha vaqt o‘tgandan so‘ng kuzatiladi yoki takrorlanadi. Qayd etish joizki, bu ikki “demografik qutb” o‘rtasida jarayon o‘zgarishining tezlik muddati tobora qisqarib bormoqda. Aholi salmog‘i ko‘ra Samarqand viloyati birinchi, Farg‘ona – ikkinchi, Qashqadaryo viloyati uchinchi o‘rinda turadi. Demografik salohiyatning eng past miqdori Navoiy va Sirdaryo viloyatlarida kuzatiladi. Umuman olganda, respublikaning 5 ta viloyatiga (Samarqand, Farg‘ona, Toshkent, Qashqadaryo va Andijon) jami aholining deyarli 40 foizi to‘g‘ri keladi. 12 So‘nggi yillarda mobaynida Qoraqalpog‘iston Respublikasi hamda Buxoro, Sirdaryo, Toshkent viloyati va Toshkent shahri aholisining o‘sishi mamlakat o‘rtacha darajasidan past bo‘lgan va ularning jami respublika aholisidan ulushi qisqargan. Aholining nisbatan jadal o‘sishi Qashqadaryo, Surxondaryo, Samarqand kabi viloyatlarda kuzatiladi. Natijada, bu hududlarning demografik salohiyati yanada ko‘tarilgan. 13 II.2. O‘zbekiston aholisining joylashuvi Respublik a hududining tabiiy sharoiti, ijtimoiy- iqtisodiy rivojlanish imkoniyatlarining turli-tumanligi aholi joylashuviga ham ta’sir qiladi. Mamlakat bo‘yicha aholi joylashuvining o‘rtacha zichligi 1 km2 va 67,9 kishidan iborat bo‘lgan holda, u Navoiy viloyatidagi 8,1 kishidan Andijon viloyatida 652,4 kishiga farq qiladi. Bu boradagi ichki tafovut yoki geografik koeffitsient 80,5 martaga teng. 1-jadval O‘zbekiston Respublikasi aholisining hududiy tarkibi 2023 Jami Shahar aholisi Qishloq aholisi O'zbekisto n Respublika 36024,9 18370,9 17654,0 Qoraqalpogisto n Respublikasi 1 976,2 967,3 1008,9 viloyatlar Andijon 3 322,7 1734,5 1588,2 Buxoro 2009,7 740,5 1 269,2 Jizzax 1475,5 692,0 783,5 Qashqadaryo 3 482.3 1491,6 1990,7 Navoiy 1055,5 517,1 538,4 Namangan 2997,5 1943,9 1053,6 Samarqand 4118,2 1513,0 2 605,2 Surxondaryo 2 806.5 1016,8 1789,7 Sirdaryo 896.6 386,4 510,2 14 Toshkent 2993,4 1499,5 1493,9 Fargona 3976,3 2264,1 1 712,2 Xorazm 1958,1 647,8 1310,3 Toshkent sh. 2956,4 2956,4 - 2-jadval O‘zbekiston Respublikasi aholisining hududiy tarkibidagi o‘zgarishlar Hududlar 2013 2023 2013-2023 yillar Zichlik, 1 kv.km. ga kishi 2023 y.ming kishi foizda ming kishi foizda o‘sish % o‘rtacha ko‘payish , % Qoraqalp og‘iston Respubli 1527,0 6,1 1736,2 5,7 113,7 1,00 10,4 Andijon 2216,5 8,9 2805,2 9,2 126,6 1,85 652,4 Buxoro 1437,7 5,8 1756,5 5,8 122,2 1,55 43,6 Jizzax 991,5 4,1 1226,8 4,0 123,7 1,65 57,8 Navoiy 791,1 3,2 900,7 3,0 113,8 1,00 8,1 Namanga n 1953,2 7,9 2504,0 8,2 128,2 1,95 336,6 Samarqa nd 2710,0 10,9 3444,8 11,3 127,1 1,90 205,4 Sirdaryo 649,9 2,6 763,7 2,5 117,5 1,25 178,4 Surxonda ryo 1770,4 7,1 2307,5 7,5 130,3 2,05 114,8 Toshkent 2370,2 9,6 2726,1 9,0 115,0 1,10 178,6 15 Farg‘ona 2697,5 10,9 3386,1 11,1 125,5 1,75 500,9 Xorazm 1347,7 5,4 1683,7 5,5 124,9 1,70 278,3 Qashqada ryo 2212,5 8,9 2895,5 9,4 130,9 2,10 101,3 Toshkent sh. 2137,9 8,6 2351,8 7,8 110,0 0,75 7126,7 Jami O‘zbe kiston Resp 28813,1 100,0 36488,6 100,0 122,9 1,60 67,9 Jadval O‘zR Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari asosida tuzilgan. Tarixan aholi mamlakatimizning sug‘oriladigan voha va vodiylarida zich joylashgan. Chunonchi, bu ko‘rsatkich Farg‘ona, Namangan, Xorazm viloyatlarida ham ancha yuqori. Qoraqalpog‘iston Respublikasi hamda Navoiy viloyati O‘zbekiston hududining 61,9 foizini tashkil qilsada, bu yerda mamlakat aholisining atigi 8,7 foizi yashaydi; shu bois, aynan ana shu ikki ma’muriy birlik respublika aholisi joylashuvining o‘rtacha ko‘rsatkichiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Buxoro va Jizzax viloyatlarida ham aholi zichligi uncha yuqori emas, Surxondaryo va Qashqadaryoda esa u o‘rtacha ko‘rsatkichdan birmuncha yuqori. Biroq shunga qaramasdan, hatto bu hududlarning ham ichki, qadimdan sug‘orildaigan rayonlarida (masalan, Vobkent, Shofirkon, G‘ijduvon, Shahrisabz, Kitob, Qarshi, Yakkabog‘ tumanlarida) aholi ancha zich joylashgan. Umumiy tarzda respublika aholi joylashuvi ko‘p jihatdan gidrografik shahobchalar- sug‘oriladigan daryo va irrigatsiya inshootlari bilan belgilanadi. Shu bilan birga, yirik shaharlar, ayniqsa Toshkent aglomeratsiyasi doirasidagi qishloq tumanlarida ham aholi joylashuvi juda zich (1 km2 ga 700-750 kishini tashkil etadi). 16 1-rasm. O‘zbekiston aholi zichligi xaritasi 2023 yil ma’lumotlariga binoan O‘zbekiston Respublikasining 51,2 foiz aholisi shahar joylariga to‘g‘ri keladi. Mutloq raqamda u 17370,1 ming kishi. Shahar aholisining oldingi yillardagi miqdori quyidagicha bo‘lgan (ming kishi hisobida): 17 1926 y. -1002; 1939 y. – 1470; 1959 y. – 2729; 1970 y.-4327; 1979 y. – 6348, 1989 y. – 8059 va 2000 yilda 9166 ming kishi. Shahar aholisining o‘sish sur’ati ayniqsa 70-80 yillarda yuqori bo‘lgan. Bunga sabab – 1972 yilda aholi manzilgohlarining shahar maqomiga o‘tkazish uchun talab etiladigan eng kam aholi miqdorini 10 mingdan 7 mingtagacha tushirilishi va buning oqibatida shaharlar sonining nihoyatda tez ko‘payishidir (agar 1970 yilda respublikada 42 shahar mavjud bo‘lgan bo‘lsa, 1979 yilda ularning soni 90 taga yetgan). 1989-2019 yillarda shaharliklar sonining o‘sishi ancha susaygan. Natijada umumiy urbanizatsiya ko‘rsatkichi 40,7 foizdan 35,8 foizga tushib qolgan. Viloyatlar darajasida mazkur jarayon ayniqsa Toshkent, Farg‘ona, Buxoro, Xorazmda sezilarli bo‘lgan va u faqat Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Jizzax hamda Namangan viloyatlarida birmuncha ko‘tarilgan. Eng ko‘p yangi shaharchalar Farg‘ona viloyatida tashkil etilgan – 196 ta. Shuningdek, bunday manzilgohlar Qashqadaryo, Surxondaryo, Namangan viloyatlarida ham ancha ko‘p – har birida yuztadan ortiq. Birmuncha kamroq yangi shaharchalar Sirdaryo viloyati va Qoraqalpog‘iston Respublikasida qayd etiladi. Umumiy urbanizatsiya darajasining eng yuqori ko‘rsatkichi Namangan viloyatida – 64,3 %. Bu ko‘rsatkich Farg‘ona va Andijon viloyatlarida ham o‘rtachadan yuqori. Nisbatan urbanizatsiyalashmagan mintaqalar Xorazm, Surxondaryo, Samarqand va Buxoro viloyatlari hisoblanadi. Urbanizatsiya jarayoni va uning yakuniy ko‘rsatkichi, odatda, hududlar iqtisodiyotining ixtisoslashuvi, shahar hosil qiluvchi omillarning mavjudligiga bog‘liq. Shu nuqtai nazardan Qoraqalpog‘iston va qisman Navoiy viloyatida mazkur ko‘rsatkichning birmuncha yuqoriligi ko‘rilayotgan hududlar sanoat salohiyatidan emas, balki bu joylarda intensiv qishloq xo‘jaligini rivojlantirish sharoitlarining cheklanganlidan darak beradi. Faqat poytaxt – Toshkent viloyatida u haqiqiy real voqelikni aks ettiradi, chunki bu yerda, boshqa viloyatlarga qaraganda, sanoat 18 tarmoqlari nisbatan yaxshiroq rivojlangan. Ammo bunday xulosani Namangan va Farg‘ona viloyatlari uchun qo‘llash uncha to‘g‘ri bo‘lmaydi. Milliy va mintaqaviy iqtisodiyotning tarkibiy tuzilishini shaharlar to‘ri va tizimi ham yaqqol ifodalab beradi. Aksariyat hollarda shaharlar sonining ko‘pligi, yirik shahar va shahar aglomeratsiyalarining mavjudligi hudud ijtimoiy-iqtisodiy salohiyatining yuqoriligini ko‘rsatadi. 2023 yil ma’lumotlariga ko‘ra, respublikada 119 shahar va 1065 shaharcha mavjud. Shaharlar soni bo‘yicha Qoraqalpog‘iston Respublikasi (12), Qashqadaryo (12) va Toshkent (16) viloyatlari ajralib turadi. Ayni vaqtda hududiy urbanistik tarkib Jizzax, Xorazm va Sirdaryo viloyat ularning to‘ri Jixxaz, Xorazm va Sirdaryo viloyatlarida yaxshi rivojlanmagan. Iqtisodiyotning asosan qishloq xo‘jaligi hamda qayta ishlash sanoatiga ixtisoslashganligi sababli bu yerda kichik shaharlar to‘ri juda keng tarqalgan. Jumladan, respublikada katta shaharlar (100 ming aholi va undan ortiq) 17 ta, o‘rta shaharlar (50-100 ming kishi) 19 ta, “yarim o‘rta” shaharlar (20-50 ming) 69 ta. Qolgan 1063 ta shahar va shaharchalarning har birida 20 ming kishidan kam aholi istiqomat qiladi. O‘zbekistonda jami 17 ta katta shahar mavjud bo‘lib, ularga respublika shahar aholisining 39,9 foizi to‘g‘ri keladi. Aholi soniga ko‘ra Toshkentdan keyingi o‘rinlarda Namangan, Samarqand, Andijon, Buxoro, Nukus, Qarshi shaharlari turadi. Chirchiq, Olmaliq, Angren, Qo‘qon, Marg‘ilon shaharlarining ham har birida 100 mingdan ziyod aholi bor. Ayni vaqtda Sirdaryo viloyatining ma’muriy markazi – Gulistonda atigi 63,2 ming kishi yashaydi. Shu bilan birga, yirik markazlar negizida shaharlar hududiy tizimining murakkab shakllari ham vujudga kelgan. Chunonchi, Toshkent Samarqand, Farg‘ona- Marg‘ilon aglomeratsiyalari shular jumlasidandir. 19 3-jadval O‘zbekistonda 2009 yilda tashkil etilgan yangi shaharchalar Hududlar Yangi shaharchalar soni Urbanizatsiya ko‘rsatkichi (2023 y., %) O‘zbekiston Respublikasi 966 51,2 Qoraqalpog‘iston Respublikasi 11 49,7 Andijon 78 52,8 Buxoro 60 38,5 Jizzax 34 47,6 Navoiy 30 50,1 Namangan 109 63,8 Samarqand 76 38,8 Sirdaryo 16 43,3 Surxondaryo 107 36,2 Toshkent 79 49,3 Farg‘ona 196 57,3 Xorazm 51 33,2 Qashqadaryo 119 43,2 20 Boy tarixga ega bo‘lgan, urbanizatsiya jarayonining “osiyocha” yoki sharqona shakli qishloq xo‘jaligining sug‘orma dehqonchiligi va u bilan bog‘liq shaharlar to‘riga asoslanadi. Binobarin, sharq tarixi va sharq madaniyatini sug‘orma dehqonchilik hamda qishloq va shaharlarning ajralmas birligi, urbanizatsiyaning o‘ziga xos yo‘nalishisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Shu bois ham respublikamiz iqtisodiyoti va demografik salohiyati asosan qishloq xo‘jaligi va qishloq aholisidan tashkil topgan. Joriy ma’lumotlarga qaraganda, O‘zbekistonda 11831 ta qishloq aholi manzilgohlari bor. Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Buxoro, Qashqadaryo, Samarqand va Farg‘ona viloyatlarining har birida mingdan ortiq qishloqlar mavjud, ularning eng kam miqdori esa Sirdaryo viloyatida – 284 ta. Respublikmizda o‘rtacha har bir qishloqqa 1300 kishi to‘g‘ri keladi. Bu jihatdan Namangan va Andijon viloyatlari oldinda turadi. Hududi qishloq xo‘jaligini rivojlantirish uchun uncha qulay bo‘lmagan Qoraqalpog‘iston Respublikasi hamda Buxoro va Navoiy viloyatlarida esa qishloqlar ancha kichik (o‘rtacha 640-700 kishi). Hozirgi kunda respublikamizda yirik qishloqlar xususan Samarqand , Namangan, Andijon, Farg‘ona viloyatlarida ko‘p. Tabiiy sharoiti xo‘jalik yuritish va aholi joylashuvi uchun nisbatan noqulay bo‘lgan hududlarda esa ularning soni ozroq. Masalan, respublikamizning “eng tog‘li” va “eng qishloqli” viloyati – Surxondaryoda bunday aholi manzilgohlari ancha kam. Yuqoridagilarga mos ravishda qishloq joylarda mehnat resurslari ham ko‘p va hatto ular keragidan ham ortiqcha. Ish o‘rinlarining yetishmasligi, ishsizlik, mehnat bozorining faol emasligi aholisi zich joylashgan voha va vodiylarda ijtimoiy muammolarning kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. Aynan shuning uchun ham respublikada qishloq xo‘jaligidagi islohotlarni chuqurlashtirishga, qishloq sanoati va infratuzilmasini, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni keng miqyosda rivojlantirishga katta e’tibor qaratilmoqda. Ushbu dalzarb masala davlatning mintaqaviy siyosatida o‘z yechimini topmog‘i lozim. 21 O‘zbekiston aholisi asosan tabiiy ko‘payish natijasida oshib boradi. Bu omilning roli hammavaqt ham yuqori bo‘lgan. Eng so‘nggi yillarda esa u aholi soni o‘sishining birdan bir manbai bo‘lib kelmoqda. Biroq ta’kidlash joizki, 90-yillarda aholining takror barpo bo‘lish jarayonida jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi; endi respublikamizni an’anaviy holatda tug‘ilish yoki tabiiy ko‘payish yuqori mamlakat sifatida ta’riflash uncha to‘g‘ri emas. Tug‘ilish koeffitsientining keskin qisqarishi eng so‘nggi yillarga to‘g‘ri keladi. Masalan, tug‘ilish 1990 yilda 33,7 promillega teng bo‘lgan holda, 1999 yilda u birdaniga 22,3 promillega tushib qolgan, ya’ni bu qisqa davrda mazkur ko‘rsatkich 11,4 punktga yoki 1,5 martaga kamaygan. 2023 yilda har ming kishiga nisbatan tug‘ilish 21,4, o‘lim 4,9 va tabiiy ko‘payish 16,5 kishini tashkil etadi. O‘lim darajasida keskin o‘zgarishlar bo‘lmaganligi sababli aholining tabiiy ko‘payishi asosan uning tug‘ilish ko‘rsatkichlariga bog‘liq. O‘zbekiston sharoitida kichik shaharchalarning ko‘pchiligida real demografik vaziyat oddiy qishloqlardagi holatga o‘xshab ketadi. Ammo, shu bilan birga ta’kidlash lozimki, ba’zi bir yuqori darajada sanoatlashgan shaharlarda tug‘ilish darajasi ancha past. Chunonchi, mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, tug‘ilish har 1000 aholiga Chirchiq, Yangiobod, Kogon kabi shaharlarda 12-13 kishi atrofida. Hatto tipik sharqona shaharlarimizda ham (Samarqand, Buxoro, Qo‘qon va b.) mazkur ko‘rsatkich 14-15 promellega teng. Natijada, aholining tabiiy ko‘payishi ancha kam – Chirchiq yoki Yangiobodda u 5 promellega ham yetmaydi. Albatta, bunday demografik vaziyat respublikamiz uchun uncha an’anaviy emas. Bu, o‘z navbatida, demografik jarayonlarda ham o‘ziga xos o‘tish davri kechishidan dalolat beradi . Tabiiyki, bu jarayonlar yaqin kelajakda mehnat resurslrining shakllanishiga, ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotga o‘z ta’sirini ko‘rsatishi mumkin. Viloyatlar bo‘yicha tug‘ilish va tabiiy ko‘payishning nisbatan katta ko‘rsatkichlari Qashqadaryo va Surxondaryoda, ularning past darajasi esa Toshkent va Navoiy viloyatlarida kuzatiladi. Poytaxt viloyatida tabiiy ko‘payish 14,3 22 promelleni tashkil etadi. O‘lim ko‘rsatkichlarida uncha katta tafovut yo‘q; uning eng kam miqdori tug‘ilish ancha yuqori bo‘lgan Qashqadaryo viloyatida bo‘lib, bunday nisbat mazkur hududda aholi sonining tezroq ortib borishiga olib keladi. Respublika aholisining ko‘payishida tashqi migratsiya ning ham roli bor. Ammo bu omilning ijobiy ta’siri ko‘proq avvalgi yillarga to‘g‘ri kelgan. 70- va, xususan, 80-yillar oxiridan boshlab ushbu jarayon O‘zbekiston uchun manfiy natijaga ega bo‘lgan. Bu asosan bir vaqtlar O‘zbekistonga ko‘chib kelganlarning yana o‘z vatanlariga qaytib ketishlari natijasida yuz bergan. Shuningdek, keluvchilar soni muntazam ravishda kamayib borgan, ketuvchilar miqdorida esa aniq, bir yo‘nalishdagi jarayon uncha sezilmaydi. Masalan, respublikamizdan tashqariga ketganlarning eng ko‘p miqdori 1990 yilda kuzatiladi. Biroq, shu yili kelganlar soni ham nisbatan ko‘p bo‘lgan. Buning natijasida migratsiya qoldig‘i (saldosi) minus 121 ming kishini tashkil qilgan. 1994 yilda ketganlar soni avvalgi yillarga qaraganda uncha ko‘p bo‘lmasada, ammo kelganlar juda ozchilikni tashkil qilgan (mos ravishda 179 va 38 ming kishi), oqibatda migratsiya qoldig‘i ko‘rilayotgan davrda eng yuqori bo‘lgan (minus 141 ming kishi). 2010 yilda kelganlar 139,8 ming, ketganlar183,9 ming, migratsiya qoldig‘i minus 44,1 ming kishi. 2023 yilda esa bu ko‘rsatkichlar 169,7; 210,6 va minus 40,9 ming kishi. L.P.Maksakova va O.B.Ota-Mirzaev ma’lumotlariga qaraganda, 1991-1997 yillarda respublika shahar joylari bo‘yicha netto-migratsiya, ya’ni sof salbiy migratsiya qoldig‘i rus millatiga mansub bo‘lganlarda 302 ming, tatarlarda 95, yahudiylarda 50, ukrainlarda 28, nemislarda 20 ming kishini tashkil etadi. Ketuvchilarning asosiy qismi Rossiya Federatsiyasiga to‘g‘ri keladi. O‘zbekiston Ukraina va Qozog‘iston davlatlari bilan ham bo‘lgan aholi aloqalarida ancha ko‘p manfiy migratsiya qoldig‘iga ega, uning musbat natijasi esa ko‘proq Tojikiston hisobidan yuzaga kelgan. Qayd etish lozimki, tashqi migratsiyada eng avvalo shahar aholisi qatnashadi. Binobarin, migratsiyaning salbiy oqibati ham aynan shaharlarda 23 va, jumladan, rusiyzabon xalqlar ko‘proq joylashgan sanoat markazlarida kuzatiladi. Shuning natijasida, masalan, Chirchiq, Olmaliq, Angren kabi shaharlarda aholi soni 1991 yilga qaraganda kamaygan yoki juda oz darajada ortgan. Qolaversa, Toshkent shahrida ham aholi soni uncha ko‘p o‘smagan. Tashqi migratsiyadagi vaziyat shahar joylardagi mehnat resurslarining miqdor va sifat jihatlariga o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Chunonchi, migratsiyada asosan katta yoshdagilar va malakali ishchi kadrlarning qatnashganlari sababli mehnat resurslaridan foydalanishda muvaqqat muammolar vujudga kelishi muqarrar. Aholining tabiiy va mexanik harakatidagi o‘zgarishlar uning milliy, jins va yosh tarkibiga ham ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekiston ko‘p millatli mamlakat, bu yerda 100 dan ortiq millat va elat vakillari teng huquqli bo‘lib yashaydilar. 1989 yil aholi ro‘yhatiga muvofiq, o‘zbeklar jami aholining 71,4 foizini tashkil etadi. 90-yillarda bir vaqtlar ko‘chib kelgan boshqa millat vakillarining reemigratsiya qilishi tufayli o‘zbeklarning ulushi ko‘paymoqda. Respublika aholisining hozirgi milliy tarkibi 5- jadvalda o‘z aksini topgan. So‘nggi ma’lumotlarga qaraganda 2023 yilda 24,9 mln ga yaqin yoki jami aholisining 82,9 foizi respublikaning tub millati – o‘zbeklarda to‘g‘ri keladi. Mamlakatimizning barcha hududlari ko‘p millatli. Nisbatan sanoatlashgan viloyat va shaharlarda mahalliy xalqlardan tashqari boshqa millat vakillari ham ko‘p (Toshkent, Navoiy viloyatlari, Toshkent, Chirchiq, Angren, Olmalik, Zarafshon, Farg‘ona va boshqa shaharlar). Shu bilan birga, Xorazm viloyati aholisi asosan bir millatli – 97,5 foiz aholi o‘zbeklardan iborat. O‘zbeklarning hissasi Toshkent shahri va viloyati hamda Qoraqalpog‘iston Respublikasida kamroq. O‘zbekistonda 662 ming qoraqalpoq millati yashaydi (01.01.2023.). Ularning aksariyati (94,2 %) Qoraqalpog‘iston Respublikasida joylashgan. Mamlakatimizda qadimdan tojiklar ham juda ko‘p (1,5 mln ga yaqin) yashab kelgan. Ularning asosiy qismi Surxondaryo, Samarqand, Namangan va Farg‘ona viloyatlarida joylashgan. Tojiklar, shuningdek, qisman Toshkent, Buxoro, Qashqadaryo viloyatlarida ham 24 yashaydi. Qozoqlar ko‘proq Qoraqalpog‘istonda hamda Navoiy va Toshkent viloyatlarida, qirg‘izlar Jizzax, Farg‘ona va Andijon viloyatlarida, turkmanlar – Surxondaryo va Qashqadaryo, Qoraqalpog‘istonda joylashgan. Bulardan tashqari, respublikamizda ukrain, tatar, koreys, boshqird, arman, ozarbayjon va boshqa millat vakillari ham bor. Ularning ko‘pchiligi shahar joylarida istiqomat qiladi. Aholining jinsiy tarkibi tenglashib bormoqda; shaharliklar orasida ayollar ko‘proq (50,2 foiz), qishloqlarda esa jinslar o‘rtasidagi farq deyarli sezilmaydi. O‘zbekistonda tug‘ilish nisbatan yuqoriligi sababli aholi tarkibida yoshlar ulushi katta. Respublika aholisining taxminan 16 foizini 8 yoshgacha bo‘lgan bolalar tashkil etadi. Shuning uchun davlatning ijtimoiy siyosatida sog‘lom, barkamol avlod tarbiyasiga, yoshlarga katta ahamiyat berilmoqda. Respublikada mehnat resurslarining soni ko‘p, biroq ularning jami aholi tarkibidagi ulushi oz. Buning sababi tug‘ilish va tabiiy ko‘payishning yuqoriligidadir. Natijada, “demografik yuk” yoki mehnatga layoqatli aholi bilan mehnatga layoqatsizlar nisbati o‘ziga xos. Masalan, agar Boltiq dengiz bo‘yi davlatlarida oilada 3 kishidan 2 kishi ishlasa, bizda, aksincha, 6 kishidan 2 yoki 3 kishi ishlashi mumkin, xolos. Rasmiy ma’lumotlarga qaraganda, 1.01.2023 yilda O‘zbekistonda mehnatga layoqatli yoshdagilar jami aholining 64,0 foizini tashkil etadi. Iqtisodiy faol aholi 13,2 mln kishi, iqtisodiyotda band bo‘lganlar 12,5 mln kishini tashkil qiladi. Ta’kidlash joizki, keyingi yillarda, noishlab chiqarish sohasida band bo‘lganlar soni tezroq ko‘payib bormoqda. Nodavlat sektorda band bo‘lganlar 80 foizga yaqin. Barcha tuman va shaharlarda mehnat birjalari faoliyat ko‘rsatmoqda. Ular asosan “Bandlik” Davlat dasturini amalga oshirish bo‘yicha qator ishlarni bajarishadi. Jumladan, birgina 2023 yilda 960 mingdan ortiq yangi ish joylari tashkil etilgan bo‘lib, ularning asosiy qismi korxona va tashkilotlarga, xususan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik, fermer xo‘jaliklariga to‘g‘ri keladi. Yangi ish joylarining 2/3 qismidan ortiqrog‘i qishloq joylarda yaratilmoqda. Bu esa “Qishloq joylar rivojlanishi” dasturini bajarishda katta ahamiyat kasb etadi. 25 4-jadval O‘zbekiston viloyatlari aholisining milliy tarkibi(2023 y., %) Shu jumladan:o‘zbeklar qoraqalpoqlar tojiklar qozoqlar ruslar qirg‘izlar turkmanlar tatarlar koreyslar ukrainlar boshqa O‘ zb eki 82,9 2,2 4,9 2,8 2,7 0,9 0,6 0,7 0,6 0,3 1,5 Qo raq alp og‘ 39,0 36,5 0,01 17,2 0,6 0,1 5,2 0,3 0,4 0,1 0,6 vil oya tlar An dij on 92,4 0,01 1,3 0,03 0,7 3,6 0,01 0,3 0,1 0,1 1,4 Bu xor o 91,3 0,1 3,3 1,1 1,6 0,0 0,6 0,7 0,1 0,2 1,0 Jiz zax 88,5 0,01 2,4 2,4 1,3 3,1 0,04 0,6 0,2 0,1 1,3 Na voi y 85,7 2,4 1,5 4,6 2,6 0,1 0,1 0,9 0,1 0,2 1,9 Na ma nga 88,8 0,0 8,8 0,03 0,5 0,9 0,02 0,1 0,1 0,03 0,7 Sa ma rqa 87,3 0,03 7,7 0,1 1,5 0,01 0,05 0,0 0,1 0,3 3,0 Sir dar yo 77,4 0,02 9,3 1,8 3,3 2,1 0,1 0,9 1,1 0,1 3,9 Sur xo nda 84,2 0,01 12,4 0,1 1,0 0,01 1,3 0,3 0,03 0,2 0,4 To shk ent 67,3 0,1 5,4 12,6 5,6 0,6 0,1 1,6 2,8 0,4 3,5 Far g‘o na 89,0 0,03 5,8 0,03 1,4 2,0 0,01 0,1 0,2 0,2 1,2 Xo raz m 97,5 0,1 0,02 0,7 0,4 0,0 0,5 0,3 0,3 0,1 0,2 Qas hqa dary 92,3 0,01 4,3 0,1 0,8 0,01 1,1 0,3 0,04 0,1 0,9 To shk ent 68,8 0,3 1,2 2,0 16,2 0,1 0,1 4,1 2,7 1,3 3,4 millatlar 26 XULOSA Xulosa qilib aytganda, tarixan aholi mamlakatimizning sug‘oriladigan voha va vodiylarida zich joylashgan. Chunonchi, bu ko‘rsatkich Farg‘ona, Namangan, Xorazm viloyatlarida ham ancha yuqori. Qoraqalpog‘iston Respublikasi hamda Navoiy viloyati O‘zbekiston hududining 61,9 foizini tashkil qilsada, bu yerda mamlakat aholisining atigi 8,7 foizi yashaydi; shu bois, aynan ana shu ikki ma’muriy birlik respublika aholisi joylashuvining o‘rtacha ko‘rsatkichiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Respublika aholisining ko‘payishida tashqi migratsiyaning ham roli bor. Ammo bu omilning ijobiy ta’siri ko‘proq avvalgi yillarga to‘g‘ri kelgan. 70- va, xususan, 80-yillar oxiridan boshlab ushbu jarayon O‘zbekiston uchun manfiy natijaga ega bo‘lgan. Bu asosan bir vaqtlar O‘zbekistonga ko‘chib kelganlarning yana o‘z vatanlariga qaytib ketishlari natijasida yuz bergan. Viloyatlar bo‘yicha tug‘ilish va tabiiy ko‘payishning nisbatan katta ko‘rsatkichlari Qashqadaryo va Surxondaryoda, ularning past darajasi esa Toshkent va Navoiy viloyatlarida kuzatiladi. Poytaxt viloyatida tabiiy ko‘payish 14,3 promelleni tashkil etadi. O‘lim ko‘rsatkichlarida uncha katta tafovut yo‘q; uning eng kam miqdori tug‘ilish ancha yuqori bo‘lgan Qashqadaryo viloyatida bo‘lib, bunday nisbat mazkur hududda aholi sonining tezroq ortib borishiga olib keladi. 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Bo‘riyeva M, Tojiyeva Z, Zokirov S. Aholi geografiyasi va demografiya asoslari. O‘quv qo‘llanma – T.: 2011. 2. Musayev P, Musayev J. O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinf o‘quvchilari uchun darslik. T.: «Sharq». 2019. 3. Qayumov A, Safarov I, Tillaboyeva M, Fedorko V. Jahon iqtisodiy- ijtimoiy geografiyasi. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinf o‘quvchilari uchun darslik. Toshkent.: «O‘zbekiston». 2019. 4. Qayumov A, Yakubov O‘, Rayimjonov Z. Aholi geografiyasi va demografiya asoslari. O‘quv qo‘llanma – T, 2008. 5. Soliyev A. Hududiy majmualarning nazariy asoslari. O‘quv qo‘llanma. T., 2007. 6. Soliyev A. Iqtisodiy geografiya: nazariya, metodika va amaliyot. - T., Kamalak, 2013. 7. Soliyev A. O‘zbekiston geografiyasi. – T., 2014. 8. Internet ma’lumotlari 28

MUNDARIJA

KIRISH

I-BOB. AHOLI O‘RGANILISHI

I.1. Aholining iqtisodiy-ijtimoiy geografiya fanlar tizimida o‘rganilishi

I.2. Aholi tarkibi va demografik ko’rasatkichlar

II-BOB. O‘ZBEKISTON AHOLISI VA JOYLASHUVI

II.1. O‘zbekiston aholisi

II.2. O‘zbekiston aholisining joylashuvi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить