Geodezik asosni yaratishda poligonometrik yo‘lni loyihalash va aniqligini baholash

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI 
OLIY TA’LIM, FAN  VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI 
MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ
O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI 
GEOGRAFIYA VA GEOAXBOROT TIZIMLARI FAKULTETI 
GEODEZIYA, KARTOGRAFIYA VA KADASTR  YO‘NALISHI 2-
KURS  TALABASINING GEODEZIYA FANIDAN 
KURS ISHI 
Mavzu:Geodezik asosni yaratishda poligonometrik yo‘lni loyihalash va 
aniqligini baholash. 
Toshkent-2025  Reja 
Kirish 
1.Loyihalash tamoyillari, maqsadlari va 
metodlari. 2.Loyihani tuzish.
3.Bosh geodezik asosning xarakteristikasi.
4.Yo‘lning geometrik parametrlari (teskari geodezik masalani yechish
asosida). 5.Yo‘lning cho‘ziqlik kriteriyasi (mezoni) .
6.Poligonometrik yo‘lning aniqligini hisoblash.
7.Yo‘l oxirgi nuqtasi o‘rnining aniqligini hisoblash.
8.Chiziq o‘lchashlarining aniqligini hisoblash.
9.Burchak o‘lchashlarining aniqligini hisoblash.
10. Poligonometriyada bog‘lash ishlari.
11. Poligonometriyaning tayanch belgilarini joylashtirish 
markazlarining  sxemalari.
Xulosa. 
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 
Internet saytlari  Ushbu kurs 
ishining maqsadi 
1-razryadli 
poligonometriya 
ko‘rinishidagi 
tayanch 
chegaralash 
tarmog‘ining 
aniqligini 
loyihalash va 
dastlabki 
hisoblashni 
bajarishdir. Kurs 
ishini loyihalash 
jarayonida hal 
qilinadigan 
vazifalar: maxsus 
bilimlarni 
mustahkamlash va
kengaytirish, 
loyihalash 
tajribasini 
o‘zlashtirish, 
bajarilgan 
hisobkitoblar 
asosida xulosalar 
va mustaqil  -
poligonometriyani
ng tayanch 
belgilarini 
joylashtirish 
markazlarining 
sxemasi.
Tushuntirish 
matnida hisob-
kitoblar, ularning 
aniqligini 
baholash va 
xulosalar bayon 
etilgan.
 1. Loyihalash 
tamoyillari, 
maqsadlari va 
metodlari 
Loyihalashning 
asosiy vazifasi 
barcha mumkin 
bo‘lgan 
variantlardan 
aniqlik nuqtai 
nazaridan 
qo‘yilgan 
vazifalarga mos 
keladigan va 
amalga oshirish 
uchun minimal  ta’minlashda
poligonometrik
tarmoqlar
loyihalashtiriladi.
Bunda   1-razryadli
yo‘llar   va
tarmoqlari
triangulyatsiya
punktlariga   va
yuqori   sinf
poligonometriya
punktlariga
tayanishi
kerakligini
hisobga   olish
kerak.
Loyihani
tuzishda   birinchi
navbatda
tarmoqni
qurishning   eng
maqsadga
muvofiq
sxemasini,
burchaklar   va
chiziqlarni
o‘lchashning
aniqligini Loyihani   ishlab
chiqilgandan
so‘ng,   ish   hajmi
hisoblab   chiqiladi,
asboblar,
materiallar,
transport,   texnik
xodimlar   va   ishchi
kuchiga   bo‘lgan
ehtiyoj   aniqlanadi.
Bunga   asosan
xarajatlar   smetasi
va   ishni   tashkil
etish   rejasi
tuziladi.
Keyinchalik   bu
hujjatlarning
barchasi
rekognossirovka
ma’lumotlari
asosida
aniqlanadi.
2. Loyihani 
tuzish 
Poligonometrik 
yo‘llarni loyihalash
va yaratish bir 
necha bosqichda  punktlarn
ing 
joylashish
i ular 
uchun 
joyning 
ustun 
balandligi
dan 
foydalang
an holda 
taxminan
bir xil 
bo‘lishi 
kerak; 
punktlarn
ing 
joylashuvi
markazla
rning 
uzoq 
muddatli 
saqlanish
ini, 
kuzatuvla
rni 
o‘tkazish 
xavfsizligi 1–rasm: 
Nazorat 
qilish 
uchun 
belgining
balandli
k grafigi.
Eng kam qurilish 
xarajatlarini 
ta’minlaydigan har
bir juft nuqta 
uchun optimal 
balandlik 
formulalar 
bo‘yicha 
hisoblanishi 
mumkin
1-razryadli
poligonometriyani
loyihalashda
mumkin
balandligi   5   dan ∆?????? ????????????1−????????????1
=
11505725
−
11504125
= 1600
???
???
 
=
 
a
r
c
t
g
 
∆
???
???
⁄
∆
???
???
 
=
 
6
3
° ?????? 4 =853,30
2 
4-3 
yo`nalish 
uchun 
direksion 
burchak 
va chiziq 
uzunligini
aniqlaymi
z. Δ ??????
=4440300
-
4440650=
-350 
11508000
=625
??????
=
a
rc
t
g
Δ??????
=
6
2
°
3
1'
3  
1
-
j
a
d
v
a
l
.
Nuqtalar
nomeri
Tp 1 4440625
pp 1 4441425
1 4440875
2 4440725
3 444650
4 4440300
5 4440375
pp 2 4440850
 5.Yo‘lning 
cho‘ziqlik 
kriteriyasi (mezoni) 
Burilish  Agar   yo‘l
nuqtalari
tortishish   markazi
orqali   o‘tkazilgan
chiziqdan   har   ikki
yo‘nalishda
birlashtiruvchi
yo‘lga   parallel
ravishda,   o‘rtacha
1:24   ga   (1:8
chegarasida)
og‘ishsa,   va   yo‘l
chiziqlari   har   ikki
yo‘nalishda
birlashtiruvchi
yo‘nalishidan   8°
ga   og‘sa   (24°
chegarasida)
bunday   yo‘lni
yetarlicha
cho‘zilgan   deb
hisoblash
mumkin.Bunda
ordinatalardan
faqat   bittasi   yoki
chetlanish
burchaklaridan
biri   chekli Tuzatishlardan 
so‘ng eng zaif 
nuqtaning o‘rta 
kvadratik xatosi m
poligonometrik 
tarmoq oxirgi 
punkti xolatining 
boshlang‘ichga 
nisbatan xatoligi 
M ning yarimiga 
teng ekanligini 
hisobga olsak, 
ya’ni: 
 ∆ чек M ning 
qiymatini quyidagi
ifodada aniqlash 
mumkin: 
Bunda chiziqning
chekli xatoligi  f S 
chek  quyidagi 
munosabatdan 
topiladi
пред f
1 
= 
[S] 
T
B oshiriladi.   Uning
qiymati   tuzatilgan
burchak
bog‘lanmasligi
tomonlar   o‘lchovi
svetodalnomer
orqali   xisoblanadi
va   qisqa   bazis
paralaktik
ꞵmetodida
quyidagi
formulada
hisoblanadi:
m
2
Burchak
bog`lanmasligi
uchun   tugatilgan
burchaklar
yordamida   yo`lni
hisoblashda uning
qiymati
svetodalinomer
bilan   tomonlarni
o`lchamida
hisoblangan   va Teng   ta’sirlar
tamoyilini   qo‘llash
prinspi,   ya’ni
burchak   va   chiziq
o‘lchash
xatolarining
yakuniy   natija
tasvirining
tengligini
hisoblab,   har
qanday   shakldagi
yo‘l   uchun   yozish
mumkin.
[??????
Cho‘ziq 
poligonometrik 
yo‘l uchun bu 
nisbatlar mos 
ravishda quyidagi 
ko‘rinishga keladi:
[??????
??????2 ]
= 
???????????? 2
??????2 
?????? 2
??????12
+3 Teng   ta’sir
tamoyilini   qo‘llab,
ya’ni   burchak   va
chiziq   o‘lchashlari
yo`lning   oxirgi
nuqtasining
o’rnining
aniqligiga   bir   xil
ta’sir   qilishini
hisobga   olib,   yon
tomonini   o‘lchash
o‘rta   kvadratik
xatosini   quyidagi
formula   bo`yicha
hisoblash
mumkin:
[??????
Chiziqli 
o'lchashlarning 
aniqligini 
hisoblash hozirda 
ishlab chiqarishda 
ishlatiladigan    
3
-
r
a
s
m
.
  
T
r
i
m
b
l
e
 
M
3
 
D
R 7
8
9
10
11. Burchak
o‘lchashlari
aniqligini
hisoblash
Burchak o‘lchash 
o‘rta kvadratik 
xatoligi mβ teng 
ta’sir etish 
tamoyili asosida
olingan nisbatddan 
hisoblanadi:
[
???
???
ц yo‘lning og‘irlik 
markazining 
koordinatalari 
formulalari 
bo‘yicha 
xisoblanadi va 
sxemada 
tushiriladi yoki 
grafikli yo‘l bilan 
ham olinadi.
C
h
o
‘
z
i
q
 
p
o
l
i
g
o
n
o
m
e
t
r
i
y
a
  ??????
Burchak
o‘lchashlarida
xatoliklarning
alohida
manbalarining
ta’sirining
qiymatini
hisoblash,   qiymat
bir   qator   xatolar
manbalarining
o‘lchash
natijalariga
birgalikda   ta’sirini
tavsiflashi   asosida
amalga   oshiriladi,
xususan:
reduksiya va
markaz
lashtiri asbob o‘lchashnin
ma’lumotlarning 
xatolari hisobga 
olinmaydi. Demak ,
?????? ??????2
= ?????? ??????2
+ ?????? ц2
+ ?????? инстр
+ ?????? ск2  +
?????? цк2 yuqori   sinf
poligonometriya
punktlariga
to‘g‘ridan-to‘g‘ri
ulashdir.   Bunday
holda,   bog‘lash
bog`lovchi
burchaklarni
o‘lchash   yo‘li   bilan
amalga   oshiriladi.
Punktlarning
koordinatalari
bo`yicha   direksion
burchaklar   ?????? ??????????????????ℎ
????????????   ?????? ???????????????????????? ,   ?????? ????????????????????????′   ????????????????????????
hisoblab,
deriksion
burchakalarni
poligonometrik
yo`lning   S1..Sn
tomonlariga
uzatish mumkin.
Poligonometriy
ani   davlat
geodezik   tarmog‘I
DGT   punktlariga
bog‘lash
poligonometrik mavjud. O`shanda 
maxsus bog‘lash 
usullari 
qo‘llaniladi, ularni 
ikki guruhga 
bo‘lish mumkin: 1) 
yaqin joylashgan 
punktga bog‘lash; 
2) uzoqdagi 
punktga bog‘lash.
Turli xil bog‘lash 
usullaridan 
foydalanib, bir 
qator yon 
nuqtalarning 
koordinatalarini 
ham olish 
mumkin.
Davlat geodezik 
tarmog‘ining 
uzoqdagi 
punktlariga 
bog‘lash.
  Ma`lumki
punktning
koordinataarining
ikkita
boshlang`ish
punktlaridan
to`g`ri   va Tenglash
ushbu   usullarning
istalganida
amalga   oshirilishi
mumkin.   Ikkalasi
ham
tenglashtirilgan
miqdorlar   uchun
bir   xil   qiymatlarni
beradi,   ammo
muayyan
muammolarni   hal
qilishda   hisoblash
ishlarining   hajmi
boshqacha
bo‘ladi.   Shuning
uchun,   tenglashni
davom   ettirishdan
oldin,   ushbu
muammoni   hal
qilishdaeng   kam
hisob-kitoblarni
talab   qiladigan
usulni   tanlash
kerak.   Kompyuter
mavjud  bo‘lganda,
hisoblash
dasturini   tuzish aniqlanishi
tanilishi   va
markazlar   va
belgilarning   uzoq
muddatli
saqlanishini
ta’minlashi   kerak.
Yerdagi   punktlar
ularni   siyomka
tarmog‘ining
punktlari   sifatida
ishlatish
imkoniyatini
hisobga   olgan
holda   tanlanishi
kerak.   Ikki   qo‘shni
nuqta   o‘rtasida,
odatda,   yerdan
ko‘rishni
ta’minlanishi
kerak.
Yo`lni
rekognosirovka
qilish   ikki
bosqichda   amalga
oshiriladi.   Birinchi
bosqichda
topografik  Ushbu kurs 
ishida, 1-razryadli 
poligonometriya 
ko‘rinishidagi 
zichlash 
tarmog‘ining 
aniqligini 
loyihalash va 
aniqligini dastlabki
hisoblash 
tugallandi. Bunga 
quyidagi vazifalar 
hal qilindi: maxsus
bilimlarni 
mustahkamlash va
kengaytirish, 
loyihalash 
tajribasini 
o‘zlashtirish, 
bajarilgan hisob-
kitoblar asosida 
xulosalar va 
tavsiyalarni 
mustaqil 
umumlashtirish. 
Loyihalash "Davlat
geodeziya  Foy
dala
nilg
an
ada
biyo
tlar
:
1.Muborakov X. va 
boshqalar. 
Geodeziya-T; 
“Spertrum Group”; 
2021.
2.  Основные 
положения о 
построении 
государственных 
геодезических 
сетей. - М.: Недра,
1974.-180с
3.  Инструкция по 
нивелированию I,
II, III, IV классов. -
М: Недра, 
1974.160с.
4.  Селиханович 
А.И. Учебник по 
геодезии для 
вузов. - М: Недра,
1982.300с.
5.  Поклад Г.Г.,

MUNDARIJA

Kirish

1. Loyihalash tamoyillari, maqsadlari va metodlari

2. Loyihani tuzish

3. Bosh geodezik asosning xarakteristikasi

4. Yo‘lning geometrik parametrlari (teskari geodezik masalani yechish asosida)

5. Yo‘lning cho‘ziqlik kriteriyasi (mezoni)

6. Poligonometrik yo‘lning aniqligini hisoblash

7. Yo‘l oxirgi nuqtasi o‘rnining aniqligini hisoblash

8. Chiziq o‘lchashlarining aniqligini hisoblash

9. Burchak o‘lchashlarining aniqligini hisoblash

10. Poligonometriyada bog‘lash ishlari

11. Poligonometriyaning tayanch belgilarini joylashtirish markazlarining sxemalari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati Internet