Buyuk ipak yo‘li bizning ulkadagi o‘rni - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	69.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Buyuk ipak yo‘li bizning ulkadagi o‘rni

Купить

Reja:

1. Insoniyat tarixida savdo yo`llarining ahamiyati.
2. O`lkamiz
hududidan o`tgan qadimgi savdo yo`llari.
3. Buyuk
ipak yo`li temuriylar davrida.
4. Savdo
yo`llarini tiklanishining Mustaqil O`zbekiston taraqqiyotida tutgan
o`rni.
5. IX-XII
asrlardagi ijtimoiy-siyosiy hayotning moddiy va ma`naviy
madaniyatning
yuksalishidagi ahamiyati. Tabiiy fanlarning ravnaqi.
6. Turkiston
buyuk muhaddislar yurti. O`lkamiz hududidan yetishib chiqqan
olimlarning
islom tarixida tutgan o`rinlari.
7. Amir
Temur va temuriylar davrida ilm-fanga e`tibor. Amir Temur va Mirzo
Ulug`bek
zamonasida Movarounnahrdagi madaniy va ilmiy hayot.

Buyuk ipak yo`li tug`risida fikr yuritar ekanmiz, bu qadimiy yo`lning necha
asrlar
davomida ne-ne mamlakatlar va xalqlarni bir-biriga bog`lash, aloqalarini
mustah-kamlashdagi mislsiz
xizmatini aloxida ta`kidlab o`tish joiz bo`ladi.
Ilk
bor Xitoy hududidan boshlanib g`arbga tomon minglarcha kilometr
masofaga
cho`zilgan ( 12 ming km.), Sharq bilan g`arbni tutashtirgan. Bu noyob
savdo
yo`li ulug` ajdodlarimiz sa`y-harakatlari samarasi o`laroq umumbashariyat
tarixiy
taraqqiyotida yorqin iz qoldirgan. Ayniqsa, bu yo`lning Vatanimiz
sarhadlaridan
o`tganligi uning tarixiy taqdirida, iqtisodiy-madaniy yuksalishida
hamda
boshqa xorijiy ellar bilan izchil hamkorlik va xamjihatlikda katta ijobiy rol
o`ynagan.
Buyuk
ipak yo`li tushunchsini birinchi bo`lib fanga taniqli nemis olimi Fon
Rixgofen
olib kirgan. U XIX asrning 70-yillarida yozgan «Xitoy» nomli klassik
asarida
bu terminni chuqur ilmiy asoslab berdi.
Ma`lumki,
Xitoyning Sian shahrida boshlangan Ipak yo`li Lanjou orqali
Dunxuanga
(Sharqiy Turkiston) kelib, bu yerdan u ikkiga ajraladi. Ipak yo`lining
janubiy
tarmog`i Taklamakon sahrosi (Mo`g`iliston) orqali Xo`tanga, undan
Yerkentga
kelib, undan Balxga tomon o`tadi. Balxda yo`l yana uch tarmoqqa
ajraladi.
G`arbiy tarmog`i Marvga, janubiy tarmog`i Hindistonga, shimoli tarmog`i
Termiz
orqali Darbent, Nautak va Samarqandga tomon yo`naladi. Ipak yo`lining
shimoliy-g`arbiy
tarmog`i esa Dunxuandan Bami, Turfon orqali Tarim vohasi-
Qashg`arga
boradi. U yerdan Tioshqo`rgon orqali O`zgan, O`sh, Quva, Axsikent,
Pop,
Asht orqali Xo`jand, Zomin, Jizzaxga, so`ngra Samarqandga borib tutashadi.
Samarqanddan
esa bu yo`l yana davom etib Dabusiya, Malik cho`li orqali Buxoro,
Romitonga,
undan Varaxsha orqali Farobga borib, Amul shahriga o`tadi. Amulda
esa
bu yo`l Marvdan Urganch sari yo`nalgan yo`lga qo`shiladi. Marv shahri O`rta
asrlar
davomida Buyuk ipak yo`li chorrahalari kesishgan eng muhim hayotiy nuqta
bo`lgan.
Eng muhimi shundaki, Buyuk ipak yo`lining G`arbdan keladigan savdo
karvonlari
aytaylik, Italiya, Ispaniya va boshqa O`rta yer dengizi mamlakatlarining

savdogarlari ham o`z mollarini Tir, Damashq, Anatoliya, Bog`dod orqali Parfiya
davlati
hududlari bo`ylab yana O`rta Osiyoning yirik savdo markazi Marvga olib
kelar,
shu yerdan sharq tomon yo`llarini davom ettirardilar. Shu ma`noda
Marvning
turli dinlar ildiz otgan, turli madaniyatlar tutashgan joy bo`lganligi
alohida
ahamiyatga molikdir.
Buyuk
ipak yo`li Sharqu G`arbni bog`lovchi, turli mamlakatlarning savdo-
sotiq,
tijorat aloqalarining eng asosiy vositasi bo`lgandan, bu yo`nalishda
joylashgan
davlatlar undan o`z manfaatlari yo`lida foydalanishga yohud bu borada
o`z
mavqeini mustahkamlashga intilganlar. Shu bois turli tarixiy bosqichlarda turli
davlatlar
bunga intilib, Buyuk ipak yo`li ustidan o`z nazoratlarini o`rnatganlar.
Masalan,
mil.av. VI-IV asrlarda Eron ahmoniylari, mil.av. IV asrda esa
makedoniyalik
Iskandar, mil.av. II-I asrlarda Rim Parfiya davlatlari o`rtasida bu
borada
qattiq raqobat ketdi. Yohud arab xalifaligi vujudga kelgunga qadar bu
yo`lning
Eron va Sug`diyona hududlaridan o`tgan qismida Eron va Sug`d
savdogarlari
yetakchilik rolini o`ynaganlar. Arab halifaligi kuchayib, ko`plab
hududlarni
qo`lga kiritgach, bu yo`l arab savdogarlari tasarrufiga o`tadi.
Chingiziylar
davrida Buyuk ipak yo`lining tasarrufida butunlay ularning qo`l
ostida
bo`lgan. Buyuk sohibqiron Amir Temur davriga kelib uning qudratli
saltanati
vujudga kelgach, Buyuk ipak yo`li sarhadlari yangidan kengayib, katta
miqyoslar
kasb etib, yanada rivoj topadi.
Vatanimiz
sarhadlari ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy yuksalishining Buyuk
ipak
yo`li bilan bevosita bog`liqlik jihatlari juda qadim zamonlarga borib taqaladi.
Yunon-Rim
olimlari Gerodot, Ktesiy, Arrian ma`lumotlariga, Eron mixxat
yozuvlariga
asoslanib fikr yuritadigan bo`lsak, mil.av. IV asrda O`rta Osiyo
hududlarida
sug`orma dehqonchilik madaniyati, hunarmandchilik, chorvachilik,
tog`-kon
ishlari ancha rivoj topgan.O`rta Osiyo la`li Xorazmning qimmatbaho
feruza
ma`dani, Sug`d oltini ko`plab miqdorda qazib olinib, ishlov berilib, xorijiy
ellarga
ham chiqarilgan. Jumladan, O`rta Osiyo la`liga (lazuriti) Eron, Hindiston,
Misr,
Mesopatamiya va Xitoy singari mamlakatlarda qiziqish va talab g`oyatda

katta bo`lgan. Mil.av. II asr boshlarida Davan va Qang` davlatlariga tashrif
buyurgan
Xitoy elchisi va sayyohi Chjan Szyan safaridan so`ng Xitoy bilan O`rta
Osiyo
davlatlari o`rtasidagi diplomatik va sado-sotiq aloqalari yangi bosqichga
ko`tariladi.
Elchining bu yurtda ko`rgan-kechirganlari. Ayniqsa, uzumchilik, vino-
tayyorlash,
rangli shishalar ishlab chiqarish, zargarlik, zotdor, uchqur otlar Xitoy
hukmdorlarini
qiziqtirgan. Bu esa ikki o`rtadagi aloqalarga keng yo`l ochgan.
Xitoy
O`rta Osiyoning zotdor otlari, rangli shishalari, zargarlik mollari, la`liga
xaridor
bo`lsa, ayni chog`da Xitoydan ko`proq ipak va ipak mollari, chinni
buyumlar,
choy mahsulotlar keltirila boshlagan. Shuningdek, Yaponiyadan
gurunch,
Hindistondan ip gazlama, ziravor va dorivor mahsulotlar, mushk anbar va
shu
kabi narsalar keltirilgan. Ayni chog`da o`zbek diyoridan bu mamlakatlarga
qishloq
xo`jalik mahsulotlari, mevalar, chorva mollari, otlar, gilamlar, zargarlik
mahsulotlari,
nafis junli matolar chiqarilgan. O`rta Osiyo hukmdorlari buyuk ipak
yo`lida
savdo karvon la ri ning tinchligi, xavfsizligi va ularning bexatar, muntazam
qatnovini
ta`minlash borasida ham doimiy chora-talbirlar ko`rib borganlar. Shu
maqsadda
kerakli nuqtalarda, aholi siyrak bo`lgan joylarda karvonsaroylar,
yemakxo na lar,
barpo qilingan, suv oladigan quduqlar qazilgan, chor atrofi shinam
bino
shakliga keltirilib qurilgan rabotu-sardobalar tiklangan. Hozirda ham
Qizilqum,
Mirzacho`l. Malik cho`li sarhadlarida o`tmish arxitekturasining noyob
namunalari
sanalgan shunday me`moriy obidalar xarobalari ko`plab uchraydi.
Ayniqsa,
Somoniylar, Qoraxoniylar va G`aznaviylar sulolalari hukm surgan,
Movarounnahr
hududlari jiddiy iqtisodiy va madaniy yuksalish jarayonini boshdan
kechirgan
davrlarda xalqaro karvon savdosi yurtimiz ijtimoiy taraqqiyotida muhim
rol
o`ynagan. O`sha davrda Mag`ribu Mashriqqa ma`lum va mashhur Buxoro,
Samarqand,
Marv, Shosh, Balx, Isfijob, Termiz singari shaharlarda o`nlab
xashamatli
karvonsaroylar. Sado bozorlari barpo etilib, ularda tijorat ishlari avjida
bo`lgan,
turli mamlakat tujjorlari ularda tunu-kun turfa rang mollarini sotganlar
yohud
mol ayirbosh qilganlar.
Buyuk
ipak yo`lining shuhrati ayniqsa, XIV asrning ikkinchi yarmi va XV
asrda,
ya`ni Amir Temur qudratli markazlashgan davlat barpo etish barobarida

uning barcha hududlarida tinchlik va osoyishtalik o`rnatdi. Uning o`zi tuzuklarida:
«Dunyoning
yarmini oldim, salatnatimning u chetida bu chetiga biror bolakay
boshida
bir lagan tillo ko`tarib o`tadigan bo`lsa, bir donasiga ham zarar
yetmaydigan
tartib-intizom o`rnatdim», deb aytgan so`zlari bejiz emasdir. Katta
salohiyat
egasi bo`lgan Sohibqiron mamlakatning yuksak rivojida xalqaro
savdoning
nechog`lik ulkan ahamiyat kasb etishini bilganligidan. Bu sohani butun
choralar
bilan o`stirishga alohida etibor bergan. Bunda yurt tinchligi, ulus
farovonligi
masalalari xar doim uning diqqat markazida turgan. Shu bois ulug`
Amir
savdo yo`llarini qo`riqlash, odamlar, musofirlar, turli yurt savdogarlari
manfaatlarini
bosqinchilar, qaroqchilar tajovuzidan muhofaza qilishni muhim
davlat
ahamiyatiga molik vazifalardan deb hisoblagan. Tuzuklarda: «...yana
buyurdimki,
yo`l ustiga kuzatuvchilar, zobitlar tayinlasin lar ki, yo`llarni qo`riqlab,
o`tkinchilar,
savdogarlar, musofirlarni kuzatib, mol-mulki va boshqa narsalarni
manzildan-manzilga
yetkazib qo`ysinlar. Yo`l ustida birortasining narsasi
yo`qolsa,
o`zi o`ldirilsa yoki boshqa kor-hol yuz bersa, bular uchun javob berish
ularning
zimmasida bo`lsin.» deb bejiz ta`kidlab o`tmagan.
Amir
Temur tashabbusi bilan mamlakatning har bir yirik shaharlarida savdo
karvonlarining
kirishi va chiqishini nazorat qiluvchi davlat nazorat xizmati va
maxsus
bojxonalar tashkil etilgan. Savdo karvonlaridan mollarning hajmi.
Miqdoriga
qarab boj to`lovlari undirilgan. Bu davrda poytaxt Samarqand dunyo
savdogarlarining
yirik markaziga aylandi.Uning keng ko`chalari bo`ylab maxsus
qurilgan
muhtasham karvonsaroylar, savdo bozorlari, rastalarda tunu-kun savdo
ishlari
to`xtamagan. Turli mamlakatlardan kelgan savdogarlar o`z mollarini
xaridorlarga
sotganlar yohud o`zlariga kerakli mollarni xarid qilganlar.
Samarqand
qog`ozining mashhurligi yetti iqlimga ma`lum bo`lgan.
Movarounnahr
va Xuroson shaharlari Buyuk ipak yo`lining eng qaynoq yo`liga
aylangan.
Bu yerga Hindistondan juda ko`plab tijorat karvonlari kelib turardi.
Xitoy
bu hududlarga ipak gazlamalari, chinni kosalar, billur qadahlar, qimmatbaho
toshlar
yuborardi. Shimoldan noyob po`stinlar, mo`ynalar keltirilardi. Ushbu turli

iqlimlarning mollari Samarqand va boshqa O`rta Osiyo shaharlarida toy-toy
boylanib,
Osiyoning yirik shaharlariga va Yevropaga jo`natilardi. Savdogarlar bir
yo`l
bilan Genza ko`liga borardi. Ikkinchi yo`l Hirot, Kazvin, Tabriz, Trabzon
orqali
genuyaliklar, venesiyaliklar, pizaliklarning kemalariga tushib Yevropaga
yetardi.
Amir
Temurning Oltin O`rda xoni To`xtamish ustidan qozongan zafarlari
tufayli
Buyuk ipak yo`li shimoliy tarmoqlarining janubiy bosh yo`lga qo`shib
yuborilishi
orqasida Movarounnahr va Xuroson shaharlarining xalqaro karvon
savdosidagi
nufuzi va mavqei yanada ortgan. 1402 yilda mashhur Anqara jangida
Turkiya
ustidan qozonilgan ajoyib g`alabadan so`ng Amir Temur davlati bilan
G`arbiy
Yevropa davlatlari o`rtasida turli xil aloqalar, yaqinliklar yangi pallaga
kirdiki.
Bunda ayniqsa, xalqaro savdo aloqalari, shubhasiz, birinchi darajali
ahamiyat
kasb etdi. Xullas, Amir Temur va uning avlodlari zamonidan davlatlar
o`rtasida
savdo-tijorat aloqalari yangi hududiy kengliklar kasb etib bordiki, bu bir
tomondan,
yurtimizning iqtisodiy-madaniy, ma`naviy yuksalishini ta`minlagan
bo`lsa,
ikkinchidan, uning xorijiy ellar, xalqlar bilan yaqinlashuvi, hamkorligi
kuchli
turtki berdi. Bu esa Buyuk ipak yo`li shuhratining yanada ortishiga olib
keldi.
Prezidentimiz I. A. Karimov ta`kidlaganidek «Amir Temurning tarixiy
xizmati
yana shundan iboratki, uning harakatlari tufayli Osiyo va Yevropa
davlatlari
tarixda birinchi marta yagona jug`rofiy-siyosiy makonda ekanliklarini
his
etdi».
Shu
tariqa Amir Temur va temuriylar davrida Buyuk ipak yo`lining dovrug`i
beqiyos
katta bo`lganligi, u mamlakatlarning umumiy yuksalishiga, bir-birlari
bilan
yaqindan bog`lanishlarga jiddiy ijobiy ta`mir o`tkazganligiga shohid
bo`lamiz.
Buyuk
ipak yo`li XVI asrdan etiboran o`z ahamiyati va rolini yo`qotib,
tushkunlik
sari yuz tutdi. Bu hollarni qanday sabablar bilan izohlash mumkin.
tabiiyki,
bu jarayon o`z-o`zidan, bir lahzada to`satdan sodir bo`lgani yo`q, albatta.
Bizning
nazarimizda, Buyuk ipak yo`li ahamiyatining so`nib, pasayib borishi bir

qator ob`yektiv va sub`yektiv sabablar orqasida, tarixiy jarayonlarning murakkab,
ziddiyatli
kechishi davomida yuz berganligi shubhasiz.
Birinchidan,
Amir Temur va Temuriylar sulolasining pirovard oqibatda
chuqur
inqirozga yo`liqishi va tarix sahnasiga boshqa hukmron sulolalarning,
chunonchi,
Shayboniyxonlar, Ashtarxoniylar sulolasining chiqishi hamda ularning
boshqaruv
usulining g`oyatda murakkab kechganligi, markaziy hokimiyatning
kuchsizlanib
mamlakat hududlarining tarqoq holatda uchrashi, o`z qobig`iga
o`ralishi
va hokazo hollar bu hududning tashqi dunyodan tobora ajralishiga bois
bo`ldi.
Ikkinchidan,
Turkistondagi xonliklar, amir-beklar, sultonlar o`rtasida
hokimiyat
talashib olib borilgan o`zaro jangu-jadallar, doimiy qon to`kishlar
natijasida
o`lka tobora iqtisodiy bo`hronlarga duch kela bordi, siyosiy beqarorlik
avj
oldi. Mamlakat tashqi davlatlar bilan aloqalar bog`lash, iqtisodiy, savdo-sotiq
bobida
hamkorlik qilish imkoniyatlaridan mahrum bo`ldi.
Uchinchidan,
ilg`or Yevropa olimlari, sayyohlari tomonidan XV-XVI
asrlardan
e`tiboran boshlangan buyuk geografik kashfiyotlar, bularning natijasida
jahonning
turli qutblari tomon yangi, qulay suv yo`llarining ochilishi, shu
jumladan,
Hindiston, Xitoy va boshqa sharqiy-janubiy mamlakatlarga tomon
shunday
yo`llarning kashf etilishi, bular Buyuk ipak yo`li shuhratining pasayishi
va
so`nib borishga olib keldi.
O`zbekistonning
milliy istiqlolga erishuvchi va o`z mustaqil davlatchiligi ega
bo`lishi
uning oldiga keng istiqbol ufqlarini ochib berdi. Mustaqillik tufayli
O`zbekiston
yangidan yuz ochib jahon afkor ommasining nigohiga tushdi. Ayni
chog`da
u BMTning teng huquqli a`zosi sifatida turli ijtimoiy tuzumdagi davlatlar
bilan
o`zaro foydali, manfaatli asoslarda hamkorlik qilish, aloqalar bog`lashga
muvaffaq
bo`ldi. O`zbekistonning dunyo uchun ochiqligi, butun dunyoda keng
ildiz
otgan demokratik tamoyillarni o`zining ichki va tashqi siyosatiga asos qilib
olganligi-bular
uning jahon mamlakatlari bilan yaqinlashuviga, ular bilan

hamkorlik aloqalarining har jihatdan mustahkamla shiga ishonchli kafolot bo`lib
xizmat
qilmoqda.Ayniqsa, ubnda Buyuk ipak yo`li an`analarini yangidan tiklash
borasida
hozirda jahon miqyosida olib borila yotgan davlatlararo harakatda
O`zbekistonning
alohida tashabbus ko`rsatayotganli gi boisi ham mana shundandir.
Zero,
qadimdan Sharq bilan G`arbni bir-biriga bog`lagan, xalqaro savdoning
qaynoq,
tutash nuqtasi hisoblangan O`zbekiston hududi va uning qadimiy
shaharlari
bugun ham mustaqil davlatimizning keng xorijiy davlatlar bilan
bog`lovchi
muhim vosita rolini o`ynamog`i ayni muddaodir. «Qadim zamonlarda
Sharq
bilan G`arbni bog`lab turgan Buyuk ipak yo`li,-deb ta`kidlaydi
yurtboshimiz,-O`zbekiston
hududi orqali o`tgan. Bu yerda savdo yo`llari
tutashgan,
tashqi aloqalar hamda turli madaniyatlarning bir-birini
boyitish jarayoni
jadal kechgan. Bugungi kunda ham Yevropa va Yaqin Sharqdan
Osiyo-Tinch
okeani mintaqasiga olib boradigan yo`llar shu yerda kesishadi».
O`zbekiston
rahbari Islom Karimovning 1999 yil aprel oyida AQSH ga qilgan
rasmiy
safari chog`ida Amerika tomonining O`zbekiston bilan har tomonlama
iqtisodiy,
madaniy, savdo-sotiq aloqalar bog`lashga, xususan Buyuk ipak yo`li
faoliyatini
tiklashga faol ko`maklashishga tayyor ekanligini bildirganligi muhim
ahamiyatga
egadir.
Shuningdek,
YUNESKO rahbariyati bilan hamkorlikda «Ipak yo`li-muloqot
yo`li»
mavzusida o`tkazilayotgan amaliy tadbirlar ham muhim ahamiyat kasb
etadi.
O`zbekistonning so`nggi paytlardagi faol xatti-harakatlari Sharq va G`arbga
hamda
Janubga bevosita chiqish uchun qulay yo`llarga ega bo`lish, o`z
mahsulotlarini
jahon bozoriga olib chiqish va davlatlararo keng muloqotlarga
erishiga
qaratilgan. Bu borada Tajan-Saraxs-Mashhad temir yo`li birinchi
navbatining
qurilishi muhim ahamiyatga egadir. 2000 yilda Pekin-Istambul
yo`nalishida harakatlanish
imkoniyati tug`ildi. Hozirda Xitoy va Pokistonga olib
boradigan
Andijon-O`sh-Ergashtom-Qashg`ar, shuningdek, Buxoro-Saraxs-
Mashhad-Tehron
va Termiz-Hirot-Qandahor-Karochi avtomobil yo`llarini qurish
va
qayta ta`mirlash ishlari amalga oshirilmoqda. Bu bizni muzlamay di gan qulay

Hind okeaniga chiqishimizga imkoniyat tug`diradi. Bu esa EKO-mamlakatlariga
olib
boradigan yo`lni uch barobarga qisqartiradi. Xullas, O`zbekiston o`z milliy
manfaatlari
ustivorligidan kelib chiqib dunyoga chiqishga xalqaro bozor uchun
raqobatbardosh
mahsulotlar mollar ishlab chiqarishga hamda G`arb bilan Sharq
o`rtasida
azaldan davom etib kelgan muhim vositachilik-ko`priklik rolini
o`ynashga
faol intilmoqda. Ushbu olijanob maqsadlar yo`lida aktiv izlanishlar olib
borilmoqda.
Bu O`zbekistonning xalqaro maydondagi poizisiyasini yanada
mustahkamlab,
uning nufuzi va obro`sining ko`tarilib borishiga xizmat qiladi.

Somoniylar,
Qoraxoniylar, G`aznaviylar, Saljuqiylar va Xorazmshohlar
sulolalari
hukmronlik qilgan IX-XII asrlarda Movarounnahr sarhadlarida yashagan
ulus-elatlar
o`rtasida nisbatan osoyishtalik, totuvlik, yaqinlik va hamjihatlik
vujudga
keldiki, buning orqasida o`lkada moddiy ishlab chiqarish, madaniy
rivojlanish
jarayoni ancha tezlashdi, shaharlar hayoti yuksaldi, savdo-sotiq,
hunarmandchilik
o`sdi, aholi farovonligi ko`tarila bordi.
Movarounnahr
shaharlarining jug`rofiy nuqtai nazaridan Buyuk ipak
yo`lining
eng muhim tutash nuqtalarida joylashganligi, shu bois bu yerda ishlab
chiqarilgan,
yetishtirilgan har turli ziroatchilik, chorvachilik, hunarmandchilik
mahsulotlari,
zargarlik, zeb-ziynat mollarining ayirbosh qilib turilganligi orqasida
o`lkaning
ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayoti jiddiy yuksalishga yuz tutdi.
Buyuk
ipak yo`liga tutash aholi manzilgohlarida obod va ko`rkam shaharlar
vujudga
keldi. Jumladan, birgina Xorazm vohasida X asr boshlarida 10 ga yaqin
shaharlar
mavjud bo`lsa, XI asr o`rtalariga kelib bunday shaharlar soni 40 taga
yetdi.
Somoniylar
hukmronlik qilgan IX-XI asrlarda ishlab chiqarish tarmoqlari
to`xtovsiz
kengayib borgan, ko`plab irrigasiya inshootlari, sug`orish kanallari, suv
ayirgichlar
qurilishi natijasida dehqonchilik madaniyati ancha o`sadi. Somoniylar

poytaxti Buxoroga har tomondan olimu-donishmandlar, sayyohu-tijoratchilar,
me`moru-hunarmandlar oqib
kela boshlagan.
Somoniylar,
G`aznaviylar, Saljuqiylar, Xorazmshohlar sulolasiga mansub
ma`rifatparvar
hukmdorlarning ilm-fan va madaniyatga doimiy rag`bat berishlari
orqasida
ko`plab, iste`dod sohiblarining salohiyati, ijodi o`sib, yuksalib borgan.
O`sha
davr hukmdorlari tashabbusi bilan bunyod etilgan va faoliyat ko`rsatgan
kutubxonalarda
son-sanoqsiz noyob, qimmatbaho kitoblar, qo`lyozmalar
to`planganki, bulardan
hozirgi avlod kishilari ham bahramand bo`lmoqdalar.
IX-XII
asrlarda Movarounnahrda ilm-fan yuksaldi, hozirgi zamon fanining
ko`plab
tarmoqlari va yo`nalishlariga chinakam poydevor yaratildi. Xususan,
matematika,
algebra, astronomiya, tibbiyot, biologiya, geodeziya, jug`rofiya,
falsafa
singari dunyoviy fanlarning ta`mal toshi shu davrda qo`yildi.
Olloh
nazari tekkan muborak yurt zaminidan yetishib chiqqan Muhammad
Muso
al-Xorazmiy, Ahmad al-Farg`oniy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino,
Abu
Nasr Farobiy, Abu Bakr Muhammad Narshahiy, Abu Abdulloh Xorazmiy,
Mahmud
az-Zamahshariy, Burhoniddin Marg`iloniy kabi qomusiy bilim
sohiblarining
ilm-fanning turli-tuman sohalaridagi bebaho ilmiy va ma`naviy
meroslari
to`la ma`noda dunyoviy ahamiyatga molikdir.
Buyuk
matematik, astronom va geograf olim Muhammad Muso al-Xorazmiy
(783-850)
nomi fan tarixida alohida o`rin tutadi. Olim o`zining «Hisob al-Jabr va
al-Muqobala»,
«Hind hisobi haqida kitob», «Quyosh soatlari haqida risola»,
«Astronomik
jadvallar» singari asarlari bilan «Algebra» faniga asos soldi. Uning
arifmetika
risolasi hind raqamlariga asoslangan bo`lib, hozirgi paytda biz
foydalanayotgan
o`nlik hisoblash sistemasining Yevropada tarqalishiga sabab
bo`ldi.
Allomaning «al-Xorazmiy» nomi «algoritm» shaklida fanda abadiy
muhrlanib
qoldi. Olimning «Kitob surat al-arz» nomli geografiyaga doir asari shu
qadar
fundamental ahamiyatga egaki, u arab tilida ko`plab georafik asarlarning
yaratilishiga
zamin yaratdi. Uning Sharq geografiya sining otasi deb nomlanishi

ham shundan Xorazmiy yaratgan «Zij» Ovro`pada ham, Sharqda ham astronomiya
fanining
rivojlanish yo`llarini belgilab berdi. Alloma qalamiga mansub «Kitob at-
tarix»
(«Tarix kitobi») asari Movarounnahr, Xuroson va Kichik Osiyo
xalklarining VIII-IX asrlarga
oid tarixini to`laqonli yoritishda muhim
qo`llanmadir.
Al-Xorazmiyning arab ilmiy dunyosining yirik markazi Bag`doddagi
Ma`mun
akademiyasida ishlagan davrlari uning iste`dodining eng barq urgan payti
bo`ldi.
U shu akademiyaning rahbari sifatida ilm ahliga ibrat bo`ldi.
O`rta
Osiyolik buyuk allomalar orasida Ahmad al-Farg`oniy (797-865) nomi
alohida
ko`zga tashlanib turadi. Olimning to`liq ismi Abul Abbos Ahmad ibn
Muhammad
ibn Kasir al-Farg`oniy bo`lib aslida Farg`onaning Quva shahrida
tavallud
topgan. Ilm yo`lida zahmat chekib ko`p yurtlarni kezgan. Umrining ko`p
qismini
xorijiy ellarda, xalifalik markazlari o`tkazgan. Uning butun ongli hayoti va
faoliyati
fan yo`liga bag`ishlangan. Ahmad al-Farg`oniy yetuk astronom,
matematik
va geograf olim sifatida shuhrat topgan. Juda ko`plab fundamental
asarlarning
muallifi Bag`doddagi Baytul Hikma (akademiya) ning nomdor
namoyondalaridan
biridir.
U
xalifalik poytaxti Bag`dodda yoki Suriya, Misrda bo`lmasin o`sha joydagi
ilm
ahli bilan bahamjihat bo`lib o`sha davr fanining turli yetilgan dolzarb
muamolarini
hal etishda faol ishtirok etdi. Jumladan, uning Yer shari xaritasini
tuzishdagi
Suriya shimolida, Sinjor sahrosida yer meridiani bir darajasining
uzunligini
o`lchashdagi yohud Misrning qon tomiri-Nil daryosi suvi sathini
o`lchashdagi
ulkan xizmatlari benazirdir. Al-Farg`oniy ilmiy salohiyatining
mahsuli
bo`lgan «Astronomiya asoslari haqida kitob», «Asturlob yasash haqida
kitob»,
«al-Farg`oniy jadvallari», «Oyning Yer ostida va ustida bo`lish vaqtlarini
aniqlash
haqida risola», «Yetti iqlimni hisoblash haqida», «Al-Xorazmiy»,
«Zij»ining
nazariy qarashlarini asoslash nomli kitoblari haqli ravishda jahon fani
xazinasining
noyob durdonalari sanaladi. Al-Farg`oniyning fandagi ulkan shuhrati,
Sharqu G`arbda
ham birdek ulug`lanib kelinadi. U g`arb olimlari orasida
«Alfraganus»
nomi bilan mashhur.

Mustaqil O`zbekiston zaminida bu alloma nomini e`zozlab, 1998 yilda bu zoti
sharif
tavalludining 1200 yilligini shodiyona sifatida nishonlaganimiz tarixiy
haqiqatning
tiklanganligi bo`ldi. «Ahmad al-Farg`oniy,-deb ta`kidlagandi
I.A.Karimov alloma
yubileyi tantanalarida so`zlagan nutqida,-kishilik tarixidagi
ilk
uyg`onish davrining eng zabardast va yorqin namoyondalaridan biri o`z
zamonasi
fundamental fani asoschilaridan edi.
Uning
merosi insoniyatning yangi ilm cho`qqilariga ko`tarilishiga sababchi
bo`ldi
butun ma`rifiy dunyo olimlari uchun dasturulamal bo`lib xizmat qildi».
Jahon
fani ravnaqiga benazir hissa qo`shgan uyg`onish fani davri daholari
orasida
buyuk yurtdoshimiz Abu Nasr Farobiy (873-950) siymosi yorug`
yulduzdek
fan osmonida charaqlab turadi. O`zining qomusiy bilimlari, ayniqsa,
falsafa
sohasidagi betimsol xizmatlari bilan «Muallim us-soniy» («Ikkinchi
Muallim»
Aristoteldan keyin), «Sharq Arastusi» nomi bilan mashhurdir.
Ilmu
urfonga oshuftalik, insoniyat baxtu saodati yo`liga o`zini baxshida
etishlik
Forobiy o`z tug`ilgan ona yurti-Farob (O`tror)ni o`smirlik chog`idanoq tark
etib,
o`sha davrning eng mashhur ilm maskanlari hisoblangan Eron va Arabiston
shaharlariga
borib bir umr ilm-fan bilan mashg`ul bo`lishga undaydi. U tabiiy va
ijtimoiy
fanlarga oid 160 dan ziyod asarlar yaratgan. O`rta asrlar davri sharoitida
vatanimiz
sharafini o`zining beqiyos dunyoviy asarlarida ulug`lagan, astronomiya,
fizika,
matematika, geologiya, geodeziya, geografiya, mineralogiya, tarix singari
fanlar
yo`nalishida mislsiz kashfiyotlar qilgan qomusiy bilim sohiblaridan yana
biri
Abu Rayxon Beruniy (973-1048)dir. Asli Xorazm yurtida bo`lgan allomaning
butun
hayoti to`laligicha ilm-fanga bag`ishlangan. Uning qalamiga mansub yuzlab
noyob
asarlar ichida bizning davrimizgacha saqlanib o`z bebaho ahamiyatini
yo`qotmay,
bugungi avlod kishilari uchun o`rganish manbai bo`lib, kelayotganlari
ham
talaygina. Bular jumlasiga «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar»,
«Xorazmning
mashhur kishilari», «Hindiston», «Ma`sud qonuni», «Mineralogiya»,
«Saydona»,
«Astrologiyaga kirish», «Astronomiya kaliti», «Jonni davolovchi
quyosh
kitobi», «Foydali savollar va to`g`ri javoblar», «Ibn Sino bilan

yozishmalar» singari tarixiy kitoblarni kiritish mumkin. Beruniy asarlari asrlardan
buyon
Sharqu G`arbda keng tarqalgan bo`lib ular yuksak qadr
topgan. «Hindiston»
asari to`g`risida so`z yuritgan olim V.R.Rozin «Sharq va
G`arbning
qadimgi va o`rta asrdagi butun ilmiy adabiyoti orasida bunga teng
keladigan
asar yo`q» deb baho beradi. Beruniyning «Mineralogiya» asari ham o`z
zamonasi
uchun O`rta Osiyo Yaqin Sharq, hatto Yevropada ham mineralogiya
sohasidagi
tengi yo`q asar sifatida e`tirof topgan. Alloma merosi uning bugungi
mustaqil
yurtida minnatdor avlodlari nigohida, doimiy e`tiborida, e`zozidadir.
Abu
Rayxon Beruniyning zamondoshi va safdoshi Abu Ali Ibn Sino (980-
1037)
ham o`z davrining yetuk allomasi fan fidoyisi sifatida mashhurdir. Buxoroi
sharifning
Afshona qishlog`ida tug`ilib voyaga yetgan ibn Sino 18 yoshlik
chog`idanoq
el orasida yetuk tabib, olim sifatida tan olingan, uning dovrug`i
Somoniylar
saroyida ham ma`lum va mashhur bo`lgan. Taqdir hukmi uni
qayerlarda
yashashga umr guzaronlik qilishga maxkum etmasin, u dunyoviy
ilmlarni
o`rganishdan, ularni chuqur tadqiq etishdan charchamadi. Ibn Sino asarlari
umumiy
sonining 450 dan oshishi ham bunga guvohdir. Biroq bulardan 160 ga
yaqini
bizgacha yetib kelgan, xolos. Alloma nomini dunyoga tanitgan narsa, bu
uning
tibbiyot sohasidagi mislsiz kashfiyotidir. Ibn Sinoning arab tilida yaratgan 5
jildli
«Tib qonunlari» asari tibbiyotga oid benazir dasturul amaldir. Besh mustaqil
kitobdan
iborat bu majmuani ko`zdan kechirar ekanmiz, allomaning yuksak
tabiblik
salohiyatiga, kasalliklarni aniqlash, ularni davolash borasida maxoratiga,
bilimdonligiga
tan beramiz. Jumladan «Tip qonunlari» ning ikkinchi kitobida 800
ga
yaqin dorining xususiyatlari bayon etilganligi buning ayni isbotidir.
Olimning
tibbiyotga doir 22 jildan tashkil topgan «Kitob ush-shifo» («shfo
kitobi»)
asari ham mavjud. Abu Ali Ibn Sino faoliyatining ko`p qirraligi yana
shundaki
u ilm fanning boshqa sohalarida ham barakali ijod qilgan. Uning
"Donishnoma
", «Insof kitobi», «Najot kitobi», «Tayr qissasi», «Salomon va
ipsol»,
«Xayy ibn yaqzon» kabi falsafiy asarlari, 10 jildli «Arab tili kitobi» buning
yorqin
ifodasidir.

Tarix ilmida benazir bo`lgan Muhammad Narshahiy (899-959) o`zining
«Buxoro
tarixi» («Tarixi Narshahiy») asari orqali o`z davrining katta, ko`lamli
masalalarini
o`rtaga ko`yib, ularni xaqqoniy tarzda yoritib berdi. Kitobda
arablarning
O`rta Osiyoni zabt etib kirib kelishi mashhur Muqanna qo`zg`oloni,
shuningdek Somoniylar
davridagi davlat boshqaruvi tizimi pul munosabatlari,
soliq
tizimi, Buxoroning ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotiga oid ko`plab
qiziqarli
ma`lumotlar aks etgan. Buxoro vohasida sug`orish tarmoqlari to`g`risida,
shaharsozlik,
obodonchilik ishlari haqida noyob materiallar berilganligi «Buxoro
tarixi»ning
qimmatli manba ekanligidan dalolat beradi.
O`z
zamonasi olimlari orasida peshqadam sanalgan tilshunoslik, qonun -
shunoslik,
hadisshunoslik, mantiq kabi kabi sohalarda nodir asarlar yaratgan.
Kaffol
ash-Shoshiy (903-976) ijodi ham ko`p qirralidir. Allomaning «Odob al-
qozi»
(«Qozining fe`l-atvori»), «Odob al-bahs», («Bahs odobi»), «Xusni jadal»,
(«Dialektika
go`zalligi») kabi asarlari unga katta shuhrat keltirgan. U she`riyat
sohasida
ham o`z uslubi va yo`liga ega yetuk ijodkor bo`lgan.
Ko`hna Xorazm
diyoridan chiqib, o`zining betakror ilmiy ijodiyoti bilan
O`rta
Osiyo Uyg`onish jarayoniga jiddiy ta`sir ko`rsata olgan nuqtadon olim
Mahmud
az-Zamahshariy (1075-1144) nomi ham fan osmonidagi yorqin yulduz -
lardan
biridir. Buyuk mutafakkir arab grammatikasi, lug`atshunoslik, adabiyot,
aruz
ilmi, jug`rofiya, tavsir, hadis va fiqh (qonunshunoslik)ka oid 50 dan ziyod
noyob
asarlar muallifidir. Uning «Al Mufassal», «Muqaddimat ul-adab», «Asos al-
balog`a»,
(«Notiqlik asoslari»), «Xutbalar va va`zlar bayonida oltin shodalar»,
«Ezguliklar
bahori va yaxshilar bayoni», «Aruzda o`lchov (mezon)», «Nihoyasiga
yetgan
masalalar», «Nozik iboralar», «Qur`on haqiqatlari va uni sharhlash orqali
so`zlar
ko`zlarini osish» kabi asarlari butun Sharq va Arab dunyosida e`tirof
topgan.
Ismoil
Jurjoniy, Mahmud Chag`miniy, Burxoniddin al-Marg`inoniy kabi
allomalarimiz
yaratgan ilmiy-ma`naviy meros ham vatanimiz shuhratini olamga
taratdi.

Shunday qilib, O`rta Osiyo hududida yuz bergan uyg`onish davrida ko`plab
favqulodda
iste`dod sohiblari yetishib chiqdiki, ular jahon fanining turli
yo`nalishlarida
betakror kashfiyotlar, chinakam mo`jizalar yaratdilar. Bu bilan ular
Vatanimiz
shonu-sharafini yuksaklarga ko`tardilar. Hamda kelgusi minnatdor
avlodlar
uchun bitmas tuganmas boy meros qoldirdilar. Shu boisdan ham ulug`
ajdodlarimizning
ruhi munavvar siymosi hamisha har birimizning jismu-jonimizda,
mehrimizda
namoyon bo`lib turadi.
IX-XII
asrlar davri nafaqat dunyoviy fanlarning yuksalib borishi bilan, shu
bilan
birga islomiy madaniyat va ma`naviyatining shakllanib, chuqur ildiz otib
borishi,
bu sohada talay yetuk olimu ulomolarining yetishib chiqib, Vatanimiz
nomi
va sha`nini olam aro ulug`langanligi bilan ham tavsiflanadi.
Gap
shundaki arablar istilosi va hukmronligi O`rta Osiyo xalklari uchun
avvalda
qanchalik haloqatli oqibatlar, mislsiz vayronagarchiliklar olib kelgan
bo`lsa-da,
biroq shu bilan birga bu yurtga islom dini ham kirib keldi. Yerli
aholining
asta-sekin islom diniga kirishi, odamzod ahli uchun yakka-yu yagona
Ollohni
tanishi, unga, uning rasuli (elchisi ) janobu Muhammad Alayxu Vassa -
lomga
e`tiqod bog`lashi, itoat etishi, muqaddas kitob-«Quroni Karim»ni qabul
qilishi,
uning ilohiy so`zlari, oyatlariga, tamoyillariga amal qilishi, bular
pirovardida
islom madaniyatining diyorimizda shakllanishiga asos bo`ldi. O`sha
davrda
Yevroosiyo, Afrikaning katta hududlariga yoyilgan islom va uning ta`limoti
tufayli
O`rta Osiyo xalqlari o`zlarining tor, biqiq holatidan chiqib, keng musulmon
dunyosi
bilan tutashdilar. O`lka aholisi arab fani, madaniyati, ma`naviyati bilan
yaqindan
tanishish, ulardan bahramand bo`lish imkoniyatlariga ega bo`ldi. Bu hol,
shubhasiz,
o`lkaning jahonga yuz tutishiga imkoniyat yaratdi. Buning orqasida
mahalliy
xalq orasidan juda ko`p ilm-fanga ishtiyoqmand yoshlarning arab va ajam
mamalakatlariga
borib diniy va dunyoviy bilimlarni egallashi, zamonaning har
tomonlama
yetuk, bilimdon, ma`rifatli olimu-ulamolari bo`lib yetishishlariga keng
yo`llar
ochildi. Xuddi mana shunday keng ufqlar, imkoniyatlar kashf etilgani bois
ham
ulug` ajdodlarimiz Abu Nasr Farobiy, Ahmad Al Farg`oniy, Muhammad

Muso Al-Xorazmiy, Abu Abdulloh Muhammad ibn-Ismoil al-Buxoriy, Abu Iso at-
Termiziy,
Mahmud az-Zamah sha riy singari allomalar jahon kezib, mashaqqatlar
ila
ilm o`rganganlar, yetuk komil insonlar bo`lib sharaf topganlar.
Shu
bilan birgalikda o`lkaga islomning kirib kelishi va u bilan bog`liq xolda
yakka
xudolik g`oyasining g`alaba qozonishi, yagona Olloh nomini e`tirof etilishi
o`z
navbatida mahalliy xalqlar, elatlar birligi, ahilligi va jipsligiga sezilarli ta`sir
ko`rsatdi.
Shuningdek yuksak insonparvarlik, do`stlik, birodarlik, o`zaro mehr
oqibatlik,
muruvvatlik, ma`naviy poklik, rostgo`ylik, bir-birini qo`llab-quvvatlash
tuyg`ulari
bilan sug`orilgan «Quroni Karim» oyatlari, g`oyalari ruhi yurt
odamlarining
ma`naviy kamolotiga katta ijobiy ta`sir o`tkazdi.
Yurtimizda
islomiy madaniyatning qaror topib, ildiz otib borishi baroba rida
uning
ulug`vor g`oyalari, asl maqsadlarini keng tashviq, targ`ib qilish, ayniqsa,
hadis
ilmini asosli tadqiq etish kuchayib bordiki, bu borda zamonamizdan chiqqan
bir
qator buyuk muhaddis olimlarning xizmati katta bo`ldi. Hazrati
payg`ambarimiz
Muhammad Alayxu Vassalom nomi va u zoti sharifning muborak
so`zlari
bilan bog`liq «Quroni Karim» oyatlari mazmuni moxiyatini teran
tushinish
va anglab yetishga muhim kalit bo`lib xizmat qiladigan hadisshunoslik
ilmi
IX-asrda jiddiy rivoj topdi. Bugun musulmon olamida eng ishonchli manbalar
tan
olingan 6 ta ishonchli hadislar to`plami (as-saxih as-sitta) xuddi shu davrda
yaratildi.
Ular orasida «Hadis ilmida amir al-mo`miniyn» degan sharafli nomga
sazovor
bo`lgan Imom Ismoil al-Buxoriy (810-870) nomi yorqin ko`zga tashlanib
turadi.
Yuksak aql zakovat sohibi Al Buxoriy Sharqning yirik ilmiy va ma`rifiy
markazlaridan
biri-Buxoroi sharifda tug`ilib juda erta yoshligidan diniy bilimlarni
chuqur
egallaydi. 16 yoshlik davridan boshlab u musulmon dunyosining ko`plab
shaharlarini
kezib, hadis ilmining siri asrorlarini bilish, ularni to`plash va tadqiq
qilish
uchun tinimsiz sa`y harakatlarda bo`ladi. Bu xaqda uning o`zi: «Misr, Shom,
Mesopatamiyaga
ikki martadan, Basriyaga to`rt marta borganman. Xijozda 6 yil
yashaganman,
Bag`dod va Kufa shaharlariga necha bor borganim hisobini
bilmayman», degan
ekan.

Imom Buxoriy o`z safarlari davomida turli shaharlardagi 90 yaqin ustozlardan
ta`lim
olgan. Ayni chog`da uning o`zi ham son-sanoqsiz shogirdlarga ustozlik
qilgan.
Imom Buxoriy shogirdlari orasida Isxoq ibn-Muhammad ar-Ramodiy,
Muhammad
al-Masnadiy, Xalaf ibn Qutayba, Abu Iso at-Termiziy, Muhammad
ibn
Nasr al-Marg`oziy, Imom Ahmad ibn Xambal singari zukko olimlar nomi
alohida
ajralib turadi.
Imom
Buxoriy go`zal insoniylik sifatlariga ega bo`lishi bilan birga uning
Quvai
hofizasi, xotirasi nihoyatda o`tkir bo`lgan. Manbalarda uning 600 mingga
yaqin
hadisni yod bilganligi qayd etilgan.
Al
Buxoriy keyingi nasllar uchun o`zidan katta, boy ilmiy meros qoldirgan.
Uning
qalamiga mansub noyob asarlar ruyxati 20 dan oshadi. Bu asarlar orasida
"Al-Jome`
as-Sahix" asari («Sahix Al Buxoriy» nomi bilan ham yuritiladi).
O`zining
mukammalligi, ahamiyatining benihoyaligi bilan ajralib turadi. Alloma
ibn
Salohning ta`kidlashicha, al-Buxoriyning bu asariga kiritilgan ishonchli
hadislarning
soni takrorlanadiganlari bilan birga 7275ta, takrorlanmaydigan holda
esa
4000 hadisdan iborat. Eng muhimi shundaki, bu sharafli ishni birinchi bo`lib
al-Buxoriy
boshlab bergan bo`lsa, keyinchalik boshqa olimlar unga ergashib,
hadislar
to`plamini yaratganlar.
Allomaning
«Al-jome` as-sahih» asari asrlar davomida butun musulmon
dunyosida
yuksak qadrlanib, necha bor nashr etilib, yer yuzi musulmonlari uchun
dasturilamal
qo`llanma bo`lib kelmoqda. Uning 1325 yilda ko`chirilgan 8 jildddan
iborat
mukammal nusxasi hozirda Istanbul (Turkiya)da saqlanmoqda. Uning
asarida
ifodalangan mehr-muhabbat, sahiylik, ochiq ko`ngillik, kattalarga hurmat,
yetim
yesirlarga muruvvat, beva-bechoralarga himmat, Vatanga muhabbat,
halollik,
pokizalikka da`vat etuvchi yuksak insoniy fazilatlar, olijanob tuyg`ular,
hamisha
insonlarga ma`naviy kuch-qudrat bag`ishlab kelgan.
Mustaqillik
yillarida ulug` bobomizning boy ilmiy merosi xalqimizga
yangidan
to`la nasb eta boshladi. Uning asarlari shu jumladan, «Al-jome` as

sahih» asari (4 jildda) ona tilimizda ilk bor nashr etildi. 1998 yil oktabrida esa
alloma
tavalludining 1225 yilligi keng nishonlandi. Al-Buxoriy hoki-poyi dafn
etilgan
Samarqand yaqinidagi Hartang qishlog`ida esa unga bag`ishlab yodgorlik
majmua
barpo etildi. Imom Buxoriy yubileyi marosimidagi nutqida Prezidentimiz
I.A.Karimov
alloma siymosini ta`riflab shunday degandi: «Buyuk vatandoshimiz
bashariyatga
tengsiz ma`naviy meros qoldirib ketdi. Bu merosning gultoji-eng
ishonchli
hadislar to`plami-«Al-Jome` as-sahix» islom dinida Quroni Karimdan
keyin
e`zozlanadigan ikkinchi manbadir. Butun dunyo musulmonlarining
e`tiqodiga
ko`ra, u bashariyat tomonidan bitilgan kitoblarning eng ulug`idir.
Mana,
o`n ikki asrdirki, bu kitob millionlab insonlar qalbini imon nuri bilan
munavvar
etib, xaq va ezgulik yo`liga chorlab kelmoqda». Imom al-Buxoriyning
zamondoshi
va shogirdi, o`z davrining mashhur allomasi-Abu Iso Muhammad at-
Termiziy
(824-892) ham hadisshunoslik ilmini yuksak bosqichga ko`targan yorqin
siymolardandir.
O`rta asrlar davrining yirik madaniy markazlaridan sanalgan
Termiz
shahri atrofida (Bug` qishlog`ida-Hozirgi Sherobod tumani) tavallud
topgan
bo`lg`usi alloma o`z ona yurtida daslabki ma`lumotni olganidan so`ng O`rta
Osiyoning
Urganch, Buxoro, Samarqand kabi shaharlarida bilimini
takomillashtiradi.
Bundan ham yetarli qanoat hosil qilmagan, hamisha ilmga
chanqoq
at-Termiziy Sharq mamlakatlariga sayohatga chiqadi. Shu tariqa, u uzoq
yillar
Iroqda, Isfahon, Xuroson, Makka, Madina singari shaharlarda yashab, ilm-
fanning
turli sohalaridan-ilm al-Qiroat, ilm al-Bayon, Fikh, tarix va ayniqsa, hadis
ilmidan
o`sha zamonning yirik ustozi buzruklaridan ta`lim oladi. Ayni aytda at-
Termiziyning
o`zi ham yuzlab shogirdlarga mehribon ustoz bo`lib, ularning hadis
ilmining
bilimdonlari sifatida shuhrat topishlariga katta homiylik ko`rsatgan.
At-Termiziydan
bizgacha katta ilmiy meros yetib kelgan. Uning asosiy
asarlari
sirasiga «Al-Jomi`» («Jamlovchi»), «Al-ilal fi-l-xadiys»(«Hadislardagi
og`ishmalar»),
«Risola fi-l-xilof va-l-jadal» («Hadislardagi ixtilof va baxslar
haqida
risola»), «At-tarix» («Tarix») qabilarni nisbat berish mumkin.

At-Termiziyning sara asarlaridan «Al-jami`» asari hadis ilmi bobida 6 ta
ishonchli
to`plamlardan biri sifatida nihoyatda noyob asar hisoblanadi. Uning yana
bir
mashhur asari «Ash-shamoil an-nabaviya» («Payg`ambarning alohida
fazilatlari»)
bo`lib, bu asar payg`ambarimiz Muhammad Alayhu vassalomning
shaxsiy
hayotlari, u zotning suvrat va siyratlari, ajoyib fazilatlari, odatlariga oid
408
ta hadisu sharifni o`z ichiga qamragan. Mazkur asar mustaqilligimiz sharofati
bilan
1991 yilda «Shamoiliy Muhammadiyya» nomi bilan Toshkentda o`zbek
tilida
birinchi bor ko`p nusxada chop etildi.
Shunday
qilib, hur, ozod yurtimiz kishilari Abu Iso at-Termiziy singari buyuk
o`tmishdoshlarimiz
siymosini o`zlariga yangidan kashf qilib, ularning bebaho
merosi
duru-javohirlaridan tobora to`laroq bahramand bo`lib bormoqdalar.
Temuriylar
ma`naviy madaniyati to`g`risida gap borganda dastavval ona
yurtimiz
Uyg`onish davrining ikkinchi bosqichi bo`lgan bu oltin asrda ilm-fanning
nechog`lik ravnaq
topganligi hamda uning jahon ilmu-urfoniga, taraqqiyotiga
qo`shgan
bebaho hissasi haqida har qancha g`ururlansak arziydi.
Ulug`bek
o`z davrining taniqli tarixchisi va adibi Davlatshoh
Samarqandiyning
mana bu so`zlari ham xarakterlidir: «Olim, odil, g`olib va
himmatli
podshoh Ulug`bek Ko`ragon.. yulduzlar ilmida osmon qadar yuksalib
bordi.
Ma`oni ilmida qilni qirq yordi. Uning davrida olimu-fozillar
martabasi nihoyat
cho`qqisiga ko`tarildi..».
Ulug`bek
ilmiy maktabining eng katta yutug`i avvalo, astronomiya va
matematika
sohasida yaratilgan muhim kashfiyotlardir. Masalan, Ulug`bek
qalamiga
mansub «Ziji jadidi-Ko`ragoniy» asari o`zining beqiyos to`g`ri ilmiy
yechimlari,
xulosalari bilan hozirga qadar ham olimlar e`tiborini qozonib
kelmoqda.
Asarda 1018 yulduzning o`rni va holatini aniqlab bergan. Shuningdek,
bu
ilmiy maktab olimlarining 3 darajali algebrik tenglamalarini yechib, bir darajali
yoyning
sinusini aniqlash borasidagi tadqiqotlari ham matematik tafakkurning
katta
yutug`idir. Ulug`bek davrining fan peshvolaridan Qozizoda Rumiyning

«Risola fil-hisob» («Hisobga doir risola», «Sharhi mulaxxas», «Fil-xay`at»
(Astronomiya
asoslariga sharh) «Risolagul jayb» («Sinus haqida risola»);
G`iyosiddin
Jamshidning qomusiy mazmunga molik 5 kitobdan iborat yirik
matematik
asari-«Miftoxil hisob» («Hisob ilmi kaliti»), Ali Qushchining «Risola
dar
ilmi hisob», «Risola darxandasi», «Risola dar falakiyot», «Risolai mantiq»
singari
asarlari o`z davri ilmiy tafakkurining bebaho yutug`i bo`lib qolmay ular
ayni
chog`da ilm fanning keyingi rivojiga ham samarali ta`sir ko`rsatdi. Bu
davrning
yana bir muhim bir yutug`i-bu ijtimoiy fanlar xususan tarixshunoslik
sohasida
ham katta tadqiqotlarning yaratilganligidir. Bu xayrli ishning kushoyish
topishida
ham Temuriy hukmdorlar tashabbusi va rahnamoligi beqiyos bo`lgan.
Jumladan
Amir Temurning «Tuzuklari», Mirzo Ulug`bekning «To`rt ulus tarixi»,
Bobur
Mirzoning «Boburnoma»si ijtimoiy fanlar rivojiga ayricha ta`sir
ko`rsatganligi
shubhasizdir. Temuriylar davrida salmoqli iz qoldirgan alloma
olimlardan
Nizomiddin Shomiy va Sharafiddin Yazdiyning «Zafarnoma», Hofizu
Abruning
«Zubdat at-tavorix», Abdurazzoq Samarqandiyning «Matla ul-sa`dain va
majma`
ul bahrayn» («Ikki saodatli yulduzning chiqishi o`rni va ikki azim
daryoning
quyilishi joyi» ), Ibn Arabshohning «Amir Temur tarixi», Mirxondning
yetti
jildli «Ravzat ul-safo» («Poklik bog`i»), Xondamirning «Makorimur Axloq»
(«yaxshi
fazilatlar»), «Habib us-siyar fi-axbor-afrod ul-bashar» («Harbarlar va
bashariyat
odamlaridan dilga yaqin siyratlari») asarlari o`sha zamon tarixshunoslik
ilmining
yuksaklik darajasini o`zida ifoda etadi. Ularning har birida nafaqat u yoki
bu
hukmdorlarning davlat siyosati yohud harbiy yurishlari yohud shaxsiyatlariga
oid
ma`lumotlar aks etib qolmay, balki shu bilan birga tilga olinayotgan davrning
barcha
murakkab, ziddiyatli jarayonlari, tarixiy voqealar, hodisalar silsilasi ham
ishonarli
tarzda yoritilganligiga amin bo`lamiz.
Temuriylar
davrida hattotlik, tasviriy san`at va musiqa madaniyati rivoj topdi.
Bu
sohada Mirali Tabriziy, Shayx Muhammad, Junayd Naqqosh, Temuriylar davri
xattotligi
va naqqoshligi maktabi atoqli vakillari Sulton Ali Mashhadiy, Abdu
Jamil
Kotib, Darvesh Muhammad Toqiy, Mir Ali Qil Qalam, Sulton Muhammad
Nur
va boshqalarning ijodi benazirdir. Masalan, Nastaliq xatining mislsiz ustozi,

«Qiblat ul-Kuttab «(Kotiblar peshvosi ) unvoni sohibi bo`lgan, Sulton Ali
Mashhadiy,
Alisher Navoiy va Xusayn Boyqaroning ko`plab bebaho
qo`lyozmalarini
kitob xoliga keltirishda katta zahmat chekkan. Bundan tashqari,
Nizomiy,
Farididin, Attor, Xo`ja Xofuz, Sa`diy, Sheroziy, Xusrav Dehlaviy,
Abdurahmon
Jomiy singari mumtoz adabiyotimiz daholarning ko`plab asarlari
ham
uning betinim say`i harakatlari bilan ko`chirilib, avlodlarga armug`on etilgan.
Musavvirlik
san`atining tengi yo`q yulduzi Kamoliddin Behzod (1455-1537)
ijodi
ham Temuriylar san`atining yuqori cho`qqisi hisoblanadi. Uning
mo`yqalamiga
oid hadsiz, hisobsiz rangin tasvirlar, chunonchi Yazdiyning
«Zafarnoma»,
Jomiyning «Salomon va ipsol», Sa`diyning «Bo`ston» va
«Guliston»,
Nizomiyning «Xamsa» asarlariga ishlangan miniatyura namunalari
yohud
Hirotda gi «Bog`i Behisht», «Ov qilayotgan Bahrom Go`r», «Tuyalar jangi»
tasvirlari
va shunga o`xshash rassomlik asarlari bu tug`ma ijodkor iste`dodining
yuksak
mahoratidan shahodat beradi.
Temuriylar
davri madaniy hayotida musiqa sanati ham shabhasiz, alohida
o`rin
tutgan. Alisher Navoiy «Mezonul-avzon» asarida xalq qo`shiqchiligining
sakkiz
turi rivojlanganligini qayd etadi. Bular-tuyuq, changchi, turkiy, orzuvoriy
muhabbatnoma,
mustahzod va shu qabilar. Amir Temur davrida san`at va musiqa
olamida
mashhur bo`lgan siymolardan biri Abduqodir Go`yanda (1334-1435)
bo`lib,
uning hayotining ko`p qismi Samarqandda kechgan. Temuriylar davri
musiqa
san`atida Hirot ijodiy muhitining o`rni kattta bo`lgan. Hirot
musiqashunoslari
o`z ijodlarida Navoiyning she`r va g`azallaridan keng
foydalanganlar.
Shunday
qilib Amir Temur va Temuriylar davri Vatanimiz xalqlarining
hayotiy
taqdirida, ularning ijtimoiy taraqqiyotning yuksak marralariga ko`tarilib
borishlari
davomida o`chmas iz qoldirgan alohida bir tarixiy bosqich bo`ldi. Eng
muhimi,
bu davr Amir Temurdek buyuk siymoni tarix maydoniga chiqardiki, bu
zoti
sharif va uning avlodlarining mislsiz sa`y-harakatlari, bunyodkorlik
faoliyatlari
tufayli Movarounnahr va Xuroson o`lkalari ulkan o`zgarishlarga yuz

tutdi. Mug`ullarning bir yarim asrlik bosqini va zulm-asoratidan butunlay xalos
bo`lgan
ona yurtimiz qudratli salatanatga aylanibgina qolmay, ayni chog`da
ijtimoiy-iqtisodiy,
madaniy ma`naviy jihatlardan yuksalib, jahonga dovrug` taratdi.
Ulug`
ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan moddiy va ma`naviy madaniyatning
yuksak
namunalari, duru-javohirlari mana necha asrlardirki, jahon ahlini hayratga
solib.
minnatdor avlodlar ardog`ida e`zozlanib kelmoqda.

Foydalanilgan
adabiyotlar ro`yxati:

1. Karimov
I.A. Bizdan ozod va obod vatan qolsin.-T.:O`zbekiston, 1994 y.
2. Karimov
I.A. Istiqlol va ma`naviyat.-T.: O`zbekiston, 1994 y.
3. Karimov
I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q.-T.:Sharq, 1998 y.
4. Bahodirov
R. Abu Abdulloh al-Xorazmiy va ilmlar tasnifi tarixidan.-T.:
O`zbekiston,
1995 y.
5. Jalilov
S. Imom al-Buxoriy haqida suhbatlar. Fan va turmush.-1998.-
№5.
6. Imom
Ismoil al-Buxoriy. Hadislar.-T.: Sharq,1992 y.
7. Irisov
A. Hakim ibn Sino.-T.: 1990 y.

8. Ma`naviyat yulduzlari. Markaziy Osiyolik mashhur siymolar, allomalar,
adiblar.-T.:
1999 y.
9. Rustamov
A. Mahmud Zamahshariy.-T.: Fan, 1979 y.
10. Saitov
YE., Saidov A. Ahmad al-Farg`oniy buyuk matematik. Fan va
Turmush.-1998.-№5.
11. Sulaymonova
F. Sharq va G`arb.-T.: 1997 y.
12. Xayrullayev
M. O`rta Osiyoda ilk uyg`onish davri madaniyati.-T.: Fan,
1994y.

Buyuk ipak yo‘li bizning ulkadagi o‘rni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish