Buyuk ipak yo‘liniing paydo bo‘lishi va rivojlanishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	28.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Buyuk ipak yo‘liniing paydo bo‘lishi va rivojlanishi

Купить

Reja:
1.Buyuk ipak yo`liniing paydo bo`lishi va rivojlanishi
2.Buyuk ipak yo`lining tarmoqlari.
3.Buyuk ipak yo`lining tarixiy axamiyati.
Mil. av. 3000 yillikka kelib O`rta Osiyoning ko`pgina xududlari qadimgi
axoli tomonidan o`zlashtirib bo`lingan edi. Ammo, cho`l va dasht xududlarida

o`zlashtirilmagan, xududlar xam mavjud edi. Bu xududlardagi chorvador axoli
voxalaridagi o`troq axoli bilan o`zaro aloqalarini bronza davriga kelib yanada
rivojlantiradilar. Tarixiy adabiyotlaridan ma’lum bo`lishicha buyuk Ipak yo`li
tashkil topmasdan ancha ilgariroq qadimgi sharq va o`rta Osiyo xududlarida o`zaro
almashinuv yo`llari mavjud edi. Qadimgi xalqlarning turli tomonlama
rivojlanishda savdo va transsik yo`llarining amxamiyati nixoyatda kattadir.
Shunday yo`llardan biri sharq bilan g`arbni bog`lovchi Buyuk Ipak yo`li. Bizning
maqsadimiz ushbu yo`lning shakllanish, rivojlanish jarayonlarini, tarmaoqlarini va
axamiyatni to`liq yoritib berishdir.
“Lojuvard yo`li”, “shox yo`li”, “Buyuk Ipak yo`li”, jaxondagi geografik
kashfiyotlar, YUNESKO dasturi, ipak yo`lining tarmoqlari, karvon savdosi.
Bronza davridagi (mil. av. III - II ming yilliklar) ana shunday yo`llardan biri
“lojuvard yo`li” deb atalib, uning bir tarmog`i Badaxshon, Bakteriya va
Marg`iyona xududlarini Xorazm, Sug`diyona Markaziy Qozog`iston va Ural bilan
bog`lagan yana bir tarmog`i esa Baktriya va Marg`iyonani Mesopotamiya bilan
bog`langan. Bu yo`l Pomir tog`laridan boshlanib Eron, Old Osiyo, Misr orqali
o`tgan. Badaxshon lojuvardining Xind vodisi, Mesopotamiya va Misrdan topilishi
bu qimmatbaxo toshning qadimgi sharqda nixoyatda qadrlanganligidan dalolat
beradi.
Qadimgi yo`llardan yana biri Eron axmoniylarining yo`li bo`lib bu yo`lning
bir tarmog`i mil.av. VI-IV- asrlarda kichik Osiyo shaxarlarini xamda O`rta Yer
dengizi bo`yidagi Efes, Sardi shaxarlarini Eronning markazlaridan biri Suza bilan
bog`lagan bo`lsa, yana bir tarmog`i Eron, Baqtriya orqali Sug`diyona, Toshkent
axolisi va Qozog`iston xududlaridan o`tib Oltoygacha borgan. Tarixiy
adabiyotlardan bu yo`l “Shox yo`li” deb ataladi.
Mil. av. 138-yilda Xitoy imperatori U-Di Chjan Szyanning Osiyo yerlariga

jo`natadi. Elchi Chjan Szyan (mil. av. 138-126-yillarida) Xitoyning xumlariga
qarshi kurashi uchun itifoqchi izlab kelgan edi. Mil. av. II-I asrlarga kelib Chjan
Siyan yurgan yo`llari Xitoyni O`rta va G`arbiy Osiyo bilan bog`laydigan karvon
yo`li bo`ladi. Bu yo`l Buyuk Ipak yo`l i deb atalib umumiy uzunligi 12 ming
killometrdan iborat edi. Ilk o`rta asrlarga kelib Ipak yo`lining yanada
rivojlanganligini kuzatish mumkin. O`z davrida nixoyat katta axamiyatga ega
bo`lgan bu yo`lning dastlabki tarmog`i Xitoyning Sian shaxridan boshlashib
Sharqiy Turkiston O`rta Osiyo, Eron, Mesopotamiya orqali O`rta Yer
denigizigacha cho`zilgan.
Buyuk Ipak yo`li –Xitoy, O`rta Osiyo va YAqin Sharq mamlakatlari
o`rtasidagi qadimgi savdo yo`li. Bu yo`l orqali qadimgi Xitoydan, Xindiston, O`rta
Osiyo va Kichik Osiyoga asosan ipak eksport qilinganligi sababli tarixda u “Ipak
yo`li” nomi bilan shuxrat topgan.
Buyuk ipak yo`li mil. av. I ming yillikning 2- yarmidan to millodiy 15-
asrgacha, ya’ni suv yo`llari qaror topguncha sharqni g`arb bilan bog`lagan asosiy
savdo yo`li bo`lib, u Xitoy, Xindiston, O`rta Osiyo, yaqin Sharq xamda O`rta
dengiz mamlakatlari o`rtasidagi savdo sotiq va madaniy aloqalarning rivojlanishida
muxim rol o`ynagan.
Buyuk Ipak yo`li Xitoydagi Xuan Xe daryosining o`rta oqimida joylashgan
Sian shaxridan boshlanib Lanch jou orqali Dunxuanga kelgan. Bu yerda u ikkiga
ajralib biri-shimoli – g`arbga, ikkinchisi janubiy–g`arbga yo`nalgan. Shimoliy yo`l
Turfon orqali. Tarim voxasiga va bu yerdan Qashqar Davon (Farg`ona vodiysi) ga
borgan. U yerdan So`g`dning markazi bo`lgan Samarqand va Marg`iyona
(Marv)ga yo`nallgan. Janubiy yo`l Xo`tan, Yorkent va Pomir –tizma tog`lari orqali
o`tib, Baqtriyaning poytaxti Zariaspa (Balx)ga borgan. Balxda janubiy yo`l ikkiga
ajralib biri Xindistonga, ikkinchisi g`arbga yo`nalgan va Marvda shimoliy yo`l
bilan tutashgan. Marvda Buyuk Ipak yo`li Parfiyaning poytaxti Niso, Eronning

Gekatompil, Apaliya vaEkbatana (Xammadon shaxarlari) orqali Mesopotamiyaga
borgan. U yerda Ktesifon va Bog`dod shaxarlaridan o`tib Dajla (Tigr) daryosining
o`ng qirg`og`i bo`ylab shimolga yo`nnalagan va Nisbin xamda Antioxiya
(Antokiya) shaxarlari orqali Damashqqa borgan. Damashqqdan Tira shaxri bilan
Quddusga va Misrga yo`nnalgan. Buyuk Ipak yo`li orqali Xitoydan tashqi savdo
uchun ipak, Xitoyga esa xar xir gazlama gilam va paloslar, oyna, metall, zeb zinat
buyumlari, qimmatbaxo tosh va dorivlorlar Baqteriya va Dovondan ot va tuyalar
olib borilgan. Buyuk Ipak yo`li tufayli Xitoyning O`rta Osiyo YAqin Sharq
mamlakatlari bilan savdo va elchilik aloqalari birinchi ikkinchi asrlardayoq
kengayib borgan. Xitoydan xar yili katta savdo karvonlari elchichlar bilan g`arb
mamlakatariga jo`nadilar va g`arbdan turli tuman mollar, ortilan karvonlar bilan
elchilar kelar edi. Garchi Xitoy sayyoxi Gai In 97 yili Fors qo`ltig`iga yetib borgan
bo`lsa, Makidoniyalik Gay Titsian 100 yili Lanch - monagacha yetib kelgan. Lekin
Buyuk Ipak yo`lining uzoqligi va sermashaqatligi sababli Xitoy G`arb davlatlari
bilan bevosita aloqa olib borishi mumkin bo`lmagan. Shuning uchun xam Buyuk
Ipak yo`li orqali olib borilgan savdo elchilik aloqalarida osiyoliklar ayniqsa
so`g`dlar, baqteriyaliklar va eronliklar vositachilik rolini o`ynaganlar. III-IV-
asrlarda Buyuk Ipak yo`li Xitoydan Xidistonga borib ziyorat qiluvchi budda
monaxlari uchun xizmat qildi. X asrlarda Xitoy bilan arab xalifaligi va Vizantiya
o`rtasida savdo va elchilik munosabatlarining kengayishi natijasida Buyuk Ipak
yo`lining xalqaro axamiyaiti yanada kuchaydi. XIII-XIV- asrlarda Buyuk Ipak
yo`li mo`g`illar imperiyasining chekka o`lkalarini Mo`g`iliston bilan bog`lashda
katta rol o`ynadi. XV asrdan boshlab (Buyuk geografik kashfiyotlar) Italiyalik
Xristofor Kolumb, Florensiyalik Amerigo Vespuchchi, Portugaliyalik Vasko Da
Gama kabi sayohlarning sayohatlari va shuningdek, dengiz orqali suv yo`llarining
kengayishi va unda savdo-sotiqning keng yo`lga qo`yilishi natijasida Buyuk ipak
yo`lining ahamiyati sekin pasaytirdi.
O`tmishga bir nazar tashlasak: Yer yuzasining kattagina qismini egallangan-na
siyosiy, na davlat chegaralarini bilmaydigan, qadimda bobolar solgan yo`l Buyuk

ipak yo`li va bu yo`lning chinakam buyukligini va mahobatini ko`z o`ngimizda
gavdalantirib turadigan va o`z ko`rki-jamolini saqlab kelayotgan qo`rg`onlar,
karvonsaroylar, shaharlar namoyondir.
O`rta Osiyo Buyuk ipak yo`li chorrahalarida joylashgan bo`lganligi uchun
ham bu yo`lning ta’siri va ahamiyati juda katta bo`lgan. Buyuk ipak yo`li orqali
dunyo madaniyatining beshigi bo`lgan mamlakatlar o`rtasidagi jug`rofiy va milliy
to`siqlardan ustun turadigan chinakam xalqaro muloqotlarga yo`l ochilgan. Bugun
jahon madaniyati erishgan cho`qqidan sezayotganligini guvohi bo`lamiz. Demak,
shunday ekan yana mavzuning uchi O`rta Osiyo o`tmishiga borib taqaladi.
O`rta Osiyo, uning Ko`hna Urganch, Xiva, Buxoro va shu kabi qadimgi
shaharlar tuprog`i afsonalar mamlakati ekaniga, go`zal me’moriy obidalari jahon
madaniy merosining ajralmas qismi ekaniga amin bu tarixiy shaharlar Buyuk ipak
yo`lidagi ko`rki-tarovati, boy o`tmishi bilan benihoyat katta e’tiborni talab etadi.
Buyuk ipak yo`li faqat savdo-tijorat yo`ligina bo`lib qolmay, turli xalqlar
qatorida O`rta Osiyo xalqlari ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy taraqqiyotiga,
xalqlarning o`zaro bir-birini boyitishiga kuchli ta’sir ko`rsatgan, shaharlar va
shaharsozlikning vujudga kelishiga, xunarmandchilik va madaniy qatlamlarning
shakllanishiga bebaho hissa qo`shgan, ijtimoiy jarayonlarni harakatga keltirgan.
Masalan: Xitoy chinnisi va ipagining dovrug`i ham shu yo`llar orqali yoyilgan
edi (Chinni IV-VI asrda Xitoyda vujudga kelgan va ayniqsa VII-XIII asrlarda
chinnisozlik san’ati yuksak darajaga ko`tarilgan). Beruniy Eronda g`oyat mashhur
bo`lgan uch xil Xitoy chinnisi haqida ma’lumot bergan. O`rta Osiyodagi oyna
tayyorlash texnologiyasi esa 424 yili Xitoyga olib o`tilib, bu o`lkaning turli
viloyatlarida oynasozlikning keng taraqqiy etishiga turtki bergan. Xitoydagi nafis
qog`oz tayyorlash usullari (qog`oz birinchi martda II asrda Xitoyda Say Dun
tomonidan o`simlik tolalarining suvli suspenziyasini sim to`rdan o`tkazib hosil

qilingan) Turkistonga ko`chib, bu sohaning Samarqandda ravnaq topishga sabab
bo`lgan. Shuningdek, karvon yo`lida joylashgan qadimgi shaharlarda hozirgi
kunga qadar saqlanib kelgan tarixiy obidalaryuvropada, Lotin Amerikasida
taraqqiyot yo`li uyg`onmagan, hatto inklar madaniyati ham bo`lmagan (inklar II-
XIII asrlarda Peruning kechua tillari gruppasiga kiruvchi indeyets qabilalari) ming
yillar burun bu yerda madaniyat gullab-yashnaganligini ko`rsatadi. Shuning uchun
ham hanuzgacha bu Buyuk ipak yo`lidagi yodgorliklar jahon jamoatchiligining
diqqatini o`ziga jalb qilmoqda.
O`rta Osiyo hududlarida antik davrdan boshlab rivojlanish jarayonlari Buyuk
ipak yo`li bilan uzviy bog`liqdir. Xususan, mil.av. II asrdan boshlab Xitoy va O`rta
Osiyo viloyatlari bilan savdo va madaniy aloqalar rivojlanib bordi. Farg`ona,
So`g`d va Baqtriyaga ipakchilik kirib keldi. Karvon yo`li rivojlanib borgan sari
savdo-sotiq va madaniy aloqalar rivojlanib bordi. Kushonlar va eftalitlar davriga
kelib O`rta Osiyo orqali o`tuvchi ipak yo`li tarmoqlari nazoratini mahalliy so`g`diy
aholi qo`lga oldilar. Qo`shni davlatlar xam Ipak yo`lidan manfaatdor bo`lganligi
sababli ilk o`rta asrlardan Eron va Vizantiya xukmdorlari so`g`diylar bilan qonli
kurashlar olib bordilar.
Milodning boshlarida qadimgi dunyoning ilg`or madaniyatli davlatlari, asosan
to`rttaga: Rim, Parfiya, Xitoy va Kushon davlatlariga bo`linar edi. G`arbda Britan
orollaridan sharqda Tinch okean sohillarigacha cho`zilgan bu zabardast saltanatlar
insoniyat tarixida birinchi bo`lib “Buyuk ipak yo`li” deb nomlanuvchi yo`l bilan
bog`landilar. Ipak yo`li rivojlanib borgan sari podsholarning o`zaro elchilar
yuborishlari, bir-birlariga har xil sovg`alar in’om etishlari an’anaga aylandi.
Savdo-sotiq misli ko`rilmagan darajada rivojlanib bordi. Shuningdek, Sharq bilan
G`arb madaniyatining bir-biriga ta’siri kuchaydi. Davlatlar rivojlanishidagi ko`plab
madaniy o`xshashliklar ham shu tufayli yuzaga keldi.
Buyuk ipak yo`li bo`ylab ko`plab karvonsaroylar, shaharlar barpo etildi. Bu

yo`ldan borayotgan savdogarlar ko`pincha yo`lining oxirigacha bormas edilar.
O`rta Osiyo viloyatlari bu yo`lning o`rtasida joylashganligi sababli savdogarlar
Xorazm, Samarqand, Termiz va boshqa hududlarda o`z mollarini sotib, mahalliy
mahsulotlarini xarid qilar edilar. O`rta asrlar O`rta Osiyo bozorlarida chetdan
keltirilgan ko`plab mahsulotlar mavjud ediki, hozirgi kunda ipak yo`li ustidagi
ko`hna shaharlar va manzilgohlarda arxeologik qazilmalar natijasida topilayotgan
topilmalar fikrimizning dalilidir.
Mil. av. II asrda paydo bo`lib, milodning XVI asriga qadar faoliyat ko`rsatgan
Buyuk ipak yo`li shu davr ichida Sharq va G`arb xalqlarining keng miqyosdagi
o`zaro madaniy va iqtisodiy aloqalari tarixida katta ahamiyatga ega bo`ldi. Bu yo`l
orqali aloqalar qilgan qadimgi xalqlarning o`zaro hamkorlik, almashinuv va
madaniyatlarining boyib borishi tinch va taraqqiyot uchun asos bo`lib, xizmat
qildi. O`zbekiston xududlari bu yo`lning chorrahasida joylashgan bo`lib, bu yerga
turli malakatlardan savdogarlar, hunarmandlar, olimlar va me’morlar tashrif
buyurganlar.
YUNESKO tomonidan “Buyuk ipak yo`li – muloqot yo`li” dasturining ishlab
chiqilishi Yevroosiyodagi 30 dan ortiq yetakchi davlatlarning 2000 yilga qadar
ilmiy-madaniy faoliyatiga o`rganish uchun yo`nalish bo`ldi. Respublikamiz
hududlarida ham bir qancha ilmiy ekspeditsiyalar tashkil etildi. Buning natijasida
ko`pgina tarixiy-madaniy obidalar o`rganildi, qadimgi yo`llar va yo`nalishlar
aniqlandi, milliy va ma’naviy boyligimiz hamda an’analarimiz o`rganildi. Juda
ko`pchilik tadqiqotchilar ishtirok etayotgan “Buyuk ipak yo`li – muloqot yo`li”
dasturining asosiy vazifasi Sharq va G`arb xalqlari o`rtasida iqtisodiy va madaniy
aloqalar o`rnatgan hamda rivojlantirgan bu yo`lni xalqlarning birodarlik, o`zaro
hamkorlik va samimiy muloqot yo`liga aylantirishdan iboratdir.
Jahonning turli mamlakatlaridan tashrif buyurgan olimlar karvonsaroylar
tarixini ipidan-ignasigacha qizg`in muhokama qilishib, bu manzilgohlar Buyuk

ipak yo`lining islomga qadar karvonsaroy, so`ng esa rabot deb atalgan shoh
bekatlari ekanligini ta’kidlashdi. Ekspeditsiya a’zolari hayratga soluvchi tarixiy
obidalarning qadimiyligi, go`zalligi haqida so`z yuritishib, lekin ularning
ko`pchiligi ta’mirlashga, yordamga muhtojligiga to`xtalib, mas’uliyatli vazifalar
haqida bosh qotirishdi. Buxoro, Xiva va boshqa shaharlardagi tarixiy
yodgorliklarni asrab qolish yo`llarini izlash uchun jahonning ilmiy kuchlarini
safarbar etishga tayyor ekanliklarini, shuningdek, ota-bobolaridan shunday
mahobatli obidalar, mo`jizaviy go`zalliklar meros bo`lib qolgan xalq ham ularni
gard yuqtirmasdan saqlash uchun jon kuydirishi zarur ekanligini ta’kidlashdi.
Jumladan, ekspeditsiyaning ilmiy kotibi Axmad Xasan Doni Oqsaroy haqida
shunday fikrlarni bildirdi: “Jahonda yodgorliklar ko`p. Biroq mening nazarimda
ulug`vor Oqsaroy – Muxammad Temur saroyi mahobatini xech narsa bilan
qiyoslab bo`lmaydi. U betakror ijod mahsulidir. Bu obidaning hozirgi holati uning
ulug`vorligi va ahamiyati aslo kam emas. Men uni hayrat bilan tomosha qilib
shunday fikrga keldimki, mutaxassislar Shaxrisabzda yashovchi butun aholi bu
yodgorlikka nihoyatda katta e’tibor qaratmoqlari lozim... Agar bu ishlar amalga
oshirilsa, butun dunyoda juda ko`plab sayyohlar faqat Oqsaroynigina emas,
shaharning san’at va madaniyat tarixiga doir ko`plab monumental yodgorliklarni
ham hayratlanib tomosha qilgan bo`lardilar... Shu shahar ahliga, o`zidan keyin
mana shunday ulug`vor va muhtasham me’moriy yodgorliklar qoldirgan buyuk
insonga ulug` davlat arbobiga va lashkarboshiga ta’zim bajo, ehtiromimni
bildiraman”.
Xullas, buyuk ipak yo`li va uning karvonsaroylari, tarixi yildan-yilga chuqur
izlanishlar natijasida yangi-yangi qirralarini ko`rsatib, kelajak avlodlari uchun ham
qimmatli tarixiy yodgorlik bo`lib qoladi.

Adabiyotlar.
1.Karmov I.A. Savdo yo`lidan ipak yo`lini tiklash sari. Asarlar, 2. Jild,
T.”O`zbekiston”, 1996 yil
2. Sulaymonova F. Sharq va G`arb. T.”O`zbekiston”, 1997 yil.
3.Ratkevich V.A. Velikiy, Shedkoviy put. M.M. 1990 yil.
4.Ipak yo`li afsonalari . T. “Fan” 1993 yil.
5.Formirovaniye i razvitiy trass Velikogo Shelkovogo Puti v sentrlnoy Azii v
Dvernosti i srednevekov. Tezis ы dokladov Samarqand, 1990 yil.
6. Buyuk ipak yo`lidagi Markaziy Osiyo shaxarlari. Ma’ruzalar bayoni. Samarqand
1994 yil.

Buyuk ipak yo‘liniing paydo bo‘lishi va rivojlanishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish