Buyuk Ipak yo‘lining shakllanishi,rivojlanish bosqichlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Buyuk Ipak yo‘lining shakllanishi,rivojlanish bosqichlari

Купить

Buyuk Ipak yo’lining shakllanishi,rivojlanish bosqichlari
Reja:
1. Buyuk ipak yo`lining paydo bo`lishi va rivojlanishi
2. Buyuk ipak yo`lining tarmoqlari
3. Buyuk ipak yo`lining O`rta Osiyo xalqlari tarixida tutgan o`rni.

Vatanimiz tarixida Yevropa bilan Osiyoni bog’lovchi xalqaro savdo va muloqot
yo’li hisoblangan Buyuk Ipak yo’lining tarixiy ahamiyati kattadir.
Buyuk Ipak yo’lini har tomonlama ham tarixiy , ham geografik va madaniy
jihatlarini ilmiy o’rganish amalda ko’plab mamlakat olimlari tomonidan XIX
arsning ikkinchi yarmidan boshlandi. Uning tarixini o’rganishda G’arbiy Yevropa,
rus va yapon olimlarining xissalari katta bo’ldi. Yaponiya olimlarining ilmiy
izlanishlari natijasidada «Buyuk Ipak yo’li ensiklopediyasi» nomli kitob nashr
qilingan. Buyuk ipak yo’li tashkil topmasdan avval O’rta Osiyo va Qadimgi Sharq
hududida savdo va madaniy ayirboshlash uchun turli-tuman yo’llar bo’lgan.
Eng qadimgi yo’llardan biri “La’l yo’li” deyilgan. U miloddan avvalgi 3-2-
mingyilliklarda vujudga kelgan. U Pomir tog’laridan boshlanib, Eron va old Osiyo,
Misr orqali o’tgan. Badaxshondan qazib olinadigan la’l toshi (lojuvard) Qadimgi
Sharq zargarlari tomonidan yuksak baholangan. Badaxshon la’li ishlatilgan
buyumlar Misr fir’avnlari maqbalaridan ham topilgan. Ikkinchisi eron
ahamoniylari sulolasining yo’li bo'lib, “Shoh yo’li” deb atalgan. U miloddan
avvalgi VI-IV asrlarda Kichik Osiyo shaharlarini, O’rta dengiz bo’yidagi Efes ,
Sardi shaharlarini Eron poytaxtlaridan biri – Suza bilan bog’lagan. Yana bir yo’l
Eron, Baqtriya orqali So’g’diyona, Toshkent vohasi va Qozog’iston hududidan
o’tgan va Oltoygacha borgan.
Tog’li Oltoydagi ko’chmanchilarning zodagonlari qo’rg’onlaridan miloddan
avvalgi V-IV asrlarga oid Paziriq qo’rg’onini o’rganishda kigiz gilam, jun
gazlamalar, oltin, jez va kumush buyumlar, O’rta Osiyo va Eron matolaridan
tikilgan kiyim qoldiqlari topildi. Bu narsalar qabrlar qalin muz qatlami bilan
qoplangani uchun yaxshi saqlangan. Buyuk Ipak Yo'li 12ming chaqirimcha
uzunlikda bo’lgan. U sariq dengiz sohilidan boshlanib, Sharqiy Turkiston, O’rta
Osiyo, Eron mesopotamiya orqali o’rta dengiz sohillarigacha borgan. Yo’l
Xitoydan O’rta Osiyogacha ikki yo’nalish orqali kelgan. Buning sababi yo’l ustida
o’tib bo’lmas Taklamakon cho’li joylashganligi edi. Janubiy yo’l Dun Xuandan
Norin daryosining janubiy qirg’og’I bilan Pomir platosidan Vakxon vodiysi orqali
Balx (qadimgi Baqtra) shahrigacha borgan. Bu yo’l Toshqo’rg’onning g’arbidan

Gandxara orqali o’tgan. Shimoliy yo’l ham Dun Xuandan boshlangan. San Long
Shaning shimoli-g’arbi orqali Loyanga, undan Norinning shimoliy qirg’og’igacha
va Qorashar, Oqsuv bilan janubi-g’arbiy Qoshg’arga kirib borgan. Qoshg’ardan
Farg’ona vodiysiga, u orqali Toshkemtga o’tib, Sirdaryo, Amudaryo bo’ylab
Baqtriyagacha borgan va Baqtriyada janubiy yo’lga qo’shilgan. 1
2-yo’nalish O'rta
Osiyo orqali Hisdistonga olib borgan. Bu yo’lda qator qadimiy shaharlar
joylashgan: Sian, Dunhuan, Yorkent, Samarqand, Termiz, Buxoro, Marv va
boshqalar. Savdogarlar moldan tashqari turli fan va madaniyat sohalari
yangiliklarini ham keltirganlar. So’g’diyonadan Xitoyga jun gazlama, gilam, bezak
buyumlari va qimmatbaho toshlar olib borilgan. Baqtriyadan tuyaar, Farg’onadan
nasldor otlar, Badaxshondan la’l, Hindistondan Xitoyga kumush va fil suyagidan
ishlangan buyumlar, ziravorlar va boshqa mahsulotlar olib borilgan. Buyuk Ipak
Yo'lida joylashgan me’morchilik yodgorliklarini o’rganishda turli hunarmandchilik
buyumlari, tangalar topilgan. Masalan, Termizdan Rim tangalari xazinasi,
Afrosiyobdan spool, Rim shamdonlari, Misr muhrlari topilgan. Kushon tangalari
o’rta dengiz atrofi hududlarida topilgan.
Buyuk Ipak yo’li bo’yicha qilingan ilmiy tadqiqot ishlari hamda ommabop
maqolalar bibliografiyasI mingdan ziyoddir: kitoblar, monografiyalar,
broshyuralar, maqolalar, dokladlar va tezislar shular jumlasidandir. Bu manbalarda
Buyuk Ipak yo’lining tarixi, bu yo’lning yo’nalishlari va tarmoqlari, yo’lda mavjud
shaharlar haqida xarakteristika, aholisining etnik tarkibi, savdodagi mahsulot
turlari, arxitektura, san’at, musiqa va kishilarning turmush tarzi haqida ma’lumot
berilgan.
Ma’lumki, miloddan avvalgi II asrgacha ham SHarq bilan G’arb
o’rtasida O’rta Osiyo karvon yo’llari orqali amalga oshirilgan aloqalar mavjud
bo’lgan. Bunga Tog’li Oltoydagi Pozariq qo’rg’onidan topilgan Kichik Osiyoda
tayyorlangan buyumlar, Afg’oniston va O’rta Osiyodan topilgan yunon buyumlari
misol bo’lishi mumkin. Jamiyat taraqqiyotining bronza davridan ham ilgarigi
davrlardan boshlab xududlaroro bog’lovchi vosita sifatida unga xos ixtisoslashgan
1
History of civilizations of Central Asia . The development of sedentary and nomadic civilizations: 700
B.C. to A.D. 250 Volume II.1996 P. 236 .

yo’llar paydo bo’lganligini ko’ramiz. Tarixiy ma’lumotlarga ko’ra miloddan
avvalgi VI- IV asrlarda Eron Axamoniylari saltanati davrida uning xududi bo’ylab
«SHoh Yo’li» o’tgan. Undan ham ilgariroq O’rta va Yaqin SHarkda Badaxshon
lazuritiga bo’lgan ehtiyoj «Lazurit yo’li»ning vujudga kelishiga sabab bo’lgan.
Badaxshon lazuritlari Mesopatamiya va Misr podsholari saroylarini,
ibodatxonalarini bezagan, ayollarning turli bezaklarini bezashda keng ko’llanilgan.
SHu bilan birga bu yo’l qadimda «G’arbiy meridional yo’l» deb ham
yuritilgan.edi.
Buyuk Ipak yo’lining tarixiy an’analaridan yana biri bu sayyohlik
hisoblanadi. Karvon yo’li bo’ylab safarga chiqqan sadogarlar, elchilar va boshqalar
bir vaqtning o’zida sayyohlar ham hisoblangan. Ular Buyuk Ipak yo’li bo’ylab
ko’rgan va kechirganlarini o’z esdaliklarida yozib koldirishgan. SHu bilan
birgalikda bu yo’lga siyosiy jihatdan ham xukmdorlarning qiziqishlari baland
bo’lgan. Jumladan, Xan imperiyasi mil. avvalgi I ming yillik oxirida o’z xududini
kengaytirish siyosatini yurgazib bu yo’nalishga alohida e’tibor qaratadi va bu yo’l
haqida alohida ma’lumot to’plash, ayg’oqchilik va diplomatik masalalarda elchi
CHjan Szyanni yuboradi. Ammo Suriyadagi O’rta Yer dengizining sharqida
joylashgan Gierapol shahridan Serikagacha bo’lgan masofa bo’ylab cho’zilgan
dastlabki batafsil yo’llik makedoniyalik savdogar May Tisian (mil 100 y)
tomonidan tuzilgan. Bu ma’lumotlar Klavdiy Ptolomeyning «Geografik
qo’llanmasi»da saqlangan. Ptolomey esa o’z navbatida bu ma’lumotlarni tarixchi
Marining taxminan 107-114 yillar oralig’ida yozilgan va bizgacha еtib kelmagan
asarlaridan olingan.
Xususan, Rim papasi Innokentiy IV ning Plano Karpini boshchiligidagi
elchilari Fransiyaning Lion shahridan chiqishib, mo’g’ullar davlatining bosh shahri
bo’lgan Qoraqurumga kelishadi. Ular o’z elchilik vazifalarini bajarib 1247 yili
Lion shahriga qaytib ketadilar. Plano Karpiniy boshchiligidagi elchilar Buyuk Ipak
yo’lining shimoliy tarmog’idan foydalanishgan edi. Ikki yildan ko’proq vaqtga
cho’zilgan bu sayyoxat tafsilotlari aks etgan xisobot orqali еvropaliklar Buyuk
Ipak yo’li bo’ylab joylashgan Markaziy Osiyo xalqlari va xitoyliklar haqida,

ularning savdo-sotiq va xunarmandchilik an’analari, madaniy hayoti haqida
ko’pgina ma’lumotlarga ega bo’ladilar.
XIII asrda Yevropadan Osiyoga sayyohat qilgan va o’z safar tassurotlariga
Buyuk Ipak yo’lining yo’nalishlari, bu yo’l o’tuvchi xududlardagi aholi turmushi,
madaniyati haqida muhim ma’lumotlar qoldirgan kishilar ichida Venesiyalik
savdogar va sayyoh Marko Polo alohida e’tiborga molikdir. Marko Poloning
«Dunyo ajoyibotlari haqida kitob» asarida Xitoyga qilgan ikkita sayyohat: 1254-
1269 yillarda Markoning otasi (Nikallo Polo) va amakisi (Meffeo Polo)ning
Xitoyga sayyohati va 1271-1295 yillarda Marko Poloning ular bilan birgalikdagi
sayyohati aks etgan. Aka-uka Pololarning birinchi sayyohati Buyuk Ipak yo’lining
O’rta Osiyo orqali o’tgan yo’nalishlari bo’ylab amalga oshirilgan.
Evropaliklarning Markaziy Osiyo va Xitoyga sayyohatlari XIV asrda ham
davom etdi. Xususan, venesiyalik sayyoh Franchesko Pecholattining Markaziy
Osiyoga sayyohati (1348-1355) yo’nalishi muhim savdo yo’llari bo’ylab amalga
oshirilganligiga alohida e’tibor qaratish lozimdir. Konstantinopoldan Azov-Doning
quyi oqimidagi qipchoqlar qo’rg’oni Astraxan (25 kun)- Kaspiy dengizi bo’ylab
(8kun)- Ural daryosi quyi oqimi-kichik Saroy yo’nalishida Urganchga (20kun) еtib
keladi. Bu еrdan Sirdaryo kechuvi orkali O’trorga (40kun) o’tadi va Buyuk Ipak
yo’lining shimoliy tarmog’i bo’ylab Olmalikdan Xanchjouga, bu еrdan Xuanxe
daryosi bo’ylab Pekinga boradi. Bu sayyohat davomida otlardan, tuya qo’shilgan
aravalardan va suv yo’lidan foydalanilgan. Bu esa o’sha davrning transport
vositalari edi. Demak, qadimiy karvon yo’llari azaliy asrlar davomida o’z
ahamiyatnini yo’qotmadi. Balki uni asrlardan asrlarga еtkazib dunyo xalqlarini
birlashtirish uchun o’zining munosib ulushini qo’shib keldi.
Savdo yo’lining «Ipak yo’li» deb nomlanishiga sabab qadim davrlarda g’arb
mamlakatlari va umuan barcha xalqlar uchun qimmatbaho xom ashyo hisoblangan
ipak matosi bilan bog’liqdir. Ma’lumotlarga ko’ra, ipak kurtlaridan ipak matosini
tayyorlash sirlari xitoyliklarga 5 ming yil avval ma’lum bo’lgan. Xattoki, ipak
tarixi bo’yicha yirik mutaxassis A.A.Tixomirov aniq Vaqtini ham aytib o’tgan,
ya’ni miloddan avvalgi 2698 yil deb ta’kidlaydi. Ba’zi bir tadqiqotchilar yanada

qadimiylashtirib ipakni 6-7 ming yil avval vujudga kelgan deydilar.
Xitoy rivoyatlariga ko’ra ipak tolasining tarqalishi Xitoy imperatori
Xoang-tining xotini malika Si Ling-chi nomi bilan bog’liq qilib ko’rsatiladi.
Malika bog’da, tut daraxtlari soyasida choy ichib o’tirgan vaqtda uning piyolasiga
yuqoridan pilla tushib, issiq choyda yumshab, uning tolalari yoyilib ketadi. Malika
Si pilla tolalarini piyoladan olib tashlashga qancha urinmasin, uning uzundan-uzun
tolalari chuvalab bo’lmaguncha choyni pilla tolasidan tozalay olmaydi. Rivoyatda
aytilishicha, pilla tolasini olish usuli ana shu voqedan so’ng ma’lum bo’ladi. Xitoy
xalqi pilla kalavasini topib olishni Osmon xudosi Si Ling CHiga bog’laydilar. Si
Osmon xudosi nazari tushgan malika deb uni ilohiylashtiradilar. Unga atab
ibodatxonalar qurilgan. Hozirgacha Xitoyda malika Siga atab har yili ipak bayrami
o’tkaziladi.
Fanda ipaknng vatani deb xitoy tan olingan. Ammo bu masalada olimlar
orasida baxslar bo’lib turadi. Xitoy manbalarida ham miloddan avval xitoyliklar
o’zining shimoliy qo’shnilarini ipak matolar bilan ta’minlaganliklari to’g’risida
ma’lumotlar ko’p. Biroq O’zlarini «xanzu»miz deb nomlaydigan, qadimda Xuanxe
(Sarik daryo)ning janubida istiqomat qilgan xitoyliklarning ipak ishlab
chiqarganligi to’g’risida aniq ma’lumot yo’q Xitoy manbalaridagi ipak ishlab
chiqarish bilan bog’liq ma’lumotlar shimolda yashagan rung-dilar xududiga to’g’ri
keladi. Xanzular esa, ularning janubida istiqomat qilganlar. Binobarin qadimda
xanzular ipak ishlab chiqarganmi yoki yo’qmi degan savolning tug’ilishi tabIIy.
SHuning uchun ham Xanzu davlati ipak mamlakati bo’lganmi yoki yo’k masalasi
jiddiy munozaraga sabab bo’lmokda.
Xind olimi Mukerji Xindistonda ipakning qachon paydo bo’lganligi haqida
aniq va ishonarli ma’lumot bera olmasa-da, u ipakning Xitoyda paydo bo’lib, u
еrdan boshqa еrlarga tarqalganligi haqidagi fikrlarga ko’shilmaydi. U Xindistonda
ham tog’li tumanlarda yovvoyi ipak qurti tut daraxtlari ustida pilla o’rashlarini
ta’kidlaydi.
Ko’p olimlar ipakning vatani Turkiston deb ta’kidlaydilar. Turkiston
qadimiy «Ipak mamalakati» bo’lganligini undan topilgan arxeologiya yodgorliklari

tasdiqlaydi. Xitoy arxeologlari tomonidan Turkistonning sharqiy SHinjang Uyg’ur
Muxtor O’lkasining Olguy degan mavzeida qadimiy qabrlardan topilgan chiroyli
kashtali gul tikilgan ipak matolar milod. avv VIII-IV asrlarda to’qilganligi taxmin
qilinadi. Albatta 3000 yil avval kashtali gul tikilgan ipak mato ishlab
chiqarilganligi aniq. Buni qadimshunos olim akademik A.Asqarovning buyuk
kashfiyoti tasdiqlab beradi. Axmadali Asqarov olib borgan ko’p yillik arxeologik
izlanishlar oqibatida O’zbekistoning Surxondaryo viloyatidagi Sopollitepa
yodgorligi va Jarko’ton mozorlarini qazish paytida 3,5-4 ming yillik tarixga ega
ipak mato qoldiqlari topilgan. Topilgan kiyim parchalarini O’zbekiston fanlar
akademiyasining akademigi M.Xojinova boshchiligidagi bir gurux olimlarning
sinchiklab tekshirishlari natijasida u tabIIy ipakdan to’qilganligi aniqlandi. Mazkur
ipak matolarini A.Asqarov eng sodda to’qimachilik dastgohlarida to’qilganligini,
urchug’ boshlarining shu joydan topilishi bilan isbotladi.
Markaziy Osiyoda dastgohda mato to’qish juda qadimdan boshlanganligi
ma’lum. SHarqiy Turkistonning Lubnur o’lkasidan topilgan jasad egnida
dastgohda jundan to’qilgan ko’ylak kiyg’azilgan. Jasadning yoshi 6412 yil deb
belgilanganligi sababli dastgohda mato to’qish 6,5 ming yil ilgari ham mavjud
bo’lgan. A.Asqarov O’zbekiston xududidan topgan ipak mato esa xanuzgacha
dastgohda to’qilgan ipak matolar ichida eng qadimgisi hisoblanadi Uning yoshi
4000 yilni qamrab oladi. Demak, bu еrda 4 ming yil ilgari ipakning dastgohda
to’qilishi, mazkur xududning o’zida juda qadimdan ipak еtishtirib kelinganligini
ko’rsatadi. CHunki ipak xom ashyosi mazkur mintaqada еtishtirilganligidan dalolat
beradi. Bundan 4 ming yil avval xitoy ipagi O’zbekiston xududiga olib kelinganligi
to’g’risida xitoy manbalari ma’lumot keltirmaydi. Yoki shu davrda sharq
madaniyatining g’arbga bo’lgan ta’sirini ko’rsatadigan arxeologik ma’lumotlar
topilmagan. Uning aksicha g’arb madaniyatining sharqqa tarqalganligini
ko’rsatadigan yaqqol misollarning biri Xitoyning shimolida topilgan Yangshau
madaniyatidir.
Pekin universiteti professori SHan Yue In sulolasiga oid shaharlarni qazish
vaqtida Xitoy ierogliflari yozilgan toshbaqa kosasi va suyak parchalarini topib,

ularda «ipak», «tut daraxti» so’zlari yozilganligini aniqlaydi. Boshqa bir xitoy
yilnomasida Fu Gi ismli xunarmandning miloddan avvalgi 3400 yilda musiqa
asbobi yasab, uning torlarini ipakdan qilganligi haqida ma’lumotlar bor. Xitoyda
yovvoyi ipak qurti hozirgacha Xitoyning SHandun va Xanan viloyatlarida
uchraydi. Xitoy dehqonlari tut daraxtidan har yili yovvoyi qurt pillalarini terib,
undan o’zlari uchun kiyim-bosh qiladilar. Bu ipak kiyimning xonakilashtirilgan
pilla ipagidan ancha pishiq va mustahkam ekanligi isbotlangan. Xitoyda
ipakchilikning dastlab keng tarqalgan joyi Xuanxe daryosining quyi havzasida
joylashgan hozirgi SHandun viloyati hisoblanadi. Miloddan avvalgi 2255 yilda
xitoy imperatoriga soliqni ipak orqali to’lashgan. Ko’p o’tmay ipakdan mato
tayyorlash butun Xitoyga tarqalib ketadi deyiladi. Ayniqsa, ipakchilik miloddan
avvalgi I ming yillikning 2-chi yarmida keng tarqaladi. Bu xom ashyodan pul,
mato ishlab chiqarganlar hamda soliqlar ipak matosi tarzida undirilgan. Yovvoyi
ipak qurtining xonakilashtirilguniga qadar yuz yillar o’tadi. SHuni aytish joizki
pilladan ipak tolalarini olish jarayoni qadimdan hozirgi kungacha qanday bo’lsa
shundayligicha saqlanib qolgan. Urg’ochi kapalak 600-700 gacha tuxum qo’yadi.
Bahorning aprel oyida tuxumlarni issiq xonaga olinadi, 10-12 kundan so’ng ipak
qurtlari paydo bo’ladi. Ular misli ko’rilmagan darajada ko’p ovqat еydilar. Asosan
ular tut barglarini iste’mol qiladilar. 30 kun ichida ipak qurti 10 000 martagacha
kattalashadi. Ipak qurti 5 yoshgacha yashaydi va so’ngi yoshida ipak tolalari paydo
bo’ladi. Ipak qurti ikki kavatdan qilib o’ziga o’ray boshlaydi, natijada pilla
vujudga keladi. Bitta pillada 600-2000 metrgacha ipak tolasi bo’ladi. Mana
shunday tabiat ajoyiboti bizlarga ipak matosini yaratib beradi.

Adabiyotlar:
1. Ртвеладзе Э.В. Великий Шелковий пут. -Т.:1999. стр:34-58.
2. Сулаймонова Ф. Шарқ ва Ғ арб. -Т.: 1991 ,69-103 бетлар.
3. Хўжаев А. Буюк ипак йўли. –Т.: 2007, 23-28 бетлар.

Buyuk Ipak yo‘lining shakllanishi,rivojlanish bosqichlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish