Byudjetlashtirish va xarajatlarni nazorat qilish - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	42.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Byudjetlashtirish va xarajatlarni nazorat qilish

Купить

M AVZU . BYUDJETLASHTIRISH VA XARAJATLARNI NAZORAT
QILISH
REJA
1. Byudjetlashtirish va uning texnologiya jarayonlari hamda ishlab
chiqarishni tashkil qilishda tutgan o‘rni.
2 . K orxonalarning bosh byudjeti , uning tarkibi va tuzi li sh tartibi.
3 . Moslashuvchan va statik byudjet . Javobgarlik markazlari va
xarajatlarning kelib chiqish joylarini nazorat qilish.

1. Byudjetlashtirish va uning texnologiya jarayonlari hamda ishlab
chiqarishni tashkil qilishda tutgan o‘rni.
«Byudjet» atamasi keng ma’noda, davlat miqyosida iqtisodiy siyosatni ishlab
chiqish, yalpi ichki mahsulotning qiymatini taqsimlash va qayta taqsimlash na -
tijasida hukumat ixtiyorida markazlashgan pul fondlarining, korxonalar ixtiyorida
esa markazlashmagan pul fondla rining shakllanishi va ulardan oqilona
foydalanishni anglatadi. 1
Tor ma’noda esa, «byudjetlashtirish» atamasi hali bizning iqtisodiy
adabiyotlarda atroflicha yoritilmagan, chunki korxonaning doimiy asosga
qo‘yilgan kompleks rejalashtirish, nazorat va xo‘jalik faoliyati tahlili tizimi shu
paytgacha faqatgina biznes-rejalash tirish bilan cheklangan edi.
Taraqqiy etgan mamlakatlar boshqaruv hisobida rejalashtirish jarayonini
ta’riflash uchun «byudjetlash tirish» atamasidan keng foydalaniladi.
Byudjetlashtirish korxonaning ma’lum davrga mo‘ljallangan moliyaviy-
xo‘jalik faoliyatini rejalashtirish hisoblanadi.
Byudjetlashtirishning afzalligi korxona moddiy, mehnat va moliyaviy
resurslarini uzoq, qisqa va o‘rta muddatli rejalashtirish, raqobatchilarning xatti-
harakati, ishlab chiqarilgan mahsulotlarga bo‘lgan bozor talablarini o‘rganishda
o‘z ifodasini topadi. Byudjetlashtirishda asosiy e’tibor mahsulot, ish va xizmatlarni
sotishdan olinadigan daromad (foyda) hajmini taxminlashga qaratiladi.
Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar o‘z faoliyatlarini tashkil etishda turli xil
texnologik jarayonlardan foydalanadi. Ushbu jarayonlarning har birida
byudjetlashtirishning amalga oshirilishi quyidagi vazifalarni bajarishni taqozo etadi
hamda uni amalga oshirishda quyidagilarni nazarda tutadi:
-korxonaning maqsadlariga erishishini ta’minlovchi xo‘jalik muomalalarini
rejalashtirish;
1
Xasanоv B.A., XashimоvA.A. Bоshqaruv hisоbi/Darslik –T.: YAngi nashr, 2012. - 168bеt.

-barcha darajadagi rahbarlarni o‘zlari javobgar markazlar bo‘yicha o‘z
maqsadiga erishishlarida rag‘batlantirish;
-turli xil bo‘linmalar faoliyatini muvofiqlashtirish. Bunda bo‘linmalar
xodimlarining manfaatlari e’tiborga olinadi;
- korxona joriy faoliyatini nazorat qilish, belgilangan tartib-qoidalarga amal
qilinishini ta’minlash;
- javobgarlik markazlari va ular menejerlari oldiga qo‘yilgan rejalarning
bajarilishini baholashda asos vazifasini o‘tash;
- menejerlar malakasini oshirishda ko‘maklashish.
2 . K orxonalarning bosh byudjeti , uning tarkibi va tuzi li sh tartibi.
Bosh byudjetni tuzish investitsiya qilingan mablag‘lardan foy dalanish
samaradorligini ta’minlashda korxona mulkdorlari uchun ham zarur hisoblanadi.
Byudjetlarni tayyorlashda quyidagi smetalar tuziladi 2
:
a) moddiy xarajatlar smetasi;
b) asosiy ishlab chiqarishda band bo‘lgan xodimlarga mehnat haqi xarajatlari
smetasi;
v) ishlab chiqarish xususiyatiga ega ustama xarajatlar smetasi;
g) ma’muriy-boshqaruv xarajatlari smetasi.
Ishlab chiqarish va savdo korxonalarining bosh byudjetini tuzishning yakuniy
bosqichi kutilayotgan foyda yoki zarar to‘g‘risidagi umumlashtirilgan smetani
tuzib chiqish hisoblanadi. Mazkur smeta quyidagi ko‘rsatkichlarni o‘zida aks
ettiradi:
a) mahsulotlar sotish, ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatishdan olingan
daromadlar;
b) ishlab chiqarishga sarflanadigan xomashyo va materiallar xarajatlari;
2
Xasanоv B.A., XashimоvA.A. Bоshqaruv hisоbi/Darslik –T.: YAngi nashr, 2012. - 176 bеt.

v) asosiy ishlab chiqarishda band bo‘lgan xodimlarning mehnat haqi
xarajatlari;
g) ishlab chiqarish xususiyatidagi ustama xarajatlar;
d) sotilgan mahsulotlar tannarxi;
e) sotish va ma’muriy-boshqaruv xarajatlari;
z) ishlab chiqarishdan kutilayotgan foyda yoki zarar.
Bosh byudjet korxonaning rahbarlari uchun muhim bo‘lib, rejalashtirilgan
hisobot davrida ular oldida turgan maqsad va vazifalarni ani q belgilash hamda
ishlab chiqarish dasturining bajarilishi, daromadlar va xarajatlarning shakllanish
jarayoni, hisob-kitob va to‘lovlar holatini doimiy ravishda kuzatib borishga imkon
beradi.
Bosh byudjetni tuzish investitsiya q ilingan mabla g‘ lardan foy dalanish
samaradorligini ta’minlashda korxona mulkdorlari uchun ham zarur hisoblanadi.
Korxonaning bosh byudjeti operatsion, investitsiya va moliyaviy
byudjetlardan tashkil topadi.
Operatsion byudjetning asosiy maqsadi moliyaviy mabla g‘ larning taxminiy
manbalari va ulardan foydalanish yo‘nalishlarini belgilab berishdir.
Sotish xarajatlari byudjeti strategik rejalashtirish asosida xaridorlar
imkoniyati va mahsulotlar hajmini e’tiborga olib vertikal hamda gorizontal tartibda
tuziladi.
Investitsiya byudjeti korxonaning byudjet davridagi kapital xarajatlari va uzoq
muddatli moliyaviy qo‘yilmalari rejasi hisoblanadi.
3 . Moslashuvchan va statik byudjet . Javobgarlik markazlari va
xarajatlarning kelib chiqish joylarini nazorat qilish.

Byudjetlar oldiga qo‘yilgan vazifalarga muvofiq, moslashuvchan va statik
turlarga ajratiladi.
Statik byudjet korxonaning ishchan faolligini muayyan darajasida hisob - kitob
q ilinadi . 3
Unda daromadlar va xarajatlar sotishlar darajasidan kelib chiqqan
holda rejalashtiriladi.
Statik byudjet korxona moliyaviy natijalarining ha q i q iyligini ifodalaydi
hamda pul va foiz nisbatlaridagi ko‘rsatkichlarning mutla q ra q amlarini
taqqoslashga imkon beradi.
Moslashuvchan byudjetda ishlab chiqarishning rejalashtirilgan hajmi tuzatish
yo‘li bilan hisob-kitob qilinadi. Unda sotish hajmini hisoblashning bir q ancha
mu q obil variantlaridan foydalaniladi.
Korxonada javobgarlik markazlari bo‘yicha moslashuvchan byudjetlar tuzish
xarajatlar va daromadlarni samarali boshqarishga, chetlanishlar bo‘yicha tezkor
choralar qabul qilishga, ijobiy va salbiy chetlanishlarni rejalashtirilgan foyda
summasiga mos ravishda tuzatib borishga imkon yaratadi.
Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarda javobgarlik markazlari bo‘yicha boshqaruv
hisobini tashkil etishda ushbu markazlarning turlari mohiyatiga alohida e’tibor
qaratish zarur.
Korxonada bo‘linmalar bo‘yicha boshqaruv hisobini samarali tashkil etish
uchun ularni quyidagi belgilarga muvofiq tasniflash lozim 4
:
vakolatlar va javobgarlik hajmiga ko‘ra;
markaz bajaradigan funksiyalar bo‘yicha.
3
Xasanov B.A., Xashimov A.A. Boshqaruv hisobi /Darslik–T.: YAngi nashr, 2012. - 182 bet.
?
Xasanov B.A.,Xashimov A.A, Boshqaruv hisobi/Darslik –T.: YAngi nashr, 2012. - 41 bet.
4

Vakolatlar va javobgarlik hajmidan kelib chiqqan holda javobgarlik
markazlarini xarajatlar, sotish, foyda va investitsiyalar markazlariga bo‘lish
maqsadga muvofiqdir.
Xarajatlar markazi - bu faqat xarajatlarning maqsadli sarflanishiga mas’ul
bo‘lgan korxonaning bo‘linmasidir (ishlab chiqarish sexi, konstruktorlik byurosi va
h.k.).
Korxonani bunday markaz doirasida boshqarish maqsadida ishlab chiqarish
xarajatlarini rejalashtirish, me’yorlashtirish va hisobini tashkil etish amalga
oshiriladi.
Mustaqil ishlash uchun nazorat savollari
1. Ishlab chiqarish zararsizligini tahlil deganda nimani tushunasiz.
2. Sotiladigan mahsulot (tovarlar) assortimentini rejalashtirishning xususiyati
nimada.
3. Bahoni shakllantirishga ta’sir etuvchi omillarni aytib bering?
4. Biznes tarkibini o‘zgartirish (restrukturizatsiya) qilish bo‘yicha qaror qabul
qilish.
5. Xarajatlarni nazorat qilish deganda nimani tushunasiz.
6. Byudjetlashtirish va bosh byudjeti nima uchun kerak.
7. Xo‘jalik faoliyatini tahlil qilishning mohiyati nimada.
8. Javobgarlik markazlari va xarajatlarning kelib chiqish joylarini nazorat
qilish nima uchun kerak.

Byudjetlashtirish va xarajatlarni nazorat qilish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish