C++ da ko‘rsatkichlar asosida massiv yaratish
![o‘zgaruvchi indeksini yozamiz. C/C++ dagi massivlardagi elementlar indeksi har
doim noldan boshlanadi. Bizda char tipidagi m nomli massiv bor bo‘lsin, va uning
4 dona elementi mavjud bo‘lsin. Shemada bunday ko‘rsataylik:
m[0] -> 4
m[1] -> -44
m[2] -> 109
m[3] -> 23
Ko‘rib turganimizdek, elementga murojaat qilish uchun massiv nomi va []
qavslar ichida element indeksi yoziladi. Bu yerda birinchi element qiymati 4,
ikkinchi element -1 nomerli indeksda -44 qiymatlari bor ekan. Ohirgi element
indeksi n-1 bo‘ladi (n - massiv elementlari soni).
[] qavslar ichidagi indeks butun son yoki butun songa olib keluvchi ifoda bo‘lmog'i
lozim. Masalan:
...
int k = 4, l = 2;
m[ k-l ] = 77; // m[2] = 77
m[3] *= 2; // m[3] = 46
double d = m[0] * 6; // d = 24
cout << m[1]; // Ekranda: -44
...
Massivlarni ishlatish uchun ularni e'lon qilish va kerak bo‘lsa massiv
elementlarini initsalizatsiya qilish kerak. Massiv e'lon qilinganda kompilyator
elementlar soniga teng hajmda hotira ajratadi. Masalan yuqorida qo‘llanilgan char
tipidagi m massivini e'lon qilaylik.
char m[4];
Bu yerdagi 4 soni massivdagi elementlar miqdorini bildiradi. Bir necha
massivni e'londa bersak ham bo‘ladi:
14](https://docx.uz/documents/f594cab1-7572-4459-a1af-cfafc16db44d/page_14.png?v=1)
![int m1[4], m2[99], k, l = 0;
Massiv elementlari dastur davomida initsalizatsiya qilishimiz mumkin, yoki
boshlang'ich qiymatlarni e'lon vaqtida, {} qavslar ichida ham bersak bo‘ladi. {}
qavslardagagi qiymatlar massiv initsalizaytsiya ro‘yhati deyiladi.
int n[5] = {3, 5, -33, 5, 90};
Yuqorida birinchi elementning qiymati 3, ikkinchiniki 5 ... ohirgi beshinchi
element qiymati esa 90 bo‘ldi. Boshqa misol:
double array[10] = {0.0, 0.4, 3.55};
Bu yerdagi massiv tipi double bo‘ldi. Ushbu massiv 10 ta elementdan
iboratdir. {} qavslar ichida esa faqat boshlangich uchta element qiymatlari berildi.
Bunday holda, qolgan elementlar avtomatik tarzda nolga tenglashtiriladi. Bu yerda
aytib o‘tishimiz kerakki, {} qavslar ichida berilgan boshlangish qiymatlar soni
massivdagi elementlar sonidan katta bo‘lsa, sintaksis hatosi vujudga keladi.
Masalan:
char k[3] = {3, 4, 6, -66, 34, 90}; // Xato!
Uch elementdan iborat massivga 6 dona boshlangich qiymat berilyapti, bu
hatodir. Boshqa misolni ko‘rib chiqaylik:
int w[] = {3, 7, 90, 78};
w nomli massiv e'lon qilindi, lekin [] qavslar ichida massivdagi elementlar soni
berilmadi. Bunday holda necha elementga joy ajratishni kompilyator {} qavslar
ichidagi boshlangich qiymatlar miqdoriga qarab biladi. Demak, yuqoridagi misolda
w massivimiz 4 dona elementdan iborat bo‘ladi.
E'lon davridagi massiv initsalizatsiya ro‘yhati dastur ijrosi vaqtidagi
initsalizatsiyadan ko‘ra tezroq ishlaydigan mashina kodini vujudga keltiradi.
// Massivlar bilan ishlash.
#include <iostream>
#include <iomanip>
using namespace std;
const int massiv = 8; // massiv kattaligi uchun konstanta
int k[massiv];
15](https://docx.uz/documents/f594cab1-7572-4459-a1af-cfafc16db44d/page_15.png?v=1)
![int c[massiv] = {5, 7, 8, 9, 3, 44, -33, 0}; // massiv initsalizatsiya ro‘yhati
int main() {
// dastur ichida initsializatsiya
for (int i = 0; i < massiv; i++) {
k[i] = i + 1;
}
// natijalarni chiqarish
for (int j = 0; j < massiv; j++) {
cout << k[j] << setw(4) << c[j] << endl;
}
return 0;
}
Ekranda:
1 5
2 7
3 8
4 9
5 3
6 44
7 -33
8 0
Yuqorida <iomanip> faylini dasturimizga kiritdik. Bu e'lon faylida standart
kirish/chiqish oqimlari bilan ishlaydigan buyruqlar berilgan. Dasturimizda
qo‘llanilgan setw() manipulyatori chiqish oqimiga berilayatgan ma’lumotlarning
eng kichik kengligini belgilaydi, biz setw() parametrini 4 deb berdik, demak c[]
massivi elementlari 4 harf kenglikda ekranga bosiladilar. Agar kenglik kamlik
qilsa, u kattalashtiriladi, agar bo‘sh joy qolsa, elementlar chapga yondashilib
yoziladi. Biz <iomanip> va manipulyatorlarni keyinroq to‘la ko‘rib chiqamiz.
Misolimizda massiv nomli konstantani qo‘lladik. Uning yordamida massiv
chegaralarini va for strukturasidagi chegaraviy qiymatlarni berdik. Bunday
16](https://docx.uz/documents/f594cab1-7572-4459-a1af-cfafc16db44d/page_16.png?v=1)
![o‘zgarmasni qo‘llash dasturda hatoga yo‘l qo‘yishni kamaytiradi. Massiv chegarasi
o‘zgarganda, dasturning faqat bir joyiga o‘zgarish kiritiladi. Massiv hajmi e'lonida
faqat const sifatli o‘zgaruvchilar qo‘llanilishi mumkin.
Massivlar bilan ishlaganda eng ko‘p yo‘l qoyiladigan hato bu massivga 0 dan
kichkina va (n-1) dan (n: massivdagi elementlar soni) katta indeks bilan murojaat
qilishdir. Bunday hato dastur mantig'i hatosiga olib keladi. Kompilyator bu turdagi
hatolarni tekshirmaydi. Keyinroq o‘zimiza yozgan massiv klaslarida ushbu hatoni
tekshiriladigan qilishimiz mumkin. 10 ta sonning tushish ehtimilini ko‘rsaturvchi
dastur yozaylik.
// Ehtimollar va massivlar
#include <iostream>
#include <iomanip>
#include <ctime>
#include <cstdlib>
using namespace std;
int main() {
const int massivHajmi = 10;
int m[massivHajmi] = {0}; // hamma 10 ta element 0 ga tenglashtirildi
srand(time(NULL));
for(int i = 0; i < 1000; i++) {
++m[rand() % 10];
}
for(int j = 0; j < massivHajmi; j++) {
cout << j << setw(4) << m[j] << endl;
}
17](https://docx.uz/documents/f594cab1-7572-4459-a1af-cfafc16db44d/page_17.png?v=1)
![return 0;
}
Ekranda:
0 87
1 96
2 104
3 113
4 86
5 91
6 98
7 109
8 109
9 107
Ko‘rib turganimizdek, sonlarning tushish ehtimoli nisbatan tengdir. Albatta,
bu qiymatlar dasturning har yangi ishlashida o‘zgaradi.
4. C++ da ko‘rsatkichlar asosida massiv yaratish va
ularni misollarda qo‘llsh
Ko‘rsatkich asosida massiv yaratish. Massivlar nomi dasturda konstanta
ko‘rsatkichdir. SHuning uchun ham int z[4] massiv elementiga *(z+4) shaklda
murojaat kilish mumkin. Massivlar bilan ishlanganda kavslarsiz ishlash mumkin.
Massivlarni funksiyalar parametrlari sifatida. Massivlar funksiyaga turidagi bir
o‘lchamli massivlar sifatida yoki ko‘rsatkichlar sifatida uzatilishi mumkin.
Masalan satrlar funksiyaga char turidagi bir o‘lchamli massivlar sifatida yoki char*
turidagi ko‘rsatkichlar sifatida uzatilishi mumkin. Oddiy massivlardan farqli
o‘laroq, funksiyada satr uzunligi ko‘rsatilmaydi, chunki satr oxirida satr oxiri \0
belgisi bor. Misol: Berilgan belgini satrda qidirish funksiyasi
int find(char *s,char c)
{
18](https://docx.uz/documents/f594cab1-7572-4459-a1af-cfafc16db44d/page_18.png?v=1)
![for (int i=0; {
for (int i=0;i<strlen(s);i++)
if(s[i]==c) return i;
return –1
}
Massiv funksiya qiymati sifatida. Massiv qiymat qaytaruvchi funksiya ta’rifi:
float *sum_vec(int n,float a,float b)
{
float d[n];
for(int i=0;i<n;i++,d[i]=a[i]+b[i]);
return d;
}
Bu funksiyaga quyidagicha murojaat kilish mumkin:
float a[]={1,-1.5,-2},b[]={-5.2,1.3,-4};
float c[]=sum_vec(3,a,b);
Ko‘p o‘lchamli massivlar va ko‘rsatkichlar. C++ da massivning eng
umumiy tushunchasi - bu ko‘rsatkichdir, bunda har xil turdagi ko‘rstakich bo‘lishi
mumkin, ya’ni massiv har qanday turdagi elementlarga, shu jumladan, massiv
bo‘lishi mumkin bo‘lgan ko‘rsatkichlarga ham ega bo‘lishi mumkin. O‘z tarkibida
boshqa massivlarga ham ega bo‘lgan massiv ko‘p o‘lchamli hisoblanadi.
Bunday massivlarni e’lon qilishda kompyuter xotirasida bir nechta turli
xildagi ob’ekt yaratiladi.
Ko‘rsatkichlar massivlari. Ko‘rsatkichlar massivlari quyidagicha
ta’riflanadi.
<tip> *<nom>[<son>]
Misol uchun int *pt[6] tA’rif int tipidagi ob’ektlarga olti elementli massivni
kiritadi.
Ko‘rsatkichlar massivlari satrlar masssivlarini tasvirlash uchun qulaydir.
19](https://docx.uz/documents/f594cab1-7572-4459-a1af-cfafc16db44d/page_19.png?v=1)
![Misol uchun familiyalar ro‘yxatini kiritish uchun ikki o‘lchovli massivdan
foydalani kerak.
char fam[][20]={ "Turapov","Asilbek","Ibadulla o‘g‘li"}
Xotirada 60 elementdan iborat bo‘ladi, chunki har bir familiya 20 gacha 0 lar
bilan to‘ldiriladi.
Ko‘rsatkichlar massivi yordamida bu massivni quyidagicha tA’riflash
mumkin.
char *pf[]= { "Turapov","Asilbek","Ibadulla o‘g‘li"}.
Funksiyalarni chaqirishda foydalanish. C++ tili sintaksisiga ko‘ra funksiyaga
ko‘rsatkich funksiya adresini aks ettiruvchi o‘zgaruvchi yoki ifodadir. Funksiyaga
ko‘rsatkich bajariluvchi qiymati funksiya kodining birinchi bayti adresidir.
Funksiyaga ko‘rsatkichlar ustida arifmetik amallar bajarish mumkin emas. Eng
keng qo‘llanuvchi funksiyaga konstanta ko‘rsatkich funksiyaning nomidir.
Funksiyaga o‘zgaruvchi ko‘rsatkich funksiya ta’rifi va prototipidan aloxida
kiritiladi. Funksiyaga o‘zgaruvchi ko‘rsatkich quyidagicha tasvirlanadi:
<funksiya tipi> (* ko‘rsatkich nomi)(parametrlar spetsifikatsiyasi).
Misol uchun int (*point) (void).
Bu ta’rifda qavslar muxim ahamiyatga ega, chunki qavslar yozilmasa bu
ta’rif parametrsiz funksiya prototipi deb karaladi. Funksiyaga o‘zgaruvchi
ko‘rsatkich qiymatlari sifatida, bir xil tipga ega bo‘lgan har xil funksiyalar
adreslarini berilishi mumkin.
Qiymati biror funksiya adresiga teng bo‘lgan funksiyaga o‘zgaruvchi
ko‘rsatkich shu funksiyaga murojaat kilish uchun ishlatilishi mumkin.
Dasturda funksiyaga kostanta ko‘rsatkich ya’ni nomlari orqali va o‘zgaruvchi
ko‘rsatkichlar yordamida murojaat qilishning hamma usullari ko‘rsatilgandir.
Shuni ta’kidlash lozimki adres olish * amali qo‘llanilganda qavslar ishlatish
shartdir.
Misol: Butun sonlardan iborat massivni kiriting va ularning yig‘indisini chiqaring?
#include <iostream>
using namespace std;
20](https://docx.uz/documents/f594cab1-7572-4459-a1af-cfafc16db44d/page_20.png?v=1)
![int main() {
int n; // Massiv o‘lchamini saqlash uchun o‘zgaruvchi
cout << "Massiv o‘lchamini kiriting: ";
cin >> n;
// Ko‘rsatkich orqali massiv yaratish
int* arr = new int[n];
// Massiv elementlarini kiritish
cout << "Massiv elementlarini kiriting:\n";
for (int i = 0; i < n; i++) {
cout << "Element " << i + 1 << " ";
cin >> *(arr + i);
}
// Massiv elementlarining yig'indisini hisoblash
int sum = 0;
for (int i = 0; i < n; i++) {
sum += *(arr + i);
}
// Natijani chiqarish
cout << "Massiv elementlarining yig'indisi: " << sum << endl;
// Dinamik tarzda ajratilgan xotirani tozalash
delete[] arr;
return 0;
}
Natija:
Massiv o‘lchamini kiriting: 3
Massiv elementlarini kiriting:
21](https://docx.uz/documents/f594cab1-7572-4459-a1af-cfafc16db44d/page_21.png?v=1)
![Element 1: 4
Element 2: 5
Element 3: 6
Massiv elementlarining yig'indisi: 15
Bu masalani yechishda
Ko‘rsatkichlar orqali massivga murojaat qilish: *(arr + i) orqali
massivning i-chi elementiga murojaat qilinadi. Bu usul ko‘rsatkichlar yordamida
massiv elementlarini boshqarishni ko‘rsatadi.
Dinamik xotirani tozalash: delete[] arr; qatori orqali dinamik tarzda
ajratilgan xotira bo‘shatiladi.
22](https://docx.uz/documents/f594cab1-7572-4459-a1af-cfafc16db44d/page_22.png?v=1)
C++ da ko‘rsatkichlar asosida massiv yaratish