C++ da sikllar va interatsiya usullari.

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	135.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Информатика и ИТ

Продавец

QIDIRBAEV ERKINBAY

Дата регистрации 25 Ноябрь 2024

0 Продаж

C++ da sikllar va interatsiya usullari.

Купить

MUNDARIJA
KIRISH …………………………………………………………………………….3
I BOB. C++ DASTURLASH TILIDA SIKLLAR NAZARIY ASOSLARI
1.1. C++ dasturlash tilining umumiy tavsifi………………………………...………
6
1.2. Dasturlashda sikl tushunchasi va uning ahamiyati……………………………
12
1.3. Sikllarning algoritmik jarayonlardagi o‘rni……………….
…………………..18
II BOB. C++ DA ASOSIY SIKL OPERATORLARI VA ULARNI
QO‘LLASH
2.1. for sikli va uning ishlash prinsipi……………………………...………………
21
2.2. while sikli va uning amaliy qo‘llanilishi……………………...
……………….25
2.3. do-while sikli va uning
xususiyatlari………………………………………….30
III BOB. C++ DA ITERATSIYA USULLARI VA AMALIY DASTURLAR
3.1. Iteratsiya tushunchasi va takrorlanish jarayoni…………………..……………
38
3.2. Massivlar va sikllar yordamida iteratsiya qilish………………..
……………..40
3.3. Murakkab masalalarda sikllardan foydalanish amaliyoti………………….
….42
XULOSA ………………………………………………………………...……….45
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR …………………………………….
…..48
2

KIRISH
Zamonaviy axborot texnologiyalari jadal rivojlanib borayotgan bir davrda
dasturlash tillarining o‘rni beqiyos ahamiyat kasb etadi. Har qanday murakkab
axborot tizimi, mobil ilova yoki sun’iy intellekt asosidagi dasturlar algoritmik
fikrlash va dasturlash tamoyillariga asoslanadi. Shu jihatdan C++ dasturlash tili
eng keng qo‘llaniladigan, kuchli va samarali tillardan biri hisoblanadi. U tizimli
dasturlash, o‘yinlar yaratish, yuqori unumli dasturlar ishlab chiqish hamda ilmiy
hisoblashlarda keng foydalaniladi. Dasturlash jarayonida takrorlanuvchi amallarni
bajarish uchun maxsus konstruksiyalar, ya’ni sikllar (loops) muhim rol o‘ynaydi.
Sikllar yordamida bir xil amalni bir necha marta takrorlash, massivlar bilan
ishlash, matematik hisob-kitoblarni avtomatlashtirish va murakkab algoritmlarni
soddalashtirish mumkin. Aynan shu sababli C++ tilida sikllar va iteratsiya
jarayonlarini chuqur o‘rganish dasturchilar uchun asosiy bilimlardan biri
hisoblanadi. C++ dasturlash tilida asosan uch turdagi sikl operatorlari mavjud: for,
while va do-while. Har bir sikl turi o‘ziga xos ishlash mexanizmiga ega bo‘lib,
ularning to‘g‘ri tanlanishi dastur samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Masalan, ma’lum miqdordagi takrorlanishlar uchun for sikli qulay bo‘lsa, shartga
bog‘liq jarayonlarda while sikli ko‘proq qo‘llaniladi. do-while esa kamida bir
marta bajarilishi kerak bo‘lgan jarayonlar uchun ishlatiladi. 1
1
Bjarne Stroustrup. The C++ Programming Language . Addison-Wesley, 2013.
3

Iteratsiya tushunchasi esa sikllar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, u biror
amal yoki blokning qayta-qayta bajarilishini anglatadi. Iteratsiya yordamida
murakkab masalalar kichik bosqichlarga bo‘linadi va ular ketma-ket hal qilinadi.
Bu esa dastur tuzilishini soddalashtiradi va uning tushunarli bo‘lishini ta’minlaydi.
Bugungi kunda C++ dasturlash tilida sikllar va iteratsiya usullarini samarali
qo‘llash nafaqat o‘quv jarayonida, balki real amaliy dasturlarda ham muhim
ahamiyatga ega. Shu sababli ushbu mavzuni chuqur o‘rganish kelajakdagi
dasturchilar uchun zarur bilim va ko‘nikmalarni shakllantiradi.
Kurs ishining dolzarbligi
Ushbu kurs ishining dolzarbligi shundaki, hozirgi kunda dasturlash va
algoritmik fikrlash har bir sohada, jumladan iqtisodiyot, ta’lim, tibbiyot va
texnologiyada keng qo‘llanilmoqda. C++ tili esa yuqori tezlik va samaradorligi
bilan ajralib turadi. Sikllar va iteratsiya usullari esa dasturlashning asosiy
mexanizmlaridan biri bo‘lib, ularni chuqur o‘rganish zamonaviy dasturchilar uchun
zarur hisoblanadi.
Kurs ishining maqsadi
Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi C++ dasturlash tilida sikllar va iteratsiya
usullarini o‘rganish, ularning turlarini tahlil qilish hamda amaliy dasturlarda
qo‘llashni yoritib berishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari
Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat:
 C++ dasturlash tilida sikl tushunchasini o‘rganish;
 for, while va do-while sikllarini tahlil qilish;
 iteratsiya jarayonining mohiyatini yoritish;
 sikllarning amaliy dasturlarda qo‘llanishini ko‘rsatish;
 murakkab masalalarni sikllar yordamida yechish usullarini o‘rganish.
Kurs ishining predmeti
2. Stanley B. Lippman. C++ Primer . Addison-Wesley, 2012.
3. Scott Meyers. Effective Modern C++ . O’Reilly Media, 2014.
4

Kurs ishining predmeti C++ dasturlash tilida sikllar va iteratsiya
jarayonlarining nazariy va amaliy asoslari hisoblanadi.
Kurs ishining obyekti
Kurs ishining obyekti sifatida C++ dasturlash tilida yozilgan dasturlar, sikl
operatorlari va iteratsion jarayonlar olingan.
Kurs ishining tuzilishi
Ushbu kurs ishi kirish, uchta bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
qismlaridan iborat.
I bobda C++ dasturlash tilida sikllarning nazariy asoslari yoritiladi.
II bobda C++ tilidagi asosiy sikl operatorlari va ularning ishlash prinsipi
ko‘rib chiqiladi.
III bobda esa iteratsiya usullari va ularning amaliy dasturlarda qo‘llanilishi tahlil
qilinadi.
5

I BOB. C++ DASTURLASH TILIDA SIKLLAR NAZARIY ASOSLARI
1.1. C++ dasturlash tilining umumiy tavsifi
C++ dasturlash tili hozirgi zamonaviy axborot texnologiyalari sohasida eng
keng qo‘llaniladigan va eng kuchli dasturlash tillaridan biri hisoblanadi. Ushbu til
1979-yilda Bjarne Stroustrup tomonidan C tilining kengaytirilgan versiyasi sifatida
ishlab chiqilgan bo‘lib, dastlab “C with Classes” deb nomlangan. Keyinchalik u
C++ nomini oldi, bu yerda “++” operatori C tiliga nisbatan qo‘shimcha
imkoniyatlar va rivojlangan funksiyalar qo‘shilganini bildiradi. C++ dasturlash tili
yuqori darajadagi va past darajadagi dasturlash imkoniyatlarini birlashtirgan holda,
tizimli va obyektga yo‘naltirilgan dasturlashni qo‘llab-quvvatlaydi, shu sababli u
juda ko‘p sohalarda ishlatiladi. C++ ning asosiy afzalliklaridan biri uning tezligi va
samaradorligi hisoblanadi, chunki u kompilyatsiya qilinadigan til bo‘lib, bevosita
mashina kodiga yaqin ishlaydi va resurslardan juda samarali foydalanadi. Bu esa
uni operatsion tizimlar, o‘yin dvigatellari, drayverlar, bank tizimlari va yuqori
unum talab qiladigan dasturlarda ishlatish imkonini beradi. C++ dasturlash tilining
asosiy xususiyatlaridan biri uning ko‘p paradigmali til ekanligidir, ya’ni u
protsedurali dasturlash, obyektga yo‘naltirilgan dasturlash va umumlashtirilgan
(generic) dasturlash uslublarini qo‘llab-quvvatlaydi. Protsedurali yondashuvda
dastur funksiyalar va protseduralar asosida quriladi, obyektga yo‘naltirilgan
yondashuvda esa sinflar va obyektlar asosiy rol o‘ynaydi, bu esa kodni qayta
ishlatish, modulga ajratish va murakkab tizimlarni boshqarishni osonlashtiradi. C+
6

+ tilida sinf (class), obyekt (object), merosxo‘rlik (inheritance), polimorfizm
(polymorphism), kapsulatsiya (encapsulation) kabi tushunchalar mavjud bo‘lib,
ular dastur tuzilishini ancha tartibli va tushunarli qiladi. Shuningdek, C++ standart
kutubxonasi (STL – Standard Template Library) ham juda katta imkoniyatlarga
ega bo‘lib, u massivlar, vektorlar, ro‘yxatlar, steklar, navbatlar, xaritalar kabi
ma’lumot tuzilmalarini tayyor holatda taqdim etadi. Bu esa dasturchiga murakkab
algoritmlarni tez va samarali yozish imkonini beradi. C++ tilining yana bir muhim
jihati uning platformalararo ishlash qobiliyatidir, ya’ni bir marta yozilgan dastur
turli operatsion tizimlarda minimal o‘zgarishlar bilan ishlashi mumkin. Bu esa uni
Windows, Linux, macOS kabi tizimlarda keng qo‘llash imkonini beradi. C++
dasturlash tilida o‘zgaruvchilar, ma’lumot turlari, operatorlar, funksiyalar va
boshqaruv tuzilmalari asosiy elementlar hisoblanadi. Ma’lumot turlari orqali
dasturda ishlatiladigan qiymatlar aniqlanadi, masalan butun sonlar, haqiqiy sonlar,
belgilar va mantiqiy qiymatlar. Operatorlar esa turli amallarni bajarish uchun
ishlatiladi, masalan arifmetik, taqqoslash va mantiqiy operatorlar. Funksiyalar esa
dastur kodini kichik bo‘laklarga ajratib, uni qayta ishlatish imkonini beradi. C++
da dastur bajarilish jarayoni ketma-ket, tarmoqlanish va takrorlanish kabi asosiy
algoritmik tuzilmalarga asoslanadi. Ayniqsa takrorlanish jarayonlari, ya’ni sikllar
dasturlashda juda muhim rol o‘ynaydi, chunki ular bir xil amallarni qayta-qayta
bajarish imkonini beradi. 2
C++ tilining rivojlanishi davomida turli standartlar
ishlab chiqilgan bo‘lib, ular orasida C++98, C++03, C++11, C++14, C++17, C+
+20 va C++23 kabi versiyalar mavjud. Har bir yangi standart tilga yangi
imkoniyatlar, optimallashtirishlar va qulayliklar qo‘shib borgan. Masalan, C++11
versiyasidan boshlab lambda funksiyalar, avtomatik tur aniqlash (auto), range-
based for loop kabi yangi imkoniyatlar qo‘shilgan. Bu esa dasturchilarga yanada
qisqa va samarali kod yozish imkonini bergan. C++ dasturlash tilining yana bir
2
Scott Meyers. Effective Modern C++ . O’Reilly Media, 2014.
5. Herbert Schildt. C++: The Complete Reference . McGraw-Hill, 2017.
6. Robert Lafore. Object-Oriented Programming in C++ . Sams Publishing, 2002.
7

muhim jihati uning xotira bilan ishlash imkoniyatidir. Dasturchi dynamic memory
allocation orqali xotirani o‘zi boshqarishi mumkin, ya’ni new va delete operatorlari
yordamida xotira ajratish va bo‘shatish amalga oshiriladi. Bu esa tizim resurslarini
aniq boshqarish imkonini beradi, lekin noto‘g‘ri foydalanish xotira oqishlariga olib
kelishi mumkin. Shu sababli C++ tilini o‘rganish dasturchidan yuqori darajadagi
mas’uliyat va bilim talab qiladi. C++ dasturlash tilida kompilyatsiya jarayoni ham
muhim o‘rin tutadi, bunda yozilgan kod avval preprotsessor orqali qayta ishlanadi,
so‘ngra kompilyator tomonidan mashina kodiga aylantiriladi va link bosqichi
orqali bajariladigan fayl hosil qilinadi. Bu jarayon dastur ishlash tezligini oshiradi.
C++ ning yana bir afzalligi uning katta hamjamiyatga ega ekanligidir, ya’ni
internetda ko‘plab kutubxonalar, qo‘llanmalar va ochiq kodli loyihalar mavjud
bo‘lib, ular dasturchilarga yordam beradi. Xulosa qilib aytganda, C++ dasturlash
tili zamonaviy dasturlashning asosiy ustunlaridan biri bo‘lib, uning imkoniyatlari
juda keng va u deyarli barcha sohalarda qo‘llanilishi mumkin. Uning
samaradorligi, tezligi, moslashuvchanligi va kuchli kutubxonalari uni eng muhim
dasturlash tillaridan biriga aylantirgan. Shu sababli C++ tilini o‘rganish
dasturchilar uchun muhim bosqich bo‘lib, u kelajakdagi murakkab dasturiy
tizimlarni yaratishda asosiy poydevor vazifasini bajaradi.
C++ dasturlash tilini chuqurroq tushunish uchun uning asosiy tuzilishi,
sintaksisi va ishlash prinsiplari haqida keng tasavvurga ega bo‘lish muhim
hisoblanadi C++ kompilyatsiya qilinadigan til bo‘lib dastur yozilgandan so‘ng u
bevosita mashina tiliga o‘giriladi bu esa uning yuqori tezlikda ishlashini
ta’minlaydi C++ dasturi odatda funksiyalar va sinflar asosida quriladi eng asosiy
funksiyasi main() hisoblanadi chunki har qanday C++ dastur shu nuqtadan ishga
tushadi oddiy C++ dastur misoli quyidagicha yoziladi
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
cout<<"Salom Dunyo";
return 0;
8

}
bu kodda iostream kutubxonasi kirish va chiqish amallarini bajarish uchun
ishlatiladi cout operatori ekranga ma’lumot chiqaradi C++ tilida o‘zgaruvchilar
ma’lumot saqlash uchun ishlatiladi ularning turlari mavjud masalan int butun
sonlar uchun double haqiqiy sonlar uchun char belgilar uchun bool mantiqiy
qiymatlar uchun qo‘llaniladi o‘zgaruvchi e’lon qilish misoli
int a=10;
double b=5.5;
char c='A';
bool d=true;
C++ da shart operatorlari ham muhim rol o‘ynaydi if else yordamida dasturda
qaror qabul qilish jarayoni amalga oshiriladi masalan
int son=15;
if(son>10){
cout<<"Son katta";
}
else{
cout<<"Son kichik";
}
C++ dasturlash tilida funksiyalar kodni bo‘laklarga ajratish va qayta ishlatish
uchun xizmat qiladi funksiya misoli
int qoshish(int a,int b){
return a+b;
}
int main(){
cout<<qoshish(5,7);
}
C++ ning eng muhim imkoniyatlaridan biri bu obyektga yo‘naltirilgan
dasturlashdir bunda sinf va obyekt tushunchalari ishlatiladi sinf bu umumiy model
obyekt esa shu modelning nusxasi hisoblanadi
9

class Talaba{
public:
string ism;
int yosh;
void malumot(){
cout<<ism<<" "<<yosh;
}
};
int main(){
Talaba t1;
t1.ism="Ali";
t1.yosh=20;
t1.malumot();
}
C++ da xotira bilan ishlash juda muhim new va delete operatorlari yordamida
dinamik xotira ajratiladi
int *p=new int;
*p=25;
cout<<*p;
delete p;
massivlar C++ da bir xil turdagi ma’lumotlarni saqlash uchun ishlatiladi
int arr[5]={1,2,3,4,5};
for(int i=0;i<5;i++){
cout<<arr[i];
}
C++ da sikllar ham asosiy tushunchalardan biri hisoblanadi ular
takrorlanuvchi jarayonlarni bajaradi for while do while eng ko‘p ishlatiladigan
sikllardir for sikli misoli
for(int i=0;i<10;i++){
cout<<i;
10

$} while sikli int i=0; while(i<10){ cout<<i; i++; } do while sikli int i=0; do{ cout<<i; i++; }while(i<10); C++ standart kutubxonasi STL juda katta imkoniyatlarga ega bo‘lib vector list map kabi tuzilmalarni o‘z ichiga oladi vector misoli #include <vector> vector<int> v; v.push_back(10); v.push_back(20); for(int i=0;i<v.size();i++){ cout<<v[i]; } C++ da pointerlar ham muhim rol o‘ynaydi ular xotira manzillarini saqlaydi int a=10; int *p=&a; cout<<p; cout<<*p; C++ dasturlash tilida rekursiya ham ishlatiladi bu funksiya o‘zini o‘zi chaqiradi int fakt(int n){ 11$

if(n==1) return 1;
return n*fakt(n-1);
}
C++ ning kuchli jihatlaridan biri bu uning yuqori unumdorlikka ega
bo‘lishidir chunki u tizim resurslariga yaqin ishlaydi bu uni o‘yin dasturlashda juda
mashhur qiladi masalan Unreal Engine C++ asosida ishlaydi C++ da operatorlar
ham muhim arifmetik operatorlar + - * / taqqoslash operatorlari == != > < mantiqiy
operatorlar && || ! kabi ishlatiladi
int a=5,b=10;
cout<<(a+b);
cout<<(a>b);
C++ da fayllar bilan ishlash ham mavjud
#include <fstream>
ofstream f("test.txt");
f<<"Salom";
f.close();
C++ ning yana bir muhim jihati bu uning keng qo‘llanilish sohalaridir u bank
tizimlari grafik dasturlar o‘yinlar operatsion tizimlar va ilmiy hisoblashlarda
ishlatiladi C++ dasturlash tilini o‘rganish dasturchiga algoritmik fikrlashni
rivojlantirish imkonini beradi chunki u past darajadagi xotira boshqaruvi va yuqori
darajadagi obyektga yo‘naltirilgan yondashuvni birlashtiradi shu sababli u
murakkab tizimlarni yaratishda juda samarali hisoblanadi C++ tilida hatoliklarni
boshqarish try catch mexanizmi orqali amalga oshiriladi
try{
int a=10/0;
}
catch(...){
cout<<"Xatolik";
}
12

yakuniy qilib aytganda C++ dasturlash tili zamonaviy dasturlashning asosiy
tayanchlaridan biri bo‘lib uning imkoniyatlari juda keng va u har qanday murakkab
dasturiy tizimni yaratishda ishlatilishi mumkin uning sikllar funksiyalar obyektlar
va xotira boshqaruvi kabi imkoniyatlari uni eng kuchli dasturlash tillaridan biriga
aylantiradi
1.2. Dasturlashda sikl tushunchasi va uning ahamiyati
Dasturlashda sikl (loop) tushunchasi bu biror amal yoki amallar ketma-
ketligini bir necha marta takrorlash jarayonini ifodalovchi algoritmik konstruksiya
hisoblanadi sikllar dasturlashning eng muhim elementlaridan biri bo‘lib ular
yordamida bir xil kodni qayta-qayta yozish zaruriyati yo‘qoladi bu esa dastur
hajmini qisqartiradi va uni samarali qiladi sikl tushunchasi asosan algoritmik
fikrlashga asoslanadi ya’ni muammo bir necha marta takrorlanadigan bosqichlarga
bo‘linadi va har bir bosqich avtomatik bajariladi C++ dasturlash tilida sikllar
dasturiy jarayonlarni avtomatlashtirishda asosiy vosita sifatida ishlatiladi sikllar
yordamida massivlar bilan ishlash matnlarni qayta ishlash matematik hisob-
kitoblar va katta hajmdagi ma’lumotlarni boshqarish juda oson amalga oshiriladi
siklning asosiy vazifasi shart to‘g‘ri bo‘lgan vaqtgacha yoki belgilangan son marta
amalni takrorlashdan iborat hisoblanadi C++ tilida sikllarning uch asosiy turi
mavjud for while va do while bu uchala sikl ham turli vaziyatlarda qo‘llaniladi
siklning ishlash prinsipi uch asosiy qismdan iborat bo‘ladi boshlanish shart
tekshiruvi va yangilanish har bir iteratsiya (takrorlanish) shu bosqichlardan o‘tadi
siklning ahamiyati shundaki u dasturchiga vaqtni tejash va kodni optimallashtirish
imkonini beradi masalan 100 marta ekranga biror sonni chiqarish kerak bo‘lsa uni
100 marta yozish o‘rniga sikl yordamida bir necha qatorda hal qilish mumkin
siklning oddiy misoli quyidagicha
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
for(int i=0;i<10;i++){
cout<<i<<" ";
13

}
return 0;
}
ushbu kodda for sikli 0 dan 9 gacha bo‘lgan sonlarni ekranga chiqaradi bu
yerda i o‘zgaruvchisi takrorlanish sonini boshqaradi sikllar dasturlashda juda
muhim chunki ular avtomatlashtirish jarayonining asosini tashkil etadi while sikli
shart asosida ishlaydi va shart to‘g‘ri bo‘lguncha takrorlanadi
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int i=0;
while(i<5){
cout<<i<<" ";
i++;
}
return 0;
}
do while sikli esa kamida bir marta bajariladi chunki shart oxirida tekshiriladi 3
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int i=0;
do{
cout<<i<<" ";
i++;
}while(i<5);
3
Andrew Koenig, Barbara Moo. Accelerated C++ . Addison-Wesley, 2000.
8. John R. Hubbard. Programming with C++ . McGraw-Hill, 2000.
9. Stanley Lippman. Inside the C++ Object Model . Addison-Wesley, 1996.
14

return 0;
}
sikllarning dasturlashdagi ahamiyati juda katta ular yordamida katta hajmdagi
ma’lumotlarni qayta ishlash mumkin masalan massiv elementlarini chiqarish
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int arr[5]={2,4,6,8,10};
for(int i=0;i<5;i++){
cout<<arr[i]<<" ";
}
return 0;
}
sikllar yordamida matematik masalalarni ham yechish mumkin masalan
yig‘indi topish
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int sum=0;
for(int i=1;i<=10;i++){
sum=sum+i;
}
cout<<sum;
return 0;
}
sikllar algoritmik fikrlashni rivojlantiradi chunki ular muammoni
takrorlanadigan qismlarga ajratishga yordam beradi bu esa murakkab masalalarni
soddalashtiradi sikllar yordamida rekursiv bo‘lmagan yechimlar ishlab chiqiladi bu
esa dastur tezligini oshiradi siklning yana bir muhim ahamiyati xotira
15

$samaradorligidir chunki kod qisqaradi va resurslar kamroq ishlatiladi C++ da sikllar shart operatorlari bilan birgalikda ishlatiladi masalan #include <iostream> using namespace std; int main(){ for(int i=0;i<10;i++){ if(i%2==0){ cout<<i<<" juft\n"; } } return 0; } bu kodda sikl ichida shart tekshirilmoqda bu esa real dasturlarda juda ko‘p ishlatiladi sikllar ichma-ich ham bo‘lishi mumkin ya’ni nested loops bu murakkab masalalarni yechishda ishlatiladi masalan matritsalar bilan ishlash #include <iostream> using namespace std; int main(){ for(int i=0;i<3;i++){ for(int j=0;j<3;j++){ cout<<i<<j<<" "; } cout<<"\n"; } return 0; } sikllarning yana bir muhim jihati ularning cheksiz (infinite loop) bo‘lish xavfidir agar shart noto‘g‘ri yozilsa dastur to‘xtamasdan ishlashi mumkin while(true){ cout<<"Cheksiz sikl"; 16$

}
bunday holatlar dasturchi tomonidan nazorat qilinishi kerak sikllar real
hayotdagi jarayonlarni modellashtirishda ham ishlatiladi masalan bank tizimida
tranzaksiyalarni qayta ishlash yoki foydalanuvchi kiritmalarini tekshirish C++ da
sikllar bilan ishlash dasturchiga mantiqiy fikrlashni kuchaytiradi va algoritmik
yondashuvni rivojlantiradi sikllar yordamida katta tizimlar kichik modullarga
ajratiladi va ular ketma-ket bajariladi sikl tushunchasi dasturlashning asosiy
poydevorlaridan biri bo‘lib u bo‘lmasa murakkab dasturlarni yozish juda qiyin
bo‘ladi shu sababli har bir dasturchi sikllarni chuqur tushunishi va amaliyotda
to‘g‘ri qo‘llashi kerak C++ tilida sikllar samaradorlikni oshiruvchi asosiy vosita
hisoblanadi va ular har qanday dasturiy tizimning ajralmas qismi bo‘lib xizmat
qiladi
Dasturlashda sikl tushunchasi algoritmik jarayonlarning eng muhim va asosiy
elementlaridan biri hisoblanadi sikl bu biror amal yoki amallar ketma-ketligini
ma’lum shart asosida yoki belgilangan marta takrorlash jarayonidir ushbu
tushuncha dasturlashning samaradorligini oshirishda katta rol o‘ynaydi chunki u
bir xil kodni qayta-qayta yozish zaruratini yo‘q qiladi va natijada dastur hajmini
qisqartiradi hamda uni tushunarli va qulay qiladi sikl tushunchasi dastlab
matematik va algoritmik fikrlashdan kelib chiqqan bo‘lib hozirgi kunda barcha
dasturlash tillarida asosiy boshqaruv strukturalaridan biri sifatida qo‘llaniladi
sikllar yordamida dasturda takrorlanadigan jarayonlar avtomatlashtiriladi bu esa
inson omilini kamaytiradi va xatoliklar ehtimolini pasaytiradi C++ dasturlash tilida
sikllar juda muhim o‘rin tutadi chunki bu til yuqori unumdorlikka ega bo‘lib tizim
resurslarini samarali boshqaradi siklning asosiy g‘oyasi shundan iboratki ma’lum
bir shart bajarilgan vaqtgacha yoki belgilangan son marta bir xil operatsiya qayta
bajariladi bu esa dasturchiga murakkab masalalarni soddalashtirish imkonini beradi
sikllar yordamida katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash matematik hisob-
kitoblarni avtomatlashtirish va turli algoritmik masalalarni yechish mumkin
siklning ahamiyati faqatgina texnik jihat bilan cheklanmaydi balki u dasturchining
fikrlash tarzini ham shakllantiradi chunki sikllar orqali muammo kichik va
17

takrorlanuvchi qismlarga ajratiladi bu esa muammoni bosqichma-bosqich hal
qilishni osonlashtiradi sikllar dasturlashda optimallashtirish vositasi sifatida ham
qaraladi chunki ular kodni ixchamlashtiradi va bajarilish vaqtini qisqartiradi
zamonaviy dasturlashda sikllar bo‘lmasa katta tizimlarni yaratish deyarli imkonsiz
bo‘lib qoladi masalan ma’lumotlar bazasi bilan ishlash foydalanuvchi kiritmalarini
qayta ishlash yoki statistik hisob-kitoblar sikllarsiz amalga oshirib bo‘lmaydi
siklning ishlash mexanizmi odatda uch asosiy bosqichdan iborat bo‘ladi
boshlang‘ich qiymatni belgilash shartni tekshirish va qiymatni yangilash ushbu
jarayon har bir takrorlanishda qayta-qayta bajariladi va shart noto‘g‘ri bo‘lganida
sikl to‘xtaydi sikllar algoritmik struktura sifatida chiziqli tarmoqlanuvchi va
takrorlanuvchi jarayonlarning eng muhim qismi hisoblanadi ayniqsa
takrorlanuvchi jarayonlar real hayotdagi ko‘plab holatlarni modellashtirish uchun
ishlatiladi masalan bank tizimlarida tranzaksiyalarni qayta ishlash ta’lim
tizimlarida test natijalarini hisoblash yoki ilmiy tadqiqotlarda katta hajmdagi
ma’lumotlarni tahlil qilish sikllar orqali amalga oshiriladi sikllarning yana bir
muhim jihati ularning moslashuvchanligidir ya’ni ular turli shartlarga qarab
o‘zgarishi mumkin bu esa dasturchiga keng imkoniyatlar yaratadi sikllar
yordamida ichma-ich jarayonlar ham tashkil etilishi mumkin bu esa murakkab
strukturali ma’lumotlar bilan ishlashda juda foydali hisoblanadi sikllarning to‘g‘ri
ishlatilishi dastur samaradorligini oshiradi noto‘g‘ri ishlatilishi esa aksincha dastur
sekinlashishiga yoki cheksiz ishlash holatiga olib kelishi mumkin shuning uchun
sikl tuzishda ehtiyotkorlik va mantiqiy yondashuv talab etiladi C++ tilida sikllar
nafaqat oddiy takrorlanishlarni balki murakkab algoritmik jarayonlarni ham
boshqarish imkonini beradi bu esa uni kuchli dasturlash tili sifatida yanada
mustahkamlaydi sikl tushunchasi dasturchilar uchun asosiy ko‘nikmalardan biri
hisoblanadi chunki u har qanday dasturiy tizimning yuragi sifatida xizmat qiladi
sikllar yordamida vaqt va resurslar tejaladi bu esa real loyihalarda juda muhim
ahamiyatga ega sikl tushunchasini chuqur o‘rganish dasturchiga murakkab
masalalarni tez va samarali yechish imkonini beradi va uning algoritmik fikrlash
18

darajasini oshiradi shu sababli sikllar dasturlashning ajralmas qismi bo‘lib qoladi
va har bir dasturchi ularni mukammal darajada bilishi zarur hisoblanadi
1.3. Sikllarning algoritmik jarayonlardagi o‘rni
Sikllar algoritmik jarayonlarning eng muhim tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib
ular har qanday dasturiy yechimning samaradorligini belgilovchi asosiy vosita
hisoblanadi algoritm bu muammoni yechish uchun ketma-ket bajariladigan aniq
ko‘rsatmalar majmuasi bo‘lsa sikllar ushbu ko‘rsatmalarni takroriy bajarish
imkonini beruvchi mexanizm sifatida xizmat qiladi algoritmik jarayonlarda
sikllarning o‘rni juda katta chunki ko‘plab masalalar bir xil amallarni qayta-qayta
bajarishni talab qiladi masalan ma’lumotlarni qayta ishlash hisoblashlar va tahlil
jarayonlari sikllarsiz juda murakkab va samarasiz bo‘lib qoladi sikllar yordamida
algoritmlar ixchamlashtiriladi va optimallashtiriladi bu esa dastur ishlash tezligini
oshiradi algoritmik fikrlashda sikllar muammoni bosqichma-bosqich yechish
imkonini beradi ya’ni katta muammo kichik takrorlanuvchi qismlarga ajratiladi va
har bir qism ketma-ket bajariladi bu yondashuv “divide and repeat” tamoyiliga
yaqin bo‘lib u murakkab masalalarni soddalashtirishga xizmat qiladi sikllar
algoritmik jarayonlarda avtomatlashtirish vositasi sifatida ham muhim o‘rin tutadi
chunki ular inson aralashuvisiz bir xil amallarni ko‘p marta bajaradi bu esa
xatoliklarni kamaytiradi va ishonchlilikni oshiradi algoritmlarda sikllar yordamida
massivlar matritsalar va katta ma’lumotlar to‘plami bilan ishlash amalga oshiriladi
bu jarayonlarda har bir element ustida bir xil amal bajariladi bu esa siklning asosiy
vazifasini tashkil etadi algoritmik jarayonlarda sikllarning yana bir muhim jihati
ularning vaqt murakkabligini boshqarish imkoniyatidir noto‘g‘ri tashkil etilgan
sikllar dastur ishlash vaqtini keskin oshirib yuborishi mumkin shuning uchun
algoritm tuzishda sikllarning soni va ularning ichki tuzilmasi alohida e’tibor bilan
tanlanadi sikllar yordamida rekursiv bo‘lmagan yechimlar ishlab chiqiladi bu esa
xotira resurslarini tejashga yordam beradi algoritmik tizimlarda sikllar ma’lumot
oqimini boshqarishda ham muhim rol o‘ynaydi masalan foydalanuvchi
kiritmalarini tekshirish ma’lumotlarni saralash yoki statistik hisob-kitoblarni
amalga oshirish sikllarsiz deyarli imkonsizdir sikllar algoritmning dinamikligini
19

ta’minlaydi ya’ni ular turli shartlarga qarab o‘zgaruvchan jarayonlarni boshqarishi
mumkin bu esa dasturga moslashuvchanlik beradi algoritmik jarayonlarda sikllar
ichma-ich shaklda ham ishlatiladi bu esa murakkab strukturalarni qayta ishlash
imkonini beradi masalan matritsalar ustida amallar bajarish yoki ko‘p o‘lchovli
ma’lumotlar bilan ishlashda ichma-ich sikllar keng qo‘llaniladi sikllar
algoritmlarning asosiy optimallashtirish vositasi hisoblanadi chunki ular kodni
qisqartiradi va bajarilish samaradorligini oshiradi algoritmik yondashuvda sikllar
yordamida iteratsion jarayonlar tashkil etiladi bu jarayonlar natijani bosqichma-
bosqich yaxshilab boradi sikllar yordamida katta hajmdagi ma’lumotlar to‘plami
bilan ishlash osonlashadi bu esa zamonaviy axborot tizimlarida juda muhim
ahamiyatga ega sikllar algoritmik strukturalarning asosiy komponenti bo‘lib ular
chiziqli tarmoqlanuvchi va rekursiv jarayonlar bilan birgalikda ishlaydi
algoritmning samaradorligi ko‘p jihatdan sikllarning to‘g‘ri tashkil etilishiga
bog‘liq sikllar noto‘g‘ri qo‘llansa cheksiz takrorlanish holatlari yuzaga kelishi
mumkin bu esa dastur ishdan chiqishiga olib keladi shuning uchun algoritmik
jarayonlarda sikllar ehtiyotkorlik bilan ishlab chiqilishi kerak sikllar yordamida
real hayotdagi ko‘plab jarayonlar modellashtiriladi masalan ishlab chiqarish
jarayonlari bank operatsiyalari va ilmiy hisoblashlar sikllarsiz bu jarayonlarni
avtomatlashtirish deyarli imkonsiz bo‘ladi algoritmik tizimlarda sikllar
ma’lumotlarni tahlil qilish va qaror qabul qilish jarayonlarida ham ishlatiladi
chunki ular takroriy hisoblashlarni tez va aniq bajaradi sikllar algoritmik fikrlashni
rivojlantiradi chunki ular muammoni strukturaviy tarzda yechishga yordam beradi
har bir iteratsiya natijani yaxshilash yoki yangi bosqichga o‘tish imkonini beradi
bu esa algoritmning progressiv rivojlanishini ta’minlaydi sikllar yordamida
dasturchi katta muammolarni kichik qismlarga ajratadi va ularni ketma-ket hal
qiladi bu yondashuv algoritmik samaradorlikni oshiradi sikllar zamonaviy
dasturlashda sun’iy intellekt mashinaviy o‘rganish va katta ma’lumotlar bilan
ishlashda ham asosiy vosita hisoblanadi chunki bu sohalarda millionlab
operatsiyalar takroran bajariladi sikllar algoritmik jarayonlarning yuragi
hisoblanadi va ular bo‘lmasa murakkab dasturiy tizimlarni yaratish juda qiyin
20

bo‘lib qoladi shu sababli sikllarni chuqur o‘rganish dasturchilar uchun eng muhim
bosqichlardan biri hisoblanadi algoritmik jarayonlarda sikllar nafaqat texnik vosita
balki fikrlash modeli sifatida ham qaraladi chunki ular muammoga tizimli
yondashuvni shakllantiradi va yechimni bosqichma-bosqich qurishga yordam
beradi sikllar yordamida dasturiy tizimlar yanada barqaror tezkor va samarali
bo‘ladi bu esa ularning amaliy ahamiyatini yanada oshiradi
II BOB. C++ DA ASOSIY SIKL OPERATORLARI VA ULARNI
QO‘LLASH
2.1. for sikli va uning ishlash prinsipi
for sikli C++ dasturlash tilida eng ko‘p ishlatiladigan sikl operatorlaridan biri
bo‘lib u ma’lum bir takrorlanishlar soni aniq bo‘lgan holatlarda qo‘llaniladi for
sikli algoritmik jihatdan juda qulay tuzilgan bo‘lib u uch asosiy qismdan iborat
bo‘ladi boshlang‘ich qiymat shart tekshiruvi va o‘zgaruvchini yangilash ushbu uch
qism bir satr ichida jamlanganligi sababli for sikli juda ixcham va tushunarli
hisoblanadi for siklining asosiy afzalligi uning aniqligi va boshqarilishi
osonligidadir ya’ni dasturchi nechta marta takrorlanish bo‘lishini oldindan belgilab
qo‘yadi C++ tilida for sikli yordamida massivlar bilan ishlash matematik hisob-
kitoblar va takrorlanuvchi jarayonlarni samarali bajarish mumkin for siklining
ishlash prinsipi shundan iboratki avval boshlang‘ich qiymat beriladi so‘ngra shart
tekshiriladi agar shart to‘g‘ri bo‘lsa sikl tanasi bajariladi keyin esa o‘zgaruvchi
yangilanadi va jarayon qayta takrorlanadi bu jarayon shart noto‘g‘ri bo‘lmaguncha
davom etadi for siklining umumiy tuzilishi quyidagicha bo‘ladi
#include <iostream>
21

using namespace std;
int main(){
for(int i=0;i<5;i++){
cout<<i<<" ";
}
return 0;
}
ushbu misolda i o‘zgaruvchisi 0 dan boshlanadi 5 dan kichik bo‘lguncha
davom etadi va har bir iteratsiyada 1 ga oshib boradi for sikli yordamida massiv
elementlarini chiqarish juda oson amalga oshiriladi
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int arr[5]={10,20,30,40,50};
for(int i=0;i<5;i++){
cout<<arr[i]<<" ";
}
return 0;
}
for sikli yordamida yig‘indi topish ham juda qulay
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int sum=0;
for(int i=1;i<=10;i++){
sum+=i;
}
cout<<sum;
return 0;
}
22

$for siklining algoritmik jarayondagi ahamiyati juda katta chunki u takrorlanuvchi jarayonlarni aniq va nazoratli bajaradi bu esa dastur samaradorligini oshiradi for sikli ichma-ich ham ishlatilishi mumkin bu murakkab strukturali ma’lumotlar bilan ishlashda juda muhim #include <iostream> using namespace std; int main(){ for(int i=0;i<3;i++){ for(int j=0;j<3;j++){ cout<<i<<j<<" "; } cout<<"\n"; } return 0; } for siklining yana bir muhim jihati uning moslashuvchanligidir chunki unda boshlang‘ich qiymat shart va o‘zgarish qismi ixtiyoriy tarzda o‘zgartirilishi mumkin masalan teskari tartibda ishlash 4 #include <iostream> using namespace std; int main(){ for(int i=10;i>=1;i--){ cout<<i<<" "; } return 0; } 4 Yashavant Kanetkar. Let Us C++ . BPB Publications, 2008. 11. E. Balagurusamy. Object Oriented Programming with C++ . McGraw-Hill, 2017. 12. John Paul Mueller. Beginning C++ Programming . Wiley, 2018. 23$

for sikli dasturlashda juda ko‘p qo‘llaniladi chunki u aniq miqdordagi
takrorlanishlar uchun eng optimal yechim hisoblanadi algoritmik nuqtai nazardan
for sikli deterministik sikl hisoblanadi ya’ni uning nechta marta ishlashi oldindan
aniq bo‘ladi bu esa uni while siklidan farqlaydi for sikli yordamida faktorial
hisoblash ham juda qulay
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int n=5;
int fact=1;
for(int i=1;i<=n;i++){
fact*=i;
}
cout<<fact;
return 0;
}
for sikli yordamida faqat sonlar emas balki belgilar ustida ham ishlash
mumkin
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
for(char c='A';c<='Z';c++){
cout<<c<<" ";
}
return 0;
}
for siklining algoritmik jarayondagi o‘rni juda muhim chunki u iteratsion
jarayonlarni boshqaradi va ma’lumotlarni ketma-ket qayta ishlash imkonini beradi
bu esa katta tizimlarda juda muhim ahamiyatga ega for sikli yordamida
ma’lumotlarni filtrlash ham amalga oshiriladi
24

#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
for(int i=1;i<=10;i++){
if(i%2==0){
cout<<i<<" ";
}
}
return 0;
}
for siklining yana bir muhim jihati uning optimallashtirish imkoniyatidir
chunki kompilyatorlar uni juda samarali ishlashga moslashtiradi bu esa dastur
tezligini oshiradi for sikli zamonaviy dasturlashda asosiy iteratsion vosita sifatida
ishlatiladi u algoritmik fikrlashni rivojlantiradi chunki dasturchi har bir
takrorlanish jarayonini mantiqiy tahlil qiladi for sikli yordamida real hayotdagi
jarayonlar ham modellashtiriladi masalan hisoblash tizimlari statistik tahlillar va
avtomatlashtirilgan jarayonlar for siklining yana bir muhim xususiyati uning
universalligidir u deyarli barcha dasturlash tillarida mavjud bo‘lib bir xil mantiqqa
asoslanadi C++ tilida for sikli juda kuchli vosita bo‘lib u murakkab algoritmlarni
soddalashtirishga yordam beradi shuning uchun dasturchilar uni eng ko‘p
ishlatiladigan sikl operatori sifatida tanlashadi for sikli yordamida katta hajmdagi
ma’lumotlarni tez va samarali qayta ishlash mumkin bu esa zamonaviy dasturiy
tizimlar uchun juda muhim hisoblanadi
2.2. while sikli va uning amaliy qo‘llanilishi
while sikli C++ dasturlash tilida eng muhim iteratsion operatorlardan biri
hisoblanadi va u shart asosida ishlaydigan sikl turiga kiradi while siklining asosiy
xususiyati shundaki u oldindan takrorlanishlar soni aniq bo‘lmagan holatlarda
ishlatiladi ya’ni sikl shart to‘g‘ri bo‘lgan vaqtgacha davom etadi va shart noto‘g‘ri
bo‘lishi bilan to‘xtaydi while sikli algoritmik jihatdan juda moslashuvchan bo‘lib u
real hayotdagi ko‘plab jarayonlarni modellashtirishda ishlatiladi while siklining
25

ishlash prinsipi juda oddiy avval shart tekshiriladi agar u to‘g‘ri bo‘lsa sikl tanasi
bajariladi so‘ngra qayta shart tekshiriladi va bu jarayon takrorlanadi agar shart
boshida noto‘g‘ri bo‘lsa sikl umuman ishlamaydi while siklining umumiy tuzilishi
C++ tilida quyidagicha ifodalanadi
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int i=0;
while(i<5){
cout<<i<<" ";
i++;
}
return 0;
}
ushbu misolda i o‘zgaruvchisi 0 dan boshlanadi va 5 dan kichik bo‘lgan
vaqtgacha sikl ishlaydi while siklining eng muhim jihati uning shartga
bog‘liqligidir ya’ni sikl davomiyligi oldindan emas balki shartga qarab belgilanadi
while sikli ko‘pincha foydalanuvchi kiritmalari bilan ishlashda qo‘llaniladi
masalan foydalanuvchi to‘g‘ri qiymat kiritmaguncha sikl davom etadi
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int son;
cout<<"Son kiriting: ";
cin>>son;
while(son<0){
cout<<"Noto‘g‘ri kirish qayta kiriting: ";
cin>>son;
}
cout<<"To‘g‘ri son";
26

return 0;
}
while sikli yordamida yig‘indi hisoblash ham amalga oshiriladi
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int i=1,sum=0;
while(i<=10){
sum+=i;
i++;
}
cout<<sum;
return 0;
}
while siklining algoritmik jarayondagi o‘rni juda muhim chunki u noma’lum
takrorlanishlar uchun eng qulay vosita hisoblanadi while sikli ko‘pincha
ma’lumotlar oqimini boshqarishda ishlatiladi masalan fayl o‘qish jarayonida
ma’lumot tugaguncha sikl davom etadi while siklining yana bir muhim jihati uning
cheksiz sikl hosil qilish imkoniyatidir agar shart doim to‘g‘ri bo‘lsa sikl
to‘xtamaydi
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
while(true){
cout<<"Cheksiz sikl";
}
return 0;
}
bunday holat dasturchi tomonidan ehtiyotkorlik bilan boshqarilishi kerak
while sikli yordamida massivlar bilan ishlash ham mumkin
27

#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int arr[5]={1,2,3,4,5};
int i=0;
while(i<5){
cout<<arr[i]<<" ";
i++;
}
return 0;
}
while sikli yordamida sonlarning teskari tartibini ham hosil qilish mumkin
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int i=10;
while(i>=1){
cout<<i<<" ";
i--;
}
return 0;
}
while siklining amaliy qo‘llanilishi juda keng bo‘lib u real tizimlarda
foydalanuvchi interaktivligi bilan bog‘liq jarayonlarda ko‘p ishlatiladi masalan
login tizimlari parol tekshirish tizimlari va menyu asosidagi dasturlarda while sikli
juda muhim rol o‘ynaydi while sikli yordamida shartli takrorlanishlar samarali
boshqariladi
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
28

$int parol=1234,kiritilgan; cout<<"Parol kiriting: "; cin>>kiritilgan; while(kiritilgan!=parol){ cout<<"Xato qayta kiriting: "; cin>>kiritilgan; } cout<<"Kirish muvaffaqiyatli"; return 0; } while sikli algoritmik fikrlashni rivojlantiradi chunki u shartga asoslangan jarayonlarni boshqaradi bu esa dasturchini mantiqiy fikrlashga o‘rgatadi while sikli ichma-ich ham ishlatilishi mumkin bu murakkab ma’lumotlar bilan ishlashda juda muhim #include <iostream> using namespace std; int main(){ int i=0; while(i<3){ int j=0; while(j<3){ cout<<i<<j<<" "; j++; } cout<<"\n"; i++; } return 0; } 29$

while siklining yana bir muhim jihati uning moslashuvchanligidir chunki u
turli shartlarga qarab ishlaydi bu esa uni juda universal qiladi while sikli
yordamida matematik masalalar ham yechiladi masalan faktorial hisoblash
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int n=5,fact=1,i=1;
while(i<=n){
fact*=i;
i++;
}
cout<<fact;
return 0;
}
while sikli zamonaviy dasturlashda juda muhim o‘rin tutadi chunki u real vaqt
tizimlarida foydalanuvchi harakatlarini kuzatish va boshqarishda ishlatiladi while
sikli yordamida ma’lumotlar oqimi uzluksiz nazorat qilinadi bu esa katta tizimlarda
juda muhim ahamiyatga ega while siklining yana bir afzalligi uning sodda va
tushunarli tuzilishidir lekin noto‘g‘ri ishlatilsa cheksiz sikl muammosi yuzaga
kelishi mumkin shuning uchun dasturchi har doim shartni va o‘zgaruvchini
yangilashni nazorat qilishi kerak while sikli C++ dasturlash tilida eng ko‘p
ishlatiladigan sikllardan biri bo‘lib u algoritmik jarayonlarni samarali boshqarish
imkonini beradi va murakkab masalalarni soddalashtirishda juda katta ahamiyatga
ega
2.3. do-while sikli va uning xususiyatlari
do-while sikli C++ dasturlash tilida ishlatiladigan uch asosiy sikl
operatorlaridan biri bo‘lib u while sikliga o‘xshash bo‘lsa-da uning asosiy farqi
shundaki shart sikl oxirida tekshiriladi ya’ni do-while sikli kamida bir marta
albatta bajariladi bu uning eng muhim xususiyati hisoblanadi do-while siklining
algoritmik jarayondagi o‘rni juda katta chunki u foydalanuvchi bilan interaktiv
30

ishlashda menyu tizimlarida va shartli takrorlanishlarda keng qo‘llaniladi do-while
siklining ishlash prinsipi shundan iboratki avval sikl tanasi bajariladi keyin shart
tekshiriladi agar shart to‘g‘ri bo‘lsa sikl yana takrorlanadi aks holda to‘xtaydi bu
tuzilma dasturda kamida bir marta bajarilishi kerak bo‘lgan jarayonlar uchun juda
qulay hisoblanadi C++ tilida do-while sikli quyidagicha yoziladi
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int i=0;
do{
cout<<i<<" ";
i++;
}while(i<5);
return 0;
}
ushbu misolda i o‘zgaruvchisi 0 dan boshlanadi va 5 dan kichik bo‘lguncha
sikl davom etadi do-while siklining asosiy afzalligi uning kamida bir marta
bajarilishidir bu esa uni while va for sikllaridan ajratib turadi do-while sikli
ko‘pincha foydalanuvchi menyularida ishlatiladi masalan foydalanuvchi dasturdan
chiqmaguncha menyu qayta-qayta ko‘rsatiladi
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int tanlov;
do{
cout<<"1-Start 2-Exit: ";
cin>>tanlov;
}while(tanlov!=2);
return 0;
}
31

do-while sikli yordamida yig‘indi hisoblash ham mumkin
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int i=1,sum=0;
do{
sum+=i;
i++;
}while(i<=10);
cout<<sum;
return 0;
}
do-while siklining yana bir muhim xususiyati uning interaktiv dasturlarda
keng qo‘llanishidir chunki u foydalanuvchi kiritmalarini kamida bir marta qabul
qiladi bu esa uni juda qulay qiladi do-while sikli yordamida massiv elementlarini
chiqarish ham amalga oshiriladi
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int arr[5]={5,10,15,20,25};
int i=0;
do{
cout<<arr[i]<<" ";
i++;
}while(i<5);
return 0;
}
do-while siklining algoritmik ahamiyati shundaki u shartdan oldin bajarilish
tamoyiliga asoslanadi bu esa real hayotdagi ko‘plab jarayonlarni modellashtirishga
yordam beradi masalan avtomatik tizimlar foydalanuvchi kirishini kamida bir
32

marta so‘rash yoki dastur menyusini kamida bir marta ko‘rsatish kabi holatlar do-
while orqali amalga oshiriladi do-while sikli yordamida teskari tartibda hisoblash
ham mumkin
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int i=10;
do{
cout<<i<<" ";
i--;
}while(i>=1);
return 0;
}
do-while siklining yana bir muhim jihati uning cheksiz sikl hosil qilish
imkoniyatidir agar shart noto‘g‘ri boshqarilsa sikl to‘xtamasdan ishlashi mumkin
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
do{
cout<<"Cheksiz sikl";
}while(true);
return 0;
}
do-while sikli yordamida shartli tekshiruvlar ham amalga oshiriladi 5
#include <iostream>
using namespace std;
5
Yashavant Kanetkar. Let Us C++ . BPB Publications, 2008.
14. E. Balagurusamy. Object Oriented Programming with C++ . McGraw-Hill, 2017.
15. John Paul Mueller. Beginning C++ Programming . Wiley, 2018.
33

$int main(){ int son; do{ cout<<"Musbat son kiriting: "; cin>>son; }while(son<0); cout<<"To‘g‘ri"; return 0; } do-while siklining algoritmik jarayondagi o‘rni juda muhim chunki u shartdan oldin bajariladigan jarayonlarni boshqaradi bu esa uni boshqa sikllardan farqlaydi do-while sikli ichma-ich ham ishlatilishi mumkin bu murakkab ma’lumotlar bilan ishlashda juda foydali #include <iostream> using namespace std; int main(){ int i=0; do{ int j=0; do{ cout<<i<<j<<" "; j++; }while(j<3); cout<<"\n"; i++; }while(i<3); return 0; } do-while sikli yordamida faktorial hisoblash ham mumkin #include <iostream> 34$