Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 135.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 26 Сентябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Информатика и ИТ

Продавец

QIDIRBAEV ERKINBAY

Дата регистрации 25 Ноябрь 2024

0 Продаж

C++ da sikllar va interatsiya usullari.

Купить
KURS ISHI
MAVZU: C++ da sikllar va interatsiya usullari.
1 MUNDARIJA
KIRISH …………………………………………………………………………….3
I BOB. C++ DASTURLASH TILIDA SIKLLAR NAZARIY ASOSLARI
1.1.   C++ dasturlash tilining umumiy tavsifi………………………………...………
6
1.2.   Dasturlashda   sikl   tushunchasi   va   uning   ahamiyati……………………………
12
1.3.   Sikllarning   algoritmik   jarayonlardagi   o‘rni……………….
…………………..18
II   BOB.   C++   DA   ASOSIY   SIKL   OPERATORLARI   VA   ULARNI
QO‘LLASH
2.1.   for   sikli   va   uning   ishlash   prinsipi……………………………...………………
21
2.2.   while   sikli   va   uning   amaliy   qo‘llanilishi……………………...
……………….25
2.3.   do-while   sikli   va   uning
xususiyatlari………………………………………….30
III BOB. C++ DA ITERATSIYA USULLARI VA AMALIY DASTURLAR
3.1.   Iteratsiya   tushunchasi   va   takrorlanish   jarayoni…………………..……………
38
3.2.   Massivlar   va   sikllar   yordamida   iteratsiya   qilish………………..
……………..40
3.3.   Murakkab   masalalarda   sikllardan   foydalanish   amaliyoti………………….
….42
XULOSA ………………………………………………………………...……….45
FOYDALANILGAN   ADABIYOTLAR …………………………………….
…..48
2 KIRISH
Zamonaviy   axborot   texnologiyalari   jadal   rivojlanib   borayotgan   bir   davrda
dasturlash   tillarining   o‘rni   beqiyos   ahamiyat   kasb   etadi.   Har   qanday   murakkab
axborot   tizimi,   mobil   ilova   yoki   sun’iy   intellekt   asosidagi   dasturlar   algoritmik
fikrlash   va   dasturlash   tamoyillariga   asoslanadi.   Shu   jihatdan   C++   dasturlash   tili
eng   keng   qo‘llaniladigan,   kuchli   va   samarali   tillardan   biri   hisoblanadi.   U   tizimli
dasturlash,   o‘yinlar   yaratish,   yuqori   unumli   dasturlar   ishlab   chiqish   hamda   ilmiy
hisoblashlarda keng foydalaniladi. Dasturlash jarayonida takrorlanuvchi  amallarni
bajarish   uchun  maxsus   konstruksiyalar,   ya’ni   sikllar   (loops)   muhim   rol   o‘ynaydi.
Sikllar   yordamida   bir   xil   amalni   bir   necha   marta   takrorlash,   massivlar   bilan
ishlash,   matematik   hisob-kitoblarni   avtomatlashtirish   va   murakkab   algoritmlarni
soddalashtirish   mumkin.   Aynan   shu   sababli   C++   tilida   sikllar   va   iteratsiya
jarayonlarini   chuqur   o‘rganish   dasturchilar   uchun   asosiy   bilimlardan   biri
hisoblanadi. C++ dasturlash tilida asosan uch turdagi sikl operatorlari mavjud: for,
while   va   do-while.   Har   bir   sikl   turi   o‘ziga   xos   ishlash   mexanizmiga   ega   bo‘lib,
ularning   to‘g‘ri   tanlanishi   dastur   samaradorligiga   bevosita   ta’sir   ko‘rsatadi.
Masalan,  ma’lum miqdordagi  takrorlanishlar  uchun for sikli  qulay bo‘lsa, shartga
bog‘liq   jarayonlarda   while   sikli   ko‘proq   qo‘llaniladi.   do-while   esa   kamida   bir
marta bajarilishi kerak bo‘lgan jarayonlar uchun ishlatiladi. 1
1
  Bjarne Stroustrup.  The C++ Programming Language .  Addison-Wesley, 2013. 
3 Iteratsiya   tushunchasi   esa   sikllar   bilan   chambarchas   bog‘liq   bo‘lib,   u   biror
amal   yoki   blokning   qayta-qayta   bajarilishini   anglatadi.   Iteratsiya   yordamida
murakkab   masalalar   kichik   bosqichlarga   bo‘linadi   va   ular   ketma-ket   hal   qilinadi.
Bu esa dastur tuzilishini soddalashtiradi va uning tushunarli bo‘lishini ta’minlaydi.
Bugungi   kunda   C++   dasturlash   tilida   sikllar   va   iteratsiya   usullarini   samarali
qo‘llash   nafaqat   o‘quv   jarayonida,   balki   real   amaliy   dasturlarda   ham   muhim
ahamiyatga   ega.   Shu   sababli   ushbu   mavzuni   chuqur   o‘rganish   kelajakdagi
dasturchilar uchun zarur bilim va ko‘nikmalarni shakllantiradi.
Kurs ishining dolzarbligi
Ushbu   kurs   ishining   dolzarbligi   shundaki,   hozirgi   kunda   dasturlash   va
algoritmik   fikrlash   har   bir   sohada,   jumladan   iqtisodiyot,   ta’lim,   tibbiyot   va
texnologiyada   keng   qo‘llanilmoqda.   C++   tili   esa   yuqori   tezlik   va   samaradorligi
bilan   ajralib   turadi.   Sikllar   va   iteratsiya   usullari   esa   dasturlashning   asosiy
mexanizmlaridan biri bo‘lib, ularni chuqur o‘rganish zamonaviy dasturchilar uchun
zarur hisoblanadi.
Kurs ishining maqsadi
Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi C++ dasturlash tilida sikllar va iteratsiya
usullarini   o‘rganish,   ularning   turlarini   tahlil   qilish   hamda   amaliy   dasturlarda
qo‘llashni yoritib berishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari
Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat:
 C++ dasturlash tilida sikl tushunchasini o‘rganish; 
 for, while va do-while sikllarini tahlil qilish; 
 iteratsiya jarayonining mohiyatini yoritish; 
 sikllarning amaliy dasturlarda qo‘llanishini ko‘rsatish; 
 murakkab masalalarni sikllar yordamida yechish usullarini o‘rganish. 
Kurs ishining predmeti
2. Stanley B. Lippman.  C++ Primer .  Addison-Wesley, 2012. 
3. Scott Meyers.  Effective Modern C++ .  O’Reilly Media, 2014. 
4 Kurs   ishining   predmeti   C++   dasturlash   tilida   sikllar   va   iteratsiya
jarayonlarining nazariy va amaliy asoslari hisoblanadi.
Kurs ishining obyekti
Kurs   ishining   obyekti   sifatida   C++   dasturlash   tilida   yozilgan   dasturlar,   sikl
operatorlari va iteratsion jarayonlar olingan.
Kurs ishining tuzilishi
Ushbu   kurs   ishi   kirish,   uchta   bob,   xulosa   va   foydalanilgan   adabiyotlar
qismlaridan iborat.
I bobda C++ dasturlash tilida sikllarning nazariy asoslari yoritiladi.
II   bobda   C++   tilidagi   asosiy   sikl   operatorlari   va   ularning   ishlash   prinsipi
ko‘rib   chiqiladi.
III   bobda   esa   iteratsiya   usullari   va   ularning   amaliy   dasturlarda   qo‘llanilishi   tahlil
qilinadi.
5 I BOB. C++ DASTURLASH TILIDA SIKLLAR NAZARIY ASOSLARI
1.1.  C++ dasturlash tilining umumiy tavsifi
C++   dasturlash   tili   hozirgi   zamonaviy   axborot   texnologiyalari   sohasida   eng
keng qo‘llaniladigan va eng kuchli dasturlash tillaridan biri hisoblanadi. Ushbu til
1979-yilda Bjarne Stroustrup tomonidan C tilining kengaytirilgan versiyasi sifatida
ishlab   chiqilgan   bo‘lib,   dastlab   “C   with   Classes”   deb   nomlangan.   Keyinchalik   u
C++   nomini   oldi,   bu   yerda   “++”   operatori   C   tiliga   nisbatan   qo‘shimcha
imkoniyatlar va rivojlangan funksiyalar qo‘shilganini bildiradi. C++ dasturlash tili
yuqori darajadagi va past darajadagi dasturlash imkoniyatlarini birlashtirgan holda,
tizimli   va   obyektga   yo‘naltirilgan   dasturlashni   qo‘llab-quvvatlaydi,   shu   sababli   u
juda ko‘p sohalarda ishlatiladi. C++ ning asosiy afzalliklaridan biri uning tezligi va
samaradorligi   hisoblanadi,  chunki  u  kompilyatsiya   qilinadigan   til  bo‘lib,  bevosita
mashina   kodiga   yaqin  ishlaydi   va   resurslardan   juda   samarali   foydalanadi.   Bu   esa
uni   operatsion   tizimlar,   o‘yin   dvigatellari,   drayverlar,   bank   tizimlari   va   yuqori
unum talab qiladigan dasturlarda ishlatish imkonini beradi. C++ dasturlash tilining
asosiy   xususiyatlaridan   biri   uning   ko‘p   paradigmali   til   ekanligidir,   ya’ni   u
protsedurali   dasturlash,   obyektga   yo‘naltirilgan   dasturlash   va   umumlashtirilgan
(generic)   dasturlash   uslublarini   qo‘llab-quvvatlaydi.   Protsedurali   yondashuvda
dastur   funksiyalar   va   protseduralar   asosida   quriladi,   obyektga   yo‘naltirilgan
yondashuvda   esa   sinflar   va   obyektlar   asosiy   rol   o‘ynaydi,   bu   esa   kodni   qayta
ishlatish, modulga ajratish va murakkab tizimlarni boshqarishni osonlashtiradi. C+
6 +   tilida   sinf   (class),   obyekt   (object),   merosxo‘rlik   (inheritance),   polimorfizm
(polymorphism),   kapsulatsiya   (encapsulation)   kabi   tushunchalar   mavjud   bo‘lib,
ular dastur tuzilishini ancha tartibli va tushunarli qiladi. Shuningdek, C++ standart
kutubxonasi   (STL   –   Standard   Template   Library)   ham   juda   katta   imkoniyatlarga
ega   bo‘lib,   u   massivlar,   vektorlar,   ro‘yxatlar,   steklar,   navbatlar,   xaritalar   kabi
ma’lumot tuzilmalarini tayyor holatda taqdim etadi. Bu esa dasturchiga murakkab
algoritmlarni tez va samarali yozish imkonini beradi. C++ tilining yana bir muhim
jihati   uning   platformalararo   ishlash   qobiliyatidir,   ya’ni   bir   marta   yozilgan   dastur
turli operatsion tizimlarda minimal o‘zgarishlar bilan ishlashi mumkin. Bu esa uni
Windows,   Linux,   macOS   kabi   tizimlarda   keng   qo‘llash   imkonini   beradi.   C++
dasturlash   tilida   o‘zgaruvchilar,   ma’lumot   turlari,   operatorlar,   funksiyalar   va
boshqaruv   tuzilmalari   asosiy   elementlar   hisoblanadi.   Ma’lumot   turlari   orqali
dasturda ishlatiladigan qiymatlar aniqlanadi, masalan butun sonlar, haqiqiy sonlar,
belgilar   va   mantiqiy   qiymatlar.   Operatorlar   esa   turli   amallarni   bajarish   uchun
ishlatiladi, masalan arifmetik, taqqoslash va mantiqiy operatorlar. Funksiyalar esa
dastur   kodini   kichik  bo‘laklarga  ajratib,  uni   qayta   ishlatish   imkonini   beradi.  C++
da   dastur   bajarilish   jarayoni   ketma-ket,   tarmoqlanish   va   takrorlanish   kabi   asosiy
algoritmik   tuzilmalarga   asoslanadi.   Ayniqsa   takrorlanish   jarayonlari,   ya’ni   sikllar
dasturlashda   juda   muhim   rol   o‘ynaydi,   chunki   ular   bir   xil   amallarni   qayta-qayta
bajarish   imkonini   beradi. 2
  C++   tilining   rivojlanishi   davomida   turli   standartlar
ishlab   chiqilgan   bo‘lib,   ular   orasida   C++98,   C++03,   C++11,   C++14,   C++17,   C+
+20   va   C++23   kabi   versiyalar   mavjud.   Har   bir   yangi   standart   tilga   yangi
imkoniyatlar,   optimallashtirishlar   va   qulayliklar   qo‘shib  borgan.   Masalan,   C++11
versiyasidan   boshlab   lambda   funksiyalar,   avtomatik   tur   aniqlash   (auto),   range-
based   for   loop   kabi   yangi   imkoniyatlar   qo‘shilgan.   Bu   esa   dasturchilarga   yanada
qisqa   va   samarali   kod   yozish   imkonini   bergan.   C++   dasturlash   tilining   yana   bir
2
  Scott Meyers.  Effective Modern C++ .  O’Reilly Media, 2014. 
5. Herbert Schildt.  C++: The Complete Reference .  McGraw-Hill, 2017. 
6. Robert Lafore.  Object-Oriented Programming in C++ .  Sams Publishing, 2002. 
7 muhim jihati uning xotira bilan ishlash imkoniyatidir. Dasturchi dynamic memory
allocation orqali xotirani o‘zi boshqarishi mumkin, ya’ni new va delete operatorlari
yordamida xotira ajratish va bo‘shatish amalga oshiriladi. Bu esa tizim resurslarini
aniq boshqarish imkonini beradi, lekin noto‘g‘ri foydalanish xotira oqishlariga olib
kelishi   mumkin.   Shu   sababli   C++   tilini   o‘rganish   dasturchidan   yuqori   darajadagi
mas’uliyat va bilim talab qiladi. C++ dasturlash tilida kompilyatsiya jarayoni ham
muhim o‘rin tutadi, bunda yozilgan kod avval preprotsessor orqali qayta ishlanadi,
so‘ngra   kompilyator   tomonidan   mashina   kodiga   aylantiriladi   va   link   bosqichi
orqali bajariladigan fayl hosil qilinadi. Bu jarayon dastur ishlash tezligini oshiradi.
C++   ning   yana   bir   afzalligi   uning   katta   hamjamiyatga   ega   ekanligidir,   ya’ni
internetda   ko‘plab   kutubxonalar,   qo‘llanmalar   va   ochiq   kodli   loyihalar   mavjud
bo‘lib,   ular   dasturchilarga   yordam   beradi.   Xulosa   qilib   aytganda,   C++   dasturlash
tili   zamonaviy   dasturlashning   asosiy   ustunlaridan   biri   bo‘lib,   uning   imkoniyatlari
juda   keng   va   u   deyarli   barcha   sohalarda   qo‘llanilishi   mumkin.   Uning
samaradorligi,  tezligi,  moslashuvchanligi   va  kuchli   kutubxonalari   uni  eng   muhim
dasturlash   tillaridan   biriga   aylantirgan.   Shu   sababli   C++   tilini   o‘rganish
dasturchilar   uchun   muhim   bosqich   bo‘lib,   u   kelajakdagi   murakkab   dasturiy
tizimlarni yaratishda asosiy poydevor vazifasini bajaradi.
C++   dasturlash   tilini   chuqurroq   tushunish   uchun   uning   asosiy   tuzilishi,
sintaksisi   va   ishlash   prinsiplari   haqida   keng   tasavvurga   ega   bo‘lish   muhim
hisoblanadi   C++   kompilyatsiya   qilinadigan   til   bo‘lib   dastur   yozilgandan   so‘ng   u
bevosita   mashina   tiliga   o‘giriladi   bu   esa   uning   yuqori   tezlikda   ishlashini
ta’minlaydi   C++   dasturi   odatda   funksiyalar   va   sinflar   asosida   quriladi   eng  asosiy
funksiyasi   main()   hisoblanadi   chunki   har   qanday   C++   dastur   shu   nuqtadan   ishga
tushadi oddiy C++ dastur misoli quyidagicha yoziladi
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
cout<<"Salom Dunyo";
return 0;
8 }
bu   kodda   iostream   kutubxonasi   kirish   va   chiqish   amallarini   bajarish   uchun
ishlatiladi   cout   operatori   ekranga   ma’lumot   chiqaradi   C++   tilida   o‘zgaruvchilar
ma’lumot   saqlash   uchun   ishlatiladi   ularning   turlari   mavjud   masalan   int   butun
sonlar   uchun   double   haqiqiy   sonlar   uchun   char   belgilar   uchun   bool   mantiqiy
qiymatlar uchun qo‘llaniladi o‘zgaruvchi e’lon qilish misoli
int a=10;
double b=5.5;
char c='A';
bool d=true;
C++ da shart operatorlari ham muhim rol o‘ynaydi if else yordamida dasturda
qaror qabul qilish jarayoni amalga oshiriladi masalan
int son=15;
if(son>10){
cout<<"Son katta";
}
else{
cout<<"Son kichik";
}
C++ dasturlash tilida funksiyalar kodni bo‘laklarga ajratish va qayta ishlatish
uchun xizmat qiladi funksiya misoli
int qoshish(int a,int b){
return a+b;
}
int main(){
cout<<qoshish(5,7);
}
C++   ning   eng   muhim   imkoniyatlaridan   biri   bu   obyektga   yo‘naltirilgan
dasturlashdir bunda sinf va obyekt tushunchalari ishlatiladi sinf bu umumiy model
obyekt esa shu modelning nusxasi hisoblanadi
9 class Talaba{
public:
string ism;
int yosh;
void malumot(){
cout<<ism<<" "<<yosh;
}
};
int main(){
Talaba t1;
t1.ism="Ali";
t1.yosh=20;
t1.malumot();
}
C++ da xotira bilan ishlash juda muhim new va delete operatorlari yordamida
dinamik xotira ajratiladi
int *p=new int;
*p=25;
cout<<*p;
delete p;
massivlar C++ da bir xil turdagi ma’lumotlarni saqlash uchun ishlatiladi
int arr[5]={1,2,3,4,5};
for(int i=0;i<5;i++){
cout<<arr[i];
}
C++   da   sikllar   ham   asosiy   tushunchalardan   biri   hisoblanadi   ular
takrorlanuvchi   jarayonlarni   bajaradi   for   while   do   while   eng   ko‘p   ishlatiladigan
sikllardir for sikli misoli
for(int i=0;i<10;i++){
cout<<i;
10 }
while sikli
int i=0;
while(i<10){
cout<<i;
i++;
}
do while sikli
int i=0;
do{
cout<<i;
i++;
}while(i<10);
C++ standart kutubxonasi STL juda katta imkoniyatlarga ega bo‘lib vector list
map kabi tuzilmalarni o‘z ichiga oladi vector misoli
#include <vector>
vector<int> v;
v.push_back(10);
v.push_back(20);
for(int i=0;i<v.size();i++){
cout<<v[i];
}
C++ da pointerlar ham muhim rol o‘ynaydi ular xotira manzillarini saqlaydi
int a=10;
int *p=&a;
cout<<p;
cout<<*p;
C++   dasturlash   tilida   rekursiya   ham   ishlatiladi   bu   funksiya   o‘zini   o‘zi
chaqiradi
int fakt(int n){
11 if(n==1) return 1;
return n*fakt(n-1);
}
C++   ning   kuchli   jihatlaridan   biri   bu   uning   yuqori   unumdorlikka   ega
bo‘lishidir chunki u tizim resurslariga yaqin ishlaydi bu uni o‘yin dasturlashda juda
mashhur   qiladi   masalan   Unreal   Engine   C++   asosida   ishlaydi   C++   da   operatorlar
ham muhim arifmetik operatorlar + - * / taqqoslash operatorlari == != > < mantiqiy
operatorlar && || ! kabi ishlatiladi
int a=5,b=10;
cout<<(a+b);
cout<<(a>b);
C++ da fayllar bilan ishlash ham mavjud
#include <fstream>
ofstream f("test.txt");
f<<"Salom";
f.close();
C++ ning yana bir muhim jihati bu uning keng qo‘llanilish sohalaridir u bank
tizimlari   grafik   dasturlar   o‘yinlar   operatsion   tizimlar   va   ilmiy   hisoblashlarda
ishlatiladi   C++   dasturlash   tilini   o‘rganish   dasturchiga   algoritmik   fikrlashni
rivojlantirish imkonini beradi chunki u past darajadagi xotira boshqaruvi va yuqori
darajadagi   obyektga   yo‘naltirilgan   yondashuvni   birlashtiradi   shu   sababli   u
murakkab   tizimlarni   yaratishda   juda   samarali   hisoblanadi   C++   tilida   hatoliklarni
boshqarish try catch mexanizmi orqali amalga oshiriladi
try{
int a=10/0;
}
catch(...){
cout<<"Xatolik";
}
12 yakuniy   qilib   aytganda   C++   dasturlash   tili   zamonaviy   dasturlashning   asosiy
tayanchlaridan biri bo‘lib uning imkoniyatlari juda keng va u har qanday murakkab
dasturiy tizimni yaratishda ishlatilishi  mumkin uning sikllar funksiyalar obyektlar
va xotira boshqaruvi kabi imkoniyatlari uni eng kuchli dasturlash tillaridan biriga
aylantiradi
1.2.  Dasturlashda sikl tushunchasi va uning ahamiyati
Dasturlashda   sikl   (loop)   tushunchasi   bu   biror   amal   yoki   amallar   ketma-
ketligini bir necha marta takrorlash jarayonini ifodalovchi algoritmik konstruksiya
hisoblanadi   sikllar   dasturlashning   eng   muhim   elementlaridan   biri   bo‘lib   ular
yordamida   bir   xil   kodni   qayta-qayta   yozish   zaruriyati   yo‘qoladi   bu   esa   dastur
hajmini   qisqartiradi   va   uni   samarali   qiladi   sikl   tushunchasi   asosan   algoritmik
fikrlashga asoslanadi ya’ni muammo bir necha marta takrorlanadigan bosqichlarga
bo‘linadi   va   har   bir   bosqich   avtomatik   bajariladi   C++   dasturlash   tilida   sikllar
dasturiy   jarayonlarni   avtomatlashtirishda   asosiy   vosita   sifatida   ishlatiladi   sikllar
yordamida   massivlar   bilan   ishlash   matnlarni   qayta   ishlash   matematik   hisob-
kitoblar   va   katta   hajmdagi   ma’lumotlarni   boshqarish   juda   oson   amalga   oshiriladi
siklning asosiy vazifasi shart to‘g‘ri bo‘lgan vaqtgacha yoki belgilangan son marta
amalni   takrorlashdan   iborat   hisoblanadi   C++   tilida   sikllarning   uch   asosiy   turi
mavjud   for   while   va   do   while   bu   uchala   sikl   ham   turli   vaziyatlarda   qo‘llaniladi
siklning   ishlash   prinsipi   uch   asosiy   qismdan   iborat   bo‘ladi   boshlanish   shart
tekshiruvi va yangilanish har bir iteratsiya (takrorlanish) shu bosqichlardan o‘tadi
siklning ahamiyati shundaki u dasturchiga vaqtni tejash va kodni optimallashtirish
imkonini beradi masalan 100 marta ekranga biror sonni chiqarish kerak bo‘lsa uni
100   marta   yozish   o‘rniga   sikl   yordamida   bir   necha   qatorda   hal   qilish   mumkin
siklning oddiy misoli quyidagicha
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
for(int i=0;i<10;i++){
cout<<i<<" ";
13 }
return 0;
}
ushbu   kodda   for   sikli   0   dan   9   gacha   bo‘lgan   sonlarni   ekranga   chiqaradi   bu
yerda   i   o‘zgaruvchisi   takrorlanish   sonini   boshqaradi   sikllar   dasturlashda   juda
muhim chunki ular avtomatlashtirish jarayonining asosini  tashkil  etadi while sikli
shart asosida ishlaydi va shart to‘g‘ri bo‘lguncha takrorlanadi
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int i=0;
while(i<5){
cout<<i<<" ";
i++;
}
return 0;
}
do while sikli esa kamida bir marta bajariladi chunki shart oxirida tekshiriladi 3
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int i=0;
do{
cout<<i<<" ";
i++;
}while(i<5);
3
  Andrew Koenig, Barbara Moo.  Accelerated C++ .  Addison-Wesley, 2000. 
8. John R. Hubbard.  Programming with C++ .  McGraw-Hill, 2000. 
9. Stanley Lippman.  Inside the C++ Object Model .  Addison-Wesley, 1996. 
14 return 0;
}
sikllarning dasturlashdagi ahamiyati juda katta ular yordamida katta hajmdagi
ma’lumotlarni qayta ishlash mumkin masalan massiv elementlarini chiqarish
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int arr[5]={2,4,6,8,10};
for(int i=0;i<5;i++){
cout<<arr[i]<<" ";
}
return 0;
}
sikllar   yordamida   matematik   masalalarni   ham   yechish   mumkin   masalan
yig‘indi topish
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int sum=0;
for(int i=1;i<=10;i++){
sum=sum+i;
}
cout<<sum;
return 0;
}
sikllar   algoritmik   fikrlashni   rivojlantiradi   chunki   ular   muammoni
takrorlanadigan  qismlarga   ajratishga   yordam   beradi  bu  esa  murakkab  masalalarni
soddalashtiradi sikllar yordamida rekursiv bo‘lmagan yechimlar ishlab chiqiladi bu
esa   dastur   tezligini   oshiradi   siklning   yana   bir   muhim   ahamiyati   xotira
15 samaradorligidir   chunki   kod   qisqaradi   va   resurslar   kamroq   ishlatiladi   C++   da
sikllar shart operatorlari bilan birgalikda ishlatiladi masalan
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
for(int i=0;i<10;i++){
if(i%2==0){
cout<<i<<" juft\n";
}
}
return 0;
}
bu   kodda   sikl   ichida   shart   tekshirilmoqda   bu   esa   real   dasturlarda   juda   ko‘p
ishlatiladi sikllar ichma-ich ham bo‘lishi mumkin ya’ni nested loops bu murakkab
masalalarni yechishda ishlatiladi masalan matritsalar bilan ishlash
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
for(int i=0;i<3;i++){
for(int j=0;j<3;j++){
cout<<i<<j<<" ";
}
cout<<"\n";
}
return 0;
}
sikllarning   yana   bir   muhim   jihati   ularning   cheksiz   (infinite   loop)   bo‘lish
xavfidir agar shart noto‘g‘ri yozilsa dastur to‘xtamasdan ishlashi mumkin
while(true){
cout<<"Cheksiz sikl";
16 }
bunday   holatlar   dasturchi   tomonidan   nazorat   qilinishi   kerak   sikllar   real
hayotdagi   jarayonlarni   modellashtirishda   ham   ishlatiladi   masalan   bank   tizimida
tranzaksiyalarni   qayta   ishlash   yoki   foydalanuvchi   kiritmalarini   tekshirish   C++   da
sikllar   bilan   ishlash   dasturchiga   mantiqiy   fikrlashni   kuchaytiradi   va   algoritmik
yondashuvni   rivojlantiradi   sikllar   yordamida   katta   tizimlar   kichik   modullarga
ajratiladi   va   ular   ketma-ket   bajariladi   sikl   tushunchasi   dasturlashning   asosiy
poydevorlaridan   biri   bo‘lib   u   bo‘lmasa   murakkab   dasturlarni   yozish   juda   qiyin
bo‘ladi   shu   sababli   har   bir   dasturchi   sikllarni   chuqur   tushunishi   va   amaliyotda
to‘g‘ri   qo‘llashi   kerak   C++   tilida   sikllar   samaradorlikni   oshiruvchi   asosiy   vosita
hisoblanadi   va   ular   har   qanday   dasturiy   tizimning   ajralmas   qismi   bo‘lib   xizmat
qiladi
Dasturlashda sikl tushunchasi algoritmik jarayonlarning eng muhim va asosiy
elementlaridan   biri   hisoblanadi   sikl   bu   biror   amal   yoki   amallar   ketma-ketligini
ma’lum   shart   asosida   yoki   belgilangan   marta   takrorlash   jarayonidir   ushbu
tushuncha   dasturlashning   samaradorligini   oshirishda   katta   rol   o‘ynaydi   chunki   u
bir   xil   kodni   qayta-qayta   yozish   zaruratini   yo‘q   qiladi   va   natijada   dastur   hajmini
qisqartiradi   hamda   uni   tushunarli   va   qulay   qiladi   sikl   tushunchasi   dastlab
matematik   va   algoritmik   fikrlashdan   kelib   chiqqan   bo‘lib   hozirgi   kunda   barcha
dasturlash   tillarida   asosiy   boshqaruv   strukturalaridan   biri   sifatida   qo‘llaniladi
sikllar   yordamida   dasturda   takrorlanadigan   jarayonlar   avtomatlashtiriladi   bu   esa
inson omilini kamaytiradi va xatoliklar ehtimolini pasaytiradi C++ dasturlash tilida
sikllar juda muhim o‘rin tutadi chunki bu til yuqori unumdorlikka ega bo‘lib tizim
resurslarini   samarali   boshqaradi   siklning   asosiy   g‘oyasi   shundan   iboratki   ma’lum
bir shart bajarilgan vaqtgacha yoki belgilangan son marta bir xil operatsiya qayta
bajariladi bu esa dasturchiga murakkab masalalarni soddalashtirish imkonini beradi
sikllar   yordamida   katta   hajmdagi   ma’lumotlarni   qayta   ishlash   matematik   hisob-
kitoblarni   avtomatlashtirish   va   turli   algoritmik   masalalarni   yechish   mumkin
siklning ahamiyati faqatgina texnik jihat bilan cheklanmaydi balki u dasturchining
fikrlash   tarzini   ham   shakllantiradi   chunki   sikllar   orqali   muammo   kichik   va
17 takrorlanuvchi   qismlarga   ajratiladi   bu   esa   muammoni   bosqichma-bosqich   hal
qilishni   osonlashtiradi   sikllar   dasturlashda   optimallashtirish   vositasi   sifatida   ham
qaraladi   chunki   ular   kodni   ixchamlashtiradi   va   bajarilish   vaqtini   qisqartiradi
zamonaviy dasturlashda sikllar bo‘lmasa katta tizimlarni yaratish deyarli imkonsiz
bo‘lib qoladi masalan ma’lumotlar bazasi bilan ishlash foydalanuvchi kiritmalarini
qayta   ishlash   yoki   statistik   hisob-kitoblar   sikllarsiz   amalga   oshirib   bo‘lmaydi
siklning   ishlash   mexanizmi   odatda   uch   asosiy   bosqichdan   iborat   bo‘ladi
boshlang‘ich   qiymatni   belgilash   shartni   tekshirish   va   qiymatni   yangilash   ushbu
jarayon har bir takrorlanishda qayta-qayta bajariladi  va shart  noto‘g‘ri bo‘lganida
sikl   to‘xtaydi   sikllar   algoritmik   struktura   sifatida   chiziqli   tarmoqlanuvchi   va
takrorlanuvchi   jarayonlarning   eng   muhim   qismi   hisoblanadi   ayniqsa
takrorlanuvchi   jarayonlar   real   hayotdagi   ko‘plab   holatlarni   modellashtirish   uchun
ishlatiladi   masalan   bank   tizimlarida   tranzaksiyalarni   qayta   ishlash   ta’lim
tizimlarida   test   natijalarini   hisoblash   yoki   ilmiy   tadqiqotlarda   katta   hajmdagi
ma’lumotlarni   tahlil   qilish   sikllar   orqali   amalga   oshiriladi   sikllarning   yana   bir
muhim   jihati   ularning   moslashuvchanligidir   ya’ni   ular   turli   shartlarga   qarab
o‘zgarishi   mumkin   bu   esa   dasturchiga   keng   imkoniyatlar   yaratadi   sikllar
yordamida   ichma-ich   jarayonlar   ham   tashkil   etilishi   mumkin   bu   esa   murakkab
strukturali ma’lumotlar bilan ishlashda juda foydali hisoblanadi sikllarning to‘g‘ri
ishlatilishi dastur samaradorligini oshiradi noto‘g‘ri ishlatilishi esa aksincha dastur
sekinlashishiga   yoki   cheksiz   ishlash   holatiga   olib   kelishi   mumkin   shuning   uchun
sikl   tuzishda   ehtiyotkorlik   va   mantiqiy   yondashuv   talab   etiladi   C++   tilida   sikllar
nafaqat   oddiy   takrorlanishlarni   balki   murakkab   algoritmik   jarayonlarni   ham
boshqarish   imkonini   beradi   bu   esa   uni   kuchli   dasturlash   tili   sifatida   yanada
mustahkamlaydi   sikl   tushunchasi   dasturchilar   uchun   asosiy   ko‘nikmalardan   biri
hisoblanadi   chunki   u   har   qanday   dasturiy   tizimning   yuragi   sifatida   xizmat   qiladi
sikllar   yordamida   vaqt   va   resurslar   tejaladi   bu   esa   real   loyihalarda   juda   muhim
ahamiyatga   ega   sikl   tushunchasini   chuqur   o‘rganish   dasturchiga   murakkab
masalalarni   tez   va   samarali   yechish   imkonini   beradi   va   uning   algoritmik   fikrlash
18 darajasini   oshiradi   shu   sababli   sikllar   dasturlashning   ajralmas   qismi   bo‘lib   qoladi
va har bir dasturchi ularni mukammal darajada bilishi zarur hisoblanadi
1.3.  Sikllarning algoritmik jarayonlardagi o‘rni
Sikllar   algoritmik jarayonlarning eng  muhim  tarkibiy qismlaridan  biri   bo‘lib
ular   har   qanday   dasturiy   yechimning   samaradorligini   belgilovchi   asosiy   vosita
hisoblanadi   algoritm   bu   muammoni   yechish   uchun   ketma-ket   bajariladigan   aniq
ko‘rsatmalar   majmuasi   bo‘lsa   sikllar   ushbu   ko‘rsatmalarni   takroriy   bajarish
imkonini   beruvchi   mexanizm   sifatida   xizmat   qiladi   algoritmik   jarayonlarda
sikllarning o‘rni juda katta chunki ko‘plab masalalar bir xil amallarni qayta-qayta
bajarishni   talab   qiladi   masalan   ma’lumotlarni   qayta   ishlash   hisoblashlar   va   tahlil
jarayonlari   sikllarsiz  juda murakkab  va samarasiz   bo‘lib  qoladi  sikllar   yordamida
algoritmlar ixchamlashtiriladi va optimallashtiriladi bu esa dastur ishlash tezligini
oshiradi   algoritmik   fikrlashda   sikllar   muammoni   bosqichma-bosqich   yechish
imkonini beradi ya’ni katta muammo kichik takrorlanuvchi qismlarga ajratiladi va
har   bir   qism   ketma-ket   bajariladi   bu   yondashuv   “divide   and   repeat”   tamoyiliga
yaqin   bo‘lib   u   murakkab   masalalarni   soddalashtirishga   xizmat   qiladi   sikllar
algoritmik jarayonlarda avtomatlashtirish vositasi sifatida ham muhim o‘rin tutadi
chunki   ular   inson   aralashuvisiz   bir   xil   amallarni   ko‘p   marta   bajaradi   bu   esa
xatoliklarni kamaytiradi va ishonchlilikni oshiradi algoritmlarda sikllar yordamida
massivlar matritsalar va katta ma’lumotlar to‘plami bilan ishlash amalga oshiriladi
bu jarayonlarda har bir element ustida bir xil amal bajariladi bu esa siklning asosiy
vazifasini   tashkil   etadi   algoritmik   jarayonlarda   sikllarning   yana   bir   muhim   jihati
ularning   vaqt   murakkabligini   boshqarish   imkoniyatidir   noto‘g‘ri   tashkil   etilgan
sikllar   dastur   ishlash   vaqtini   keskin   oshirib   yuborishi   mumkin   shuning   uchun
algoritm tuzishda sikllarning soni va ularning ichki tuzilmasi alohida e’tibor bilan
tanlanadi   sikllar   yordamida  rekursiv   bo‘lmagan   yechimlar   ishlab   chiqiladi   bu  esa
xotira   resurslarini   tejashga   yordam   beradi   algoritmik   tizimlarda   sikllar   ma’lumot
oqimini   boshqarishda   ham   muhim   rol   o‘ynaydi   masalan   foydalanuvchi
kiritmalarini   tekshirish   ma’lumotlarni   saralash   yoki   statistik   hisob-kitoblarni
amalga   oshirish   sikllarsiz   deyarli   imkonsizdir   sikllar   algoritmning   dinamikligini
19 ta’minlaydi ya’ni ular turli shartlarga qarab o‘zgaruvchan jarayonlarni boshqarishi
mumkin   bu   esa   dasturga   moslashuvchanlik   beradi   algoritmik   jarayonlarda   sikllar
ichma-ich   shaklda   ham   ishlatiladi   bu   esa   murakkab   strukturalarni   qayta   ishlash
imkonini   beradi   masalan   matritsalar   ustida   amallar   bajarish   yoki   ko‘p   o‘lchovli
ma’lumotlar   bilan   ishlashda   ichma-ich   sikllar   keng   qo‘llaniladi   sikllar
algoritmlarning   asosiy   optimallashtirish   vositasi   hisoblanadi   chunki   ular   kodni
qisqartiradi   va   bajarilish   samaradorligini   oshiradi   algoritmik   yondashuvda   sikllar
yordamida   iteratsion   jarayonlar   tashkil   etiladi   bu   jarayonlar   natijani   bosqichma-
bosqich   yaxshilab   boradi   sikllar   yordamida   katta   hajmdagi   ma’lumotlar   to‘plami
bilan   ishlash   osonlashadi   bu   esa   zamonaviy   axborot   tizimlarida   juda   muhim
ahamiyatga   ega   sikllar   algoritmik   strukturalarning   asosiy   komponenti   bo‘lib   ular
chiziqli   tarmoqlanuvchi   va   rekursiv   jarayonlar   bilan   birgalikda   ishlaydi
algoritmning   samaradorligi   ko‘p   jihatdan   sikllarning   to‘g‘ri   tashkil   etilishiga
bog‘liq   sikllar   noto‘g‘ri   qo‘llansa   cheksiz   takrorlanish   holatlari   yuzaga   kelishi
mumkin   bu   esa   dastur   ishdan   chiqishiga   olib   keladi   shuning   uchun   algoritmik
jarayonlarda   sikllar   ehtiyotkorlik   bilan   ishlab   chiqilishi   kerak   sikllar   yordamida
real   hayotdagi   ko‘plab   jarayonlar   modellashtiriladi   masalan   ishlab   chiqarish
jarayonlari   bank   operatsiyalari   va   ilmiy   hisoblashlar   sikllarsiz   bu   jarayonlarni
avtomatlashtirish   deyarli   imkonsiz   bo‘ladi   algoritmik   tizimlarda   sikllar
ma’lumotlarni   tahlil   qilish   va   qaror   qabul   qilish   jarayonlarida   ham   ishlatiladi
chunki ular takroriy hisoblashlarni tez va aniq bajaradi sikllar algoritmik fikrlashni
rivojlantiradi chunki ular muammoni strukturaviy tarzda yechishga yordam beradi
har   bir   iteratsiya   natijani   yaxshilash   yoki   yangi   bosqichga   o‘tish   imkonini   beradi
bu   esa   algoritmning   progressiv   rivojlanishini   ta’minlaydi   sikllar   yordamida
dasturchi   katta   muammolarni   kichik   qismlarga   ajratadi   va   ularni   ketma-ket   hal
qiladi   bu   yondashuv   algoritmik   samaradorlikni   oshiradi   sikllar   zamonaviy
dasturlashda   sun’iy   intellekt   mashinaviy   o‘rganish   va   katta   ma’lumotlar   bilan
ishlashda   ham   asosiy   vosita   hisoblanadi   chunki   bu   sohalarda   millionlab
operatsiyalar   takroran   bajariladi   sikllar   algoritmik   jarayonlarning   yuragi
hisoblanadi   va   ular   bo‘lmasa   murakkab   dasturiy   tizimlarni   yaratish   juda   qiyin
20 bo‘lib qoladi shu sababli sikllarni chuqur o‘rganish dasturchilar uchun eng muhim
bosqichlardan biri hisoblanadi algoritmik jarayonlarda sikllar nafaqat texnik vosita
balki   fikrlash   modeli   sifatida   ham   qaraladi   chunki   ular   muammoga   tizimli
yondashuvni   shakllantiradi   va   yechimni   bosqichma-bosqich   qurishga   yordam
beradi   sikllar   yordamida   dasturiy   tizimlar   yanada   barqaror   tezkor   va   samarali
bo‘ladi bu esa ularning amaliy ahamiyatini yanada oshiradi
II BOB. C++ DA ASOSIY SIKL OPERATORLARI VA ULARNI
QO‘LLASH
2.1.  for sikli va uning ishlash prinsipi
for sikli C++ dasturlash tilida eng ko‘p ishlatiladigan sikl operatorlaridan biri
bo‘lib   u   ma’lum   bir   takrorlanishlar   soni   aniq   bo‘lgan   holatlarda   qo‘llaniladi   for
sikli   algoritmik   jihatdan   juda   qulay   tuzilgan   bo‘lib   u   uch   asosiy   qismdan   iborat
bo‘ladi boshlang‘ich qiymat shart tekshiruvi va o‘zgaruvchini yangilash ushbu uch
qism   bir   satr   ichida   jamlanganligi   sababli   for   sikli   juda   ixcham   va   tushunarli
hisoblanadi   for   siklining   asosiy   afzalligi   uning   aniqligi   va   boshqarilishi
osonligidadir ya’ni dasturchi nechta marta takrorlanish bo‘lishini oldindan belgilab
qo‘yadi   C++   tilida   for   sikli   yordamida   massivlar   bilan   ishlash   matematik   hisob-
kitoblar   va   takrorlanuvchi   jarayonlarni   samarali   bajarish   mumkin   for   siklining
ishlash prinsipi  shundan iboratki avval boshlang‘ich qiymat beriladi so‘ngra shart
tekshiriladi   agar   shart   to‘g‘ri   bo‘lsa   sikl   tanasi   bajariladi   keyin   esa   o‘zgaruvchi
yangilanadi va jarayon qayta takrorlanadi bu jarayon shart noto‘g‘ri bo‘lmaguncha
davom etadi for siklining umumiy tuzilishi quyidagicha bo‘ladi
#include <iostream>
21 using namespace std;
int main(){
for(int i=0;i<5;i++){
cout<<i<<" ";
}
return 0;
}
ushbu   misolda   i   o‘zgaruvchisi   0   dan   boshlanadi   5   dan   kichik   bo‘lguncha
davom   etadi   va   har   bir   iteratsiyada   1  ga   oshib   boradi   for   sikli   yordamida   massiv
elementlarini chiqarish juda oson amalga oshiriladi
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int arr[5]={10,20,30,40,50};
for(int i=0;i<5;i++){
cout<<arr[i]<<" ";
}
return 0;
}
for sikli yordamida yig‘indi topish ham juda qulay
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int sum=0;
for(int i=1;i<=10;i++){
sum+=i;
}
cout<<sum;
return 0;
}
22 for   siklining   algoritmik   jarayondagi   ahamiyati   juda   katta   chunki   u
takrorlanuvchi jarayonlarni aniq va nazoratli bajaradi bu esa dastur samaradorligini
oshiradi   for   sikli   ichma-ich   ham   ishlatilishi   mumkin   bu   murakkab   strukturali
ma’lumotlar bilan ishlashda juda muhim
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
for(int i=0;i<3;i++){
for(int j=0;j<3;j++){
cout<<i<<j<<" ";
}
cout<<"\n";
}
return 0;
}
for   siklining   yana   bir   muhim   jihati   uning   moslashuvchanligidir   chunki   unda
boshlang‘ich   qiymat   shart   va   o‘zgarish   qismi   ixtiyoriy   tarzda   o‘zgartirilishi
mumkin masalan teskari tartibda ishlash 4
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
for(int i=10;i>=1;i--){
cout<<i<<" ";
}
return 0;
}
4
  Yashavant Kanetkar.  Let Us C++ .  BPB Publications, 2008. 
11. E. Balagurusamy.  Object Oriented Programming with C++ .  McGraw-Hill, 2017. 
12. John Paul Mueller.  Beginning C++ Programming .  Wiley, 2018. 
23 for   sikli   dasturlashda   juda   ko‘p   qo‘llaniladi   chunki   u   aniq   miqdordagi
takrorlanishlar  uchun eng  optimal  yechim  hisoblanadi  algoritmik nuqtai  nazardan
for sikli  deterministik sikl hisoblanadi  ya’ni uning nechta marta ishlashi  oldindan
aniq   bo‘ladi   bu   esa   uni   while   siklidan   farqlaydi   for   sikli   yordamida   faktorial
hisoblash ham juda qulay
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int n=5;
int fact=1;
for(int i=1;i<=n;i++){
fact*=i;
}
cout<<fact;
return 0;
}
for   sikli   yordamida   faqat   sonlar   emas   balki   belgilar   ustida   ham   ishlash
mumkin
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
for(char c='A';c<='Z';c++){
cout<<c<<" ";
}
return 0;
}
for   siklining   algoritmik   jarayondagi   o‘rni   juda   muhim   chunki   u   iteratsion
jarayonlarni boshqaradi va ma’lumotlarni ketma-ket qayta ishlash imkonini beradi
bu   esa   katta   tizimlarda   juda   muhim   ahamiyatga   ega   for   sikli   yordamida
ma’lumotlarni filtrlash ham amalga oshiriladi
24 #include <iostream>
using namespace std;
int main(){
for(int i=1;i<=10;i++){
if(i%2==0){
cout<<i<<" ";
}
}
return 0;
}
for   siklining   yana   bir   muhim   jihati   uning   optimallashtirish   imkoniyatidir
chunki   kompilyatorlar   uni   juda   samarali   ishlashga   moslashtiradi   bu   esa   dastur
tezligini oshiradi for sikli  zamonaviy dasturlashda asosiy  iteratsion vosita sifatida
ishlatiladi   u   algoritmik   fikrlashni   rivojlantiradi   chunki   dasturchi   har   bir
takrorlanish   jarayonini   mantiqiy   tahlil   qiladi   for   sikli   yordamida   real   hayotdagi
jarayonlar   ham   modellashtiriladi   masalan   hisoblash   tizimlari   statistik   tahlillar   va
avtomatlashtirilgan   jarayonlar   for   siklining   yana   bir   muhim   xususiyati   uning
universalligidir u deyarli barcha dasturlash tillarida mavjud bo‘lib bir xil mantiqqa
asoslanadi  C++ tilida for  sikli  juda kuchli vosita bo‘lib u murakkab algoritmlarni
soddalashtirishga   yordam   beradi   shuning   uchun   dasturchilar   uni   eng   ko‘p
ishlatiladigan sikl  operatori sifatida tanlashadi  for sikli  yordamida katta hajmdagi
ma’lumotlarni   tez   va   samarali   qayta   ishlash   mumkin   bu   esa   zamonaviy   dasturiy
tizimlar uchun juda muhim hisoblanadi
2.2.  while sikli va uning amaliy qo‘llanilishi
while   sikli   C++   dasturlash   tilida   eng   muhim   iteratsion   operatorlardan   biri
hisoblanadi va u shart asosida ishlaydigan sikl turiga kiradi while siklining asosiy
xususiyati   shundaki   u   oldindan   takrorlanishlar   soni   aniq   bo‘lmagan   holatlarda
ishlatiladi ya’ni sikl shart to‘g‘ri bo‘lgan vaqtgacha davom etadi va shart noto‘g‘ri
bo‘lishi bilan to‘xtaydi while sikli algoritmik jihatdan juda moslashuvchan bo‘lib u
real   hayotdagi   ko‘plab   jarayonlarni   modellashtirishda   ishlatiladi   while   siklining
25 ishlash prinsipi juda oddiy avval shart tekshiriladi agar u to‘g‘ri bo‘lsa sikl tanasi
bajariladi   so‘ngra   qayta   shart   tekshiriladi   va   bu   jarayon   takrorlanadi   agar   shart
boshida noto‘g‘ri bo‘lsa sikl umuman ishlamaydi while siklining umumiy tuzilishi
C++ tilida quyidagicha ifodalanadi
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int i=0;
while(i<5){
cout<<i<<" ";
i++;
}
return 0;
}
ushbu   misolda   i   o‘zgaruvchisi   0   dan   boshlanadi   va   5   dan   kichik   bo‘lgan
vaqtgacha   sikl   ishlaydi   while   siklining   eng   muhim   jihati   uning   shartga
bog‘liqligidir ya’ni sikl davomiyligi oldindan emas balki shartga qarab belgilanadi
while   sikli   ko‘pincha   foydalanuvchi   kiritmalari   bilan   ishlashda   qo‘llaniladi
masalan foydalanuvchi to‘g‘ri qiymat kiritmaguncha sikl davom etadi
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int son;
cout<<"Son kiriting: ";
cin>>son;
while(son<0){
cout<<"Noto‘g‘ri kirish qayta kiriting: ";
cin>>son;
}
cout<<"To‘g‘ri son";
26 return 0;
}
while sikli yordamida yig‘indi hisoblash ham amalga oshiriladi
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int i=1,sum=0;
while(i<=10){
sum+=i;
i++;
}
cout<<sum;
return 0;
}
while siklining algoritmik jarayondagi o‘rni juda muhim chunki u noma’lum
takrorlanishlar   uchun   eng   qulay   vosita   hisoblanadi   while   sikli   ko‘pincha
ma’lumotlar   oqimini   boshqarishda   ishlatiladi   masalan   fayl   o‘qish   jarayonida
ma’lumot tugaguncha sikl davom etadi while siklining yana bir muhim jihati uning
cheksiz   sikl   hosil   qilish   imkoniyatidir   agar   shart   doim   to‘g‘ri   bo‘lsa   sikl
to‘xtamaydi
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
while(true){
cout<<"Cheksiz sikl";
}
return 0;
}
bunday   holat   dasturchi   tomonidan   ehtiyotkorlik   bilan   boshqarilishi   kerak
while sikli yordamida massivlar bilan ishlash ham mumkin
27 #include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int arr[5]={1,2,3,4,5};
int i=0;
while(i<5){
cout<<arr[i]<<" ";
i++;
}
return 0;
}
while sikli yordamida sonlarning teskari tartibini ham hosil qilish mumkin
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int i=10;
while(i>=1){
cout<<i<<" ";
i--;
}
return 0;
}
while   siklining   amaliy   qo‘llanilishi   juda   keng   bo‘lib   u   real   tizimlarda
foydalanuvchi   interaktivligi   bilan   bog‘liq   jarayonlarda   ko‘p   ishlatiladi   masalan
login tizimlari parol tekshirish tizimlari va menyu asosidagi dasturlarda while sikli
juda   muhim   rol   o‘ynaydi   while   sikli   yordamida   shartli   takrorlanishlar   samarali
boshqariladi
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
28 int parol=1234,kiritilgan;
cout<<"Parol kiriting: ";
cin>>kiritilgan;
while(kiritilgan!=parol){
cout<<"Xato qayta kiriting: ";
cin>>kiritilgan;
}
cout<<"Kirish muvaffaqiyatli";
return 0;
}
while   sikli   algoritmik   fikrlashni   rivojlantiradi   chunki   u   shartga   asoslangan
jarayonlarni boshqaradi bu esa dasturchini mantiqiy fikrlashga o‘rgatadi while sikli
ichma-ich ham ishlatilishi mumkin bu murakkab ma’lumotlar bilan ishlashda juda
muhim
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int i=0;
while(i<3){
int j=0;
while(j<3){
cout<<i<<j<<" ";
j++;
}
cout<<"\n";
i++;
}
return 0;
}
29 while   siklining   yana   bir   muhim   jihati   uning   moslashuvchanligidir   chunki   u
turli   shartlarga   qarab   ishlaydi   bu   esa   uni   juda   universal   qiladi   while   sikli
yordamida matematik masalalar ham yechiladi masalan faktorial hisoblash
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int n=5,fact=1,i=1;
while(i<=n){
fact*=i;
i++;
}
cout<<fact;
return 0;
}
while sikli zamonaviy dasturlashda juda muhim o‘rin tutadi chunki u real vaqt
tizimlarida   foydalanuvchi   harakatlarini   kuzatish   va   boshqarishda   ishlatiladi   while
sikli yordamida ma’lumotlar oqimi uzluksiz nazorat qilinadi bu esa katta tizimlarda
juda   muhim   ahamiyatga   ega   while   siklining   yana   bir   afzalligi   uning   sodda   va
tushunarli   tuzilishidir   lekin   noto‘g‘ri   ishlatilsa   cheksiz   sikl   muammosi   yuzaga
kelishi   mumkin   shuning   uchun   dasturchi   har   doim   shartni   va   o‘zgaruvchini
yangilashni   nazorat   qilishi   kerak   while   sikli   C++   dasturlash   tilida   eng   ko‘p
ishlatiladigan   sikllardan   biri   bo‘lib   u   algoritmik   jarayonlarni   samarali   boshqarish
imkonini beradi va murakkab masalalarni soddalashtirishda juda katta ahamiyatga
ega
2.3.  do-while sikli va uning xususiyatlari
do-while   sikli   C++   dasturlash   tilida   ishlatiladigan   uch   asosiy   sikl
operatorlaridan   biri   bo‘lib   u   while   sikliga   o‘xshash   bo‘lsa-da   uning   asosiy   farqi
shundaki   shart   sikl   oxirida   tekshiriladi   ya’ni   do-while   sikli   kamida   bir   marta
albatta   bajariladi   bu   uning   eng   muhim   xususiyati   hisoblanadi   do-while   siklining
algoritmik   jarayondagi   o‘rni   juda   katta   chunki   u   foydalanuvchi   bilan   interaktiv
30 ishlashda menyu tizimlarida va shartli takrorlanishlarda keng qo‘llaniladi do-while
siklining   ishlash   prinsipi   shundan   iboratki   avval   sikl   tanasi   bajariladi   keyin   shart
tekshiriladi  agar   shart  to‘g‘ri  bo‘lsa  sikl   yana  takrorlanadi   aks  holda to‘xtaydi  bu
tuzilma dasturda kamida bir marta bajarilishi kerak bo‘lgan jarayonlar uchun juda
qulay hisoblanadi C++ tilida do-while sikli quyidagicha yoziladi
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int i=0;
do{
cout<<i<<" ";
i++;
}while(i<5);
return 0;
}
ushbu  misolda   i   o‘zgaruvchisi   0  dan  boshlanadi  va   5  dan  kichik  bo‘lguncha
sikl   davom   etadi   do-while   siklining   asosiy   afzalligi   uning   kamida   bir   marta
bajarilishidir   bu   esa   uni   while   va   for   sikllaridan   ajratib   turadi   do-while   sikli
ko‘pincha foydalanuvchi menyularida ishlatiladi masalan foydalanuvchi dasturdan
chiqmaguncha menyu qayta-qayta ko‘rsatiladi
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int tanlov;
do{
cout<<"1-Start 2-Exit: ";
cin>>tanlov;
}while(tanlov!=2);
return 0;
}
31 do-while sikli yordamida yig‘indi hisoblash ham mumkin
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int i=1,sum=0;
do{
sum+=i;
i++;
}while(i<=10);
cout<<sum;
return 0;
}
do-while   siklining   yana   bir   muhim   xususiyati   uning   interaktiv   dasturlarda
keng   qo‘llanishidir   chunki   u   foydalanuvchi   kiritmalarini   kamida   bir   marta   qabul
qiladi bu esa uni juda qulay qiladi  do-while sikli yordamida massiv elementlarini
chiqarish ham amalga oshiriladi
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int arr[5]={5,10,15,20,25};
int i=0;
do{
cout<<arr[i]<<" ";
i++;
}while(i<5);
return 0;
}
do-while   siklining   algoritmik   ahamiyati   shundaki   u   shartdan   oldin   bajarilish
tamoyiliga asoslanadi bu esa real hayotdagi ko‘plab jarayonlarni modellashtirishga
yordam   beradi   masalan   avtomatik   tizimlar   foydalanuvchi   kirishini   kamida   bir
32 marta so‘rash yoki dastur menyusini kamida bir marta ko‘rsatish kabi holatlar do-
while orqali amalga oshiriladi  do-while sikli  yordamida teskari  tartibda hisoblash
ham mumkin
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int i=10;
do{
cout<<i<<" ";
i--;
}while(i>=1);
return 0;
}
do-while   siklining   yana   bir   muhim   jihati   uning   cheksiz   sikl   hosil   qilish
imkoniyatidir agar shart noto‘g‘ri boshqarilsa sikl to‘xtamasdan ishlashi mumkin
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
do{
cout<<"Cheksiz sikl";
}while(true);
return 0;
}
do-while sikli yordamida shartli tekshiruvlar ham amalga oshiriladi 5
#include <iostream>
using namespace std;
5
  Yashavant Kanetkar.  Let Us C++ .  BPB Publications, 2008. 
14. E. Balagurusamy.  Object Oriented Programming with C++ .  McGraw-Hill, 2017. 
15. John Paul Mueller.  Beginning C++ Programming .  Wiley, 2018. 
33 int main(){
int son;
do{
cout<<"Musbat son kiriting: ";
cin>>son;
}while(son<0);
cout<<"To‘g‘ri";
return 0;
}
do-while siklining algoritmik jarayondagi o‘rni juda muhim chunki u shartdan
oldin bajariladigan jarayonlarni boshqaradi bu esa uni boshqa sikllardan farqlaydi
do-while sikli ichma-ich ham ishlatilishi mumkin bu murakkab ma’lumotlar bilan
ishlashda juda foydali
#include <iostream>
using namespace std;
int main(){
int i=0;
do{
int j=0;
do{
cout<<i<<j<<" ";
j++;
}while(j<3);
cout<<"\n";
i++;
}while(i<3);
return 0;
}
do-while sikli yordamida faktorial hisoblash ham mumkin
#include <iostream>
34 using namespace std;
int main(){
int n=5,i=1,fact=1;
do{
fact*=i;
i++;
}while(i<=n);
cout<<fact;
return 0;
}
do-while   siklining   afzalligi   uning  soddaligi   va   tushunarli   tuzilishidadir   lekin
uni   ishlatishda   ehtiyotkorlik   zarur   chunki   shart   noto‘g‘ri   berilsa   cheksiz   sikl
yuzaga   kelishi   mumkin   do-while   sikli   C++   dasturlash   tilida   foydalanuvchi   bilan
ishlash   jarayonlarini   boshqarishda   juda   muhim   rol   o‘ynaydi   u   menyu   asosidagi
dasturlarda   eng   ko‘p   ishlatiladigan   sikl   operatorlaridan   biri   hisoblanadi   do-while
sikli   algoritmik   fikrlashni   rivojlantiradi   chunki   u   jarayonni   kamida   bir   marta
bajarish   va   keyin   shartga   qarab   davom   ettirish   tamoyiliga   asoslanadi   bu   esa   real
hayotdagi   ko‘plab   jarayonlarga   mos   keladi   shu   sababli   do-while   sikli   zamonaviy
dasturlashda   muhim   o‘rin   tutadi   va   har   bir   dasturchi   uni   mukammal   darajada
bilishi kerak
do while sikli  C++ dasturlash  tilida ishlatiladigan asosiy  sikl operatorlaridan
biri bo‘lib u while va for sikllaridan farqli ravishda shartni oxirida tekshirishi bilan
ajralib   turadi   bu   xususiyat   uning   eng   muhim   algoritmik   jihatlaridan   biri
hisoblanadi   chunki   do   while   sikli   kamida   bir   marta   albatta   bajariladi   bu   esa   uni
foydalanuvchi   bilan   ishlash   interaktiv   tizimlar   menyular   va   dasturiy   dialoglar
yaratishda   juda   qulay   qiladi   do   while   siklining   asosiy   mohiyati   shundan   iboratki
avval sikl tanasi bajariladi keyin esa shart tekshiriladi agar shart to‘g‘ri bo‘lsa sikl
yana   qayta   ishlaydi   agar   noto‘g‘ri   bo‘lsa   jarayon   to‘xtaydi   bu   yondashuv
dasturlashda “post condition loop” deb ataladi ya’ni shart keyin tekshiriladigan sikl
turi hisoblanadi do while siklining algoritmik jarayondagi o‘rni juda muhim chunki
35 u   ko‘plab   real   hayotdagi   jarayonlarni   modellashtirish   imkonini   beradi   masalan
foydalanuvchi   kamida   bir   marta   ma’lumot   kiritishi   kerak   bo‘lgan   tizimlar   parol
kiritish oynalari yoki menyu tanlash tizimlari do while sikli asosida quriladi bu esa
uning amaliy ahamiyatini oshiradi do while siklining yana bir muhim jihati uning
foydalanuvchi tajribasini yaxshilashidir chunki dastur foydalanuvchiga kamida bir
marta   chiqish   yoki   kiritish   imkonini   beradi   bu   esa   interaktivlikni   kuchaytiradi
algoritmik   nuqtai   nazardan   do   while   sikli   iteratsion   jarayonlarning   muhim   turi
hisoblanadi u orqali ma’lumotlar ketma ket qayta ishlanadi va natija hosil qilinadi
do while siklining ishlash mexanizmi oddiy bo‘lsa ham juda samarali hisoblanadi
avval amallar bajariladi keyin esa shart tekshiriladi bu jarayon takrorlanadi va shart
bajarilmaguncha davom etadi do while siklining while siklidan asosiy farqi aynan
shu joyda ya’ni while sikli avval shartni tekshiradi va keyin bajaradi do while esa
aksincha  ishlaydi  do  while siklining  bu xususiyati   uni  ba’zi   holatlarda  juda zarur
qiladi   masalan   menyu   tizimlarida   foydalanuvchi   hech   bo‘lmaganda   bir   marta
variantlarni   ko‘rishi   kerak   bo‘ladi   do   while   sikli   algoritmik   fikrlashni
rivojlantirishda   ham   muhim   rol   o‘ynaydi   chunki   u   dasturchini   jarayonni   ketma
ketlikda   emas   balki   avval   bajarish   keyin   tekshirish   mantiqiga   o‘rgatadi   bu   esa
muammolarni   yechishda   yangi   yondashuvlarni   shakllantiradi   do   while   sikli
yordamida   murakkab   masalalarni   ham   soddalashtirish   mumkin   chunki   u
takrorlanadigan jarayonlarni avtomatlashtiradi do while siklining yana bir afzalligi
uning sodda tuzilishidir u kam kod bilan murakkab funksiyalarni bajarish imkonini
beradi   bu   esa   dastur   samaradorligini   oshiradi   do   while   sikli   yordamida
ma’lumotlarni tekshirish jarayonlari ham amalga oshiriladi masalan foydalanuvchi
noto‘g‘ri   ma’lumot   kiritsa   dastur   uni   qayta   so‘raydi   bu   jarayon   to‘g‘ri   ma’lumot
kiritilmaguncha davom etadi bu esa ma’lumotlar xavfsizligi va aniqligini oshiradi
do   while   sikli   ichma   ich   shaklda   ham   ishlatilishi   mumkin   bu   murakkab
algoritmlarni yaratishda juda muhim hisoblanadi masalan matritsalar bilan ishlash
yoki ko‘p o‘lchovli ma’lumotlarni qayta ishlash jarayonlarida do while sikli keng
qo‘llaniladi   do   while   siklining   yana   bir   muhim   jihati   uning   real   vaqt   tizimlarida
ishlatilishidir chunki  bunday tizimlarda jarayon kamida bir  marta bajarilishi  shart
36 bo‘ladi   do   while   sikli   yordamida   foydalanuvchi   interfeyslari   ham   yaratiladi
masalan menyu asosidagi dasturlar foydalanuvchi dasturdan chiqmaguncha doimiy
ishlaydi   bu   esa   do   while   siklining   amaliy   qo‘llanilishini   ko‘rsatadi   algoritmik
jarayonlarda do while sikli takroriy hisoblashlar va shartli bajarilishlar uchun juda
qulay   vosita   hisoblanadi   u   yordamida   dasturiy   tizimlar   optimallashtiriladi   va   kod
samaradorligi oshiriladi do while sikli noto‘g‘ri ishlatilsa cheksiz sikl hosil bo‘lishi
mumkin bu esa dastur ishdan chiqishiga olib keladi shuning uchun uni ishlatishda
ehtiyotkorlik zarur do while sikli dasturlashning asosiy elementlaridan biri bo‘lib u
har   bir   dasturchi   tomonidan   chuqur   o‘rganilishi   kerak   chunki   u   ko‘plab   real
masalalarni   yechishda   asosiy   vosita   hisoblanadi   do   while   sikli   yordamida   bank
tizimlari   login   tizimlari   o‘yinlar   va   boshqa   ko‘plab   dasturiy   mahsulotlar   ishlab
chiqiladi uning algoritmik ahamiyati shundaki u jarayonlarni tartibli va bosqichma
bosqich   bajaradi   bu   esa   dastur   barqarorligini   oshiradi   do   while   sikli   dasturlashda
moslashuvchanlikni ta’minlaydi chunki u shartga bog‘liq ravishda ishlaydi va turli
vaziyatlarga moslashadi do while siklining yana bir muhim jihati uning o‘qilishi va
tushunilishi   osonligidir   bu   esa   uni   boshlang‘ich   dasturchilar   uchun   ham   qulay
qiladi  do while sikli  yordamida turli  matematik masalalar  ham  yechiladi  masalan
yig‘indi hisoblash o‘rtacha qiymat topish va boshqa statistik hisoblashlar do while
sikli   algoritmik  jarayonlarda   asosiy   boshqaruv   vositalaridan   biri   hisoblanadi   va  u
zamonaviy   dasturlashning   ajralmas   qismi   bo‘lib   qolmoqda   uning   yordamida
murakkab   tizimlar   soddalashtiriladi   va   avtomatlashtiriladi   shu   sababli   do   while
sikli   C++   dasturlash   tilining   muhim   komponentlaridan   biri   hisoblanadi   va   uni
chuqur o‘rganish dasturchining professional darajasini oshirishga yordam beradi
37 III BOB. C++ DA ITERATSIYA USULLARI VA AMALIY
DASTURLAR
3.1.  Iteratsiya tushunchasi va takrorlanish jarayoni
Iteratsiya   tushunchasi   dasturlashda   eng   muhim   algoritmik   jarayonlardan   biri
bo‘lib   u   ma’lum   bir   amal   yoki   operatsiyalar   ketma   ketligini   takroran   bajarish
jarayonini ifodalaydi iteratsiya so‘zi lotin tilidan olingan bo‘lib “takrorlash” degan
ma’noni   bildiradi   dasturlashda   iteratsiya   jarayoni   yordamida   bir   xil   amallar   bir
necha marta avtomatik tarzda bajariladi bu esa dastur samaradorligini oshiradi va
kod yozishni soddalashtiradi  iteratsiya tushunchasi  sikl operatorlari bilan bevosita
bog‘liq bo‘lib for while va do while kabi konstruksiyalar aynan iteratsiyani amalga
oshirish   uchun   xizmat   qiladi   iteratsiya   jarayoni   algoritmik   fikrlashning   asosiy
qismi hisoblanadi chunki u muammoni bosqichma bosqich takroriy yechim orqali
hal   qilishga   asoslanadi   iteratsiya   yordamida   katta   va   murakkab   masalalar   kichik
takrorlanuvchi   qismlarga   ajratiladi   va   har   bir   qism   ketma   ket   bajariladi   bu
yondashuv   dasturlashda   juda   samarali   hisoblanadi   iteratsiya   jarayonining   asosiy
mohiyati shundan iboratki ma’lum bir amal  shart  bajarilgan yoki belgilangan son
38 marta takrorlanadi bu jarayon kompyuter tizimlarida avtomatik bajariladi va inson
aralashuvini   kamaytiradi   iteratsiya   tushunchasi   matematik   algoritmlar   bilan   ham
chambarchas   bog‘liq   masalan   yig‘indi   topish   ko‘paytma   hisoblash   yoki   ketma
ketliklarni   tahlil   qilish   iteratsiya   orqali   amalga   oshiriladi   iteratsiya   jarayoni
dasturlashda   optimallashtirish   vositasi   sifatida   ham   muhim   o‘rin   tutadi   chunki   u
kodni   qisqartiradi   va   bajarilish   tezligini   oshiradi   iteratsiya   yordamida   katta
hajmdagi ma’lumotlar to‘plami bilan ishlash mumkin masalan massivlar ro‘yxatlar
va matritsalar iteratsiya jarayonida har bir element ustida bir xil amal bajariladi bu
esa ma’lumotlarni tizimli qayta ishlash imkonini beradi iteratsiya tushunchasi real
hayotdagi   ko‘plab   jarayonlarga   o‘xshashdir   masalan   har   kuni   bajariladigan   ishlar
muntazam   takrorlanadigan   jarayonlar   yoki   ishlab   chiqarish   liniyasidagi
operatsiyalar   iteratsiya   modeliga   asoslanadi   iteratsiya   jarayoni   dasturchiga
muammoni chuqur tahlil qilish va uni bosqichma bosqich yechish imkonini beradi
iteratsiya   yordamida   rekursiv   bo‘lmagan   yechimlar   ishlab   chiqiladi   bu   esa   xotira
resurslarini   samarali   ishlatishga   yordam   beradi   iteratsiya   jarayoni   algoritmlarning
vaqt   murakkabligini   boshqarishda   ham   muhim   ahamiyatga   ega   noto‘g‘ri   tashkil
etilgan iteratsiya dastur ishlashini sekinlashtirishi mumkin shuning uchun iteratsion
jarayonlarni   optimallashtirish   dasturlashda   muhim   masalalardan   biri   hisoblanadi
iteratsiya   tushunchasi   nafaqat   texnik   balki   mantiqiy   fikrlashni   ham   rivojlantiradi
chunki u har bir  bosqichni  alohida tahlil qilishni  talab qiladi iteratsiya  jarayonida
har   bir   takrorlanish   oldingi   natijalarga   asoslanadi   bu   esa   dinamik   rivojlanish
modelini   yaratadi   iteratsiya   yordamida   ma’lumotlarni   saralash   filtrlash   va   qayta
ishlash   jarayonlari   amalga   oshiriladi   iteratsiya   algoritmik   tizimlarning   asosiy
komponenti   bo‘lib   u   chiziqli   tarmoqlanuvchi   va   rekursiv 6
  jarayonlar   bilan
birgalikda ishlaydi iteratsiya jarayoni dasturlashda avtomatlashtirishni ta’minlaydi
chunki   u   inson   tomonidan   qo‘lda   bajariladigan   takroriy   ishlarni   kompyuterga
6
  D. S. Malik.  C++ Programming: From Problem Analysis to Program Design .  Cengage, 2015. 
17. Nell Dale, Chip Weems.  Programming and Problem Solving with C++ .  Jones & Bartlett, 2012. 
18. Bjarne Stroustrup.  Programming: Principles and Practice Using C++ .  Addison-Wesley, 2014. 
39 yuklaydi iteratsiya yordamida katta tizimlar modulli tarzda ishlab chiqiladi bu esa
ularni  boshqarishni  osonlashtiradi  iteratsiya jarayoni  ma’lumotlar oqimini  nazorat
qilishda   ham   muhim   rol   o‘ynaydi   masalan   real   vaqt   tizimlarida   uzluksiz
ma’lumotlarni   qayta   ishlash   iteratsiya   asosida   amalga   oshiriladi   iteratsiya
tushunchasi zamonaviy dasturlashning asosiy poydevorlaridan biri bo‘lib u barcha
dasturlash   tillarida   mavjud   iteratsiya   jarayoni   yordamida   sun’iy   intellekt
mashinaviy  o‘rganish  va  katta ma’lumotlar  bilan  ishlash  tizimlari   quriladi   chunki
bu   sohalarda   millionlab   takroriy   operatsiyalar   bajariladi   iteratsiya   dasturlashning
samaradorligini   oshiradi   va   tizimlarni   tezkor   ishlashini   ta’minlaydi   iteratsiya
jarayonida   har   bir   takrorlanish   natija   hosil   qilishga   qaratilgan   bo‘ladi   bu   esa
jarayonni   maqsadli   qiladi   iteratsiya   yordamida   dasturchi   murakkab   muammolarni
kichik   va   tushunarli   qismlarga   ajratadi   iteratsiya   algoritmik   yondashuvni
shakllantiradi   va   muammolarni   tizimli   hal   qilishga   yordam   beradi   iteratsiya
jarayoni C++ dasturlash tilida juda keng qo‘llaniladi chunki u yuqori unumdorlikka
ega   bo‘lgan   til   hisoblanadi   iteratsiya   yordamida   dasturiy   tizimlar   barqaror   va
samarali   ishlaydi   shu   sababli   iteratsiya   tushunchasi   dasturlashning   eng   muhim
asoslaridan   biri   bo‘lib   u   har   bir   dasturchi   tomonidan   chuqur   o‘rganilishi   zarur
hisoblanadi
3.2. Massivlar va sikllar yordamida iteratsiya qilish.
Massivlar va sikllar yordamida iteratsiya qilish dasturlashning eng muhim va
keng   qo‘llaniladigan   jarayonlaridan   biri   hisoblanadi   chunki   massivlar   bir   xil
turdagi   ma’lumotlarni   ketma   ket   saqlash   imkonini   beradi   va   sikllar   esa   ushbu
ma’lumotlar   ustida   takroriy   amallarni   bajarishga   xizmat   qiladi   bu   ikki   tushuncha
birgalikda   ishlatilganda   katta   hajmdagi   ma’lumotlarni   samarali   qayta   ishlash
imkonini   beradi   iteratsiya   jarayoni   massivlar   bilan   ishlashda   asosiy   mexanizm
hisoblanadi   chunki   massivning   har   bir   elementi   ustida   bir   xil   amal   bajarish   talab
etiladi   bu   esa   aynan   sikllar   yordamida   amalga   oshiriladi   massivlar   kompyuter
xotirasida   ketma   ket   joylashgan   elementlar   to‘plami   bo‘lib   ular   indeks   orqali
boshqariladi  har   bir   element  o‘zining  tartib  raqamiga  ega  bo‘ladi   va  bu indekslar
orqali ularga murojaat qilinadi sikllar esa ushbu indekslarni ketma ket o‘zgartirish
40 orqali   massiv   elementlarini   iteratsiya   qiladi   massivlar   va   sikllarning   birgalikdagi
ishlashi algoritmik samaradorlikni oshiradi chunki qo‘lda har bir elementni alohida
qayta ishlash o‘rniga avtomatik takrorlanish amalga oshiriladi bu esa dastur kodini
ixcham va tushunarli qiladi iteratsiya jarayonida massivlar bilan ishlash ko‘pincha
ma’lumotlarni   yig‘ish   saralash   va   tahlil   qilishda   qo‘llaniladi   masalan   statistik
hisob-kitoblar o‘rtacha qiymat topish eng katta yoki eng kichik elementni aniqlash
kabi masalalar massiv va sikl yordamida yechiladi massivlar ustida iteratsiya qilish
jarayoni  dasturchiga ma’lumotlar bilan tizimli ishlash imkonini beradi chunki har
bir   element   bir   xil   qoidaga   asosan   qayta   ishlanadi   bu   esa   algoritmik   fikrlashni
rivojlantiradi massivlar bilan ishlashda  sikllar odatda indeksga asoslangan bo‘ladi
ya’ni   har   bir   element   ketma   ket   ko‘rib   chiqiladi   bu   jarayon   ma’lumotlar   oqimini
boshqarishda   juda   muhim   rol   o‘ynaydi   iteratsiya   yordamida   massivlar   ichidagi
ma’lumotlarni   o‘zgartirish   ham   mumkin   masalan   qiymatlarni   yangilash   yoki
filtratsiya   qilish   bu   esa   real   hayotdagi   ko‘plab   masalalarni   yechishda   qo‘llaniladi
massivlar   va  sikllar  yordamida ishlash   jarayoni  katta  ma’lumotlar  bilan  ishlashda
ayniqsa   muhim   hisoblanadi   chunki   zamonaviy   tizimlarda   millionlab   elementlar
bo‘lishi mumkin va ularni qo‘lda boshqarish imkonsizdir shuning uchun iteratsion
yondashuv   eng   optimal   yechim   hisoblanadi   massivlar   bilan   iteratsiya   qilish
jarayonida  har  bir  element  ustida  ketma ket  amal  bajariladi  bu esa  ma’lumotlarni
to‘liq   qamrab   olish   imkonini   beradi   sikllar   yordamida   massivlar   ustida   ishlash
jarayoni  chiziqli murakkablikka ega bo‘lib u O(n) ko‘rinishida ifodalanadi  bu esa
har   bir   element   bir   marta   ko‘rib   chiqilishini   bildiradi   massivlar   va   sikllar
yordamida   iteratsiya   qilish   dasturlashda   juda   ko‘p   sohalarda   qo‘llaniladi   masalan
ma’lumotlar   bazasini   qayta   ishlash   grafik   tizimlar   sun’iy   intellekt   va   mashinaviy
o‘rganish   algoritmlarida   massivlar   asosiy   ma’lumot   tuzilmasi   sifatida   ishlatiladi
iteratsiya   esa   ularni   qayta   ishlash   mexanizmi   bo‘lib   xizmat   qiladi   massivlar   va
sikllar   yordamida   murakkab   matematik   hisob-kitoblar   ham   amalga   oshiriladi
masalan   vektorlar   ustida   amallar   matritsa   ko‘paytirish   va   statistik   tahlillar
iteratsiya   jarayonida   massiv   elementlari   ustida   filtratsiya   qilish   ham   keng
qo‘llaniladi   bu   esa   kerakli   ma’lumotlarni   ajratib   olish   imkonini   beradi   massivlar
41 bilan ishlashda sikllarning yana bir muhim jihati ularning ichma ich ishlatilishidir
bu ko‘p o‘lchovli massivlar  bilan ishlashda juda muhim hisoblanadi  masalan ikki
o‘lchovli   massivlar   matritsalar   orqali   ifodalanadi   va   ular   ustida   iteratsiya   qilish
uchun   ichma   ich   sikllar   ishlatiladi   bu   esa   murakkab   ma’lumot   tuzilmalarini
boshqarishga   yordam   beradi   massivlar   va   sikllar   yordamida   iteratsiya   qilish
jarayoni dasturchiga ma’lumotlarni tizimli tahlil qilish imkonini beradi chunki har
bir   element   aniq   tartibda   qayta   ishlanadi   bu   esa   natijalarning   aniqligini   oshiradi
massivlar   bilan   ishlashda   iteratsiya   jarayoni   juda   tezkor   hisoblanadi   chunki   u
kompilyator   tomonidan   optimallashtiriladi   bu   esa   katta   hajmdagi   ma’lumotlarni
qisqa   vaqt   ichida   qayta   ishlash   imkonini   beradi   massivlar   va   sikllar   yordamida
iteratsiya   qilish   real   hayotdagi   jarayonlarni   modellashtirishda   ham   ishlatiladi
masalan   ishlab   chiqarish   liniyalari   bank   operatsiyalari   yoki   ma’lumotlarni   tahlil
qilish   tizimlari   iteratsiya   asosida   ishlaydi   massivlar   va   sikllarning   birgalikdagi
ishlashi   dasturlashning   asosiy   poydevorlaridan   biri   hisoblanadi   chunki   ular
birgalikda   ma’lumotlarni   samarali   boshqarish   imkonini   beradi   iteratsiya   jarayoni
dasturchiga katta tizimlarni kichik qismlarga ajratish va ularni bosqichma bosqich
qayta   ishlash   imkonini   beradi   bu   esa   murakkab   masalalarni   soddalashtiradi
massivlar va sikllar yordamida iteratsiya qilish zamonaviy dasturlashning ajralmas
qismi bo‘lib u har bir dasturchi tomonidan mukammal o‘zlashtirilishi kerak chunki
u barcha yirik dasturiy tizimlarning asosini  tashkil etadi va samarali dastur ishlab
chiqishda eng muhim vositalardan biri hisoblanadi.
3.3.  Murakkab masalalarda sikllardan foydalanish amaliyoti
Murakkab   masalalarda   sikllardan   foydalanish   amaliyoti   dasturlashning   eng
muhim   va   mas’uliyatli   yo‘nalishlaridan   biri   hisoblanadi   chunki   real   hayotdagi
ko‘plab   muammolar   bir   martalik   emas   balki   ko‘p   marotaba   takrorlanadigan
jarayonlarni   talab   qiladi   va   aynan   sikllar   bu   jarayonlarni   avtomatlashtirish   uchun
asosiy   vosita   bo‘lib   xizmat   qiladi   murakkab   masalalar   deganda   ko‘p   bosqichli
hisoblashlar   katta   hajmdagi   ma’lumotlar   bilan   ishlash   yoki   shartlarga   bog‘liq
murakkab   algoritmlar   tushuniladi   bunday   holatlarda   sikllar   yordamida   jarayonlar
bosqichma bosqich bajariladi va natija asta sekin shakllantiriladi sikllar murakkab
42 masalalarda   nafaqat   takrorlash   balki   mantiqiy   boshqaruv   vositasi   sifatida   ham
ishlatiladi   chunki   ular   turli   shartlar   asosida   jarayonni   boshqarish   imkonini   beradi
murakkab   masalalarda   sikllarning   asosiy   vazifasi   katta   muammoni   kichik
takrorlanuvchi   qismlarga   ajratish   va   ularni   ketma   ket   hal   qilishdan   iborat   bo‘ladi
bu   yondashuv   algoritmik   fikrlashni   rivojlantiradi   va   dasturchiga   tizimli   yechim
topish   imkonini   beradi   murakkab   masalalarda   ko‘pincha   ichma   ich   sikllar
ishlatiladi   chunki   ma’lumotlar   ko‘p   o‘lchovli   yoki   strukturaviy   bo‘lishi   mumkin
masalan matritsalar grafiklar yoki ko‘p darajali ma’lumotlar bazasi ustida ishlashda
sikllar juda muhim rol o‘ynaydi sikllar yordamida murakkab matematik masalalar
ham yechiladi masalan differensial tenglamalar statistik tahlillar yoki optimizatsiya
masalalari  iteratsion yondashuv asosida  hal  qilinadi  murakkab masalalarda sikllar
yordamida   ma’lumotlarni   saralash   filtratsiya   qilish   va   tahlil   qilish   jarayonlari
amalga oshiriladi bu esa katta hajmdagi ma’lumotlarni boshqarishni osonlashtiradi
sikllar   murakkab   tizimlarda   avtomatlashtirishni   ta’minlaydi   chunki   ular   inson
aralashuvisiz   katta   miqdordagi   operatsiyalarni   bajaradi   murakkab   masalalarda
sikllarning yana bir muhim jihati ularning optimallashtirish imkoniyatidir noto‘g‘ri
ishlatilgan sikllar tizimni sekinlashtirishi mumkin shuning uchun algoritmni to‘g‘ri
loyihalash juda muhim hisoblanadi sikllar yordamida murakkab masalalarda qaror
qabul qilish jarayonlari ham amalga oshiriladi masalan sun’iy intellekt tizimlarida
ma’lumotlarni   tahlil   qilish   va   natijaga   qarab   qaror   chiqarish   iteratsion   jarayonlar
orqali bajariladi murakkab masalalarda sikllar ko‘pincha rekursiya bilan birgalikda
ishlatiladi   bu   esa   yanada   kuchli   algoritmik   yechimlar   yaratish   imkonini   beradi
sikllar yordamida real  vaqt tizimlari ham  boshqariladi  masalan transport  tizimlari
bank   tizimlari   yoki   ishlab   chiqarish   jarayonlari   uzluksiz   iteratsion   jarayonlarga
asoslanadi   murakkab   masalalarda   sikllar   yordamida   katta   hajmdagi   ma’lumotlar
parallel   tarzda   qayta   ishlanadi   bu   esa   tizim   unumdorligini   oshiradi   sikllar
murakkab   algoritmlarda   vaqt   murakkabligini   boshqarishda   ham   muhim   rol
o‘ynaydi   chunki   ular   operatsiyalar   sonini   optimallashtirishga   yordam   beradi
murakkab   masalalarda   sikllar   yordamida   modellashtirish   jarayonlari   amalga
oshiriladi masalan iqtisodiy tizimlar ekologik jarayonlar yoki ilmiy simulyatsiyalar
43 iteratsion   hisoblashlar   asosida   quriladi   sikllar   murakkab   masalalarda   ma’lumotlar
oqimini   boshqarish   vositasi   sifatida   ishlaydi   chunki   ular   kiruvchi   va   chiquvchi
ma’lumotlarni ketma ket qayta ishlaydi murakkab masalalarda sikllarning yana bir
muhim   jihati   ularning   moslashuvchanligidir   chunki   ular   turli   shartlarga   qarab
o‘zgarishi  mumkin va bu ularni juda universal qiladi sikllar yordamida murakkab
dasturiy   tizimlar   kichik   modullarga   ajratiladi   va   har   bir   modul   alohida   iteratsion
jarayon   sifatida   ishlaydi   bu   esa   tizimni   boshqarishni   osonlashtiradi   murakkab
masalalarda sikllar yordamida statistik hisoblashlar ham amalga oshiriladi masalan
o‘rtacha   qiymat   median   dispersiya   va   boshqa   tahliliy   ko‘rsatkichlar   iteratsion
usulda   hisoblanadi   sikllar   murakkab   masalalarda   xatoliklarni   kamaytirishga   ham
yordam   beradi   chunki   ular   avtomatik   bajariladi   va   inson   xatolarini
minimallashtiradi   murakkab   masalalarda   sikllar   yordamida   katta   ma’lumotlar
bazalari   bilan   ishlash   ham   amalga   oshiriladi   bu   esa   zamonaviy   axborot
tizimlarining asosini tashkil etadi sikllar yordamida murakkab grafik tizimlar ham
yaratiladi   masalan   o‘yinlar   va   vizual   modellashtirish   dasturlarida   iteratsion
jarayonlar   juda   muhim   hisoblanadi   murakkab   masalalarda   sikllar   dasturchiga
tizimli   fikrlashni   o‘rgatadi   chunki   har   bir   iteratsiya   oldingi   natijalarga   asoslanadi
va   yangi   bosqichni   shakllantiradi   bu   esa   muammoga   chuqur   yondashuvni
ta’minlaydi sikllar murakkab masalalarda samaradorlikni oshiradi va dastur ishlash
tezligini   yaxshilaydi   chunki   ular   bir   xil   amallarni   avtomatik   tarzda   bajaradi
murakkab masalalarda sikllar  yordamida sun’iy intellekt mashinaviy o‘rganish va
katta   ma’lumotlar   tahlili   amalga   oshiriladi   chunki   bu   sohalarda   milliardlab
iteratsiyalar talab qilinadi sikllar murakkab algoritmik tizimlarning asosiy tayanchi
bo‘lib   ular   bo‘lmasa   zamonaviy   dasturiy   yechimlarni   yaratish   juda   qiyin   bo‘lib
qoladi   shu   sababli   sikllardan   foydalanish   amaliyoti   har   bir   dasturchi   uchun   juda
muhim   hisoblanadi   va   ularni   chuqur   o‘zlashtirish   professional   dasturchilikning
ajralmas qismi bo‘lib xizmat qiladi
44 XULOSA
Xulosa   qilib   aytganda   C++   dasturlash   tilida   sikllar   va   iteratsiya   usullari
dasturlash   jarayonining   eng   muhim   va   ajralmas   qismlaridan   biri   hisoblanadi
chunki   ular   yordamida   murakkab   algoritmik   jarayonlar   soddalashtiriladi   va
avtomatlashtiriladi   ushbu   kurs   ishida   C++   dasturlash   tilida   sikllarning   nazariy
asoslari   asosiy   sikl   operatorlari   hamda   iteratsiya   jarayonlarining   amaliy
qo‘llanilishi keng yoritildi sikllar dasturlashda takrorlanadigan amallarni avtomatik
bajarish   uchun  xizmat   qiladi   va   bu  jarayon   dasturchining  ishini   sezilarli   darajada
yengillashtiradi C++ tilida mavjud for while va do while sikllari turli sharoitlarda
qo‘llanilishi   bilan   bir-biridan   farq   qiladi   va   har   biri   o‘ziga   xos   vazifani   bajaradi
ushbu   sikllar   yordamida   massivlar   bilan   ishlash   matematik   hisoblashlar
ma’lumotlarni   tahlil   qilish   va   murakkab   algoritmlarni   amalga   oshirish   mumkin
sikllar   yordamida   dastur   kodini   qisqartirish   va   uning   samaradorligini   oshirish
imkoniyati paydo bo‘ladi bu esa zamonaviy dasturlashda juda muhim ahamiyatga
45 ega   iteratsiya   tushunchasi   esa   sikllar   bilan   bevosita   bog‘liq   bo‘lib   u   ma’lum   bir
jarayonni takroran bajarish mexanizmini ifodalaydi iteratsiya yordamida murakkab
masalalar bosqichma bosqich yechiladi va har bir bosqich natijasi keyingi bosqich
uchun   asos   bo‘lib   xizmat   qiladi   bu   yondashuv   algoritmik   fikrlashni   rivojlantiradi
va   dasturchining   muammolarni   tahlil   qilish   qobiliyatini   oshiradi   C++   dasturlash
tilida sikllar va iteratsiya jarayonlari nafaqat nazariy jihatdan balki amaliy jihatdan
ham   juda   muhim   hisoblanadi   chunki   ular   real   hayotdagi   ko‘plab   jarayonlarni
modellashtirish   imkonini   beradi   masalan   ma’lumotlar   bazasi   bilan   ishlash
foydalanuvchi   kiritmalarini   qayta   ishlash 7
  statistik   hisoblashlar   va
avtomatlashtirilgan tizimlar aynan sikllar yordamida amalga oshiriladi ushbu kurs
ishida   har   bir   sikl   turi   alohida   tahlil   qilinib   ularning   ishlash   prinsipi   va   amaliy
qo‘llanilishi   ko‘rsatib   berildi   ta’minlaydi   iteratsiya   jarayonlari   esa   ma’lumotlarni
ketma ket  qayta  ishlash  imkonini  beradi   va bu  orqali  murakkab tizimlar  samarali
boshqariladi sikllar yordamida ichma ich jarayonlar ham tashkil etilishi mumkin bu
esa   ko‘p   o‘lchovli   ma’lumotlar   bilan   ishlashda   juda   muhim   ahamiyatga   ega
zamonaviy   dasturlashda   sikllar   va   iteratsiya   usullari   sun’iy   intellekt   mashinaviy
o‘rganish   katta   ma’lumotlar   tahlili   va   avtomatlashtirilgan   tizimlarda   keng
qo‘llanilmoqda   chunki   bu   sohalarda   milliardlab   takrorlanuvchi   operatsiyalar
mavjud   ushbu   kurs   ishi   orqali   C++   dasturlash   tilida   sikllar   va   iteratsiya
jarayonlarining   nazariy   asoslari   va   amaliy   ahamiyati   to‘liq   ochib   berildi   natijada
shuni   aytish   mumkinki   sikllar   dasturlashning   eng   asosiy   komponentlaridan   biri
bo‘lib ular bo‘lmasa murakkab dasturiy tizimlarni yaratish deyarli imkonsiz bo‘lar
edi sikllar dasturchiga muammoni bosqichma bosqich hal qilish imkonini beradi va
algoritmik   fikrlashni   shakllantiradi   shu   sababli   C++   tilida   sikllar   va   iteratsiya
usullarini   chuqur   o‘rganish   har   bir   dasturchi   uchun   muhim   hisoblanadi   va
7
  https://www.learncpp.com  
2. https://www.geeksforgeeks.org/c-plus-plus/     
3. https://www.cplusplus.com/doc/tutorial/     
4. https://www.programiz.com/cpp-programming     
46 kelajakda yuqori darajadagi dasturiy mahsulotlar yaratishda asosiy poydevor bo‘lib
xizmat qiladi.
C++   dasturlash   tilida   sikllar   va   iteratsiya   jarayonlarini   o‘rganish   natijasida
shuni   ta’kidlash   mumkinki,   bu   konstruktsiyalar   zamonaviy   dasturlashning   asosiy
tayanch   elementlaridan   biri   hisoblanadi   chunki   ular   orqali   dasturiy   jarayonlar
avtomatlashtiriladi   va   murakkab   hisoblashlar   soddalashtiriladi   sikllar   yordamida
dasturchi   bir   xil   amallarni   qayta   yozmasdan   turib   ularni   avtomatik   bajarish
imkoniyatiga ega bo‘ladi bu esa kodning ixchamligi va tushunarliligini oshiradi C+
+   tilidagi   sikllar   nafaqat   oddiy   takrorlanishlarni   balki   murakkab   algoritmik
jarayonlarni   ham   boshqarish   imkonini   beradi   bu   esa   uni   kuchli   va   samarali
dasturlash   tili   sifatida   yanada   mustahkamlaydi   iteratsiya   tushunchasi   esa   ushbu
jarayonlarning   nazariy   asosini   tashkil   etib   u   har   bir   bosqichni   ketma   ket   bajarish
orqali   natijaga   erishishni   ta’minlaydi   amaliy   jihatdan   qaraganda   sikllar   va
iteratsiya   usullari   real   hayotdagi   ko‘plab   tizimlarda   qo‘llaniladi   masalan   bank
tizimlari   ma’lumotlar   bazalari   elektron   tijorat   platformalari   va   sun’iy   intellekt
tizimlari   aynan   sikllar   asosida   ishlaydi   ushbu   tizimlarda   katta   hajmdagi
ma’lumotlar   uzluksiz   ravishda   qayta   ishlanadi   va   bu   jarayonlar   sikllarsiz   amalga
oshirib bo‘lmaydi C++ tilida sikllarning samarali ishlatilishi dastur unumdorligini
oshiradi   chunki   ular   kompilyator   tomonidan   optimallashtiriladi   va   resurslardan
oqilona   foydalaniladi   sikllar   yordamida   murakkab   matematik   masalalar   ham
yechiladi   masalan   statistik   tahlillar   prognozlash   algoritmlari   va   hisoblash
modellarida   iteratsion   jarayonlar   asosiy   rol   o‘ynaydi   bu   esa   ularning   ilmiy   va
amaliy ahamiyatini yanada oshiradi sikllar yordamida dasturchi muammoni kichik
qismlarga ajratadi va ularni ketma ket hal qilish orqali yakuniy natijaga erishadi bu
yondashuv algoritmik fikrlashni shakllantiradi va mantiqiy tahlil qilish qobiliyatini
rivojlantiradi   shuningdek   sikllar   yordamida   dasturiy   tizimlarda   avtomatlashtirish
darajasi oshadi bu esa inson omilini kamaytiradi va xatoliklarni minimallashtiradi
C++   tilida   sikllar   uch   asosiy   turga   bo‘linishi   ularning   turli   vaziyatlarda
qo‘llanilishini   ta’minlaydi   for   sikli   aniq   takrorlanishlar   uchun   while   sikli   shartga
bog‘liq   jarayonlar   uchun   do   while   sikli   esa   kamida   bir   marta   bajarilishi   kerak
47 bo‘lgan   holatlar   uchun   ishlatiladi   bu   uchala   sikl   birgalikda   dasturlashning   asosiy
boshqaruv   tuzilmasini   tashkil   etadi   amaliy   jihatdan   sikllar   yordamida   katta
ma’lumotlar   to‘plami   bilan   ishlash   juda   samarali   amalga   oshiriladi   masalan
massivlar matritsalar va ro‘yxatlar ustida ishlashda sikllar asosiy vosita hisoblanadi
iteratsiya   jarayonlari   esa   ushbu   ma’lumotlarni   bosqichma   bosqich   qayta   ishlash
imkonini   beradi   bu   esa   tizimlarning   barqaror   va   tez   ishlashini   ta’minlaydi
zamonaviy   dasturlashda   sikllar   sun’iy   intellekt   mashinaviy   o‘rganish   va   katta
ma’lumotlar   tahlili   kabi   sohalarda   ham   keng  qo‘llanilmoqda  chunki   bu   sohalarda
milliardlab   operatsiyalar   takroriy   tarzda   bajariladi   sikllar   bu   jarayonlarni
avtomatlashtirish   va   optimallashtirish   imkonini   beradi   ushbu   kurs   ishini   bajarish
jarayonida   C++   dasturlash   tilida   sikllar   va   iteratsiya   usullarining   nazariy   asoslari
hamda   amaliy   qo‘llanilishi   chuqur   o‘rganildi   natijada   shuni   xulosa   qilish
mumkinki   sikllar   har   qanday   dasturiy   tizimning   ajralmas   qismi   bo‘lib   ular
bo‘lmasa   murakkab   dasturlarni   yaratish   va   boshqarish   juda   qiyin   bo‘ladi   sikllar
dasturchiga   tizimli   fikrlashni   o‘rgatadi   va   uni   professional   darajaga   olib   chiqadi
shu   sababli   C++   dasturlash   tilida   sikllar   va   iteratsiya   jarayonlarini   mukammal
o‘rganish har bir dasturchi uchun muhim ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 
1. Bjarne   Stroustrup.   The   C++   Programming   Language .   Addison-Wesley,
2013. 
2. Stanley B. Lippman.  C++ Primer .  Addison-Wesley, 2012. 
3. Scott Meyers.  Effective Modern C++ .  O’Reilly Media, 2014. 
4. Herbert Schildt.  C++: The Complete Reference .  McGraw-Hill, 2017. 
5. Robert   Lafore.   Object-Oriented   Programming   in   C++ .   Sams   Publishing,
2002. 
6. Paul Deitel, Harvey Deitel.  C++ How to Program .  Pearson, 2016. 
7. Andrew Koenig, Barbara Moo.  Accelerated C++ .  Addison-Wesley, 2000. 
8. John R. Hubbard.  Programming with C++ .  McGraw-Hill, 2000. 
9. Stanley Lippman.  Inside the C++ Object Model .  Addison-Wesley, 1996. 
48 10. Nicolai M. Josuttis.  The C++ Standard Library .  Addison-Wesley, 2012. 
11. Grady   Booch.   Object-Oriented   Analysis   and   Design .   Addison-Wesley,
2007. 
12. Michael T. Goodrich.  Data Structures and Algorithms in C++ .  Wiley, 2014.
13. Yashavant Kanetkar.  Let Us C++ .  BPB Publications, 2008. 
14. E. Balagurusamy.   Object  Oriented Programming with C++ .   McGraw-Hill,
2017. 
15. John Paul Mueller.  Beginning C++ Programming .  Wiley, 2018. 
16. Stephen Prata.  C++ Primer Plus .  Addison-Wesley, 2011. 
17. D.   S.   Malik.   C++   Programming:   From   Problem   Analysis   to   Program
Design .  Cengage, 2015. 
18. Nell   Dale,   Chip   Weems.   Programming   and   Problem   Solving   with   C++ .
Jones & Bartlett, 2012. 
19. Bjarne   Stroustrup.   Programming:   Principles   and   Practice   Using   C++ .
Addison-Wesley, 2014. 
20. Jamshed Akramov.  Dasturlash asoslari (C++ misolida) .  Toshkent, 2020. 
FOYDALANILGAN SAYTLAR 
1. https://www.learncpp.com     
2. https://www.geeksforgeeks.org/c-plus-plus/     
3. https://www.cplusplus.com/doc/tutorial/     
4. https://www.programiz.com/cpp-programming     
5. https://www.w3schools.com/cpp/     
6. https://www.stackoverflow.com   
49
Купить
  • Похожие документы

  • c++ tilinde qáte jaǵdaylar menen islew (exceptions)
  • Ózbekstan ǵárezsizlik jıllarında ámelge asırılǵan investiciyalıq joybarlar
  • Avtomaktab prava testlari javoblari bilan
  • Agros test
  • Strategik boshqaruvda kompyuter modellashtirish

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha