Информация о документе

Цена 10000UZS
Размер 473.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Информатика и ИТ

Продавец

Bohodir Jalolov

C++ dasturlash tilida standart matemtik funksiyalarning birinchi tartibli hosilasini aniqlovchi dastur yaratish

Купить
MAVZU: C++ dasturlash tilida standart matemtik funksiyalarning birinchi tartibli hosilasini aniqlovchi dastur yaratish. Reja: Kirish. I . C++ dasturlash tilida standart matemtik funksiyalar 1.1. C++ dasturlash tili. 1.2. C++ dasturlash tilida standart matemtik tushunchalar. 1.3. C++ dasturlash tilida standart matemtik funksiyalar. II. C++ dasturlash tilida standart matemtik funksiyalarning birinchi tartibli hosilasini aniqlovchi dastur yaratish. 2.1. C++ dasturlash tilida funksiyalarning birinchi tartibli hosilasi. 2.2. C++ dasturlash tilida aniqlovchi dastur. 2.3. C++ dasturlash tilida standart matemtik funksiyalarning birinchi tartibli hosilasini aniqlovchi dastur yaratish. Xulosa. Foydalanilgan adabiyotlar. Kurs ishi maqsadi: C++ dasturlash tilida standart matemtik funksiyalarning birinchi tartibli hosilasini aniqlovchi dastur yaratish. Kurs ishi vazifalari:  C++ dasturlash tilida standart matemtik tushunchalar.  C++ dasturlash tilida standart matemtik funksiyalar.  C++ dasturlash tilida standart matemtik funksiyalarning birinchi tartibli hosilasini aniqlovchi dastur yaratish. Kirish. O'zbekistonda IT sohasining taraqqiyoti va hozirgi kunda unga bo'lgan talab Agar siz e'tibor berayotgan bo'lsangiz so'nggi paytlarda yurtimizda dasturchilik sohasiga doir ko'plab ko'zga ko'ringan ajoyib yangiliklar , loyihalar va tanlovlar ishlab chiqilmoqda . Dasturchilik bu"kelajak" kasbi ekanligini deyarli barchamiz bilib oldik . Biz axir axborot texnologiyalari asrida yashab kelmoqdamiz . IT sohasida katta o'zgarishlar bo'lmoqda , asosiy maqsad esa yangi malakali mutaxassislarni yetishtirib chiqarishdir(kelajakda aynan shunday mutaxasislardan biri siz bo'lishingiz mumkin . ) Dasturchilik sohasining taraqqiyoti uchun ko'plab ko'zga ko'rinadigan ajoyib ishlar davom etmoqda : Yurtimizning ko'pgina viloyatlarida IT park tashkil e'tilib kelinmoqda .Ma'lumki ,ko'pchilik IT park haqidagi tushunchaga ega emaslar. Chunki axborot texnologiyalari sohasidagi bu kabi ibora biz kabi barcha yoshlar , jumladan tengdoshlarim uchun ham ajoyib yangilik bo'ldi . Men o'ylaymanki, bundan keyin IT park yurtimizning hamma joylarida tashkil etiladi va uning mohiyati yanada takomillashib borgani sari IT sohasiga qiziquvchilar uchun keng ma'lumotlar eshigini ochadi !!! Shuningdek , IT park - dasturlashga qiziquvchilar va bu soha vakillariga juda ham katta imkoniyat bera oladi deb ayta olaman . Nega aynan IT park , uni bizga qanday foydali jihati bor ? IT park - axborot texnologiyalariga doir loyihalarni o'z ichiga olgan innovatsion maskan . IT sohasini butun dunyo mamlakatlari sharoiti talab etmoqda . Ayni paytda IT sohasisiz mamlakatning taraqqiyotini belgilab bo'lmaydi , albatta !!! Men aniq ayta olamanki , IT park ga o'xshash loyihalar yurtimizni rivojlangan davlatlar qatorida ko'rish imkoniyatini beradi . IT park ning yana bir foydali jihati shuki,kelajakda o'z sohasining yetuk mutaxassislarini yetishtirish bilan birgalikda , bilim,ko'nikma,malaka , kuchli tafakkurga ega barcha qiziquvchilarni kashf eta oladi . Aytgancha ,o'yinlarga qiziquvchilar uchun maxsus mashg'ulot : ular IT parkda kibersport bo'yicha o'zlariga kerakli maslahatlarni olishlari mumkin . IT parkda hali ko'plab tanlovlar o'tkazilishi ham ko'zda tutilgan . IT park yoshlarga cheksiz imkoniyatlar eshigini ochib bera oladi ! IT sohasining taraqqiyoti borasida olib borilayotgan ishlar qatorida Uzbek Coders loyihasini o'rni beqiyosdir !!! Uzbek Coders loyihasi ham kelajakda IT sohasidagi malakali kadrlarni yetishtirib chiqarishda katta ko'mak bera oladi deb ayta olaman . Chunki bu loyiha tufayli men va tengdoshlarim ,qolaversa barcha yoshlar mutlaqo bepul kurslarda tahsil olmoqdalar !!! Bizdan talab etilayotgan vazifa - faqatgina qunt bilan o'rganish , kuniga kamida 2 soat vaqt ajratib bilimlarni o'zlashtirishdan iboratdir !!! Bunday imkoniyat menimcha boshqalarni ham quvontirgan bo'lsa kerak . Bu kursni o'rganish davomida biz boshlang'ich bilimlarga ega bo'lamiz. So'ng yakuniy imtihonda yuqori natija olib,yanada chuqurlashtirilgan kurslarni o'rganishimiz mumkin. Chuqurlashtirilgan kurslarni o'rganganimizdan so'ng, biz ancha bilimlarga ega bo'lgan holda o'zimizning loyihalarimizni yaratishimiz mumkin .Siz ham bu imkoniyatdan foydalaning , hali ham kech emas ro'yxatdan o'ting .Boshlang'ich bilimlarni qunt bilan o'rgansangiz 2 hafta mobaynida mukammal o'zlashtira olasiz, deb aniq ayta olaman !!! (Havola: https://uzbekcoders.uz/register ) Biz axir buyuk allomalarning vorislarimiz , bizdan ham Stiv Jobs , Bill Geyts , Mark Sukerberg kabi taniqli insonlar chiqishi kerak !!! Men o'ylaymanki, bundan keyin shunday loyihalar soni ko'payadi. Va ular O'zbekistonda IT sohasining taraqqiyotiga juda ham katta hissa qo'shadi!!! O'zbekistonda IT sohasining hozirgi kundagi holati va unga bo'lgan talab haqida. O'zbekistonda IT sohasining holati haqida yurtdoshimiz Bobur Akilhanov so'zlab berganlar. Bobur Akilhanovning aytishicha,O'zbekistonda IT sohasidagi malakali mutaxassislar tanqisligi uchraydi ... ?????? Mana sizga bitta misol : hech o'ylab ko'rganmisiz, nega google , microsoft ,facebook o'zlarining kompaniya filiallari yurtimizda tashkil etilmagan ? Bu savolga Bobur Akilhanov sodda javob berdilar : Google ,Microsoft ,Facebook va hokazolar O'zbekistonda o'z korporatsiyalari filialini tashkil qildilar ham deylik. Lekin bu korporatsiyalarga IT sohasidagi soni jihatidan tashkil etadigan kadrlar qani ? Javobga e'tibor bering , bu bilan Bobur Akilhanov "Bizda bunday kadrlar yo'q" demoqchi emaslar . Faqatgina ularning soni sezilarli darajada kam demoqdalar . Chindan ham bu korporatsiyalarda minglab ishchilar ishlashini siz yaxshi bilsangiz kerak . Bizdan talab etilayotgan narsa faqatgina , yangi malakali kadrlar !!! Mening fikrimcha ,hozir va bundan keyin ham bunday turdagi kadrlar soni keskin ravishda ortadi. Tez orada bizda vaziyat butkul o'zgaradi !!! Chunki: Hozirgi kunda IT sohasidagi kadrlarga talab kundan-kunga oshmoqda !!! Bu esa yaxshi albatta .Yurtimizning qaysi ish joylaridan bo'sh ish so'ramang , ularda albatta IT mutaxassisi yetishmovchiligi oqibatida bo'sh ish o'rinlari talayginaligini ko'rishimiz mumkin . Shaxsan men bunday e'lonlarni oxirgi paytlarda ko'p uchratmoqdaman . Asosiy talab web dasturchilarga ( Full stack , Front-end , back-end ) , JS dasturchilarga ( ReactJS , NodeJS ) va albatta yana yuqori talab android , ios dasturchilarga( developer ) bo'lib kelmoqda (Bu ma'lumotlarni maxsus saytlarda berilayotgan e'lonlarga asoslanib aytdim) . Misol uchun qaysi tashkilotlarga nazar solmang , ularning rasmiy web saytlari , mobil qurilmalar uchun ilovalari borligini ko'rishimiz mumkin . Bu esa albatta web dasturchilar hamda mobil dasturchilarga bo'lgan talabni keltirib chiqaradi . Yurtimizda IT sohasiga hozirda talab qanday ? degan savolga bir misol ko'rsatsam: Avvallari siz dasturlash sohasini o'rganar edingiz , lekin uni o'rganganingizdan keyin sizdek mutaxassisga bo'lgan talab mavjud emas edi yoki boshqa sabablar. Muammoning asosiy sababi talab va taklif dan kelib chiqgan edi. IT sohasi vakillariga talab ham yo'q edi , taklif ham shu darajada edi .Eslatib o'taman , hozirgi 2-3 yil ichida islohotlar natijasida talab ham, taklif ham yuqori darajada . Bo'sh ish o'rinlari ham mavjud . Hozirgi kunda bo'sh ish o'rinlarini qidirish uchun ko'chalarda e'lonlarni qidirib , titkilab yurish shart emas . Buning uchun maxsus tashkil qilingan saytlar bor . Misol uchun bo'sh ish o'rinlarini izlash uchun tashkil qilingan saytga nazar tashlasak, bu saytda IT sohasida kadrlar uchun talaygina ish o'rinlari mavjud . Ma'lumotlarga ko'ra bu saytda IT sohasidagi kadrlar uchun umumiy hisobda 220 dan ortiq yoki bir qancha bo'sh ish o'rinlari mavjud . Yana bir ajoyib tomoni , bu yerda siz istalgan yo'nalishda ish o'rnini topishingiz mumkin !!! Bu ham yurtimizda IT sohasiga talab ortayotganligidan dalolat !!! Sizga so'zlab bermoqchi bo'lganlarim shulardan iborat edi . Shuni takidlab o'tish mumkinki , men yurtimizda IT sohasining taraqqiy etishiga ishonaman , bizdan ham bilimli,malakali , kuchli tafakkurga ega kadrlar yetishib chiqadi !!! Ishonch bilan ayta olamanki , Uzbekcoders loyihasi ishtirokchilaridan ham aynan shundy malakali kadrlar yetishib chiqadi !!! Maqolam so'nggida Apple korporatsiyasining asoschisi Stiv Jobs ning ajoyib sitatasini keltirib o'tmoqchiman: Barcha insonlar dasturlashni o'rganishlari kerak , chunki dasturlash insonni fikrlashga o'rgata oladi . Stiv Jobs. I . C++ dasturlash tilida standart matemtik funksiyalar 1.1. C++ dasturlash tili. Kompyuterda dasturlash bu – kompyuter mikroprotsessori uchun turli buyruqlar berish, qachon, qayerda nimani o'zgartirish va nimalarni kiritish yoki chiqarish haqida buyruqlar berishdir. Ushbu maqolada, qanday dasturlash tillari borligi, eng keng tarqalgan dasturlash tillari va ularning farqi. Hamda, Dasturlashni o'rganish yo'llari haqida suhbatlashamiz Kompyuter dunyosida ko'plab dasturlash tillari mavjud bo'lib, dasturlash va unga qiziquvchilar soni ortib bormoqda. Bir xil turdagi ishni bajaradigan dasturlarni Basic, Pascal, Ci va boshqa tillarda yozish mumkin. Pascal, Fortran va Kobol tillari universal tillar hisoblanadi, Ci va Assembler tillari mashi tiliga ancha yaqin tillar bo'lib, quyi yoki o'rta darajali tillardir. Algoritmik til inson tillariga qanchalik yaqin bo'lsa, u tilga yuqori darajali til deyiladi. Mashina tili esa eng pastki darajali tildir. Mashina tili bu sonlardan iboratdir, Masalan: 010110100010101 Dasturlash tillari 2 ta katta guruhlarga bo'linadi, Quyi va Yuqori darajali dasturlash tili. Quyi darajali dasturlash tili ancha murakkab bo'lib ular juda maxsus sohalarda ishlatiladi va ularning mutaxassislari ham juda kam. Chunki quyi dasturlash tillari (masalan: assembler) ko'pincha miktoprotsessorlar bilan ishlashda kerak bo'lishi mumkin. Odatda turli dasturlash ishlari uchun yuqori darajali dasturlash tilidan keng foydalaniladi. EHM (Elektron Hisoblash Mashinasi) endi yuzaga kelgan paytda programma tuzishda, faqat mashina tillarida, ya'ni sonlar yordamida EHM bajarishi kerak bo'lgan amallarning kodlarida kiritilgan. Bu holda mashina uchun tushinarli sanoq, sistemasi sifatida 2 lik, 6 lik, 8 lik sanoq sistemalari bo'lgan. Programma mazkur sanoq sistemasidagi sonlar vositasida kiritilgan. Yuqori darajali dasturlashda, mashina tillariga qaraganda mashinaga moslashgan (yo'naltirilgan) belgili kodlardagi tillar hisoblanadi. Belgilar kodlashtirilgan tillarning asosiy tamoyillari shundaki, unda mashina kodlari ularga mos belgilar bilan belgilanadi, hamda xotirani avtomatik taqsimlash va xatolarni tashhis qilish kiritilgan. Bunday mashina moslashgan til - ASSEMBLER tili nomini oldi. Odatda dasturlash yuqori saviyali dasturlash tillari (Delphi, Java, C++, Python) vositasida amalga oshiriladi. Bu dasturlash tillarining semantikasi odam tiliga yaqinligi tufayli dastur tuzish jarayoni ancha oson kechadi. Ko'p ishlatiladigan dasturlash tillari. Biz hozir biladigan va ishlatadigan tillarning barchasi shu guruhga mansub. Ular insonga "tushunarli" tilda yoziladi. Ingliz tilini yaxshi biluvchilar programma kodini qiynalmasdan tushunishlari mumkin. Bu guruhga Fortran, Algol, C, Pascal, Cobol va h.k. tillar kiradi(ko`pchiligi hozirda deyarli qo`llanilmaydi). Eng birinchi paydo bo`lgan tillardan to hozirgi zamonaviy tillargacha ishlatish mumkin. Lekin, hozirgi web texnologiya orqali ishlaydigan tillarda(PHP, ASP.NET, JSP) bunday dasturlar tuzilmaydi. Chunki bunday dasturlarning ishlashi uchun yana bir amaliy dastur ishlab turishi kerak. Hozirda, amaliy dasturlar, asosan, Visual C++, C#, Borland Delphi, Borland C++, Java, Phyhon kabi tillarda tuziladi. O`zbekistonda ko`pchilik Delphi dan foydalanadi. Buning asosiy sababi: soddaligi, komponentlarning ko`pligi, interfeysining tushunarliligi va h.k. Delphida birinchi ishlagan odam ham qanaqadir dastur tuzishi oson kechadi. Lekin, Windows da dasturning asosiy ishlash mohiyatini ancha keyin biladi(komponentlarning ko`pligi va API funksiyalari dasturda ko`rsatilmasligi uchun). Yana bir tarafi, Delphi(Pascal) operativ xotirani tejashga kelganda ancha oqsaydi. Unda o`zgaruvchilarni oldindan e'lon qilib qo`yish evaziga ishlatilmaydigan o`zgaruvchilar va massivlar ham joy olib turadi. Eng keng tarqalgan dasturlash tili(Windows OS ida) Microsoft Visual C++ tilidir. Ko`pchilik dasturlar hozirda shu tilda tuziladi. Umuman olganda, C ga o`xshash(C-подобный) tillar hozirda dasturlashda yetakchi. Deyarli hamma zamonaviy tillarning asosida C yotadi. Bundan tashqari, Turli komputer o'yinlari tuzishda yoki kichik hajmdagi dasturlar tayyorlashda LUA script yoki JavaScript tillari ham keng ishlatilmoqda. Biz sizga xozirgi kunda keng tarqalgan desktop dasturlashda ishlatiladigan dasturlash tillaridan bazilari haqida aytib o'tamiz: Delphi (talaff. délfi) — dasturlash tillaridan biri. Borland firmasi tomonidan ishlab chiqarilgan. Delphi dasturlash tili ishlatiladi va avvaldan Borland Delphi paketi tarkibiga kiritilgan. Shu bilan bir qatorda 2003- yildan hozirgacha qo llanilayotganʻ shu nomga ega bulgan. Object Pascal — Pascal tilidan bir qancha kengaytirishlar va to ldirishlar orqali kelib chiqqan bo lib, u ob'yektga yo naltirilgan dasturlash tili ʻ ʻ ʻ hisoblanadi. Avvaldan ushbu dasturlash muhiti faqatgina Microsoft Windows amaliyot tizimi uchun dasturlar yaratishga mo'ljallangan, keyinchalik esa GNU/Linux hamda Kylix tizimlari uchun moslashtirildi, lekin 2002-yilgi Kylix 3 sonidan so'ng ishlab chiqarish to'xtatildi, ko'p o'tmay esa Microsoft.NET tizimini qo'llab quvvatlashi to'g'risida e'lon qilindi. Lazarus proekti amaliyotidagi (Free Pascal) dasturlash tili Delphi dasturlash muhitida GNU/Linux, Mac OS X va Windows CE platformalari uchun dasturlar yaratishga imkoniyat beradi. Visual Basic (talaffuzi: "Vijual Beysik") – Microsoft korporatsiydan dasturlash tili va uning uchun dasturlash muhitdir. U BASICdan ko`p tushunchalar oldi va tez rasmli interfeys bilan dasturlar taraqqiyot ta`minlaydi. Oxirgi versiya 6.0 1998 yilda reliz kelishdi. Microsoftdan voris Visual Basic .NET 2002 yilda paydo bo`ldi. Java dasturlash tili - eng yaxshi dasturlash tillaridan biri bo'lib unda korporativ darajadagi mahsulotlarni(dasturlarni) yaratish mumkin.Bu dasturlash tili Oak dasturlash tili asosida paydo bo'ldi. Oak dasturlash tili 90-yillarning boshida Sun Microsystems tomonidan platformaga(Operatsion tizimga) bog'liq bo'lmagan holda ishlovchi yangi avlod aqlli qurilmalarini yaratishni maqsad qilib harakat boshlagan edi. Bunga erishish uchun Sun hodimlari C++ ni ishlatishni rejalashtirdilar, lekin ba'zi sabablarga ko'ra bu fikridan voz kechishdi.Oak muvofaqiyatsiz chiqdi va 1995-yilda Sun uning nomini Java ga almashtirdi, va uni WWW rivojlanishiga hizmat qilishi uchun ma'lum o'zgarishlar qilishdi. Java Obyektga Yo'naltirilgan Dasturlash(OOP-object oriented programming) tili va u C++ ga ancha o'xshash.Eng ko'p yo'l qo'yildigan xatolarga sabab bo'luvchi qismalari olib tashlanib, Java dasturlash tili ancha soddalashtirildi. Java kod yozilgan fayllar(*.java bilan nihoyalanuvchi) kompilatsiyadan keyin bayt kod(bytecode) ga o'tadi va bu bayt kod interpretator tomonidan o'qib yurgizdiriladi. C++ (talaffuzi: si plyus plyus) — turli maqsadlar uchun mo ljallangan dasturlash tili. 1979-yili Bell Labsda Biyarne Stroustrup tomonidanʻ C dasturlash tilining imkoniyatlarini kengaytirish va OOP(object Oriented Programming) xususiyatini kiritish maqsadida ishlab chiqarilgan. Boshida „C with Classes" deb atalgan, 1983-yili hozirgi nom bilan ya ni C++ deb o zgartirilgan. C+ ʼ ʻ + C da yozilgan dasturlarni kompilyatsiya qila oladi, ammo C kompilyatori bu xususiyatga ega emas. C++ tili operatsiyon tizimlarga aloqador qisimlarni, klient- server dasturlarni, EHM o yinlarini, kundalik ehtiyojda qo llaniladigan dasturlarni ʻ ʻ va shu kabi turli maqsadlarda ishlatiladigan dasturlarni ishlab chiqarishda qo llaniladi. Quyidagi jadvalda programmalash tillari haqida ma'lumotlar ʻ keltirilgan. 1.2. C++ dasturlash tilida standart matemtik tushunchalar. Ma’lumotlarni kiritish va chiqarish va akslantirish funksiyalari bilan ishlovchi kutubxonalar (stdio.h) kutubxonasi C++ tilida qiymatlarni kiritish chiqarish uchun C tilidan o‘tgan stdio.h kutubxonasidan foydalaniladi. Bu kutubxonada mavjud funksiyalar klaviatura, printer, terminal kabi qurilmalarni fayl oqimlari sifatida qabul qiladi. Oqim – bu o‘zaro bir jinsli sodir bo‘luvchi xususiyatga ega jarayondir. Oqimlar kutubxonasida fayl ko‘rsatgichlari kabi qayta ishlanadi. Fayl ko‘rsatgichlari – bu 28 oqimda unikal aniqlanib, bajariladigan amal uning parametri sifatida beriladi.Bu kutubxonada 3 ta standart oqim mavjud; stdin,stdout   va stderr   lar. Bu oqimlar kutubxona chaqirilishi bilan avtomatik tarzda aniqlanadi [4,10]. Oqim xususiyatlar – Oqimlar bir qator xususiyatlarga ega ya‘ni ulardaqanday funksiyalardan foydalanishmoqda va ular orqali ma‘lumotlarni chiqarish qanday amalga oshirilmoqda. Oqimlarning bunday xususiyatlarining ko‘pchiligi―fopen ‖ funksiyasi bilan aniqlangan: Ma’lumotlarni o’qish – yozish uchun ruxsat: Bu holat oqimdan o‘qish yoki fizik xotiraga ma‘lumotlarni yozish uchun qo‘llaniladi. Matn/Binar: Matnlar oqimi – bu har biri yakunlanuvchi satr deb tushuniladi. Matn holati satrlarni o‘z xarakteriga ko‘ra o‘qish yozishni amalga oshiradi. Binar – xarakterli oqim esa fizik xotiradan o‘qish yozishni to‘g‘ridan – to‘g‘ri amalga oshiradi. Orientatsiya: Faylni ochishda oqim hech qanday orientatsiyaga ega bo‘lmaydi. Bajarilayotgan amalga bog‘liq ravishda chiqariluvchi miqdorlar keng formatli bitlar yoki baytlar ko‘rinishida bo‘ladi. Indikatorlar: Oqimning joriy holatini aniqlovchi va bir qator chiqarish amallarini bajaruvchi ichki aniqlangan ichki indikatorlar mavjud bo‘lib, ular quyidagilar: Xatolik indikatori. Bu indikator oqimga bog‘liq bo‘lgan xatoliklar ro‘y berganda ishlaydi. Bu indekator ―ferror funksiyasi hisoblanadi. ‖ Fayl oxirini ko’rsatuvchi indekator. Agar fayl oxirini ko‘rsatuvchi indekator o‘rnatilgan bo‘lsa, u oxirgi o‘qilgan ma‘lumotni nazorat qiladi. U ―feof funksiyasi hisoblanadi. ‖ Holat indekatori. Bu oqim uchun ma‘lumotlarni kiritish chiqaarish indekatori hisoblanadi. Uning qiymatini ―ftall funksiya yordamida olish mumkin. ‖ Funksiyalar: Fayl  ustida  amal  bajaruvchi  funksiyalar: remove faylni qayta yuklash.29 rename faylni qayta nomlash. Tmpnam vaqtinchalik faylni nomini qo‘yish. Tmpfile vaqtinchalik fayl ochish. Faylga  bog’lanishni  amalga  oshiruvchi   funksiyalar: fclose faylni yopish fflush flush   oqimi. fopen faylni ochish. freopen faylni turli usullarda ochish. setbuf oqimdagi ma‘lumotlar buferi. setvbuf bufferni o‘zgartirish oqimi. Kiritish chiqarish  formati: fprintf formatlangan ma‘lumotlarni oqimga yozish. fscanf formatlangan ma‘lumotlarni oqimga qo‘shish. printf stdout fayliga formatlangan ma‘lumotlarni chiqarish. scanf stdin faylidan formatlangan ma‘lumotlarni o‘qish. snprintf ma‘lum o‘lchamga ega ma‘lumotni bufferga yozish. sprintf formatlangan ma‘lumotlarni satrga yozish. sscanf formatlangan ma‘lumotlarni satrdan o‘qish. vfprintf o‘zgaruvchidagi formatlangan ma‘lumotlarni oqimga yozish. vfscanf oqimdan formatlangan ma‘lumotlarni o‘zgaruvchiga o‘qish. vprintf o‘zgaruvchidan stdout fayliga formatlangan ma‘lumotlarni chiqarish. vscanf stdin   faylidan formatlangan ma‘lumotlarni o‘zgaruvchidan o‘qish. vsnprintf o‘zgaruvchidagi formatlangan ma‘lumotlarni ma‘lum o‘lchamga ega bufferga chiqaradi. vsprintf o‘zgaruvchidagi formatlangan ma‘lumotlarni satrga chiqarish. 30 vsscanf satrdan formatlangan ma‘lumotlarni o‘zgaruvchiga o‘qish. Belgilarni  kiritish  chiqarish  xarakteri: fgetc oqimdan belgini o‘qish. fgets oqimdan satrni o‘qish. fputc belgini oqimga chiqarish. fputs satrni oqimga chiqarish. getc oqimdan belgini o‘qish. putc oqimga belgini chiqarish. getchar stdin   faylidan belgini o‘qish. gets stdin   faylidan satrni o‘qish. putchar stdout   fayliga belgini chiqarish. Puts stdout   fayliga satrni chiqarish. ungetc oqimdan belgini yo‘qotish. Ma’lumotlarni  bevosita  kiritish  chiqarish: fread ma‘lumotlar blokini oqimdan o‘qish. fwrite ma‘lumotlar blokini oqimga chiqarish. Faylning  joylashuvi: fgetpos oqimning joriy holatini aniqlash. fseek oqimning holatini aniqlovchi indekator. fsetpos oqimlar to‘plarining joylashuvini aniqlovchi indekator. ftell oqimning joriy holatini aniqlash. rewind oqimlarning boshlang‘ich holatini aniqlash. Xatolarga ishlov  berish: clearerr xatolik indekatorini o‘chirish. feof fayl oxiri indekatorini tekshirish. ferror xatolik indekatorini tekshirish. perror bosmalashdagi xatolik xabari. Makroaniqlovlar: BUFSIZ buffer o‘lchami 31 EOF fayl oxiri FILENAME MAX bir vaqtda ochilish mumkin bo‘lgan oqimlarning miqdori. FOPEN MAX bir vaqtda ochilish mumkin bo‘lgan oqimlarning maksimal miqdori. L tmpnam vaqtinchalik fayl nomining minimal uzunligi. NULL bo‘sh ko‘rsatkich. TMP_ MAX vaqtinchalik fayl nomining qo‘shimcha aniqlovchilar. urlari: FILE oqimni boshqarish uchun ma‘lumotlarni saqlovchi obyekt. fpos_ t faylning joylashuv chegarasini aniqlovchi ma‘lumotlarni saqlovchi obyekt. (stdlib.h) kutubxonasi Bu kutubxona bir qator xotirani dinamik boshqaruvni amalga oshiruvchi, tasodifiy sonlarni hosil qilish, dasturlash muhitining bog‘lovchilari, butun sonlarning arifmetikasi akslantirish, saralash va izlash funksiyalarini o‘zida saqlaydi [3,10]. Funksiyalar: atof satr ko‘rinishidagi sonni haqiqiy son formatiga o‘tkazish. atoi satr ko‘rinishidagi sonni butun son formatiga o‘tkazish. atol satr ko‘rinishidagi sonni uzun butun son formatiga o‘tkazish. atoll satr ko‘rinishidagi sonni ikkilangan uzun son formatiga o‘tkazish. strtod satr ko‘rinishidagi sonni ikkilangan haqiqiy son formatiga o‘tkazish. strtof satr ko‘rinishidagi sonni haqiqiy son formatiga o‘tkazish. strtol satr ko‘rinishidagi sonni uzun butun son formatiga o‘tkazish. strtold satr ko‘rinishidagi sonni uzun haqiqiy son formatiga 32 o‘tkazish. strtoll satr ko‘rinishidagi sonni ikkilangan butun son formatiga o‘tkazish. strtoul satr ko‘rinishidagi sonni ishorasiz uzun butun son formatiga o‘tkazish. strtoull satr ko‘rinishidagi sonni ishorasiz ikkilangan uzun butun son formatiga o‘tkazish. rand tasodifiy sonlar generator. srand tasodifiy sonlar generatorini boshqarish. calloc dinamik massiv uchun xotiradan joy ajratadi. Muhim funksiyalar: abort joriy jarayonni to‘xtatish. atexit (ma‘lumotlarni chiqarish) joriy holatdan chiqib ketish. at_quick_exit joriy holatni favqulotda tark etish funksiyasi. exit chaqirilgan jarayonni tugatish. gutenv muhim qaytaruvchi qiymatni olish. quick_exit chaqirilgan jarayonni favqulotda tark etish. system sistema buyruqlarini bajarish. Exit chaqirilgan jarayonni tugatish. Qidiruv  va  saralash  funksiyalari: B search massivda binar   qidiruv. qsort massiv elementlarini saralash. Butun  arifmetika  funksiyalari: abs absolyut qiymat. div butunga bo‘lish. labs uzun butun sonning absolyut qiymati. ldiv uzun butun sonlarni butunga bo‘lish. llabs ikkililik uzun butun sonlarning absolyut qiymati. lldiv uzun butun sonlarni butunga bo‘lish. 33 Multibayt  satrlar: mbstowcs multibayt satrlarni multi belgilarga aylantiradi. Multibayt  belgilar: mblen multibayt belgilarning uzuzligini qaytarish. mbtowc multibayt belgini keng formatli multibayt belgiga o‘tkazadi. wctomb keng formatli multibayt belgini multibayt belgiga o‘tkazadi. westombs multibayt belgilarni multibayt satrlarga almashtiradi. Makro  o’zgarmaslar: EXIT FAILURE muvafaqqiyatsiz tugallanuvchi kod. EXIT SUCCESS muvafaqqiyatli tugallanuvchi kod. MB_CUR_MAX multibayt belgilarni maksimal o‘lchami. NULL bo‘sh ko‘rsatkich. RAND_MAX rand  funksiyasi   qaytaradigan makimal qiymat. Tiplar: div_t div   amali qaytaradigan qiymatlarni saqlaydi. ldiv_t ldiv   amali qaytaradigan qiymatlarni saqlaydi. lldiv_t lldiv   amali qaytaradigan qiymatlarni saqlaydi. size_t ishorasiz butun tur. II.2 Matematik funksiyalar bilan ishlovchi kutubxonalar C++ tilidan foydalanuvchiar bu kutubxonadan juda keng foydalanadilar. math.h kutubxonasi turli matematik funksiyalar, makrokonstantalar va matematik turlar bilan boyitilgan. Quyida biz ularning tavsifini keltiramiz: math.h   kutubxonasining funksiyalari Funksiya Bajaradigan  amali Trigonometrik  funksiyalar: cos Radianga t е ng bo‘lgan burchakning kosinusini qaytaradi sin Radianga t е ng bo‘lgan burchakning sinusini qaytaradi tan Radianga t е ng bo‘lgan burchakning tangensini qaytaradi acos Radianda b е rilgan argum е ntning arkkosinus qiymatini qaytaradi asin Radianda b е rilgan argum е ntning arksinus qiymatini qaytaradi atan Radianda b е rilgan argum е ntning arktangens qiymatini qaytaradi atan2 Radianda b е rilgan x/y argum е ntning arktangens qiymatini qaytaradi Giperbolik  funksiyalar: cosh Radianda b е rilgan burchakning giperbolik kosinusini qaytaradi sinh Radianda b е rilgan burchakning gip е rbolik sinusini qaytaradi tanh Radianda b е rilgan burchakning gip е rbolik tangensini qaytaradi acosh Radianda b е rilgan burchakning gip е rbolik arkkosinusini qaytaradi asinh Radianda b е rilgan burchakning gip е rbolik arksinusini qaytaradi 42 atanh Radianda b е rilgan burchakning gip е rbolik arktangensini qaytaradi Logarifmik  funksiyalar exp е x qiymatni qaytaradi frexp Sonning mantissasini va darajasining qiymatini ajratib , mantissa qiymatini qaytaradi va darajasini ko‘rsatilgan adr е sga joylashtiradi ldexp(x) x*2 е xp qiymatni qaytaradi log Sonning natural logarifmini qaytaradi log10 Sonning 10 asosli logarifmini qaytaradi modf Haqiqiy sonning butun va haqiqiy qismalarini ajratish exp2 Funksiyaning ikkilik ko‘rsatkichini aniqlash expm1 -1 ko‘rsatkich bilan hisoblah ilogb Ikkita predmetdan iborat nabordagi butun son logarifmi log1p Logarifmni +1 ko‘rsatkich bilan hisoblash log2 Ikkilik logarifmni hisoblash logb Logarifmni suzuvchu vergulli son asosida hisoblash Darajaga ko’tarish  funksiyalari pow Darajaga ko‘taradi pow10 10 sonining darajasini hisoblaydi sqrt Sondan kvadrat ildiz chiqaradi cbrt Sondan kub ildiz chiqaradi hypot to‘g‘ri burchakli uchburchakning kat е tlari bo‘yicha gipot е nuzasini hisoblaydi Xatolik  funksiyalari  va  gamma  funksiyalari erf Xatolik funksiyasini hisoblash erfc Qo‘shimcha xatolik funksiyasini hisoblash tgamma Gamma funksiyani hisoblash lgamma Ro‘yxatdan o‘tkazuvchi gamma funksiyani hisoblash 43 Yaxlitlash  va  qoldiqni  hisoblash  funksiyalari: ceil haqiqiy qiymatni unga eng yaqin katta butun songacha aylantiradi va uni haqiqiy ko‘rinishini qaytaradi floor haqiqiy qiymatni eng yaqin kichik songa aylantiradi va uni haqiqiy son ko‘rinishida qaytaradi fmod Ikkita sonni bo‘lish natijasidagi qoldiqni qaytaradi. % amaliga o‘xshagan, faqat haqiqiy son qaytaradi trunc Sonni yaxlitlash round Sonni yaqin butun songa yaxlitlash lround Uzun sonni yaxlitlash llround Ikkilik uzun sonni yaxlitlash rint Butun songa yaxlitlash lrint Uzun butun songa yaxlitlash llrint Ikkilik uzun butun songa yaxlitlash nearbyint Butun songa yaqin bo‘lgan qiymat bilan yaxlitlah remainder Qoldiqni hisoblash remquo Qoldiqni va faktorni hisoblash Absolyut  qiymatni  hisoblash  funksiyalari abs Sonning absolyut qiymatini qaytaradi fabs Haqiqiy sonning absolyut qiymatini qaytaradi labs Uzun butun sonning absolyut qiymatini qaytaradi Turlar double_t Haqiqiy sonlar turi float_t Haqiqiy sonlar turi II. 3 Dasturlashda math.h kutubxonasining imkoniyatlaridan foydalanish C++ tilining math.h kutubxonasi yordamida matematik masalalarni dasturlash jarayonini ko‘rib chiqamiz. Bu kutubxonadagi mavjud matematik funksiyalarni quyidagi to‘rt guruhga bo‘lishimiz mumkin:  Trigonometrik funksiyalar  Giperbolik funksiyalar  Eksponensial va logarifmik funksiyalar  Boshqa turdagi matematik funksiyalar. math.h kutubxonasidan foydalanishni namoyish etish uchun quyidagi dasturni keltiramiz. Masala. n   musbat butun va a   haqiqiy sonlari berilgan bo‘lsa, y   ning qiymati quyidagicha hisoblansin:       0, . lg( ), 4 ' ; arccos( ), 3 ' ; ( ), 2 ' ; 2, 1 ' ; boshqa   hollarda a agar  n bo  lsa a  agar  n bo  lsa th  a agar  n bo  lsa a  agar  n bo  lsa y #pragma hdrstop #include #include 49 #include //--------------------------------------------------------------------------- #pragma argsused int main(int argc, char **argv) { int n; float a,x; cin>>a>>n; switch (n) { case 1: x=pow(a,2); break; case 2: x=tanh(a); break; case 3: x=acos(a); break; case 4: x=log10(a); break; default: x=0; } cout< cin>>"\n"; return 0; } Ushbu dastur bajarilgandan so’ng quyidagi natijalar olindi: 50 Misol 1: Misol 2: Misol 3: 67 4 45 1 34 3 1.82607 2025 acos: DOMAIN error nan Yuqorida keltirilgan dastur yordamida ko‘rsatilgan funksiyaga mos qiymatni hisoblash imkoniyati tug‘iladi. Dasturlash tilidagi bunday imkoniyat aniq va tabiiy fanlarning turli yo‘nalishlarida o‘z sohasiga bog‘liq funksiyalarni hisoblash uchun foydalanuvchilarga o‘zining funksiyalar kutubxonasini hosil qilish imkoniyatini beradi. Xulosa Ushbu bitiruv ishida qaralgan C++ tilining kutubxonalari va ularning programma tuzishdagi ahamiyati mavzusi ostida qo‘yilgan masalalarni o‘rganish bo‘yicha quyidagilar bajarildi: 1. C++ dasturlash tilining imkoniyatlari o‘rganib chiqilib , ishga aloqador va ishga muhim deb hisoblanganlari ish tarkibiga kiritildi. 2. C++ tilining bir qator kutubxonalari va ularda mavjud imkoniyatlar batafsil o‘rganib chiqildi va ish tarkibiga kiritildi. 3. Amaliy dasturlar qurish yo‘li bilan C++ tilining , , va kutubxonalaridan samarali foydalanish yo‘llari ko‘rsatib berildi. Ushbu ishda keltirilgan ma‘lumotlardan C++ tilining kutubxonalariga bog‘liq imkoniyatlarini qo‘llashni yo‘lga qo‘yishni , ya‘ni kengroq o‘rganishni istovchilarning faydalanishlari yaxshi natija beradi deb hisoblaymiz. 1.3. C++ dasturlash tilida standart matemtik funksiyalar. Muhim funksiyalar: abort joriy jarayonni to‘xtatish. atexit (ma‘lumotlarni chiqarish) joriy holatdan chiqib ketish. at_quick_exit joriy holatni favqulotda tark etish funksiyasi. exit chaqirilgan jarayonni tugatish. gutenv muhim qaytaruvchi qiymatni olish. quick_exit chaqirilgan jarayonni favqulotda tark etish. system sistema buyruqlarini bajarish. Exit chaqirilgan jarayonni tugatish. Qidiruv  va  saralash  funksiyalari: B search massivda binar   qidiruv. qsort massiv elementlarini saralash. Butun  arifmetika  funksiyalari: abs absolyut qiymat. div butunga bo‘lish. labs uzun butun sonning absolyut qiymati. ldiv uzun butun sonlarni butunga bo‘lish. llabs ikkililik uzun butun sonlarning absolyut qiymati. lldiv uzun butun sonlarni butunga bo‘lish. 33 Multibayt  satrlar: mbstowcs multibayt satrlarni multi belgilarga aylantiradi. Multibayt  belgilar: mblen multibayt belgilarning uzuzligini qaytarish. mbtowc multibayt belgini keng formatli multibayt belgiga o‘tkazadi. wctomb keng formatli multibayt belgini multibayt belgiga o‘tkazadi. westombs multibayt belgilarni multibayt satrlarga almashtiradi. Makro  o’zgarmaslar: EXIT FAILURE muvafaqqiyatsiz tugallanuvchi kod. EXIT SUCCESS muvafaqqiyatli tugallanuvchi kod. MB_CUR_MAX multibayt belgilarni maksimal o‘lchami. NULL bo‘sh ko‘rsatkich. RAND_MAX rand  funksiyasi   qaytaradigan makimal qiymat. Tiplar: div_t div   amali qaytaradigan qiymatlarni saqlaydi. ldiv_t ldiv   amali qaytaradigan qiymatlarni saqlaydi. lldiv_t lldiv   amali qaytaradigan qiymatlarni saqlaydi. size_t ishorasiz butun tur. II.2 Matematik funksiyalar bilan ishlovchi kutubxonalar C++ tilidan foydalanuvchiar bu kutubxonadan juda keng foydalanadilar. math.h kutubxonasi turli matematik funksiyalar, makrokonstantalar va matematik turlar bilan boyitilgan. Quyida biz ularning tavsifini keltiramiz: math.h   kutubxonasining funksiyalari Funksiya Bajaradigan  amali Trigonometrik  funksiyalar: cos Radianga t е ng bo‘lgan burchakning kosinusini qaytaradi sin Radianga t е ng bo‘lgan burchakning sinusini qaytaradi tan Radianga t е ng bo‘lgan burchakning tangensini qaytaradi acos Radianda b е rilgan argum е ntning arkkosinus qiymatini qaytaradi asin Radianda b е rilgan argum е ntning arksinus qiymatini qaytaradi atan Radianda b е rilgan argum е ntning arktangens qiymatini qaytaradi atan2 Radianda b е rilgan x/y argum е ntning arktangens qiymatini qaytaradi Giperbolik  funksiyalar: cosh Radianda b е rilgan burchakning giperbolik kosinusini qaytaradi sinh Radianda b е rilgan burchakning gip е rbolik sinusini qaytaradi tanh Radianda b е rilgan burchakning gip е rbolik tangensini qaytaradi acosh Radianda b е rilgan burchakning gip е rbolik arkkosinusini qaytaradi asinh Radianda b е rilgan burchakning gip е rbolik arksinusini qaytaradi 42 atanh Radianda b е rilgan burchakning gip е rbolik arktangensini qaytaradi Logarifmik  funksiyalar exp е x qiymatni qaytaradi frexp Sonning mantissasini va darajasining qiymatini ajratib , mantissa qiymatini qaytaradi va darajasini ko‘rsatilgan adr е sga joylashtiradi ldexp(x) x*2 е xp qiymatni qaytaradi log Sonning natural logarifmini qaytaradi log10 Sonning 10 asosli logarifmini qaytaradi modf Haqiqiy sonning butun va haqiqiy qismalarini ajratish exp2 Funksiyaning ikkilik ko‘rsatkichini aniqlash expm1 -1 ko‘rsatkich bilan hisoblah ilogb Ikkita predmetdan iborat nabordagi butun son logarifmi log1p Logarifmni +1 ko‘rsatkich bilan hisoblash log2 Ikkilik logarifmni hisoblash logb Logarifmni suzuvchu vergulli son asosida hisoblash Darajaga ko’tarish  funksiyalari pow Darajaga ko‘taradi pow10 10 sonining darajasini hisoblaydi sqrt Sondan kvadrat ildiz chiqaradi cbrt Sondan kub ildiz chiqaradi hypot to‘g‘ri burchakli uchburchakning kat е tlari bo‘yicha gipot е nuzasini hisoblaydi Xatolik  funksiyalari  va  gamma  funksiyalari erf Xatolik funksiyasini hisoblash erfc Qo‘shimcha xatolik funksiyasini hisoblash tgamma Gamma funksiyani hisoblash lgamma Ro‘yxatdan o‘tkazuvchi gamma funksiyani hisoblash 43 Yaxlitlash  va  qoldiqni  hisoblash  funksiyalari: ceil haqiqiy qiymatni unga eng yaqin katta butun songacha aylantiradi va uni haqiqiy ko‘rinishini qaytaradi floor haqiqiy qiymatni eng yaqin kichik songa aylantiradi va uni haqiqiy son ko‘rinishida qaytaradi fmod Ikkita sonni bo‘lish natijasidagi qoldiqni qaytaradi. % amaliga o‘xshagan, faqat haqiqiy son qaytaradi trunc Sonni yaxlitlash round Sonni yaqin butun songa yaxlitlash lround Uzun sonni yaxlitlash llround Ikkilik uzun sonni yaxlitlash rint Butun songa yaxlitlash lrint Uzun butun songa yaxlitlash llrint Ikkilik uzun butun songa yaxlitlash nearbyint Butun songa yaqin bo‘lgan qiymat bilan yaxlitlah remainder Qoldiqni hisoblash remquo Qoldiqni va faktorni hisoblash Absolyut  qiymatni  hisoblash  funksiyalari abs Sonning absolyut qiymatini qaytaradi fabs Haqiqiy sonning absolyut qiymatini qaytaradi labs Uzun butun sonning absolyut qiymatini qaytaradi Turlar double_t Haqiqiy sonlar turi float_t Haqiqiy sonlar turi II. 3 Dasturlashda math.h kutubxonasining imkoniyatlaridan foydalanish C++ tilining math.h kutubxonasi yordamida matematik masalalarni dasturlash jarayonini ko‘rib chiqamiz. Bu kutubxonadagi mavjud matematik funksiyalarni quyidagi to‘rt guruhga bo‘lishimiz mumkin:  Trigonometrik funksiyalar  Giperbolik funksiyalar  Eksponensial va logarifmik funksiyalar  Boshqa turdagi matematik funksiyalar. math.h kutubxonasidan foydalanishni namoyish etish uchun quyidagi dasturni keltiramiz. Masala. n   musbat butun va a   haqiqiy sonlari berilgan bo‘lsa, y   ning qiymati quyidagicha hisoblansin:       0, . lg( ), 4 ' ; arccos( ), 3 ' ; ( ), 2 ' ; 2, 1 ' ; boshqa   hollarda a agar  n bo  lsa a  agar  n bo  lsa th  a agar  n bo  lsa a  agar  n bo  lsa y #pragma hdrstop #include #include 49 #include //--------------------------------------------------------------------------- #pragma argsused int main(int argc, char **argv) { int n; float a,x; cin>>a>>n; switch (n) { case 1: x=pow(a,2); break; case 2: x=tanh(a); break; case 3: x=acos(a); break; case 4: x=log10(a); break; default: x=0; } cout< cin>>"\n"; return 0; } Ushbu dastur bajarilgandan so’ng quyidagi natijalar olindi: 50 Misol 1: Misol 2: Misol 3: 67 4 45 1 34 3 1.82607 2025 acos: DOMAIN error nan Yuqorida keltirilgan dastur yordamida ko‘rsatilgan funksiyaga mos qiymatni hisoblash imkoniyati tug‘iladi. Dasturlash tilidagi bunday imkoniyat aniq va tabiiy fanlarning turli yo‘nalishlarida o‘z sohasiga bog‘liq funksiyalarni hisoblash uchun foydalanuvchilarga o‘zining funksiyalar kutubxonasini hosil qilish imkoniyatini beradi. II. C++ dasturlash tilida standart matemtik funksiyalarning birinchi tartibli hosilasini aniqlovchi dastur yaratish. 2.1. C++ dasturlash tilida funksiyalarning birinchi tartibli hosilasi. C++ dasturlash tilida dastur tuzish vaqtida ma’lum bir jarayonlar bir necha marta bajarilishi yoki bir necha marta murojat qilinishi mumkin. Dasturlash tillari tarkibida bir necha marta bajarilish kerak bo‘lgan jarayonlarni bir marta tasvirlab keyin shu dasturga murojat qilish imkoniyati mavjud. Dasturlash tillari tarkibida bir necha marta bajarilishi mumkin bo‘lgan holatlarni qism dastur sifatida e’lon qilish va kerakli joyga shu qism dasturga murojat qilish mumkin. Ta’rif: Dasturlash  tilida  yaratilgan  dastur  tarkibida  ma’lum  bir  vazifani bajaruvchi  kichik  dasturlar   qism  dasturlar   deyiladi. Qism dasturlarning mohiyati berilgan masala tarkibi ma’lum bir vazifani bajarish kerak bo‘ladi, lekin masala tarkibida ham kichik bir vazifani bajarish kerak bo‘ladi shunday vazifalarni qism dastur yordamida hal etish mumkin. Bunday masalalar asosan matematik masalalar tarkibida ko‘p bo‘lishi mumkin, yoki boshqa sohalarda ham uchrab turadi. Masalan biror bir tashkilotning ma’lumotlar bazasi berilganda uning tarkibidagi xodimlarning oylik maoshini hisoblash jarayonini qism dastur yordamida hisoblash maqsadga muvofiq. Agar tashkilot ma’lumotlar bazasi tarkibidagi xodimlarning oylik maoshini qism dastur yordamida hisoblanmasa, har bir xodim uchun oylik maoshini hisoblash jarayonini keltirish kerak, qism dasturdan foydalansa har bir xodim uchun qism dasturga murojaat qilib qo‘yiladi. Dastur tuzish vaqtida qism dasturlardan qachon foydalanamiz, agar siz hal etadigan masala yoki muommo tarkibida ma’lum bir jarayonlar ikki va undan ortiq sodir bo‘lsa, o’sha jarayonni qism dastur sifatida e’lon qilish kerak va kerakli joyda qism dasturga murojat qilish kerak. Masalan, quyidagi masalaga e’tibor bering. Bu masala tarkibiga e’tibor qaratsak, birdan n gacha bo‘lgan sonlar yig’indisi bir necha marta bajarilyapti, bu masalani hal etish uchun tuziladigan dastur tarkibida birdan n gacha bo‘lgan sonlar yig’indisini hisoblash jarayonini qism dastur qilib e’lon qilish kerak. Agar qism dastur sifatida e’lon qilinsa, masalani hal etishda qism dasturga ikki marta murojat qilish asosida berilgan masalani hal etish mumkin. Yuqorida keltirilgan masalalarga o‘xshash masalalarni hal etish usulini samarasini oshirish uchun qism dasturlardan foydalaniladi. Qism dasturlar C++ dasturlash tilida qisqacha qilib funksiyalar deb ataladi. Demak, funksiyalar ma’lum bir vazifani bajaruvchi dastur tarkibdagi qism dasturlar ekan. Ta’rif: Dasturlash  tilida  tuzilgan  dastur  tarkibidagi  ma’lum  bir  vazifalarni bajaruvchi  qism  dasturlar  funksiyalar  deyiladi. Dastur ishlash jarayoni samarasi asosan ikki tur bo‘yicha oshiriladi, ya’ni xotira hajmi va ishlash tezligi bo‘yicha. Dasturning ishlash tezligini oshirish uchun, albatta, dastur tarkibi sodda va ixcham bo‘lishi ta’lab etiladi. Funksiyalar C++ dasturlash tilida ma’lum bir vazifani bajaruvchi dastur tarkibidagi kichik dasturlar, demak, funksiyani hosil qilish uchun datur tarkibida ma’lum bir vazifalar bir necha marta bajarilish kerak bo‘ladi. C++ dasturlash tilida har qanday dastur hech bo‘lmaganda bitta bosh funksiyani main() funksiyasini o‘z tarkibida saqlaydi. Dastur tarkibida main() funksiyasidan tashqari boshqa funksiyalar ham bo‘lishi mumkin. Dastur tarkibidagi funksiyaga uning nomi bilan murojat qilinadi, dastur bajarilish vaqtida funksiya nomi uchrasa, komplyator shu funksiyaning tanasiga murojat qilib natijani funksiya nomiga qaytaradi va dastur keyingi qadamlarni bajaradi. C++ dasturlash tilida funksiyalar ikki guruhga ajratiladi, ya’ni standart va standart bo‘lmagan funksiyalar. Standart funksiyalar C++ dasturlash tili tarkibida biror bir kutubxona tarkibiga joylashtirilgan bo‘ladi. Standart bo‘lmagan funksiyalar dastur tarkibida yaratiladi va unga nomi bilan murojat qilinadi. C++ dasturlash tilida funksiyalar yaratish ulardan dasturning ixtiyoriy joyida foydalanish uchun, albatta, funksiyalarni dastur tanasida e’lon qilish kerak. C++ dasturlash tilida funksiyalarni e’lon qilishning bir necha usullari mavjud. C++ dasturlash tilida main() asosiy funksiya tarkibida boshqa funksiyalardan foydalanish uchun, albatta, funksiyalar main() asosiy funksiyadan oldin e’lon qilinishi kerak. Funksiyalarni e’lon qilish uning prototipi yoki signaturasi ham deyiladi. Ta’rif:  Dastur  tarkibidagi  funksiyalarni  main()  funksiyasidan  oldin dasturlash  tilida  yozilishi  funksiyalarni  e’lon  qilish  deyiladi.   C++ dasturlash tilida funksiyalarni e’lon qilishning umumiy ko‘rinishi quyidagicha bo‘ladi: tur <funksiya nomi> (tur <argument>); Funksiyani e’lon qilish jarayonida birinchi funksiya natijasining, ya’ni funksiya qaytaradigan turi keltiriladi, keyin funksiya nomi qavs ichida funksiya o‘zgaruvchilari turi va o‘zgaruvchilari keltiriladi. Funksiya qaytaradigan turi argument bajarilgandan so‘ng hosil bo‘ladigan natija turi bilan ustma-ust tushishi kerak aks holda komplyator xato keltiradi. Funksiya nomi funksiya bajaradigan vazifadan kelib chiqqan holda qo’yiladi, chunki dastur tuzuvchi mutaxassislar uchun umumiy holda tushunish oson bo‘lishi kerak. Masalan, ketma-ketliklarni yig’indisini hisoblash funksiyasiga sum(), to‘rtinchi darajali ildizni hisoblash uchun sqrt4(), sonning ekubini hisoblash uchun ekub(), sonning ekukini hisoblash uchun ekuk() va faktorialni hisoblash uchun fak() deb nomlash maqsadga muvofiq bo‘ladi. Funksiya tarkibiga kiritilishi kerak bo‘lagan o‘zgaruvchi argumentlar, albatta, avval turi bilan qavs ichida vergul bilan ajratilib yozilishi kerak. Funksiya qaytaradigan turi, funksiya qabul qiladigan argumentlar turi va funksiya tarkibidagi buyruqlar asosida aniqlanadi. C++ dasturlash tilida birdan n gacha bo‘lgan  butun  sonlarning  yig’indisini hisoblovchi va ikkita butun sonning yig’indisini hisoblovchi funksiyalarni quyidagicha e’lon qilish kerak: #include <iostream.h> int sum(int n); int yig(int a, int b); using namespace std; int main() { } Birdan n gacha bo‘lgan butun sonlarning yig’indisini hisoblash uchun sum nomi bilan int sum(int n) funksiya yaratiladi. Funksiyani natijasi butun tur bo‘ladi, chunki butun turdagi sonlarning yig’indisi, albatta, butun bo‘ladi. sum(int n) funksiyasining argument sifatida bitta n soni qabul qilinadi, chunki birdan n gacha sonlar yig’indisini hisoblash jarayoni faqat n ga bog’liq bo‘ladi. Ikkita sonning yig’indisini hisoblash uchun int yig(int a, int b) funksiyasi yaratiladi. Funksiya qaytaradigan natija turi butun bo‘ladi, chunki butun turdagi sonlarning yig’indisi, albatta, butun bo‘ladi. Yig’indini hisoblash funksiya argumenti ikkita a va b sonlari qavs ichida turi bilan keltiriladi, chunki ikki sonning yig’indisi ikkita butun songa bog’liq bo‘ladi. Har doim ham funksiya natijasining turi argument turi bilan bir xil bo‘lmaydi. Ikki sonning nisbatini aniqlovchi funksiyani quyidagicha e’lon qilinadi. #include <iostream.h> double nisbat(int a, int b); using namespace std; int main() { } Ikki sonning nisbatini aniqlash uchun double nisbat(int a, int b) funksiyasi yaratiladi, nisbat funksiyasi natijasining turi haqiqiy bo‘ladi, chunki ikkita butun sonning nisbati doimo butun bo‘lavermaydi. C++ Funksiya. Funksiya faqat chaqirilgan vaqtda ishlaydigan kod bllogi hisoblanadi. Funksiyaga parametrlar sifatida ma'lumotlarni uzatish mumkin. Funksiyalar muayyan bir vazifani bajarish uchun ishlatiladi. Kod yozish jarayonida yaratgan funksiyadan bir yoki bir nechta marta ishlatish yoki umuman ishlatmaslik imkoniyatiga egasiz. Funksiya yaratish.Siz ko'p marta funksiyani ushbu darsgacha ishlatib keldingiz. main() ham bir funksiya hisoblanadi. dastur ishga tushgan vaqtida birinchi bo'lib ushbu funksiya ishlaydi. Bu standart funksiya bo'lib siz ham shu kabi funksiyalar yaratishingiz mumkin. Funksiya yaratish uchun birinchi funksiya qaytaradigan tip yoki funksiya turi keyin nomi va () ochiladi. qavs ichida siz ma'lumotlar ya'ni parametrlarni qabul qilasiz. C++ 1 void myFunction() { 2   // Bu qiymat qaytarmaydigan funksiya 3 } Misol tushuntirildi.  myFunction() funktsiya nomi  void funktsiya qiymat qaytarmaydigan funksiyaligidan dalolat beradi.  { } bu funksiya tanasi bo'lib. Bu yerda o'zingizga kerakli kodni kiritishinigiz mumkin. Unutmang main() funksiyasida nima amal bajarsangiz bunda ham shunday amalni bajarishiningiz mumkin. Funksiya Chaqirish Funksiya o'zidan o'zi ishlab ketmaydi. Funksiyani chaqirishdan so'ng ishga tushadi. Funksiyani qayta qayta foydalanishiningiz mumkin. Funksiyani chaqirish uchun funksiya nomi ikki qavs () va nuqtali vergul bilan tugallanadi. C++ 1 #include <iostream> 2 using namespace std; 3 4 void myFunction() { 5   cout << "I'm a developer. MasterSherkulov!" ; 6 } 7 8 int main() { 9   myFunction(); 10   return 0 ; 11 } I'm a developer. MasterSherkulov! Funksiyalar bir yoki bir necha marta chaqirish imkoniyati mavjud. C++ 1 #include <iostream> 2 using namespace std; 3 4 void myFunction() { 5   cout << "I'm a developer. MasterSherkulov!" ; 6 } 7 8 int main() { 9   myFunction(); 10   myFunction(); 11   myFunction(); 12   return 0 ; 13 } I'm a developer. MasterSherkulov! Funktsiya deklaratsiyasi va ta'rifi C ++ dasturlash tilida funksiya ikki qismdan iborat:  Deklaratsiya: funktsiyaning nomi, qaytish turi va parametrlari (agar mavjud bo'lsa)  Ta'rif: funktsiya tanasi (bajarilishi kerak bo'lgan kod) C++ 1 void myFunction() { // Deklaratsiya 2   // Ta'rif funktsiya tanasi (bajarilishi kerak bo'lgan kod) 3 } Eslatma: Agar foydalanuvchi tomonidan belgilangan funktsiya, masalan myFunction() , main() funktsiyadan so'ng e'lon qilingan bo'lsa , xato yuz beradi . Buning sababi, C ++ yuqoridan pastga ishlaydi; Agar funksiya yuqorida e'lon qilinmasa main() , dastur bundan bexabar bo'ladi: C++ 1 #include <iostream> 2 using namespace std; 3 4 int main() { 5   myFunction(); 6   return 0 ; 7 } 8 9 void myFunction() { 10   cout << "I'm a developer. MasterSherkulov!" ; 11 } In function 'int main()': 5:3: error: 'myFunction' was not declared in this scope 2.2. C++ dasturlash tilida aniqlovchi dastur. Hozir siz bilan C++ dasturlash tilida TUB sonlarni topuvchi dasturni tuzishni ko'rib o'rganib chiqamiz... Dastur kodi : #include <iostream> #include <math.h> using namespace std; int main() { int n; cout << "Son Kiriting = "; cin >> n; cout << n << " gacha bo'lgan TUB sonlar :" << endl; for (int i = 2; i <= n; i++) { bool tub = true; for (int j = 2; j <= sqrt(i); j++) { if (i % j == 0) { tub = false; break; } } if (tub == true) cout << i << endl; } return 0; } 2.3. C++ dasturlash tilida standart matemtik funksiyalarning birinchi tartibli hosilasini aniqlovchi dastur yaratish. Funksiya tanasini tasvirlash C++ dasturlash tilida funksiyalardan foydalanish uchun, albatta, funksiyalarni dastur tarkibida tasvirlash kerak. Funksiyalar dasturchi ishini juda yengillashtiradi. Funksiyalar yordamida programma modullashadi, qismlarga bo‘linadi. Bu esa keyinchalik dasturni rivojlantirishni osonlashtiradi. Dastur yozilish davrida xatolarni topishni yengillashtiradi. C++ dasturlash tilida funksiyalar tanasini tasvirlash main() funksiyasidan tashqarisida yozilishi, yani funksiya bajaradigan vazifalarni {} qavs ichida buyruqlar ketma- ketligi shaklida yozilishi. Funksiya tanasini tasvirlash jarayoni ikki qismdan iborat bo‘ladi, ya’ni funksiya sarlavhasi va funksiya tanasidan iborat bo‘ladi. Funksiya tanasini tasvirlash jarayonida funksiya sarlavhasidan keyin nuqtali vergul qo’yilmaydi, { qavs ochilib buyruqlar yoziladi va natija return xizmatchi so‘zidan keyin probel bilan yoziladi keyin } qavs yopiladi. Funksiya tanasi tarkibi yozilishida xuddi boshqa dastur tuzilishi kabi unda ishlatiladigan o‘zgaruvchilar e’lon qilinadi, buyruqlar nuqtali vergul yordamida ajratilib yoziladi. Funksiyalarni C++ dasturlash tilida tasvirlash jarayonining umumiy ko‘rinishi quyidagicha bo‘ladi: <tur> <funksiya nomi>(<tur> <argument>) { <tur> <o‘zgaruvchilar>; <operatorlar>; return natija; } Funksiyalar tansini tasvirlashda funksiya qaytaradigan qiymat yoki ifoda return so‘zidan keyin probel bilan yozilishi kerak va nuqtali vergul qo’yiladi. Misol: C++ dasturlash  tilida  ikki  sonning  yig’indisini  hisoblash  uchun  fuksiya   yarating  va  unga  murojat  qilishni  tasvirlang. #include <iostream.h> int yig(int a, int b); using namespace std; int main() { int x,y,z; cin>>x>>y; z=yig(x,y); cout<<z; return 0; } int yig(int a, int b) { int t; t=a+b; return t; } Kiritishga ma’lumot 2 3 Dastur natijasi 5 Funksiyani e’lon qilmasdan undan foydalanish C++ dasturlash tilida funksiyalardan foydalanishning bir qancha usullari mavjud. Bu usullardan biri C++ dasturlash tilida funksiyalarni e’lon qilmasdan funksiyalardan foydalanish usulidir. Agar funksiya prototipidan foydalanmasa, albatta, main() funksiyasi ichida shu funksiyaga murojaatdan oldin funksiyani e’lon qilish jarayonini keltirish kerak. Funksiya prototipidan foydalanmasdan funksiyaga murojat qilishni quyidagi masala orqali ko‘rib o‘tamiz. Misol: n! faktorialni  hisoblash  jarayonini  funksiya  yordamida  tasvirlash #include <iostream.h> int fak(int n) { int p=1; for(int i=1;i<=n;i++) p=p*i; return p; } using namespace std; int main() { int x; cin>>x; cout<<fak(x); return 0; } Kiritishga ma’lumot 5 Dastur natijasi 120 Global va lokal o‘zgaruvchilar C++ dasturlash tilida tuziladigan dasturlar tarkibida bir nechta o‘zgaruvchilardan foydalaniladi. C++ dasturlash tilida funksiyalar mavzusidan keyin o‘zgaruvchilar ikki turga ajratiladi, ya’ni global va lokal o‘zgaruvchilar. Ta’rif: Dastur tarkibining ixtiyoriy joyida foydalanish mumkin bo‘lgan o‘zgaruvchilar global o‘zgaruvchilar deyiladi. Global o‘zgaruvchilar dasturning ixtiyoriy qismida o‘z qiymatini saqlaydi, hattoki, main() funksiyasining ichidagi o‘zgaruvchilar ham global hisoblanmaydi, chunki main() funksiyasidan tashqarida main() funksiyasi ichidagi o‘zgaruvchilar o‘z qiymatini saqlamaydi. Global o‘zgaruvchilar main() funksiyasidan oldin e’lon qilinadi. C++ dasturlash tilidagi funksiyalar tarkibidagi o‘zgaruvchilar global hisoblanmaydi. Global bo‘lmagan o‘zgaruvchilar faqatgini o‘z funksiya blok ichiga tegishli bo‘ladi.   Ta’rif: C++ dasturlash tilidagi funksiyalar tarkibidagi o‘zgaruvchilar lokal o‘zgaruvchilar deyiladi. Dastur tarkibidagi funksiyalar tarkibidagi barcha o‘zgaruvchilar lokal hisoblanadi, funksiya tarkibidagi o‘zgaruvchilar faqatgina funksiyaning o‘z bloki ichida o‘rinli bo‘ladi. Global va lokal o‘zgaruvchilarni aniqlash uchun quyidagi keltirilgan sonning bo‘luvchilar yig’indisini hisoblovchi dastur orqali aniqlaymiz. #include <iostream.h> int buluvchi(int x); float m; int x=16; using namespace std; int main() { cout<<buluvchi(x); return 0; } int buluvchi(int n) { int p=0; for(int i=1;i<=n;i++) if(n%i==0) p++; return p; } Dastur natijasi 5 Yuqoridagi dastur tarkibiga e’tibor qaratsak, main() funksiyasidan oldin e’lon qilingan m  va x  o‘ zgaruvchilar global hisoblanadi, main() va buluvchi(n) funksiyalari tarkibidagi o‘zgaruvchilar lokal hisoblanadi. Global o‘zgaruvchilarni dasturning ixtiyoriy joyida foydalanish imkoniyati mavjud, lokal o‘zgaruvchilarni esa faqatgina o‘z funksiya bloki ichida foydalanish mumkin. Global va lokal o‘zgaruvchilar haqida aytilganda global va lokal o‘zgaruvchilarni yashash davri haqida tushuncha beriladi. Global o‘zgaruvchilarni yashash davri dastur ishga tushirilgandan toki tugaguncha hisoblanadi. Lokal o‘zgaruvchilarni yashash davri esa faqatgina o‘zgaruvchi keltirilgan funksiya ishga tushurilgan vaqti hisoblanadi. Agar dasturdagi global o‘zgaruvchilar funksiya tarkibida alohida boshlang’ich qiymati berilsa, uning global qiymati unutiladi va funksiya tarkibidagi qiymat hisobga olinadi. Global va lokal o‘zgaruvchilarni yashash davrini quyidagi masala orqali aniqlaymiz: #include <iostream.h> int yig(int a, int b); int a=20, b=10; using namespace std; int main() { cout<<yig(a,b); return 0; } int yig(int a, int b) { a=4; b=5; return a+b; } Dastur natijasi 9 Dastur tarkibida a=20, b=10 global sifatida aniqlangan edi, lekin yig(a,b) funksiyasini tarkibida a=4, b=5 bo‘lganligi uchun a va b larning boshlang’ich qiymatlari unitiladi va natija 9 ga teng bo‘ladi. Global o‘zgaruvchilarning qiymatlarini saqlab qolish uchun a o‘zgaruvchini boshqacha qilib e’lon qilish kerak. Global o‘zgaruvchilar qiymatlarini saqlab qolish uchun quyidagi rejaga asosan aniqlanadi. Global o‘zgaruvchilar qiymatini saqlab qolish C++ dasturlash tilida global o‘zgaruvchilarni lokal sifatida ishlatilsa global o‘zgaruvchining boshlang’ich qiymatini saqlab qolish uchun a o‘zgaruvchini ::a sifatida ishlatish kerak. Global o‘zgaruvchilarni lokal sifatida ishlatilsa, global o‘zgaruvchining boshlang’ich qiymatini saqlab qolishni quyidagi dastur orqali aniqlaymiz. #include <iostream.h> int yig(int a, int b); int a=20, b=10; using namespace std; int main() { cout<<yig(a,b); return 0; } int yig(int a, int b) { a=4; b=5; return a+::b; } Dastur natijasi 14 C++ Matematik Funksiyalar. Assalomu Alaykum bugun siz bilan bir qancha imkoniyatlarga ega funksiyalar haqida ma'lumotga ega bo'lamiz. Bugun siz bilan matematik funksiyalar haqida gaplashamiz . C++ dasturlash tilida raqamlarda matematik vazifalarni bajarish imkoniyatini beradigan ko'pgina funksiyalar mavjud. MIN va MAX Funktsiya eng yuqori qiymatini topish uchun foydalanish mumkin X va y : max( x , y ) C++ 1 cout << max( 13 , 15 ); Va funktsiya x va y ning eng past qiymatini topish uchun ishlatilishi mumkin : min( x , y ) C++ 1 cout << min( 5 , 10 ); C ++ <cmath> Kutubxonasi. sqrt (Kvadrat ildiz), round (sonni aylantiradi) va log (natural logarifm) kabi boshqa funktsiyalarni <cmath> kutubxonasida topish mumkin : C++ 1 #include <iostream> 2 #include <cmath> 3 using namespace std; 4 5 int main() { 6 cout << sqrt( 64 ) << "\n" ; 7 cout << round( 2.6 ) << "\n" ; 8 cout << log( 2 ) << "\n" ; 9cout << min(5, 10); #include <iostream> #include <cmath> using namespace std; #include <iostream> #include <cmath> using namespace std; return 0 ; 10 } 8 3 0.693147 Boshqa matematik vazifalar . Boshqa Math funktsiyalari ( <cmath> kutubxonasida) ro'yxatini quyidagi jadvalda topish mumkin: Function Description abs(x) X ning mutlaq qiymatini qaytaradi. Ya'ni X sonni modulini qaytaradi. acos(x) X ning arccos radian bilan qaytaradi asin(x) X ning arcsin radian bilan qaytaradi atan(x) X ning arctg radian bilan qaytaradi cbrt(x) X ning kub ildizini qaytaradi ceil(x) X qiymatini eng yaqin butun songa qadar qaytaradi cos(x) X ning cos radian bilan qaytaradi exp(x) Expotensial qiymatni qaytaradi. expm1(x) e x -1 ushbu qiymatni qaytaradi. fabs(x) Haqiqiy son x ning modul qiymatini qaytaradi fdim(x, y) X va y o'rtasidagi farqni qaytaradi floor(x) X qiymatini eng yaqin butun songa qaytaradi hypot(x, y) sqrt(x 2 +y 2 ) ushbu natijani qaytaradi. fmod(x, y) X / y ning haqiqiy qiymatning qoldiq qismini qaytaradi pow(x, y) x ni y darajaga ko'taradi. sin(x) sin(x) ni hisoblaydi tan(x) tg(x) ni hisoblaydi. ctg ni hisoblash uchun ctg = 1 / tan(x); deb yozing. sqrt(x) X ni kvadrat ildizi log(x) X natural logorifmi! Xulosa: Ushbu kurs ishida qaralgan . C++ dasturlash tilida standart matemtik funksiyalarning birinchi tartibli hosilasini aniqlovchi dastur yaratish mavzusi ostida qo‘yilgan masalalarni o‘rganish bo‘yicha quyidagilar bajarildi: 1. C++ dasturlash tilining imkoniyatlari o‘rganib chiqilib , ishga aloqador va ishga muhim deb hisoblanganlari ish tarkibiga kiritildi. 2. . C++ dasturlash tilida standart matemtik tushunchalar va ularda mavjud imkoniyatlar batafsil o‘rganib chiqildi va ish tarkibiga kiritildi. 3. C++ dasturlash tilida standart matemtik funksiyalar samarali foydalanish yo‘llari ko‘rsatib berildi. Ushbu ishda keltirilgan ma‘lumotlardan C++ dasturlash tilida standart matemtik funksiyalarning birinchi tartibli hosilasini aniqlovchi dastur ga bog‘liq imkoniyatlarini qo‘llashni yo‘lga qo‘yishni , ya‘ni kengroq o‘rganishni istovchilarning foydalanishlari yaxshi natija beradi deb hisoblaymiz. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Г . Шилдт –― Полный справочник по C++ – ‖ М -2006., 801 стр . 2.Р.Седжвик – ―Фундаментальные алгоритмы на С++ – М 2001., 687 стр.‖ 3. Ш.Ф.Мадрахимов, С.М.Гайназаров ―С++ тилида программалаш асослари ‖ – Тошкент-2009 й., 196 4. М.Э.Абрамян ―Электронный задачник по программированию Ростов - на ‖ - Дону 2005 г. 182 стр. 5. A.A.Xaldjigitov, Sh.F.Madraximov, U.E.Adambayev, E.A Eshboyev, Informatika va dasturlash. T.:O‗zMU, 2005 y, -148 s. 6. Н.Н.Непейвода- Стили и методы программирования. Интернет университет информационных технологий. INTUIT.ru, 2005 г., 320 стр. 7. O.M.Shukurov, E.A.Eshboyev, B.H.Shovaliyev – ―Delphi va C++ algoritmik tillarida dasturlash – Qarshi-2012 y., 228 s. ‖ 8. www.ziyonet.uz

C++ dasturlash tilida standart matemtik funksiyalarning birinchi tartibli hosilasini aniqlovchi dastur yaratish

Купить