Changchi (mikrospora) ning tuzilishi va rivojlanishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	33.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Changchi (mikrospora) ning tuzilishi va rivojlanishi

Купить

MAVZU: CHANGCHI (MIKROSPORA) NING TUZILISHI VA
RIVOJLANISHI.
Reja:
1. Changchining tuzilishi .
2. Changch i ning rivojlanishi.

Changchi tuzilishi . Guldagi changchilar to‘plami androtsey (andros -
erkak, oikos - uy) deb ataladi. Gulda bittadan (shoyigul) bir necha yuztagacha
(atirgul) changchilar bo‘lishi mumkin. Changchilar gulda 3-doirani tashkil
qiladi. Ular spiral yoki doira xolda joylanishi mumkin. Changchilar soni h ar
bir oila va turkumlar uchun doimiy bo‘ladi. Changchi ko‘pincha changchi
ipidan va changdondan tashkil topadi. Changchi ipining changdonga
birikkan joyi bog‘lovchi kism deb ataladi. Changchi ipi uzun yoki qisqa
bo‘lishi mumkin. Changdon ikki qismdan iborat bo‘lib, bu qismlar tekalar
deb nomlanadi. H ar bir teka o‘zida chang xaltalarini (chang kameralarini)
saqlaydi. Bu xaltalarida chang yetiladi. Chang xaltalari shakli o‘zgargan
mikrosporangiylardir, changchi bo‘lsa mikrosporofil gomologidir.
Changchilar gul o‘rnida bo‘rtmalar sifatida paydo bo‘ladi va asta-sekin
shakllana boshlaydi. Ontogenezning boshlang‘ich bosqichlarida changdon
epidermis bilan o‘ralgan bir xil hujayralardan tuziladi. Keyinchalik
epidermis tagidagi hujayralardan biri ikkiga bo‘linib, tashqi tomonga
parietal va ichki tomonga sporogen hujayralarni ajratadi. Parietal hujayra
yana bo‘linib, birlamchi parietal qavatni hosil qiladi. Rivojlanishning keyingi
bosqichida birlamchi parietal qavatdan changdon devori shakllanadi.
Changdon devori ko‘pincha 4-5 qavatdan iborat bo‘ladi: epidermis,
endotesiy, o‘rta qavat va tapetum .
E pidermis changdon devorini tashqi tomonidan o‘rab turgan bir qavatli
ujayralardan tashkil topadi. Rivojlanishning dastlabki etaplarida uning
hujayralari to‘g‘ri formaga ega bo‘lib, keyinchalik tashqi tomondan kutikula
bilan qoplanadi. Uning ayrim qismlari yo‘g‘onlashadi, ayrim xolatlarda
tishsimon ko‘rinishga ega bo‘ladi.
E ndotsetiy changdon devorining 2-chi qavatini tashkil qilgan
hujayralar to‘plamidan iborat bo‘ladi. Endotsetiy hujayralari keyinchalik
kattalashib, fibrozli yo‘g‘onlashmalar hosil qiladi. Bu fibrozli

yo‘g‘onlashmalar turli shakllarda bo‘lib, chang yetilganda changdon
devorining ochilishini ta’minlaydi.
O‘rta qavat ko‘pincha 1-2, ayrim h ollarda 6 qator hujayralardan
tuzilgan bo‘ladi. Bu hujayralar qavati efimer bo‘lib, chang yetilishiga yaqin
degeneratsiyaga uchraydi.
Tapetum changdon devorining eng ichki qavati bo‘lib, bu bevosita
sporogen hujayralarni o‘rab turadi. Tapetum hujayralari rivojlanayotgan
mikrosporalar va chang hujayralar tomonidan ozuqa sifatida iste’mol qilinadi.
Chang yetilishiga yaqin tapetum va o‘rta qavat tamoman reduksiyalanib
ketadi.
Mikrosporogenez va changning hosil bo‘lishi . Chang xaltasining
o‘rta qismida 1 yoki 2 qator sporogen hujayralar joylashgan bo‘ladi.
Changdon devori shakllanishi bilan birga bu hujayralar xam mitoz yo‘li bilan
bo‘linib, arxesporial hujayralarga aylanadi. Oradan ko‘p utmay arxesporial
hujayraning yadro o‘lchami kattalashadi, sitoplazmasi yanada quyuqlashadi
va unda ko‘plab mitoxondriy va proplastidalar saqlanadi. Bu xolatdagi
arxesporial hujayra mikrosporotsit (mikrosporaning onalik hujayrasi) deb
ataladi. Mikrosporotsit meyoz yo‘li bilan bo‘lina boshlaydi. Meyoz murakkab
va o‘ziga xos bo‘linish bo‘lib, bo‘linish natijasida 4 ta mikrospora yuzaga
keladi. Bu mikrosporalar kallozali qobiq bilan o‘ralgan bo‘lib ,
mikrosporalar tetradasi deb ataladi. Tetrada hosil bo‘lishida bo‘lina yo tgan
yadrolar o‘rtasidagi to‘siqlar turlicha yo‘llar bilan hosil bo‘ladi. Shunga qarab
tetrada hosil bo‘lishda quyidagi 3 tip ajratiladi:
1). Suksessiv tip - bu tipda mikrosporotsitning onalik hujayrasi yadrosi
avval 2 ga bo‘linadi. Bu yadrolar qarama-qarshi qutblarga borib, ular
o‘rtasida hujayra qobig‘i yuzaga keladi. Bunday xolatdagi 2 ta mikrospora
to‘plami diada deb ataladi. Biroz o‘tgandan keyin diada yadrolari yana 2 ga

bo‘linib, tetrada hosil bo‘ladi. Bu tipdagi tetrada hosil bo‘lish asosan bir
pallalilar ajdodi vakillarida uchraydi.
2). Simultan tip - meyozning 1 bo‘linishidan keyin yadrolar o‘rtasida
hujayra qobig‘i shakllanmaydi, balki ular yana 2 ga bo‘linib, avval 4 ta yadro
hosil bo‘ladi, keyinchalik ular o‘rtasida hujayra qobig‘i paydo bo‘lib,
tetradaga aylanadi. Bu yo‘l bilan tetrada hosil bo‘lish asosan ikki pallali
o‘simliklar ajdodida uchraydi.
3). Oraliq tip - bu tipda tetrada hosil bo‘lishda meyozning 1
bo‘linishidan keyin hujayra qobig‘i paydo bo‘layotgan bo‘lsa h am, u
oxirigacha yetmaydi, chunki yadrolar mitozning II-bo‘linishiga kirishadi va 4
ta mikrospora shakllanadi.
Ozrok vaqt o‘tishi bilan tetradaning kollozali qobig‘i yemirilib,
mikrosporalar undan ajraladi. H ar bir mikrospora o‘zida xromosomalarning
gaploid to‘plamini saqlab, tuzilishiga ko‘ra paporotniklar sporasi
gomologidir. Mikrosporaning onalik hujayrasidan to mikrospora hosil
bo‘lganigacha bo‘lgan bosqichga mikrosporogenez deyiladi.
Tetradan endigina ajralgan mikrosporalar o‘z po‘stiga ega bo‘lmaydi.
Vaqt o‘tishi bilan mikrospora atrofida po‘st - sporoderma shakllana
boshlaydi. Bu davrda changdon devorining ichki qismlari (tapetum va o‘rta
qavat) o‘sayotgan mikrospora tarafidan ozuqa manbai sifatida iste’mol qilib
yuboriladi. Mikrospora atrofida po‘st shakllanishi bilan u chang deb ataladi.
Chang hujayrasi bir dona katta yadroga ega b o‘ lib, ikki kavatli po‘st bilan
(tash q i - ekzina , ichki - intina ) o‘raladi. Chang hujayrasi kattalashib, uning
o‘rtasida katta vakuol paydo bo‘ladi. Chang yadrosi bo‘linib 2 ta hujayrani
( vegetativ va generativ ) hosil qiladi. Vegetativ hujayra ancha katta bo‘lib,
changning asosiy qismini egallaydi. Generativ hujayra linzasimon
ko‘rinishda bo‘lib, kichikroq, hujayra sitoplazmasi quyuqroq bo‘ladi. U
asosan chang po‘stidagi teshikchalar (poralar) to‘g‘risiga joylashadi. Bunday

chang ikki hujayrali chang deb ataladi. Chang tashqi po‘stida poralar deb
ataluvchi turli teshik va yoriqchalar bo‘ladi. Bu poralar orqali chang nayi
o‘sib chiqadi. Ayrim h ollarda changdagi generativ hujayra yana bo‘linishi
mumkin. Bunda chang 1 ta vegetativ hujayra va 2 ta spermiylardan tashkil
topadi. Bunday chang uch hujayrali chang deb nomlanadi. Demak, gulli
o‘simliklarda chang yetilganda ikki yoki uch hujayrali bo‘lishi mumkin ekan.
Turli o‘simliklar changlari bir-biridan tashqi po‘sti tuzilishi, undagi poralar
soni, shaklli va kattaligi bilan farqlanadi. Uning o‘lchami 0,008 mmdan to
0,3 mm gacha boradi, rangi ko‘pincha sarg‘ish, qo‘ng‘ir, ko‘kimtir bo‘ladi.
Shakli ellipsimon, kubsimon, tetraedrsimon, tayo q chasimon va
uchburchaksimon h olatlarda uchraydi. Changning morfologik tuzilishi h ar bir
o‘simlik turi uchun doimiy bo‘lib, buni maxsus fan palinologiya (paline -
chang) o‘rganadi. Chang tayyor b o‘ lish davriga kelib changdon devori 2
qavatdan: epidermis va fibrozli (oldingi endotsetiy) qavatdan iborat bo‘ladi.
Endotsetiyning fibrozli qavat deb nomlanishga sabab shuki, bu qavatda
fibrozli qalinlashmalar hosil bo‘ladi. Bu esa changdon devorining yorilishini
va changlarning to‘kilishini ta’minlaydi.

Аdabiyotlar
1. Ашурметов О.А., Қаршибоев Ҳ.Қ. Ўсимликлар эмбриологияси. Махсус курсидан ўқув
қўлланма. Гулистон, 2002. 68 б.
2. Қаршибоев Ҳ.Қ., Ашурметов О.А. Ўсимликлар кўпайиш биологияси. Гулистон, 2003. 99 б.
3. Ашурметов О.А., Бўриев Х.Ч. Репродуктивная биология представителей семейства
Cucurbitaceae Juss . Ташкент: Фан, 2002. 154 с.
4. Баранов П.А. История эмбриологии растений. Изд-во АН . М.1957 .
5. Данжар П. Цитология растений и общая цитология. ИЛ.М.: 1954
6. Икромов М.И., Нормуродов Х.Н., Юлдашев А.С. Ботаника . Т ошкент, «Ўзбекистон» . 2002. - 322
б .
7. Поддубная – Арнольд В.А. Цитоэмбриология покрытосеменных растений. М. Наука, 1976. –
507 с .
8. Flowerin Plant Embroyology. Nels R. Lersten. 2004 Blackwell Publishing USA
9. Umurzakova Z.I., Nomozova Z.B., Jalov X.H., Norqulov M.M. Botanika. O’simliklar morfologiyasi
va anatomiyasidan amaliy mashg’ulotlar. O’quv qo’llanma – Самарқанд. СамДУ нашриёти. 2019. 136 б.

Changchi (mikrospora) ning tuzilishi va rivojlanishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish