Chervyakli va konussimon tishli uzatmalar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	408.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pdf
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Chervyakli va konussimon tishli uzatmalar

Купить

8-mavzu. CHERVYAKLI VA KONUSSIMON TISHLI UZATMALAR .

Reja :
1. Turlari, ishlatish sohalari, afzallik va kamchiliklari
2. Chervyak va uning g’ildiragini tayyorlash uchun materiallar
3. Uzatmaning geometriyasi, kinematikasi va energetikasi

Tayanch iboralar :
Chervyak va chervyak g’ildiragi, silindrik va globoid chervyak, v allari o’qlari
ayqash bo’lgan uzatma, chervyakning nisbiy diametri, foydali ish koeffisiyenti,
kirimlar soni, ta’sir etuvchi kuchlar va kuchlanishlar.

Turlari, ishlatish sohalari, afzallik va kamchiliklari
Chervyakli uzatma bu kinematik juft bo’lib, chervyak va chervyakli
g’ildiraklardan tuzilgan, o’qlari o’zaro ayqash holda joylashgan (7.1 -rasm).
Ayqashlik burchagining qiymati har xil bo’lishi mumkin. Biroq amalda, u as osan,
90 o bo’ladi. Chervyakli uzatmaning ishlash prinsipi vintli juftning ishlash prinsipi
kabi.

7.1 -rasm. 7.2 -rasm.
a – silindrik; b - globoid.

Afzalliklari:
1. Tuzilishi oddiy, o’zi esa ixcham bo’lib, bir pog’onaning o’zida uzatish soni
katta bo’ladi (kinematik uzatmalarda u=500 gacha, quvvat uzatadigan
uzatmalarda u=8 -80 bo’lib, eng katta qiymati 120 gacha bo’lishi mumkin);
2. Ravon va shovqinsiz ishlaydi;

3. O’zi tor mozlanuvchi qilib esalishi mumkin (bunday uzatmalarda FIK 50%
dan kam);
4. Ishonchli ishlaydi.
Kamchiliklari:
1. FIK ning nisbatan kichikligi ( η=0,7…0,92);
2. G’ildirak tishlarining tez yeyilishi, uzatma to’xtovsiz ishlaganda qizib
ketishi;
3. G’ildirak uchun qimmatbaho metall (bronza) ishlatish zarurligi;

4. Uzatiladigan quvvatning qiymati chegaralanganligi – 50…100 kVt;
Yuqorida ko’rsatilgan kamchiliklarga qaramasdan bu uzatmalar
mashinasozlik sanoatida va xalq xo’jaligida ko’p ishlatiladi.
Chervyakli uzatmala r, chervyak tanasining tuzilishiga karab, silindrik va
globoid (7.2 -rasm); chervyak o’ramlarining shakliga qarab, arximed, evolventa,
konvolyuta shaklli; chervyakning g’ildirakka nisbatan egallagan o’rniga qarab,
chervyagi pastda, yonida, tepada joylashgan ; o’rab turadigan korpusining bor -
yo’qligiga qarab, ochiq va yopik, vazifasiga qarab esa kuch va moment uzatadigan
yoki kinematik jihatdan foydalaniladigan turlarga bo’linadi. So’nggi yillarda
dumalab ishqalanish prinsipida ishlaydigan chervyakli uzatmalar ham paydo bo’ldi.
Hozirgi vaqtda mashinasozlikda, asosan, silindrsimon, arximed
chervyaklaridan foydalaniladi, chunki bunday chervyaklar odatdagi tokarlik
stanoklarida tayyorlanishi mumkin. Chervyak g’ildiragi, ko’pincha, chervyak
shaklidagi freza bilan t ayyorlanadi.
Bu uzatmalarda o’qlararo masofa a, uzatmaning moduli m hamda uzatish soni
u ning qiymatlari GOST asosida standartlashtirilgan.
Uzatmaning geometriyasi, kinematikasi va energetikasi
Chervyakli uzatmalarda ham, tishli uzatmalardagidek boshlang’ich, bo’lish va
ichki va sirtqi diametrlar uzatmaning asosiy geometric parametrlaridir.
Chervyakning umumiy tuzilishi va ishlash trapesiyaviy profilli vintnikiga
o’xshaydi (7.3 -rasm, a). Uning rezbasi ham bir kirimli yoki ko’p ki rimli bo’lishi
mumkin. Kirimlar sonini z 1=1,2,4 qilib olish tavsiya etiladi. Arximed chervyagi
uchun geometrik parametrlar va ularning qiymatlari quyidagicha topiladi; =20 o -
o’q bo’ylab o’tkazilgan kesimdagi profil burchagi; m=p/  - o’q bo’yicha aniqla ngan
modul;
q=d 1/m - chervyakning nisbiy diametri.
d1 = qm - bo’lish diametri;
da1=d 1+2m - sirtqi diametri;
df2 = d 1-2,4m - ichki diametri; b 1 - chervyakning o’ramlar qirqilgan qismi
uzunligi.
Chervyak g’ildiragining o’lchamlari quyidagicha aniqlanadi (7.3 -rasm, v):

v)

7.3 -rasm.

d2 = m z 2 - bo’lish diametri; da2 = d 2 + 2m - tish uchi diametri; df2 = d 2 - 2,4m
- tish tubi diametri.
Chervyak g’ildiragining tishi chervyak tanasini yoy bo’ylab 2  = 100 o
burchak ostida qamrab turadi. Tishlar sonini z 2 28 qilib olish tavsiya etiladi.
Uzatmaning foydali ish koeffisiyenti
G’ildirakning eni V va sirtqi diametri daT2 qiymatlari jadvaldagi ifodalar orqali
belgilanadi. Tishlar sonini z 2min =26…28 qilib olish tavsiya qilinadi.
Uzatish soni quyidagicha aniqlanadi

Chervyak va uning g’ildiragini tayyorlash uchun materiallar
Uzatmadagi sirpanish tezligining qiymati nisbatan katta bo’lganligi uchun
chervyak va uning g’ildiragi uchun ishlatiladigan material antifriksion juft hosil
qilishi kerak. Bu talabni yetarli qondirish uchun chervyak po’latdan, uning
g’ildi ragi esa bronza yoki cho’yandan tayyorlanadi.
Sirpanish tezligi 5 m/s dan ortiq bo’lgan muhim uzatmalarda chervyak
g’ildiragi uchun antifriksion xossalari yuqori bo’lgan BrOF10 -1 va BrONF markali
bronzalardan foydalanish tavsiya etiladi. Bu materiallarn ing sifati yaxshi bo’lgani
bilan ancha qimmat turadi. Shuning uchun sirpanish tezligi 5 m/s dan kichik bo’lgan
uzatmalarda chervyak g’ildiragi qalaysiz, BrAJ9 -4 markali bronzadan
tayyorlangan ma’qul. Bu bronzalar nisbatan arzon bo’lib, yetarli daraj ada
mustahkamdir.
Sirpanish tezligi 2 m/s dan kichik bo’lgan hollarda chervyak g’ildiragi
odatdagi cho’yanlardan tayyorlanishi mumkin.
Tekshirishlarning ko’rsatishicha, g’ildirak uchun tanlangan materialning
sifati quyish usuliga bog’liq. Shu sababli, g’ildirak uchun zagotovkalar
tayyorlashda iloji boricha markazdan qochirma quyish usulidan foydalanish tavsiya
etiladi, chunki bu us ul bilan tayyorlangan zagotovkaning yeyilishga chidamliligi
boshqa usul bilan tayyorlangan zagotovkanikiga qaraganda yuqori bo’ladi.
G’ildirakning qaysi materialdan tayyorlanganligiga qarab, ular uchun ruxsat
etilgan kuchlanishlarning qiymatlari jadv allardan olinadi. .
1
2
2
1
z
z
n
n u = =

Chervyak uchun 15X, 15XA, 10X, 20XF, 50, 40X va 40XN markali po’latlar
asosiy material hisoblanadi. Bu po’latlardan tayyorlangan chervyaklarning
mustahkamligini oshirish uchun ular termik ishlanadi va, lozim bo’lsa, jilvirlab,
so’ngr a jilolanadi.
Chervyakli uzatmalarni mustahkamlikka hisoblash
Ruxsat etilgan kuchlanishlar va yuklanish koeffisiyentlari. Uzatmani
kontakt va eguvchi kuchlanishlar bo’yicha hisoblash
Uzatmaning mustahkamligini hisoblash.
Chervyakli uzatmalarda tish sirt ining yeyilishi va yulinib chiqish hollari
ko’proq sodir bo’ladi. Buning sababi shuki, bunday uzatmalarda sirpanish tezligi
katta bo’ladi va bu tezlikning yo’nalishi kontakt chizig’iga nisbatan noqulay
joylashadi. Ma’lumki, sirpanish tezligi kontakt chizig ’iga tik yo’nalganda
ishqalanishning oldini olish eng qulay bo’ladi. Chervyakli uzatmalarda esa bunday
emas. Shuning uchun g’ildirak tishlari tez yeyiladi va chervyakka qaraganda
yumshoq materialdan tayyorlanganligi uchun undagi tishlarning sirti asta seki n
yulinib chervyak sirtiga yopishib boradi. Bunday yemirilishning oldini olish uchun
uzatmada antifriksion materiallardan foydalaniladi va hisoblash asosan kontakt
kuchlanish bo’yicha olib boriladi. Eguvchi kuchlanish bo’yicha hisoblash chervyakli
uzatmala r uchun yordamchi usuldir.

Chervyakli uzatmalarni kontakt kuchlanish bo’yicha hisoblash. uzatmani
issiqlikka xisoblash va moylash.
Tishli uzatmalarni kontakt kuchlanishga hisoblashda asosiy formula
foydalangan ifoda

chervyakli uzatmalar uchun ham o’z kuchini saqlaydi. Arhimed chervyagi
uchun o’q bo’ylab o’tgan tekislikda hosil bo’lgan o’ram kesimi to’g’ri chiziq
bo’lgani uchun uning egrilik radiusi cheksizga teng. Shuning uchun keltirilgan
egrilik radiusi v ni aniqla shda chervyak o’ramining sirti eotiborga olinmaydi,
chervyak g’ildiragini esa odatdagi qiya tishli silindrik g’ildirak deyish mumkin.
Shuning uchun

bo’ladi. Qiya tishli uzatmalardagi singari, chervyakli uzatmalarda ham uzunlik
birligiga to’g’ri keladigan kuch quyidagicha ifodalanadi:

( )2 1 2     −  =
v
v ч н
Е q 

 sin
c os2 1
2
2
 = d v        c os 2
360 2
c os c os | 1 2
0 2 2
d d
T
l
F
l
F q t n ч = = =
 

bu yerda - kontakt chizig’ining minimal uzunligi; -
o’q bo’yicha olingan qoplanish koeffisiyenti;  - g’ildirak tishi sirtining chervyak
o’rami sirtiga tegib turishi to’la bo’lmasligi natijasida kontakt chizig’i uzunligining
kichrayishini hisobga oluvchi koeffisiyent.
Elastiklik modulining keltirilgan qiymat quyidagicha bo’ladi:

bu yerda Ye 1 vaYe 2 – chervyak va g’ildirak materialining elastiklik moduli.
Aniqlangan qiymatlarni eotiborga olib hamda =20 0 ; 2 =100 0; =1,82; =0,75;
Ye 1=2,15 10 0 MPa (po’lat uchun ) Ye 2=0,9 10 5 MPa (bronza va cho’yan uchun) deb
qabul qilib, soddalashtirsak, quyidagi ifoda kelib chiqadi:

yoki

bu yerda T2 - g’ildirakdagi burovchi moment, N mm; Kn=K F=KvK- yuklanish
koeffisiyenti (1,1….1,4) oralig’ida olinadi. Bu yerdagi yuqori qiymatlar
o’zgaruvchan yuklanish bilan yuqori tezlikda ishlaydigan uzatmalar uchun olinadi.
Uzatmani eguvchi kuchlanish bo’yicha hisoblash .
Eguvchi kuchlanishga faqat g’ildirak tishlarigina hisoblanadi, chunki
chervyak po’latdan tayyorlanganidan o’ramlarning mustahkamligi doimo g’ildirak
tishlarining mustahkamligidan yuqori bo’ladi.
Chervyak g’ildiragi tishi asosining ko’ndalang kesimi odatdagi qiya tishli
silindrik g’ ildiraklarnikidan farq qiladi. Tish kesimining shakli g’ildirak eni
bo’yicha bir xil bo’lmaydi. Bundan tashqari, tish asosi to’g’ri chiziq bo’yicha emas,
balki aylana yoyi bo’yicha joylashgan bo’ladi. Bu xol eguuvchi kuchlanishning aniq
qiymatini topishni birmuncha qiyinlashtiradi. Shuning uchun hisoblash ishlarida
chervyak g’ildiragi odatdagi qiya tishli g’ildirak deb qaraladi.
Chervyak g’ildiragi tishining eni uning o’rtasidan boshlab, g’ildirakning ikki
chetiga tomon kengayib boradi. Shu sababli g’ildi rak tishlarining mustahkamligi
odatdagi qiya tishli g’ildirak tishlarinikiga qaraganda taominan 40% yuqori bo’ladi.
Bu holat e’tiborga olingan tish shaklining koeffisiyenti F ning qiymati quyidagi
jadvalda keltirilgan.

Zv 20 24 26 28 30 33 35 37 | 1
360 cos
2   
 
a o
d l   = , 2
2 1
2 1
E E
E E Ev + =   МПа b К Т a
q z
q z н н н , 1 /
/
170
2
3
2
2
 

 




 + = ( ) ( ) , , /
170 1 / 3 2 2
2
2 2 мм К Т q z q z a
нр







+ =  

F 1.98 1.88 1.85 1.80 1.76 1.71 1.64 1.61
Zv 40 45 50 60 80 100 150 300
F 1.55 1.48 1.45 1.40 1.34 1.30 1.27 1.24

Chervyakli uzatma uchun:
bo’ladi.

Odatdagi uzatmalar uchun 10 0 qilib olinsa, 0,93 bo’ladi.
Aytilganlarni eotiborga olgan holda eguvchi kuchlanish bo’yicha hisoblash
uchun quyidagi formula bo’yicha topiladi:

bu yerda K F – yuklanish koeffisiyenti, 1,1….1,4 orlig’ida olinadi; m n=mcos  -
normal modul; F – tish shaklining qiymati. Uning qiymati tishlarning keltirilgan
soniga qarab jadvaldan olinadi. Tishlarning keltirilgan soni quyidagicha aniqlanadi:

Zaruriyat tug’ilganda chervyak tanasining mustahkamligi ham hisoblanadi.
Uzatmaning FIK va o’z -o’zidan tormozlanish xususiyati
Chervyakli uzatmaning FIK vintli juftning FIK aniqlangani kabi
aniqlanadi:

Demak, chervyakli u zatmaning foydali ish koeffisiyentini vintaviy chiziqning
ko’tarilish burchagi  ni oshirish (kirimlar sonini ko’paytirish) yoki ishqalanish
burchagi ρ ni (yapni ishqalanish koeffisiyenti fni) kamaytirish hisobiga oshirish
mumkin.
Tajribadan maplum bo’lishicha, o’z vaqtida yaxshi moylab turilgan sharoitda
ishqalanish koeffisiyenti asosan sirpanish tezligi vs ga bog’liq bo’ladi.
Chervyakli uzatmalar loyihalashda foydalanish uchun zarur bo’lgan FIK ning
o’rtacha qiymati jadvaldan olinadi.
Uzatmaning o’lchamlari belgilangandan so’ng FIK ning aniq qiymati topiladi.
Agar chervyak g’ildiragi yetakchi bo’lsa kuchlarning yo’nalishi o’zgaradi va
uzatmaning FIK quyidagi formuladan topiladi

74,0 75,0 8,1
1 1 =   =     FP F n
t F F K m b
F       =
2
2 7.0 22
cos
z zv= ( ) 
  + = tg
tg ( )

   tg
tg − =

γ≤ρ, η=0 bo’lganda teskari yo’nalishdagi (g’ildirakdan chervyakka)
harakatning imkoni bo’lmaydi. Bu holda o’zi tormozlanuvchi chervyakli uzatmani
olamiz.
Ilashishda hosil bo’ ladigan kuchlar
Ishlayotgan uzatmaning chervyak va g’ildiragida aylana, radial va o’q bo’ylab
yo’nalgan kuchlar paydo bo’ladi (7.4 -rasm). Chervyakdagi aylana kuch miqdor
jihatidan g’ildrakdagi o’q bo’ylab yo’nalgan kuchga teng bo’lib, quyidagi ifodadan
aniqlanadi:

G’ildirakdagi aylana kuch esa chervyakdagi o’q bo’ylab yo’nalgan kuchga
teng:

7.4 -rasm.

Uzatamadagi radial kuch quyidagicha bo’ladi:

Chervyak va g’ildirakdagi burovchi momentlar o’zaro quyidagicha
bog’langan:

2 1
1 1
2
a t F d
T F = = 1 2
2 2
2
a t F d
T F = = tg F F t r 2 = uT T 1 2=

Nazorat savol va topshiriqlar :

1. Chervyakli uzatmaning qanday afzallik va kamchiliklari bor?
2. Chervyakli uzatmalar qaysi turlarga bo’linadi?
3. Chervyak kirimlari soni nima?
4. Chervyakli uzatmaning asosiy geometrik parametrlarini ko’rsating
5. Chervyakli uzatmaning uzatish soni qaysi ifoda yordamida aniqlanadi?
6. Chervyak va chervyak g’ildiragini tayyorlashda ishlatiladigan materiallar
turlarini ayting.
7. Chervyakl i uzatmaning foydali ish koeffisiyentini qanday aniqlanadi?
8. Uzatmaga ta’sir etuvchi kuchlar va xosil bo’ladigan kuchlanishlarni
keltiring.
9. Chervyakli uzatmaning ishga layoqatliligi qaysi kuchlanishlar asosida
izohlanadi?

Foydalanilgan adabiyotlar
1. R. N. Tojiboyev, A. Jo’rayev. «Mashina detallari». – T.: O’qituvchi, 2002. 6 -
12 b.
2. I.Sulaymonov. Mashina detallari. – T.: O’qituvchi, 1981. – 7-15 b.
3. J.Botirmuxamedov. Mashina detallari, ko’tarish -tashish mashinalari. –T.:
O’qituvchi, 1994. – 5-17 b.

Chervyakli va konussimon tishli uzatmalar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish