Chet el valyutasini yashirishning jinoiy-huquqiy xususiyatlari 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	96.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Chet el valyutasini yashirishning jinoiy-huquqiy xususiyatlari 26

Купить

Chet el valyutasini yashirishning jinoiy-huquqiy xususiyatlari
MUNDARIJA
KIRISH QISMI .............................................................................................................................. 3
1-BOB. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI JINOYAT KODEKSIDA CHET EL
VALYUTASINI YASHIRISH JINOYATI: NAZARIY VA NORMATIV-HUQUQIY
ASOSLARI ..................................................................................................................................... 8
1.1 Chet el valyutasini yashirish tushunchasi va uning huquqiy mohiyati ...................................... 8
1.2 O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida chet el valyutasini yashirish uchun javobgarlik
.............................................................................................................................................. 11
2-BOB. CHET EL VALYUTASINI YASHIRISH JINOYATINING XORIJIY
DAVLATLAR QONUNCHILIGIDA O‘RNI VA XALQARO TAJRIBASI ......................... 15
2.1 Rossiya Federatsiyasi qonunchiligida chet el valyutasini tartibga solish va jinoyatlar ........... 15
2.2 Yevropa Ittifoqi davlatlari va AQSHda valyuta jinoyatlari va ularga qarshi kurash
mexanizmlari .................................................................................................................................. 19
2.3 Xalqaro tajribaning O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligini takomillashtirishdagi
ahamiyati………………………………………………………………………………….. 24
3-BOB. CHET EL VALYUTASINI YASHIRISH JINOYATI BO‘YICHA SUD-HUQUQIY
AMALIYOTI VA HUQUQNI QO‘LLASHDA YUZAGA KELAYOTGAN
MUAMMOLAR ........................................................................................................................ ...26
3.1 Chet el valyutasini yashirish jinoyatiga oid sud amaliyoti tahlili ............................................ 26
3.2 Huquqni qo‘llash amaliyotida yuzaga kelayotgan muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari .
…………………………………………………………………………………………………...28
3.3 Chet el valyutasini yashirish jinoyatiga qarshi kurashni kuchaytirish bo‘yicha takliflar ........ 30
XULOSA ....................................................................................................................................... 33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ................................................................ 37
ILOVALAR .................................................................................................................................. 38

Kirish qismi
O‘zbekiston iqtisodiyotini isloh qilish va jahon iqtisodiy tizimiga faol
integratsiyalashuv jarayoni davom etar ekan, mamlakatning moliyaviy
barqarorligini ta’minlash va iqtisodiy xavfsizligini mustahkamlash dolzarb
vazifalardan biriga aylanmoqda. Ushbu strategik yo‘nalishda valyuta
munosabatlarini samarali tartibga solish, jumladan, chet el valyutasini noqonuniy
muomalaga kiritish, yashirish yoki undan noqonuniy foydalanish kabi jinoyatlarga
qarshi kurash muhim ahamiyat kasb etadi. Chet el valyutasini yashirish jinoyati
nafaqat davlatning valyuta siyosatiga jiddiy putur yetkazadi, balki ichki va tashqi
iqtisodiy aloqalarning barqaror rivojlanishiga ham to‘siq bo‘ladi, shuningdek,
mamlakatning investitsiyaviy jozibadorligini pasaytirishi mumkin. Ayniqsa, global
iqtisodiyotning murakkablashuvi, valyuta bozorlaridagi beqarorlik va transmilliy
iqtisodiy jinoyatchilikning kuchayishi sharoitida ushbu muammoning jinoiy-
huquqiy jihatlarini chuqur tahlil qilish, uning sabablarini aniqlash va samarali
huquqiy ta’sir choralarini ishlab chiqish zarurati tug‘iladi. Ushbu jinoyatlarning
iqtisodiy tizimga va jamiyatga salbiy ta’sirini bartaraf etish, shuningdek, qonun
ustuvorligini ta’minlash borasida olib borilayotgan huquqiy islohotlarning
samaradorligini oshirish bugungi kunning eng muhim talablaridan hisoblanadi.
Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi chet el valyutasini yashirish
jinoyatining jinoiy-huquqiy xususiyatlarini O‘zbekiston Respublikasi milliy
qonunchiligi, xorijiy davlatlar huquqi va xalqaro tajriba nuqtai nazaridan har
tomonlama va chuqur tahlil qilishdir. Tadqiqotda ushbu jinoyatning nazariy
konsepsiyalari, uning huquqiy mohiyati, jinoiy-huquqiy me’yorlardagi o‘rni,
shuningdek, uni sodir etishning sabablari va shart-sharoitlari atroflicha o‘rganiladi.
Bundan tashqari, tadqiqotning maqsadi chet el valyutasini yashirish jinoyatiga oid
sud-huquqiy amaliyotni tahlil qilish, huquqni qo‘llashda yuzaga kelayotgan
muammolarni aniqlash va ushbu jinoyatlarga qarshi kurashni kuchaytirish hamda
O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligini takomillashtirish bo‘yicha aniq va
asoslantirilgan ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iboratdir.
3

Bunday keng qamrovli yondashuv mazkur ijtimoiy xavfli hodisaning
murakkabligini hisobga olgan holda, unga qarshi kurashishning huquqiy
mexanizmlarini yanada takomillashtirishga xizmat qiladi.
Ushbu ilmiy maqsadga erishish uchun bir qator aniq vazifalarni bajarish
ko‘zda tutilgan. Birinchi navbatda, «chet el valyutasini yashirish» tushunchasining
ilmiy talqinlarini, uning huquqiy mohiyatini va jinoyatning obyekti hamda
subyektini aniqlash zarur. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksining tegishli moddalari asosida ushbu jinoyat uchun belgilangan
javobgarlikning paydo bo‘lish shartlarini, jazoni va boshqa jinoyatlardan
farqlovchi belgilarni batafsil tahlil qilish lozim. Tadqiqot doirasida Rossiya
Federatsiyasi, Yevropa Ittifoqi davlatlari va AQSh kabi xorijiy davlatlarning
valyuta jinoyatlariga oid qonunchiligi va huquqni qo‘llash tajribasi qiyosiy-
huquqiy tahlil qilinadi, ularning O‘zbekiston qonunchiligini takomillashtirishdagi
ahamiyati baholanadi. Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasida chet el
valyutasini yashirish jinoyatiga oid sud amaliyotini statistik va mazmunan
o‘rganish, huquqni qo‘llash faoliyatida aniqlangan kamchiliklar va
qonunchilikdagi bo‘shliqlarni bartaraf etish yo‘llarini izlash ham asosiy vazifalar
jumlasiga kiradi. Natijada, ushbu jinoyatlarga qarshi kurashish samaradorligini
oshirishga qaratilgan qonunchilikni takomillashtirishga oid takliflar ishlab
chiqiladi.
Tadqiqot obyekti sifatida chet el valyutasini yashirish jinoyati bilan bog‘liq
ijtimoiy munosabatlar belgilangan. Bu ijtimoiy munosabatlar valyuta
operatsiyalarini amalga oshirishda davlatning qonuniy manfaatlarini himoya qilish,
fuqarolar va yuridik shaxslarning valyuta qonunchiligiga rioya etishini ta’minlash,
shuningdek, iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlashga qaratilgan huquqiy normalar va
ularning amaliy qo‘llanilishi natijasida yuzaga keladi. Ushbu obyektning tahlili
chet el valyutasini yashirish jinoyati jamiyat hayotining qaysi jabhalariga ta’sir
ko‘rsatishini va davlatning ushbu sohadagi huquqiy tartibga solish
mexanizmlarining qanchalik samarali ekanligini aniqlashga yordam beradi.
4

Shu bois, tadqiqotda ushbu ijtimoiy munosabatlarning huquqiy tartibga
solinish darajasi, ularning buzilishi natijasida yuzaga keladigan huquqiy oqibatlar
va ularni bartaraf etishning huquqiy usullari atroflicha ko‘rib chiqiladi.
Tadqiqot predmeti esa chet el valyutasini yashirish jinoyatining O‘zbekiston
Respublikasi va tanlangan xorijiy davlatlar jinoyat qonunchiligidagi o‘rni, uning
ijtimoiy-huquqiy mohiyati, sodir etilishining sabablari va shart-sharoitlari, huquqni
qo‘llash amaliyoti hamda ushbu jinoyatlarga qarshi kurashishning huquqiy
mexanizmlarini takomillashtirish yo‘llaridan iborat. Ya’ni, tadqiqot obyekti
bo‘lgan keng ijtimoiy munosabatlar doirasida, ushbu jinoyatning o‘ziga xos
xususiyatlari, uning huquqiy me’yorlar bilan qamrab olinishi, jinoyatning
subyektiv va obyektiv tomonlari, jazolash va oldini olish choralari kabi masalalar
batafsil o‘rganiladi. Predmetning o‘rganilishi natijasida ushbu jinoyatning huquqiy
tabiatini aniqlash, uning jinoyatchilikning boshqa turlaridan farqini belgilash va
huquqni qo‘llash amaliyotida yuzaga kelayotgan muammolarga yechim topish
imkoniyati yaratiladi.
Tadqiqot ishini amalga oshirishda bir qator ilmiy metodlardan foydalaniladi.
Mantiqiy tahlil metodi jinoyatning mohiyatini, uning huquqiy me’yorlardagi
o‘rnini ochib berishda muhim rol o‘ynaydi. Qiyosiy-huquqiy metod O‘zbekiston
Respublikasi qonunchiligini xorijiy davlatlar qonunchiligi bilan solishtirish va
ularning o‘ziga xos jihatlarini hamda umumiy tendensiyalarini aniqlash imkonini
beradi. Tizimli yondashuv esa ushbu jinoyatni yuzaga keltiruvchi sabablar, uning
ijtimoiy oqibatlari va huquqiy ta’sir choralari o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqur
anglashga yordam beradi. Shuningdek, statistik tahlil metodi sud amaliyoti
materiallarini o‘rganishda, jinoyatlarning dinamikasi va tuzilishini aniqlashda
qo‘llaniladi. Qiyosiy tahlil usullari esa turli mamlakatlarning huquqiy tizimlarini
solishtirish uchun zarurdir. Induksiya va deduksiya metodlari umumiy
qonuniyatlardan xususiy xulosalar chiqarish va aksincha, xususiy holatlardan
umumiy qoidalarni shakllantirishda qo‘llaniladi.
5

Mazkur ilmiy ishning umumiy tuzilishi standart akademik talablarga
muvofiq ravishda shakllantirilgan. Ish kirish qismi, uch bo‘limdan iborat asosiy
qism, xulosa va takliflar hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil
topadi. Kirish qismida tadqiqot mavzusining dolzarbligi, maqsadi, vazifalari,
obyekti, predmeti, metodlari, ilmiy va amaliy ahamiyati hamda natijalarning
ishonchliligi asoslab beriladi. Asosiy qismning birinchi bo‘limida O‘zbekiston
Respublikasi Jinoyat kodeksida chet el valyutasini yashirish jinoyatining nazariy
va normativ-huquqiy asoslari, ikkinchi bo‘limida ushbu jinoyatning xorijiy
davlatlar qonunchiligidagi o‘rni va xalqaro tajribasi, uchinchi bo‘limida esa sud-
huquqiy amaliyoti va huquqni qo‘llashda yuzaga kelayotgan muammolar tahlil
qilinadi. Xulosa va takliflar qismida tadqiqot natijalari umumlashtirilib,
qonunchilikni takomillashtirishga oid aniq tavsiyalar beriladi. Foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxati esa tadqiqotda foydalanilgan barcha manbalarni o‘z ichiga
oladi.
Tadqiqot natijalarining ishonchliligi bir qator omillar bilan ta’minlanadi.
Avvalo, mavzuga oid ilmiy adabiyotlar, jumladan, monografiyalar, dissertatsiyalar,
maqolalar hamda ushbu soha bo‘yicha yetakchi olimlarning asarlari atroflicha
o‘rganilgan. Ikkinchidan, O‘zbekiston Respublikasining valyutani tartibga solishga
oid qonun hujjatlari, Jinoyat kodeksi, ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks va
boshqa normativ-huquqiy aktlar hamda ularga kiritilgan o‘zgartish va
qo‘shimchalar puxta tahlil qilingan. Uchinchidan, O‘zbekiston Respublikasi Oliy
sudi, Bosh prokuratura va boshqa huquqni muhofaza qilish organlari tomonidan
nashr etilgan sud amaliyoti materiallari, statistik ma’lumotlar va sharhlar hamda
xorijiy davlatlarning tegishli qonun hujjatlari va huquqiy adabiyotlari o‘rganilgan.
To‘rtinchidan, tadqiqotda qo‘llanilgan ilmiy metodlarning xolisligi va ularning
mavzuga mosligi ta’minlangan. Ushbu manbalarga asoslanish va ilmiy
metodlardan to‘g‘ri foydalanish tadqiqot natijalarining ob’ektivligi va
ishonchliligini kafolatlaydi.
6

Mazkur tadqiqotning ilmiy ahamiyati chet el valyutasini yashirish
jinoyatining jinoiy-huquqiy xususiyatlarini tizimli va har tomonlama tahlil qilish,
uning nazariy konsepsiyalarini boyitish, huquqni qo‘llash amaliyotidagi
muammolarni aniqlash va ularga yechim taklif etishdan iborat. Tadqiqot natijalari
valyuta jinoyatchiligiga qarshi kurashning huquqiy mexanizmlarini
takomillashtirishga, Jinoyat kodeksiga tegishli o‘zgartish va qo‘shimchalar
kiritishga, shuningdek, ushbu jinoyatlarning oldini olish bo‘yicha samarali chora-
tadbirlarni ishlab chiqishga zamin yaratadi. Amaliy ahamiyati esa ishlab chiqilgan
ilmiy xulosalar va tavsiyalarning huquqni muhofaza qilish organlari, sudlar,
prokuratura va advokatura faoliyatida, shuningdek, oliy ta’lim muassasalarida
huquqiy ta’lim va tarbiya jarayonida qo‘llanilishi mumkinligidadir. Bu esa, o‘z
navbatida, mamlakatning iqtisodiy xavfsizligini mustahkamlashga va valyuta
munosabatlarida qonun ustuvorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
7

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida chet el valyutasini yashirish
jinoyati: nazariy va normativ-huquqiy asoslari
1.1. Chet el valyutasini yashirish tushunchasi va uning huquqiy mohiyati
O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyoti rivojlanib borayotgan sharoitda,
ayniqsa, jahon iqtisodiyoti bilan integratsiyalashuv jarayoni kuchaygan sari,
valyuta munosabatlarini tartibga solish va ularning qonuniyligini ta’minlash
muhim ahamiyat kasb etadi. Chet el valyutasini yashirish jinoyati esa, mazkur
tizimning barqarorligiga putur yetkazuvchi, iqtisodiy xavfsizlikka tahdid soluvchi
jiddiy huquqiy hodisa hisoblanadi. Shu bois, ushbu jinoyatning tushunchasi va
huquqiy mohiyatini atroflicha o‘rganish, uning nazariy va amaliy jihatlarini chuqur
tahlil qilish dolzarb vazifalardan biridir.Chet el valyutasini yashirish
tushunchasining ilmiy talqinlari ko‘p qirrali bo‘lib, turli olimlar tomonidan har xil
nuqtai nazardan ko‘rib chiqiladi. Ba’zi tadqiqotchilar ushbu jinoyatni valyuta
qonunchiligini buzishning bir turi sifatida baholasa, boshqalari uni iqtisodiy
jinoyatlar tizimidagi alohida o‘ringa ega bo‘lgan hodisa sifatida ko‘rsatadilar.
Mazkur jinoyatning mohiyati shundaki, shaxs qonunda belgilangan tartibda chet el
valyutasini O‘zbekiston Respublikasi hududida muomalaga kiritish, saqlash yoki
tasarruf etish huquqidan mahrum bo‘ladi, ya’ni valyuta boyliklarini davlat
nazoratidan chetda, noqonuniy yo‘llar bilan saqlash yoki undan foydalanishga
intiladi. Bunday harakatlar mamlakatning valyuta siyosatiga zid bo‘lib, iqtisodiy
suverenitetiga hamda moliyaviy barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi
Jinoyat-huquqiy nuqtai nazardan, chet el valyutasini yashirish jinoyatining
obyekti jamiyat va davlatning valyuta munosabatlari sohasidagi qonuniy
manfaatlaridir. Bu manfaatlar valyuta operatsiyalarining qonuniyligini ta’minlash,
valyuta resurslarini davlat nazoratida saqlash va ulardan iqtisodiyotning
rivojlanishi yo‘lida samarali foydalanishni o‘z ichiga oladi. Jinoyatning subyekti
esa, umumiy xususiyatlarga ega bo‘lgan jismoniy shaxs, ya’ni o‘n olti yoshga
to‘lgan, aqli raso shaxs hisoblanadi.
8

Biroq, ayrim hollarda, ayniqsa, mansabdor shaxslar tomonidan sodir
etilganida, jinoyatning subyekti maxsus subyekt bo‘lishi mumkin, bu esa jinoiy
javobgarlikning og‘irlashtirilishiga olib keladi. Chet el valyutasini yashirish
jinoyatining huquqiy mohiyatini tushunishda «chet el valyutasi» tushunchasining
qamrovini aniqlash muhimdir. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida, xususan,
Jinoyat kodeksida chet el valyutasi deganda, O‘zbekiston Respublikasi hududida
muomalada bo‘lishi taqiqlangan yoki cheklangan, chet davlatlar yoki xalqaro
tashkilotlar tomonidan chiqarilgan pul belgilari, banknotlar, tangalar, shuningdek,
hisob-kitob vositalari va to‘lov hujjatlari tushuniladi. Bu tushuncha nafaqat naqd
pulni, balki chet el valyutasidagi bank hisobvaraqlaridagi mablag‘larni, elektron
pullarni va boshqa qiymatli qog‘ozlarni ham o‘z ichiga olishi mumkin, agar ular
qonunga xilof ravishda yashirilgan bo‘lsa. Valyuta qonunchiligining o‘ziga xosligi
shundaki, u doimiy ravishda o‘zgarib turadi va xalqaro iqtisodiy munosabatlarning
rivojlanishiga moslashadi, shu sababli «chet el valyutasi» tushunchasining qamrovi
ham kengayishi yoki torayishi mumkin. 1
Mazkur jinoyatning huquqiy mohiyatini yanada chuqurroq anglash uchun,
uni boshqa jinoiy harakatlardan farqlash zarur. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi
Jinoyat kodeksining 190-moddasida nazarda tutilgan valyuta qimmatliklarini
qonunga xilof ravishda olib kirish yoki o‘tkazish jinoyatidan farqli o‘laroq, 191-
moddada ko‘zda tutilgan chet el valyutasini yashirish jinoyati, valyuta
qimmatliklarini mamlakat hududiga olib kirish yoki olib chiqish bilan bog‘liq
bo‘lmasdan, balki O‘zbekiston Respublikasi hududida mavjud bo‘lgan chet el
valyutasini davlat nazoratidan chetda, noqonuniy ravishda saqlash, tasarruf etish
yoki muomalaga kiritish bilan tavsiflanadi. 2
Ya’ni, 190-modda valyuta
qimmatliklarining mamlakatga kirib kelishi yoki chiqib ketishining qonuniyligini
buzishni nazarda tutsa, 191-modda esa mamlakat ichidagi valyuta
operatsiyalarining qonuniy tartibini buzishni qamrab oladi. Shuningdek, ushbu
jinoyatni valyuta qonunchiligini buzishning boshqa shakllaridan, masalan, valyuta
1
Usmonaliyev M. O'zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi. Maxsus qism. – T.: Adolat, 2003. – B. 214.
2
O'zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi
9

operatsiyalarini amalga oshirish qoidalarini buzishdan ham ajratish lozim. Chet el
valyutasini yashirish jinoyati, ayniqsa, ko‘p miqdorda yoki yirik miqdorda sodir
etilgan hollarda, iqtisodiy jinoyatchilikning jiddiy ko‘rinishlaridan biri sifatida
baholanadi va uning oldini olish hamda jazolash choralari qat’iy belgilangan. Bu
jinoyatning ijtimoiy xavfliligi shundaki, u nafaqat davlatning moliyaviy tizimiga,
balki tadbirkorlik faoliyatining rivojlanishiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi, chunki
noqonuniy valyuta operatsiyalari bozor iqtisodiyoti tamoyillariga zid keladi va
qonuniy tadbirkorlar uchun nomutanosib raqobat muhitini yaratadi. Bunday
jinoyatlarning ko‘payishi, ayniqsa, qora bozorning shakllanishiga va milliy
valyutaning qadrsizlanishiga olib kelishi mumkin, bu esa umumiy iqtisodiy
barqarorlikka jiddiy xavf tug‘diradi.
Chet el valyutasini yashirish jinoyatining tushunchasi va huquqiy mohiyatini
tahlil qilish jarayonida, ushbu jinoyatning sodir etilish sabablarini ham ko‘rib
chiqish muhimdir. Ko‘pincha, bunday jinoyatlarga shaxslarning moddiy
manfaatdorlik, tezroq boyish istagi, shuningdek, valyuta operatsiyalarini tartibga
soluvchi qonun hujjatlari haqida yetarli bilimga ega bo‘lmasligi yoki ularga
beparvo munosabatda bo‘lishi sabab bo‘ladi. Bundan tashqari, ayrim hollarda, chet
el valyutasini yashirish jinoyati, pul yuvish, korrupsiya va boshqa og‘irroq
iqtisodiy jinoyatlarni yashirish vositasi sifatida ham ishlatilishi mumkin. Shu bois,
mazkur jinoyatga qarshi kurashda nafaqat jazo choralarini qo‘llash, balki uning
oldini olishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish ham zarur.
Bunga, valyuta qonunchiligi bo‘yicha aholi va tadbirkorlik subyektlari orasida
huquqiy madaniyatni oshirish, valyuta operatsiyalarini amalga oshirish tartib-
qoidalarini soddalashtirish va shaffofligini ta’minlash, shuningdek, huquqni
qo‘llash organlari tomonidan nazoratni kuchaytirish kiradi. Ayniqsa, O‘zbekiston
Respublikasining valyutani tartibga solishga oid qonun hujjatlarining doimiy
ravishda takomillashtirib borilishi, xalqaro standartlarga moslashtirilishi, ushbu
jinoyatning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, chet el valyutasini erkin
konvertatsiya qilish imkoniyatlarining kengayishi va qonuniy valyuta
10

operatsiyalarini amalga oshirish uchun qulay sharoitlarning yaratilishi, shaxslarni
noqonuniy yo‘llarga murojaat qilishdan qaytarishi mumkin. Shuningdek, chet el
valyutasini yashirish jinoyatining sodir etilishiga olib keladigan sabablarni aniqlash
va ularga qarshi samarali kurashish mexanizmlarini ishlab chiqish, iqtisodiy
havfsizlikni ta’minlashning muhim sharti hisoblanadi. Ushbu jinoyatning huquqiy
mohiyatini tushunish, uning iqtisodiy tizim uchun keltiradigan zararlarini anglash,
huquqni qo‘llash amaliyotini takomillashtirish va kelajakda bunday jinoyatlarning
oldini olishga qaratilgan samarali huquqiy mexanizmlarni yaratishga yordam
beradi. Chet el valyutasini yashirish jinoyati, shuningdek, mamlakatning xalqaro
iqtisodiy munosabatlardagi obro‘siga ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin, chunki xorijiy
investorlar va hamkorlar uchun barqaror va qonuniy valyuta tizimi muhim
ahamiyatga ega. Shuning uchun, ushbu jinoyatga qarshi kurash, umumiy iqtisodiy
rivojlanish va barqarorlikni ta’minlashning ajralmas qismidir. 3
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi. «Sudlar tomonidan chet el
valyutasini yashirish jinoyatlari bo‘yicha ishlar ko‘rilishi amaliyoti to‘g‘risida»gi
qarori.: Adolat.
Karimova, N. (2019). Valyuta munosabatlarini huquqiy tartibga solishning nazariy
va amaliy muammolari.
1.2. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida chet el valyutasini yashirish
uchun javobgarlik
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida chet el valyutasini yashirish
jinoyati uchun javobgarlik masalasi, mamlakatning iqtisodiy xavfsizligini
ta’minlash va valyuta munosabatlarini tartibga solishning muhim huquqiy
mexanizmlaridan biridir. Ushbu jinoyatning huquqiy asoslari, birinchi navbatda,
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 191-moddasida belgilangan bo‘lib,
u chet el valyutasini yashirishni jinoyat sifatida tasniflaydi va tegishli jazo
choralarini ko‘zda tutadi. Mazkur moddaning tahlili shuni ko‘rsatadiki,
javobgarlikning paydo bo‘lishi uchun bir qator shartlar mavjud bo‘lib, ular
3
Mirzayev R. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. – T.: TDYU, 2010. – B. 187.
11

jinoyatning subyekti, obyekti, subyektiv va obyektiv tomonlarini o‘z ichiga oladi.
Jinoyatning obyekti sifatida davlatning valyutani tartibga solish sohasidagi
qonuniy faoliyati hamda fuqarolar va yuridik shaxslarning valyuta boyliklariga
bo‘lgan huquqlari himoyasi tushuniladi [1]. Jinoyatning subyekti esa, umumiy
qoidalar asosida, o‘n olti yoshga to‘lgan, jismoniy shaxs hisoblanadi, biroq ayrim
holatlarda yuridik shaxslarning mansabdor shaxslari ham javobgarlikka tortilishi
mumkin. Chet el valyutasini yashirish deyilganda, qonun hujjatlarida belgilangan
tartibda davlat tasarrufidan chiqarish yoki muomalaga kiritishdan qasddan chetlab
o‘tib, noqonuniy ravishda saqlash, olib o‘tish yoki boshqa harakatlar sodir etish
tushuniladi. Bu harakatlar, ayniqsa, valyuta qimmatliklarini kontrabanda qilish
yoki noqonuniy operatsiyalar natijasida qo‘lga kiritilgan valyutani yashirish kabi
shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin.
Javobgarlikning paydo bo‘lish shartlari O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksining 191-moddasida aniq ko‘rsatilgan bo‘lib, ular quyidagilarni o‘z ichiga
oladi: birinchidan, chet el valyutasini yashirish harakatining mavjudligi, ya’ni
qonunda belgilangan tartibda davlat hisobiga o‘tkazish yoki rasmiy muomalaga
kiritishdan bo‘yin tovlab, uni noqonuniy ravishda saqlash, olib yurish yoki boshqa
yo‘llar bilan yashirish; ikkinchidan, ushbu harakatning qasddan sodir etilganligi,
ya’ni shaxs o‘zining harakatlarining ijtimoiy xavfliligini anglagan holda va
oqibatlarini istagan yoki tasodifan yuz berishiga yo‘l qo‘ygan bo‘lishi;
uchinchidan, jinoyatning obyektiv tomoni, ya’ni yashirish harakatining o‘zi va
uning oqibatlari; to‘rtinchidan, jinoyatning subyekti, ya’ni jismoniy shaxsning
javobgarlik yoshi va ruhiy holati. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksining 191-moddasi birinchi qismida ko‘zda tutilgan jinoyatni sodir etganlik
uchun eng kam jazoni tayinlashda sudlar, jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasi,
shaxsning shaxsiy xususiyatlari, jinoyatni sodir etish sabablari va usullarini
hisobga olishlari lozim. Bundan tashqari, ushbu moddada ko‘zda tutilgan jinoyatni
sodir etishda bir necha bor harakat qilinganligi, katta miqdordagi chet el
valyutasini yashirish yoki uyushgan guruh tomonidan sodir etilganligi kabi
12

og‘irlashtiruvchi holatlar mavjud bo‘lsa, javobgarlik yanada og‘irlashadi va jazo
choralari kuchaytiriladi. Ayniqsa, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining
191-moddasi birinchi qismi bo‘yicha javobgarlik uchun eng kam ish haqining yuz
baravaridan uch yuz baravarigacha miqdorda jarima yoki ikki yilgacha axloq
tuzatish ishlari yoki uch yilgacha ozodlikni cheklash jazosi tayinlanishi mumkin.
Bu esa, mazkur jinoyatning iqtisodiy tizim uchun jiddiy tahdid ekanligini
ko‘rsatadi.
Chet el valyutasini yashirish jinoyatini O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksining boshqa moddalarida ko‘zda tutilgan jinoyatlardan, xususan, 190-
moddasida nazarda tutilgan valyutani qonunga xilof ravishda olib kirish yoki
o‘tkazish jinoyatidan farqlash muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zR JKning 190-
moddasi valyuta qimmatliklarini bojxona nazoratidan chetlab o‘tkazish yoki ularni
olib kirish/o‘tkazish qoidalarini buzish bilan bog‘liq bo‘lsa, 191-modda esa,
asosan, valyutani davlat tasarrufidan chiqarish yoki muomalaga kiritishdan
qasddan chetlab o‘tib, uni noqonuniy ravishda saqlash, olib o‘tish yoki boshqa
harakatlar bilan bog‘liqdir. Ya’ni, 190-moddada jinoyatning sodir etilish usuli –
noqonuniy olib kirish yoki o‘tkazish bo‘lsa, 191-moddada esa, asosan, chet el
valyutasini davlat nazoratidan yashirish va uni noqonuniy muomalada saqlash
harakatlari ko‘zda tutilgan. Shuningdek, ushbu jinoyatni O‘zbekiston Respublikasi
Jinoyat kodeksining 169-moddasi (o‘g‘irlik), 170-moddasi (talan), 173-moddasi
(mulkni qasddan nobud qilish yoki shikastlantirish) kabi mulkiy jinoyatlardan ham
farqlash lozim, chunqim ushbu jinoyatlarning obyekti shaxsning mulk huquqi
bo‘lsa, valyutani yashirish jinoyatining asosiy obyekti iqtisodiy xavfsizlik va
valyuta munosabatlarini tartibga solish tizimidir. Xususan, O‘zbekiston
Respublikasi Oliy sudi Plenumi «Sudlar tomonidan chet el valyutasini yashirish
jinoyatlari bo‘yicha ishlar ko‘rilishi amaliyoti to‘g‘risida»gi qarorida ushbu
jinoyatlarni to‘g‘ri tasniflash va kvalifikatsiya qilish bo‘yicha aniq ko‘rsatmalar
berilgan.
13

Qonunchilikda ushbu jinoyat uchun javobgarlikning belgilanishi, valyuta
qonunchiligiga rioya etilishini ta’minlash, noqonuniy valyuta operatsiyalarining
oldini olish va mamlakatning iqtisodiy barqarorligini mustahkamlashga qaratilgan.
Valyuta qonunchiligining doimiy ravishda takomillashtirib borilishi, shuningdek,
ushbu jinoyatning oldini olish va unga qarshi kurashishning huquqiy asoslarini
yanada kuchaytiradi. Shu bois, chet el valyutasini yashirish bilan bog‘liq harakatlar
uchun javobgarlikning aniq belgilanishi, iqtisodiy jinoyatchilikka qarshi kurashda
muhim vosita hisoblanadi. Mazkur jinoyatni sodir etgan shaxslarga nisbatan
qo‘llaniladigan jazo choralari, nafaqat ularning qilmishiga baho berish, balki
boshqa shaxslarni ham bunday huquqbuzarliklardan qaytarishga qaratilgan. Misol
tariqasida, agar shaxs katta miqdorda chet el valyutasini noqonuniy saqlab
kelayotganligi aniqlansa va bu valyuta noqonuniy yo‘llar bilan olinganligi
isbotlansa, u O‘zR JK 191-moddasining tegishli qismlari bo‘yicha javobgarlikka
tortilishi mumkin. 4
4
Лопашенко Н.А. Преступления в сфере экономики. – М.: Волтерс Клувер, 2006. – С. 312.
14

2-BOB. CHET EL VALYUTASINI YASHIRISH JINOYATINING XORIJIY
DAVLATLAR QONUNCHILIGIDA O‘RNI VA XALQARO TAJRIBASI
2.1. Rossiya Federatsiyasi qonunchiligida chet el valyutasini tartibga solish va
jinoyatlar
Rossiya Federatsiyasi qonunchiligida chet el valyutasini tartibga solish va
jinoyatlar masalasi, mamlakatning iqtisodiy suvereniteti va moliyaviy tizimining
barqarorligini ta’minlash nuqtai nazaridan alohida ahamiyat kasb etadi. Valyuta
operatsiyalarini tartibga solishning huquqiy asoslari asosan Rossiya Federatsiyasi
Konstitutsiyasi, Rossiya Federatsiyasining Valyuta tartibini va valyuta nazoratini
tartibga solish to‘g‘risidagi qonuni (keyingi o‘rinlarda - Valyuta qonuni) hamda
boshqa federal qonunlar va normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi. Rossiya
Federatsiyasida valyuta munosabatlarini tartibga solishning asosiy maqsadi
mamlakatning iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash, milliy valyutaning barqarorligini
qo‘llab-quvvatlash, valyuta operatsiyalarining qonuniyligini nazorat qilish va
valyuta bozorida barqarorlikni saqlashdan iboratdir. Valyuta qonuni chet el
valyutasini Rossiya Federatsiyasi hududida muomalaga kiritish, undan foydalanish
va uni tasarruf etish tartibini belgilab beradi, shuningdek, valyuta nazoratining
umumiy prinsiplarini va subyektlarini aniqlaydi. Xususan, ushbu qonun rezidentlar
va norezidentlarning valyuta operatsiyalarini amalga oshirish tartibini, valyuta
operatsiyalarini amalga oshirishda cheklovlarni va valyuta nazoratini amalga
oshirish vakolatiga ega bo‘lgan organlarning huquq va majburiyatlarini belgilaydi.
Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksida chet el valyutasini noqonuniy
muomalasi bilan bog‘liq jinoyatlar uchun javobgarlik nazarda tutilgan. Mazkur
jinoyatlarning eng muhimlari orasida Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining
191-moddasi «Chet el valyutasini noqonuniy muomalasi» va 174-moddasi «Mol-
mulkni jinoiy yo‘l bilan olinganligini legallashtirish (ommaviy o‘zlashtirish)»
hamda 174.1-moddasi «Mol-mulkni jinoiy yo‘l bilan olinganligini legallashtirish
(ommaviy o‘zlashtirish) jinoyat sodir etilgandan so‘ng» kabi moddalari mavjud.
Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining 191-moddasi chet el valyutasini
qonunga xilof ravishda sotish, sotib olish yoki almashishni, shuningdek, ushbu
15

operatsiyalarni amalga oshirish uchun litsenziyaga ega bo‘lmasdan yoki maxsus
ruxsatnoma olmasdan amalga oshirishni jinoyat deb hisoblaydi. Ushbu jinoyatning
obyekti sifatida davlatning valyuta tartibini va iqtisodiy xavfsizligini ta’minlovchi
ijtimoiy munosabatlar, subyekti esa jismoniy shaxslar (ko‘pincha ma’lum yoshga
to‘lgan va ruhiy sog‘lom shaxslar) hisoblanadi. Jinoyatning kvalifikatsiyalovchi
belgilari sifatida jinoiy uyushma tomonidan sodir etilishi, katta miqdorda amalga
oshirilishi yoki boshqa og‘irlashtiruvchi holatlar ko‘zda tutilishi mumkin. 5
Bundan tashqari, Rossiya qonunchiligida chet el valyutasini noqonuniy
muomalasi bilan bog‘liq bo‘lgan mol-mulkni legallashtirish jinoyatlari ham muhim
o‘rin tutadi. Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining 174 va 174.1-moddalari
jinoiy yo‘l bilan olingan mablag‘larni, shu jumladan, chet el valyutasini qonuniy
muomalaga kiritishga qaratilgan harakatlarni jazolaydi . Bu moddalar ayniqsa,
katta miqdordagi valyutani noqonuniy manbalardan olib, uni qonuniy faoliyat
ko‘rinishida jamiyatga kiritishga urinishlarni qamrab oladi. Ushbu jinoyatlarning
sodir etilishi nafaqat valyuta qonunchiligining buzilishi, balki umumiy iqtisodiy
tizimga, moliyaviy barqarorlikka va davlatning iqtisodiy xavfsizligiga jiddiy tahdid
soladi. Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksida ko‘zda tutilgan jazo choralari
jinoiy harakatning og‘irligiga, miqdoriga va boshqa kvalifikatsiyalovchi belgilariga
qarab jarimadan tortib, ozodlikdan mahrum qilishgacha bo‘lishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi bilan Rossiya Federatsiyasi
qonunchiligini qiyosiy-huquqiy tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, har ikki davlat ham
chet el valyutasini noqonuniy muomalasiga qarshi kurashishda o‘xshash
yondashuvlarni qo‘llaydi. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 191-
moddasi ham Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining 191-moddasiga o‘xshash
tarzda chet el valyutasini noqonuniy muomalasi uchun javobgarlikni belgilaydi.
Ikkala davlatda ham ushbu jinoyatning obyekti sifatida davlatning valyuta tartibi
va iqtisodiy xavfsizligi hisoblanadi.
5
Гаухман Л.Д., Максимов С.В. Преступления в сфере экономической деятельности. – М.: Юринфор, 1998. –
С. 156.
16

Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida ham mol-mulkni
jinoiy yo‘l bilan olinganligini legallashtirish (ommaviy o‘zlashtirish) bo‘yicha
moddalar mavjud bo‘lib, ular Rossiya qonunchiligidagi tegishli normalar bilan
o‘xshashliklarga ega. Bu, birinchi navbatda, jinoiy faoliyatdan olingan
daromadlarni yashirish va qonuniy moliyaviy tizimga kiritishga qaratilgan
harakatlarga qarshi kurashish zarurati bilan bog‘liq. 6
Shu bilan birga, ayrim farqli jihatlar ham mavjud. Masalan, valyuta
qonunchiligining umumiy tartibga solinish darajasi, valyuta operatsiyalarini
amalga oshirishga oid litsenziyalash va ruxsat berish tartib-taomillari, shuningdek,
jinoyatlarning kvalifikatsiyalovchi belgilarida va jazo choralarining miqdorida
farqlar bo‘lishi mumkin. Rossiya Federatsiyasida valyuta operatsiyalarini tartibga
solish mexanizmlari nisbatan ko‘proq liberallashtirilgan bo‘lib, bu ba’zi hollarda
noqonuniy operatsiyalarga imkon yaratishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasida
esa valyuta munosabatlari, ayniqsa, so‘nggi yillarda amalga oshirilgan islohotlarga
qaramay, hali ham qat’iyroq tartibga solinadi, bu esa ba’zi turdagi noqonuniy
operatsiyalarning oldini olishga qaratilgan. Bundan tashqari, Rossiya Jinoyat
kodeksida ayrim jinoyatlarning miqdori va hajmi bo‘yicha chegaralar O‘zbekiston
Jinoyat kodeksidagidan farq qilishi mumkin, bu esa jinoyatning kvalifikatsiyasiga
va jazo tayinlanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Xususan, O‘zbekiston qonunchiligida
valyuta qimmatliklarini noqonuniy ravishda olib kirish yoki o‘tkazish kabi
jinoyatlar alohida moddalar bilan jazolanadi, bu Rossiya qonunchiligidagi
yondashuvdan farq qilishi mumkin. 7
Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, har ikki davlat ham chet el valyutasini
noqonuniy muomalasini jinoyat deb hisoblaydi va bunga qarshi kurashishda jinoiy-
huquqiy mexanizmlardan foydalanadi. Biroq, qonunchilikning aniq normalari,
jazolarning og‘irligi va valyuta operatsiyalarini tartibga solishning umumiy tizimi
bo‘yicha farqlar mavjud.
6
Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksi
7
BMTning Transmilliy uyushgan jinoyatchilikka qarshi Konvensiyasi (Palermo Konvensiyasi). 15.11.2000-yil. –
O'zbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan: 30.04.2008-yil.
17

Rossiya Federatsiyasining valyuta qonunchiligi, ayniqsa, valyuta nazorati
va valyuta operatsiyalarini amalga oshirish tartibini belgilashda o‘ziga xos
xususiyatlarga ega. Masalan, Rossiyada valyuta nazorati organlari tomonidan
qo‘llaniladigan sanksiyalar va ularning qo‘llanilish mexanizmlari
O‘zbekistondagidan farq qilishi mumkin. Shuningdek, Rossiyada chet el
valyutasini noqonuniy muomalasi bilan bog‘liq jinoyatlarning statistikasi va
ularning sodir etilish sabablari ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, bu
ko‘pincha iqtisodiy vaziyat, valyuta kursining o‘zgarishi va qonunchilikdagi
bo‘shliqlarga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Rossiya Federatsiyasida valyuta
qonunchiligining rivojlanishi va unga kiritilgan o‘zgartishlar ko‘pincha
iqtisodiyotni modernizatsiyalash va xalqaro moliya bozorlariga integratsiyalashuv
jarayonlari bilan bog‘liq bo‘lgan.
Natijada, Rossiya Federatsiyasi qonunchiligida chet el valyutasini tartibga
solish va jinoyatlar masalasi keng qamrovli bo‘lib, u nafaqat jinoyat huquqi, balki
ma’muriy huquq va valyuta huquqi normalarini ham o‘z ichiga oladi. Valyuta
qonunchiligining asosiy jihatlari Rossiya iqtisodiyotining barqarorligini
ta’minlashga, valyuta operatsiyalarini nazorat qilishga va mamlakatning moliyaviy
tizimini himoya qilishga qaratilgan. Jinoyat kodeksida ko‘zda tutilgan javobgarlik
choralari esa ushbu tartibotlarni buzgan shaxslarga nisbatan qo‘llaniladi. Ayniqsa,
Rossiya Jinoyat kodeksining 191-moddasi chet el valyutasini noqonuniy
muomalasi bilan bog‘liq harakatlarni aniq jinoyat sifatida belgilab, ularga nisbatan
jiddiy jazolarni nazarda tutadi. Qiyosiy tahlil asosida O‘zbekiston qonunchiligi
bilan o‘xshash va farqli jihatlarni aniqlash, har ikki davlatning valyuta
jinoyatlariga qarshi kurashishdagi tajribasini o‘rganish va ushbu tajribalardan kelib
chiqib, O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligini takomillashtirish bo‘yicha
xulosalar chiqarish mumkin. Xususan, Rossiyaning valyuta qonunchiligidagi ba’zi
tartibga solish mexanizmlari va jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishdagi yondashuvlari
O‘zbekiston uchun ham o‘rganishga arziydi. Shuningdek, Rossiyada mol-mulkni
legallashtirish jinoyatlariga qarshi kurashishda qo‘llaniladigan usullar ham
18

O‘zbekistonning shu sohadagi amaliyotini boyitishi mumkin. Bu jarayon, albatta,
har ikki davlatning iqtisodiy va huquqiy tizimlarining o‘ziga xos xususiyatlarini
hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim.
2.2. Yevropa Ittifoqi davlatlari va AQSHda valyuta jinoyatlari va ularga
qarshi kurash mexanizmlari
Rossiya Federatsiyasi qonunchiligini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, valyuta
operatsiyalarini tartibga solish va chet el valyutasini noqonuniy muomalasiga
qarshi kurashish borasida ushbu davlatda ham o‘ziga xos tizim shakllangan. Ushbu
tizimning asosiy yo‘nalishlari valyuta qonunchiligini qat’iy belgilash, valyuta
nazoratini kuchaytirish va valyuta jinoyatlari uchun javobgarlikni belgilashdan
iborat. Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining tegishli moddalari chet el
valyutasini noqonuniy ravishda sotib olish, sotish, saqlash va olib kirish-olib
chiqish kabi harakatlarni jinoiy javobgarlikka tortishni nazarda tutadi. Qiyosiy-
huquqiy tahlil asosida O‘zbekiston qonunchiligi bilan Rossiya qonunchiligidagi
o‘xshash va farqli jihatlarni aniqlash, har ikki davlatning valyuta jinoyatlariga
qarshi kurashishdagi tajribasini o‘rganish va ushbu tajribalardan kelib chiqib,
O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligini takomillashtirish bo‘yicha xulosalar
chiqarish mumkin. Xususan, Rossiyaning valyuta qonunchiligidagi ba’zi tartibga
solish mexanizmlari va jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishdagi yondashuvlari
O‘zbekiston uchun ham o‘rganishga arziydi. Shuningdek, Rossiyada mol-mulkni
legallashtirish jinoyatlariga qarshi kurashishda qo‘llaniladigan usullar ham
O‘zbekistonning shu sohadagi amaliyotini boyitishi mumkin. Bu jarayon, albatta,
har ikki davlatning iqtisodiy va huquqiy tizimlarining o‘ziga xos xususiyatlarini
hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim. Rossiya tajribasi, ayniqsa, valyuta
nazoratini amalga oshirish mexanizmlari va jinoiy faoliyatdan olingan
daromadlarni legallashtirishga qarshi kurashishda qo‘llaniladigan usullar bo‘yicha
muhim darslarni berishi mumkin.
Yevropa Ittifoqi (YI) davlatlarida valyuta jinoyatlariga qarshi kurashish
tizimi ko‘p qirrali va integratsiyalashgan xarakterga ega bo‘lib, bu YIning umumiy
19

moliyaviy xavfsizlikni ta’minlash strategiyasining muhim qismini tashkil etadi. YI
doirasida valyuta jinoyatlari deganda, asosan, noqonuniy valyuta operatsiyalari,
valyuta qonunchiligini buzish, pul yuvish, moliyaviy firibgarlik va terrorizmni
moliyalashtirish kabi jinoyatlar tushuniladi. Ushbu jinoyatlarga qarshi kurashishda
YIning asosiy maqsadi a’zo davlatlar o‘rtasida huquqiy hamkorlikni kuchaytirish,
qonunchilikni uyg‘unlashtirish va chegaralararo moliyaviy oqimlarni nazorat
qilishdan iborat. YI direktivalari va reglamentlari valyuta qonunchiligini tartibga
solishda muhim rol o‘ynaydi, xususan, pul yuvishga qarshi kurash bo‘yicha 4- va
5-direktivlar (AMLD IV va V) hamda terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurash
bo‘yicha tegishli qonun hujjatlari bu boradagi xalqaro standartlarni YI hududida
joriy etishga qaratilgan. 8
Mazkur hujjatlar moliyaviy institutlar uchun majburiy
talablarni belgilab, ularni mijozlarni tekshirish (KYC - Know Your Customer),
shubhali operatsiyalarni aniqlash va vakolatli organlarga xabar berishga undaydi.
Yevropol (Europol) va Yurojust (Eurojust) kabi YI agentliklari a’zo davlatlarning
huquqni muhofaza qilish organlari o‘rtasida axborot almashish, tergovlarni
muvofiqlashtirish va transchegaraviy jinoyatlarga qarshi kurashda muhim
ko‘maklashuvchi vosita hisoblanadi. Xususan, Yevropolning Yevropa Firibgarlik
va Pul Yuvishga Qarshi Kurash Markazi (ECBC) valyuta jinoyatlari bilan bog‘liq
ma’lumotlarni to‘plash va tahlil qilishda faoliyat ko‘rsatadi. Bundan tashqari,
YIning «Xalqaro valyuta operatsiyalarini tartibga solish to‘g‘risidagi reglamenti»
kabi hujjatlari YI ichidagi va YI bilan uchinchi davlatlar o‘rtasidagi valyuta
operatsiyalarini tartibga solishning umumiy tamoyillarini belgilaydi.
Qo‘shma Shtatlar (AQSH)da valyuta jinoyatlariga qarshi kurashish tizimi
federal tuzilma va keng vakolatlarga ega bo‘lgan bir qator agentliklarning
faoliyatini o‘z ichiga oladi. AQSHda valyuta jinoyatlari deganda, asosan, pul
yuvish, bank firibgarligi, qimor o‘yinlari orqali pul yuvish, terrorizmni
moliyalashtirish, shuningdek, noqonuniy valyuta operatsiyalari va valyuta nazorati
qoidalarini buzish kabi jinoyatlar tushuniladi.
8
AMLD IV va YI hamda terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurash bo ' yicha tegishli qonun hujjatlari
20

Ushbu jinoyatlarga qarshi kurashishda AQSHning asosiy qonunchilik bazasi
1970 yilda qabul qilingan Bank sirliligi to‘g‘risidagi qonun (Bank Secrecy Act -
BSA) hisoblanadi. BSA AQSHdagi moliyaviy institutlar uchun pul yuvish va
boshqa moliyaviy jinoyatlarni oldini olish maqsadida ma’lumotlarni hisobot qilish,
yozuvlarni yuritish va shubhali operatsiyalarni aniqlash bo‘yicha majburiyatlarni
yuklaydi. Ushbu qonun doirasida moliyaviy institutlar har qanday bir million
dollardan ortiq naqd operatsiyalar yoki shubhali deb topilgan boshqa operatsiyalar
haqida FinCEN (Financial Crimes Enforcement Network)ga xabar berishlari shart.
Shuningdek, 2001 yildagi AQSHni Vatanparvarlik qonuni (USA PATRIOT Act)
pul yuvishga qarshi kurashishni yanada kuchaytirdi va moliyaviy institutlarning
mijozlarni tekshirish bo‘yicha majburiyatlarini kengaytirdi, shuningdek,
terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurashish mexanizmlarini mustahkamladi.
AQSHda valyuta jinoyatlariga qarshi kurashuvchi asosiy federal agentliklar
qatoriga Adliya vazirligi (Department of Justice - DOJ), Federal qidiruv byurosi
(Federal Bureau of Investigation - FBI), Moliya vazirligi (Department of the
Treasury) tarkibidagi FinCEN va Ichki daromadlar xizmati (Internal Revenue
Service - IRS) kiradi. Ushbu agentliklar bir-biri bilan yaqin hamkorlikda ishlaydi,
ma’lumotlarni almashadi va tergovlarni amalga oshiradi. Xususan, FinCEN
moliyaviy razvedka ma’lumotlarini to‘plash va tahlil qilishda markaziy rol
o‘ynaydi, FBI esa moliyaviy jinoyatlarni tergov qilishda asosiy organ hisoblanadi.
AQSHning xalqaro hamkorlikdagi faoliyati ham muhim ahamiyat kasb etadi;
AQSH xalqaro terrorizmga qarshi kurashish va pul yuvishga qarshi global sa’y-
harakatlarda faol ishtirok etadi, ko‘plab davlatlar bilan axborot almashish va
hamkorlik to‘g‘risida bitimlar tuzgan. Bu hamkorlik, ayniqsa, transchegaraviy
moliyaviy jinoyatlarni fosh etish va oldini olishda katta rol o‘ynaydi.
Yevropa Ittifoqi va AQSHda valyuta jinoyatlariga qarshi kurashish
mexanizmlarining o‘ziga xos xususiyatlari shundaki, YIda qonunchilikni
uyg‘unlashtirish va a’zo davlatlar o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirishga urg‘u
berilsa, AQSHda federal agentliklarning keng vakolatlari va qat’iy qonunchilik
21

nazorati ustunlik qiladi. YIning integratsiyalashgan yondashuvi turli davlatlarning
huquqiy tizimlari o‘rtasidagi farqlarni kamaytirishga qaratilgan bo‘lsa, AQSHning
tizimi esa bir butun milliy darajada moliyaviy jinoyatlarga qarshi kurashishning
samaradorligini oshirishga yo‘naltirilgan. Xususan, YIda pul yuvishga qarshi
kurash bo‘yicha direktivalar umumiy standartlarni belgilab beradi, biroq ularning
har bir a’zo davlat tomonidan o‘z milliy qonunchiligiga tatbiq etilishi jarayoni
ba’zan farqlanishi mumkin. AQSHda esa Bank sirliligi to‘g‘risidagi qonun va USA
PATRIOT Act kabi federal qonunlar butun mamlakat hududida bir xil tarzda
qo‘llaniladi. Shuningdek, YIda Yevropol va Yurojust kabi agentliklar orqali
muvofiqlashtirilgan harakatlar amalga oshirilsa, AQSHda FBI, FinCEN, DOJ kabi
agentliklar o‘zaro ma’lumot almashish va operativ hamkorlik orqali samaradorlikni
ta’minlaydi. AQSHning moliyaviy razvedka boshqarmasi FinCEN, YIning tegishli
organlari bilan hamkorlikda xalqaro miqyosda pul yuvish va terrorizmni
moliyalashtirishga qarshi kurashishda muhim rol o‘ynaydi. Valyuta jinoyatlarining
global miqyosda ortib borayotganligi sababli, YI va AQSH o‘rtasidagi hamkorlik,
shuningdek, boshqa davlatlar bilan hamkorlikning ahamiyati tobora ortib
bormoqda. Bu hamkorlik, ayniqsa, jinoyatchilarning qonuniy tizimdagi
bo‘shliqlardan foydalanishiga yo‘l qo‘ymaslik va ularni samarali jazolash uchun
zarurdir. Xalqaro hamkorlik doirasida ma’lumot almashish, birgalikda tergov
o‘tkazish va jinoyatchilarni ekstraditsiya qilish kabi masalalar hal etiladi. YI va
AQSHning bu boradagi tajribalari O‘zbekiston Respublikasi uchun ham
o‘rganishga va o‘z qonunchiligini takomillashtirishga xizmat qiladi. Xususan,
YIning qonunchilikni uyg‘unlashtirish borasidagi yondashuvlari va AQSHning
moliyaviy razvedka tizimining samaradorligi O‘zbekistonning valyuta
jinoyatlariga qarshi kurashish strategiyasini yanada kuchaytirishga yordam beradi. 9
Valyuta jinoyatlariga qarshi kurashishda Yevropa Ittifoqi va AQSHda
qo‘llaniladigan mexanizmlar, jumladan, qonunchilik bazasi, institutsional
tuzilmalar va xalqaro hamkorlik usullari O‘zbekiston Respublikasi uchun muhim
9
Jinoyatdan olingan daromadlarni yuvish, qidirish, musodara qilish to'g'risidagi Konvensiya (Strasburg).
08.11.1990-yil.
22

o‘rnak bo‘lib xizmat qilishi mumkin. YIning pul yuvishga qarshi kurash bo‘yicha
umumiy direktivalari va AQSHning Bank sirliligi to‘g‘risidagi qonuni kabi asosiy
qonun hujjatlari, shuningdek, ularning amalga oshirilishi bo‘yicha amaliyotlar
O‘zbekistonda valyuta qonunbuzilishlari va jinoyatlariga qarshi kurashishni
yanada samarali tashkil etish uchun asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Xususan,
YI davlatlarida qabul qilingan «moliyaviy jinoyatlarga qarshi kurashish bo‘yicha
eng yaxshi amaliyotlar» (best practices) va ularning milliy qonunchilikka tatbiq
etilishi bo‘yicha tajribalar O‘zbekistonning tegishli normativ-huquqiy bazasini
takomillashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, AQSHning FinCEN
kabi moliyaviy razvedka agentliklarining faoliyatini o‘rganish, ularning
ma’lumotlarni yig‘ish, tahlil qilish va tarqatish mexanizmlarini tahlil qilish
O‘zbekistonda ham shunday tizimni yaratish yoki mavjud tizimni
takomillashtirishga yordam beradi. Xalqaro hamkorlikning ahamiyati tobora ortib
borayotgan bir sharoitda, YI va AQSHning boshqa davlatlar bilan tuzgan
shartnomalari va ularning ijrosi bo‘yicha tajribalari O‘zbekistonning xalqaro
hamkorlikni rivojlantirish strategiyasini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Bu,
ayniqsa, transchegaraviy valyuta jinoyatlari va pul yuvishga qarshi kurashishda
zarurdir. Valyuta jinoyatlari bilan bog‘liq ma’lumotlarni to‘plash, tahlil qilish va
ulardan kelib chiqib, tegishli chora-tadbirlarni ko‘rishda YI va AQSHning tajribasi
O‘zbekistonning ushbu sohadagi faoliyatini yanada kuchaytirishga imkon beradi.
Xususan, YIning pul yuvishga qarshi kurash bo‘yicha qabul qilgan beshta
direktivasi (AMLD I-V) va uning kelgusi rivojlanish yo‘nalishlari O‘zbekistonning
ushbu sohadagi qonunchiligini xalqaro standartlarga moslashtirishda muhim yo‘l-
yo‘riq bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Shuningdek, AQSHning Bank sirliligi
to‘g‘risidagi qonuniga asoslangan tizimli yondashuvi, jumladan, moliyaviy
institutlardan talab qilinadigan hisobotlar va ularning nazorati O‘zbekistonda ham
valyuta operatsiyalarini yanada shaffoflashtirish va nazorat qilishga yordam beradi.
Bu borada, AQSHning terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurashishda
qo‘llayotgan usullari, jumladan, sanksiyalar va aktivlarni musodara qilish
23

mexanizmlari ham O‘zbekiston uchun o‘rganishga arziydi. Xalqaro hamkorlikni
kuchaytirish maqsadida, YI va AQSHning boshqa davlatlar bilan axborot
almashish va tergovlarda hamkorlik qilish bo‘yicha tajribalari O‘zbekistonning
ushbu yo‘nalishdagi faoliyatini rivojlantirishga yordam beradi. Bunday xalqaro
hamkorlik valyuta jinoyatlarining global tabiatini hisobga olgan holda, ularga
qarshi samarali kurashish uchun zarurdir.
Shu bois, Yevropa Ittifoqi davlatlari va AQSHda valyuta jinoyatlariga qarshi
kurashish mexanizmlarini chuqur o‘rganish, ularning qonunchilik asoslari,
institutsional tuzilmalari va amaliyotlarini tahlil qilish O‘zbekiston
Respublikasining ushbu sohadagi qonunchiligini takomillashtirish va huquqni
qo‘llash amaliyotini yanada samarali qilish uchun muhim ilmiy va amaliy
ahamiyatga ega. Bu tajribalar, ayniqsa, O‘zbekiston iqtisodiyotining jahon
iqtisodiyotiga integratsiyalashuvi sharoitida valyuta munosabatlarini tartibga solish
va noqonuniy valyuta operatsiyalariga qarshi kurashishni kuchaytirishda muhim
yo‘nalishlarni belgilab beradi. Xususan, YIning qonunchilikni uyg‘unlashtirish
borasidagi yondashuvlari va AQSHning moliyaviy razvedka tizimining
samaradorligi O‘zbekistonning ushbu sohadagi faoliyatini yanada kuchaytirishga
imkon beradi. Xalqaro tajribani hisobga olgan holda, O‘zbekiston qonunchiligini
takomillashtirish, huquqni qo‘llash organlari faoliyatini muvofiqlashtirish va aholi
orasida huquqiy madaniyatni oshirish orqali valyuta jinoyatchiligining oldini olish
va unga qarshi kurashish samaradorligini oshirish mumkin. Bu esa, o‘z navbatida,
mamlakatning iqtisodiy xavfsizligini ta’minlashga va barqaror iqtisodiy
rivojlanishga zamin yaratadi.
2.3. Xalqaro tajribaning O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligini
takomillashtirishdagi ahamiyati
Xorijiy davlatlar, xususan, Yevropa Ittifoqi va AQSH kabi rivojlangan
iqtisodiyotlarga ega mamlakatlarning valyuta munosabatlarini tartibga solish va
noqonuniy valyuta operatsiyalariga qarshi kurashish borasidagi boy tajribasi
O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligini takomillashtirish uchun muhim manba
24

hisoblanadi. Mazkur xalqaro tajribani chuqur o‘rganish va tahlil qilish,
mamlakatimizda mavjud bo‘lgan muammolarni aniqlash hamda ularga yechim
topishda dasturilamal bo‘lib xizmat qiladi. 10
O‘zbekiston qonunchiligida, ayniqsa,
chet el valyutasini yashirish jinoyati bilan bog‘liq normativ-huquqiy bazani yanada
mukammallashtirish zarurati sezilmoqda. Bu borada, xorijiy davlatlar
qonunchiligida qo‘llanilayotgan ilg‘or yechimlarni, jumladan, valyuta
operatsiyalarini nazorat qilishning zamonaviy mexanizmlarini, moliyaviy razvedka
tizimlarining samaradorligini oshirishga qaratilgan qonuniy vositalarni va jinoyat
sodir etilishining oldini olishga qaratilgan profilaktik chora-tadbirlarni o‘zlashtirish
muhim ahamiyat kasb etadi.
10
Yevropa Ittifoqi va AQSH qonunchilik hujjatlari
25

3-BOB. CHET EL VALYUTASINI YASHIRISH JINOYATI BO‘YICHA SUD-HUQUQIY
AMALIYOTI VA HUQUQNI QO‘LLASHDA YUZAGA KELAYOTGAN
MUAMMOLAR
3.1. Chet el valyutasini yashirish jinoyatiga oid sud amaliyoti tahlili
O‘zbekiston Respublikasi jinoyat qonunchiligida chet el valyutasini
yashirish jinoyati bo‘yicha sud amaliyoti, uning mohiyatini tushunish va huquqni
qo‘llash amaliyotini takomillashtirish nuqtai nazaridan alohida ahamiyat kasb
etadi. Mazkur jinoyatga oid sud qarorlarining statistik tahlili shuni ko‘rsatadiki,
so‘nggi yillarda bunday ishlar bo‘yicha sudlarda ko‘rilayotgan jinoyat ishlari
sonida sezilarli o‘zgarishlar kuzatilmoqda, bu esa iqtisodiy munosabatlar
tizimidagi o‘zgarishlar va valyuta operatsiyalarining tartibga solinish darajasi bilan
bog‘liqdir. Xususan, Oliy sud tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlar tahlili shuni
ko‘rsatadiki, chet el valyutasini yashirish jinoyatlari asosan muayyan hududlarda,
ayniqsa, savdo markazlari va chegaradosh hududlarda ko‘proq sodir etilmoqda, bu
esa jinoyatchilikning hududiy konsentratsiyasini ko‘rsatadi. Natijada, bunday
holatlarni aniqlash va oldini olish bo‘yicha huquqni muhofaza qiluvchi organlar
faoliyatini yanada kuchaytirish zaruriyati tug‘iladi. Shu bois, sud amaliyotining
statistik ma’lumotlarini muntazam ravishda o‘rganib borish, jinoyat sodir
etilishining sabab va shart-sharoitlarini aniqlash hamda ularga qarshi samarali
kurashish mexanizmlarini ishlab chiqish muhimdir. Demakki, sud statistikasini
tahlil qilish nafaqat jinoyatchilikning umumiy manzarasi haqida ma’lumot beradi,
balki huquqni qo‘llash amaliyotidagi muammolarni aniqlashga ham yordam
beradi.
Chet el valyutasini yashirish jinoyatiga oid ishlar bo‘yicha sudlarda
ayblanuvchilar va jabrlanuvchilarning huquqiy holati hamda ularning sud
jarayonidagi ishtiroki masalasi ham diqqatga sazovordir. Ko‘pgina hollarda, ushbu
jinoyatni sodir etgan shaxslar, asosan, moddiy manfaatdorlik yoki iqtisodiy
qiyinchiliklar sababli harakat qilishadi, ularning aksariyati oldingi sudlanganlik
yoki huquqbuzarliklar bo‘yicha ma’lumotga ega bo‘lmaydi.Ayblanuvchilarning
26

huquqiy holati, jumladan, himoyalanish huquqi, advokat yordamidan foydalanish
huquqi va sud jarayonida o‘zini himoya qilish imkoniyatlari qonunchilikda to‘liq
ta’minlangan bo‘lib, sudlar ushbu huquqlarning ta’minlanishiga alohida e’tibor
qaratadi. Biroq, ayrim hollarda, jabrlanuvchilarning, ya’ni davlat yoki jismoniy
shaxslarning huquqlari to‘liq tiklanmasligi mumkin, bu esa jazo muqarrarligi
tamoyilining to‘liq ro‘yobga chiqishiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Bundan
tashqari, ayrim ayblanuvchilar jinoyatning og‘ir-yengilligini anglamay harakat
qilishadi, bu esa sudlarda jinoyatni to‘g‘ri tasniflashda qiyinchiliklar tug‘dirishi
mumkin. Shuningdek, jabrlanuvchilarning huquqiy madaniyatini oshirish va
ularning sud jarayonida faol ishtirokini ta’minlash ham muhimdir. 11
Sudlarda chet el valyutasini yashirish jinoyatini to‘g‘ri tasniflashda yuzaga
keladigan qiyinchiliklar ham huquqni qo‘llash amaliyotining dolzarb masalalaridan
biridir. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 191-moddasida
nazarda tutilgan ushbu jinoyatni, O‘zR JKning 190-moddasi (Valyutali boyliklarni
noqonuniy ravishda olib kirish, o‘tkazish, hisobga olish yoki sotish) yoki boshqa
tegishli moddalarda nazarda tutilgan huquqbuzarliklardan farqlashda ba’zan
murakkabliklar yuzaga keladi. Ayniqsa, «yashirish» tushunchasining aniq huquqiy
talqinini belgilash, ya’ni valyutani qanday holatda «yashirilgan» deb hisoblash
mumkinligi borasida turli qarashlar mavjud. Masalan, valyutani shaxsiy
foydalanish uchun chet elga olib chiqishga urinish, uni sotish maqsadida saqlash
yoki noqonuniy muomalaga kiritish kabi harakatlar o‘rtasidagi farqni aniqlash
muhimdir. Shu bois, sudlar har bir ishning holatiga qarab, jinoyatning mohiyatini,
ayblanuvchining qasdi va maqsadini to‘liq aniqlashlari lozim. Natijada, bunday
holatlarda jinoyatni to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish uchun sudlarga aniq metodologik
ko‘rsatmalar va tushuntirishlar berish zarurati tug‘iladi. Bundan tashqari, valyuta
qonunchiligidagi o‘zgarishlar va ularning jinoyat huquqi bilan o‘zaro
aloqadorligini ham hisobga olish lozim. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining valyutani tartibga solish sohasidagi farmonlari va qarorlarining
11
FATF (Moliyaviy harakatlar bo'yicha maxsus guruh). 40 tavsiya. Pul yuvishga qarshi xalqaro standartlar.
www.fatf-gafi.org
27

mazmun-mohiyatini sudlar to‘liq anglab yetishi, ularni jinoyat ishlarini ko‘rishda
mezon sifatida qo‘llashi zarur. 12
Yana bir jihatdan, ayrim sudlarda ushbu jinoyatni
sodir etishda ayblanuvchining shaxsiga oid ma’lumotlar, jumladan, uning ijtimoiy-
iqtisodiy ahvoli, oilaviy sharoiti kabi omillarni yetarlicha baholamaslik holatlari
ham kuzatilishi mumkin, bu esa jazo tayinlashda nomutanosiblikka olib kelishi
mumkin. Shuning uchun, sud amaliyotida jinoyatni tasniflashdagi qiyinchiliklarni
bartaraf etish maqsadida, Oliy sud tomonidan muntazam ravishda sud amaliyotini
umumlashtirish va tegishli tushuntirishlar berib borish muhim ahamiyatga ega.
3.2. Huquqni qo‘llash amaliyotida yuzaga kelayotgan muammolar va ularni
bartaraf etish yo‘llari
Sud-tergov faoliyatini takomillashtirishda huquqni qo‘llash organlari
faoliyatidagi kamchiliklarni aniqlash va ularni bartaraf etish muhim o‘rin tutadi. 13
Xususan, ayrim hollarda ushbu jinoyatni aniqlash va dastlabki tergovni o‘tkazish
jarayonida huquqni qo‘llash xodimlari tomonidan qonunchilik normalarining to‘liq
va xolis talqin etilmasligi kuzatilishi mumkin. Bu esa, o‘z navbatida, jinoyat
ishining to‘g‘ri kvalifikatsiya qilinmasligiga, ayblanuvchining huquqlari poymol
etilishiga yoki aksincha, aybdor shaxsning jazo choralaridan chetda qolishiga olib
kelishi mumkin. Bunday holatlar, ayniqsa, valyuta operatsiyalarining
murakkabligi, ularning xalqaro miqyosda amalga oshirilishi mumkinligi va bu
sohada tez-tez o‘zgarib turadigan qonunchilik normalari sababli yuzaga keladi.
Natijada, tergov organlari tomonidan to‘plangan dalillarning yetarliligi va ularning
qonuniy asosda olinganligi masalasi jiddiy savol ostiga qo‘yilishi mumkin.
Shuningdek, ba’zi huquqni qo‘llash organlarida ushbu turdagi jinoyatlarga qarshi
kurashish bo‘yicha maxsus bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lgan xodimlarning
yetishmasligi ham muammolarni keltirib chiqaradi. Bu esa, jinoyatning oldini olish
va uni ochish samaradorligini pasaytiradi hamda jamiyatda huquqiy madaniyatning
pastligiga zamin yaratadi.
12
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining valyutani tartibga solish sohasidagi farmonlari va qarorlar
13
Sud-tergov faoliyatini takomillashtirishga oid qonunchilik hujjatlari
28

Qonunchilikdagi bo‘shliqlar va ziddiyatlar ham huquqni qo‘llash
amaliyotida jiddiy muammolarni yuzaga keltiradi. Chet el valyutasini yashirish
jinoyatiga oid O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 191-moddasi
talqinida ba’zi noaniqliklar mavjud bo‘lib, bu sudlar va huquqni qo‘llash organlari
uchun jinoyatni to‘g‘ri kvalifikatsiya qilishda qiyinchiliklar tug‘diradi. Xususan,
«yashirish» tushunchasining aniq mezonlari, valyuta operatsiyalarining qanday
holatlarda «noqonuniy» deb topilishi kabi masalalar yuzasidan huquqiy bo‘shliqlar
mavjud. Bundan tashqari, valyutani tartibga solishga oid qonun hujjatlarining tez-
tez o‘zgarib turishi, ba’zan esa Jinoyat kodeksidagi normalar bilan nomuvofiq
kelishi holatlari ham uchrab turadi. Bu esa, huquqni qo‘llash organlari xodimlari
uchun qaysi normaga amal qilish kerakligi borasida chalkashliklarni keltirib
chiqaradi. Ayniqsa, valyuta qimmatliklarining qiymati va miqdorini aniqlashda
turli baholash usullarining qo‘llanilishi natijasida bir xil turdagi jinoyatlar uchun
turlicha jazo choralarining tayinlanishiga olib kelishi mumkin. Shuningdek, ushbu
jinoyat bilan bog‘liq bo‘lgan boshqa huquqbuzarliklar, masalan, valyutani
noqonuniy olib kirish yoki chiqarish kabi jinoyatlardan aniq farqlash
mezonlarining yanada puxtalashtirilishi zarur. Bu esa, jinoyat ishlarini ko‘rishda
adolatlilikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Mazkur muammolarni bartaraf etish yo‘llari sifatida sud-tergov faoliyatini
takomillashtirish bo‘yicha bir qator tavsiyalar ishlab chiqish mumkin. Birinchi
navbatda, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 191-moddasiga aniqlik
kiritish, «chet el valyutasini yashirish» tushunchasining qat’iy huquqiy ta’rifini
berish hamda valyuta operatsiyalarining qaysi holatlarda jinoyat tarkibini tashkil
etishi bo‘yicha batafsil mezonlarni belgilash lozim. Shuningdek, valyutani tartibga
solishga oid qonun hujjatlarini Jinoyat kodeksidagi normalar bilan
uyg‘unlashtirish, ularning bir-biriga zid kelmasligini ta’minlash muhimdir.
Huquqni qo‘llash organlari xodimlari uchun ushbu turdagi jinoyatlarni tergov
qilish va sudlarda ko‘rish bo‘yicha muntazam ravishda malaka oshirish kurslarini
tashkil etish, ularga zamonaviy uslubiy qo‘llanmalar va tavsiyalar ishlab chiqish
29

ham samarali bo‘ladi. Bundan tashqari, sudlar tomonidan jinoyat ishlarini
ko‘rishda valyuta operatsiyalarining iqtisodiy ahamiyatini, uning davlat
iqtisodiyotiga ta’sirini to‘liq hisobga olish, ayblanuvchining shaxsiga oid
ma’lumotlarni atroflicha o‘rganish hamda tayinlanadigan jazo chorasining xolis va
adolatli bo‘lishini ta’minlash zarur. Oliy sudning sud amaliyotini umumlashtirish
va tushuntirishlar berish borasidagi ishlarini yanada kuchaytirish, ayniqsa, chet el
valyutasini yashirish jinoyatiga oid yangi holatlarni hisobga olgan holda uslubiy
ko‘rsatmalar ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi. Xalqaro tajribani
o‘rganish va uning ilg‘or yechimlarini milliy qonunchiligimizga tatbiq etish ham
ushbu sohadagi muammolarni hal etishga yordam beradi.
3.3. Chet el valyutasini yashirish jinoyatiga qarshi kurashni kuchaytirish
bo‘yicha takliflar
Chet el valyutasini yashirish jinoyatiga qarshi kurashni samaradorligini
oshirish bugungi kunda O‘zbekiston iqtisodiy xavfsizligini ta’minlashning muhim
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu jinoyatlarning oldini olish va ularga qarshi
kurashishda qonunchilikni takomillashtirish asosiy o‘rin tutadi. Xususan, Jinoyat
kodeksining 191-moddasida nazarda tutilgan javobgarlikni yanada aniqroq
belgilash, valyuta operatsiyalarini amalga oshirishdagi huquqiy bo‘shliqlarni
bartaraf etish hamda jazo choralarining muqarrarligini ta’minlash zarur. Ayniqsa,
yashirilgan valyutaning miqdoridan kelib chiqib, jazolash darajasini belgilashda
aniq mezonlarni ishlab chiqish, sodir etilgan jinoyatning ijtimoiy xavflilik
darajasini to‘g‘ri baholash muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, valyutani
noqonuniy olib kirish, olib chiqish va yashirish kabi harakatlarni sodir etgan
shaxslarga nisbatan qo‘llaniladigan jazo choralarini qat’iylashtirish, shuningdek,
takroriy jinoyatlarni sodir etganlik uchun javobgarlikni kuchaytirish ushbu turdagi
huquqbuzarliklar sodir etilishining oldini olishga xizmat qiladi. Bunday chora-
tadbirlar iqtisodiy jinoyatchilikka qarshi kurashning umumiy tizimini
mustahkamlaydi va davlatning iqtisodiy suverenitetini himoya qilishga yordam
beradi.
30

Huquqni qo‘llash organlari faoliyatini muvofiqlashtirish va ularning
moddiy-texnika bazasini mustahkamlash ham chet el valyutasini yashirish
jinoyatiga qarshi kurashning samaradorligini oshirishda alohida rol o‘ynaydi. Bosh
prokuratura, Ichki ishlar vazirligi, Davlat soliq qo‘mitasi, Markaziy bank hamda
boshqa tegishli davlat organlari o‘rtasida ma’lumot almashinuvini kuchaytirish,
birgalikda tezkor-qidiruv va surishtiruv tadbirlarini amalga oshirish muhimdir.
Valyuta qonunchiligini buzilish holatlarini aniqlashda zamonaviy axborot-
kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish, xususan, bank operatsiyalarini va
moliyaviy oqimlarni tizimli nazorat qilish mexanizmlarini takomillashtirish zarur.
Huquqni muhofaza qilish organlari xodimlarining ushbu sohadagi bilim va
malakasini muntazam oshirib borish, ularga zamonaviy jinoyatchilik usullari va
ularga qarshi kurash uslublari bo‘yicha treninglar o‘tkazish ham samarali bo‘ladi.
Bunday hamkorlik va tizimli nazorat valyuta qonunchiligining buzilish holatlarini
o‘z vaqtida aniqlash va ularga nisbatan tegishli huquqiy ta’sir choralarini qo‘llash
imkonini beradi.
Aholi orasida huquqiy madaniyatni va iqtisodiy savodxonlikni oshirish ham
chet el valyutasini yashirish kabi jinoyatlarning oldini olishda muhim ahamiyatga
ega. Davlat tomonidan valyuta qonunchiligining talablari, valyutani noqonuniy
muomalada bo‘lishining iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlari, shuningdek, qonuniy
valyuta operatsiyalarini amalga oshirishning afzalliklari to‘g‘risida muntazam
ravishda ommaviy axborot vositalari orqali tushuntirish ishlari olib borilishi lozim.
Bank muassasalari va boshqa moliya tashkilotlari xodimlari ham valyuta
operatsiyalarini. amalga oshirishda qonun talablariga qat’iy rioya qilishlari hamda
shubhali operatsiyalar haqida tegishli organlarni xabardor qilishlari shart. Xususan,
fuqarolarga valyuta qimmatliklarini sotish va sotib olishda qonuniy yo‘llardan
foydalanishning foydaliligi, bunday operatsiyalarning xavfsizligi va qonuniyligi
haqida ma’lumot berish muhim. Bu, o‘z navbatida, aholining huquqiy
madaniyatini yuksaltirishga va noqonuniy valyuta operatsiyalaridan voz kechishiga
31

yordam beradi. Ma’rifiy ishlar va targ‘ibot tadbirlari iqtisodiy jinoyatchilikka
qarshi kurashning profilaktik mexanizmlarini kuchaytirishga xizmat qiladi.
Xalqaro hamkorlikni kuchaytirish ham ushbu jinoyatlarga qarshi kurashda
muhim rol o‘ynaydi, chunni valyuta jinoyatlarining ko‘pchiligi transmilliy tus
oladi.
32

Xulosa
O zbekiston Respublikasi iqtisodiyotini modernizatsiyalash va jahonʻ
iqtisodiyoti bilan integratsiyalashuv jarayonida valyuta munosabatlarini tartibga
solish va ularning huquqiy asoslarini mustahkamlash muhim ahamiyat kasb etadi.
Chet el valyutasini yashirish jinoyatining jinoiy-huquqiy xususiyatlarini chuqur
tahlil qilish ushbu jarayonlarning samaradorligini ta minlash, iqtisodiy xavfsizlikni
ʼ
mustahkamlash va huquqni qo llash amaliyotini takomillashtirishda muhim rol
ʻ
o ynaydi. Tadqiqot natijalariga ko ra, O zbekiston Respublikasi Jinoyat
ʻ ʻ ʻ
kodeksining 191-moddasida nazarda tutilgan ushbu jinoyatning ijtimoiy-huquqiy
xavfliligi, uning iqtisodiy tizimga, davlatning moliyaviy barqarorligiga va
fuqarolarning huquqiy manfaatlariga salbiy ta sir ko rsatishi aniqlandi. Jinoyatning
ʼ ʻ
obyekti sifatida jamiyat va davlatning valyuta munosabatlari sohasidagi qonuniy
manfaatlari belgilangan bo lib, uning subyekti umumiy xususiyatlarga ega bo lgan
ʻ ʻ
jismoniy shaxs hisoblanadi, ammo ayrim hollarda mansabdor shaxslar maxsus
subyekt bo lishi mumkin. «Chet el valyutasi» tushunchasining qamrovi nafaqat
ʻ
naqd pullarni, balki bank hisobvaraqlaridagi mablag lar, elektron qiymatlarni ham
ʻ
o z ichiga olishi, bu esa huquqni qo llashda aniqlik talab etishini ko rsatadi.
ʻ ʻ ʻ
Ayniqsa, ushbu jinoyatni O zR JK 190-moddasida nazarda tutilgan valyuta
ʻ
qimmatliklarini qonunga xilof ravishda olib kirish yoki o tkazish jinoyatidan
ʻ
farqlashda huquqiy nuanslar muhim ahamiyatga ega. Xorijiy davlatlar, xususan,
Rossiya Federatsiyasi va Yevropa Ittifoqi davlatlari qonunchiligini o rganish shuni
ʻ
ko rsatadiki, valyuta jinoyatlariga qarshi kurashda turli mexanizmlar qo llaniladi,
ʻ ʻ
ularning ayrimlari O zbekiston qonunchiligini takomillashtirish uchun asos bo la
ʻ ʻ
oladi. Biroq, xorijiy tajribani joriy etishda milliy qonunchilikning o ziga xos
ʻ
xususiyatlari va iqtisodiy rivojlanish bosqichini hisobga olish zarur.
Sud-huquqiy amaliyot tahlili shuni ko rsatdiki, chet el valyutasini yashirish
ʻ
jinoyatiga oid ishlar bo yicha sudlar tomonidan qarorlar qabul qilinayotgan bo lsa-
ʻ ʻ
da, jinoyatni to g ri tasniflash, ayblanuvchilarning huquqiy holatini aniqlash va
ʻ ʻ
tegishli jazo choralarini belgilashda ayrim qiyinchiliklar mavjud.
33

Huquqni qo llash organlari faoliyatida qonunchilikdagi bo shliqlar,ʻ ʻ
tafsilotlarning yetishmasligi va turli talqinlarga yo l qo yadigan normalar
ʻ ʻ
aniqlandi. Bu esa jinoyatchilikka qarshi kurash samaradorligini pasaytirishi
mumkin. Shuning uchun, mazkur jinoyatga qarshi kurashni kuchaytirish, huquqni
qo llash amaliyotini takomillashtirish va qonunchilikni rivojlantirish bo yicha aniq
ʻ ʻ
va tizimli chora-tadbirlarni amalga oshirish bugungi kunning dolzarb
vazifalaridandir. Xususan, qonunchilikni liberallashtirish va jinoyatchilikka qarshi
kurashni kuchaytirish o rtasidagi muvozanatni to g ri topish muhim. Ushbu
ʻ ʻ ʻ
tadqiqotda aniqlangan muammolarni bartaraf etish va takliflar ishlab chiqish
huquqni qo llash amaliyotining yanada samarali bo lishiga xizmat qiladi.
ʻ ʻ
Tadqiqot natijasida quyidagi xulosalarga kelindi: birinchidan, chet el
valyutasini yashirish jinoyatining nazariy-huquqiy asoslari, jumladan, uning
tushunchasi, obyekti, subyekti va mohiyati to liq o rganilgan bo lsa-da, ushbu
ʻ ʻ ʻ
jinoyatning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari va oldini olishning huquqiy mexanizmlari
bo yicha chuqurroq tahlil talab etiladi. Ikkinchidan, O zbekiston Respublikasi
ʻ ʻ
Jinoyat kodeksining 191-moddasida belgilangan javobgarlik normalari mavjud
bo lsa-da, amaliyotda ushbu moddaning qo llanilishida ba zi nomuvofiqliklar
ʻ ʻ ʼ
kuzatilmoqda, bu esa qonun normalarini yanada aniqlashtirish zarurligini
ko rsatadi. Xususan, «yashirish» tushunchasining aniq huquqiy chegaralarini
ʻ
belgilash hamda valyuta operatsiyalarini amalga oshirishning qonuniy va
noqonuniy usullarini farqlash bo yicha qo shimcha izohlar zarur. Uchinchi xulosa
ʻ ʻ
shuki, xorijiy davlatlar, ayniqsa, Rossiya Federatsiyasi va Yevropa Ittifoqi
davlatlarining valyuta qonunchiligi va ushbu jinoyatlarga qarshi kurash tajribasi
O zbekiston uchun o rganishga arziydigan qimmatli manba hisoblanadi. Biroq,
ʻ ʻ
bunday tajribani ko r-ko rona ko chirish emas, balki milliy qonunchilik tizimiga
ʻ ʻ ʻ
moslashtirgan holda tatbiq etish lozim. To rtinchi xulosa, sud amaliyoti tahlili
ʻ
shuni ko rsatdiki, jinoyatni to g ri kvalifikatsiya qilish, ayniqsa, boshqa iqtisodiy
ʻ ʻ ʻ
jinoyatlar bilan chegaradosh holatlarda muammolar yuzaga keladi. Bu esa huquqni
qo llash organlari xodimlari va sudlar uchun muntazam ravishda huquqiy
ʻ
34

treninglar o tkazish zaruriyatini ta kidlaydi. Beshinchidan, huquqni qo llashʻ ʼ ʻ
amaliyotida aniqlangan kamchiliklar, jumladan, qonunchilikdagi bo shliqlar va
ʻ
tafsilotlarning yetishmasligi, jinoyatchilikka qarshi samarali kurashishga to sqinlik
ʻ
qiladi. Bu holat huquqiy tizimni yanada takomillashtirish, qonun hujjatlarini
muntazam ravishda yangilab borish va amaliyotga joriy etishni talab etadi.
Yuqoridagi xulosalardan kelib chiqib, chet el valyutasini yashirish jinoyatiga
qarshi kurashni kuchaytirish va huquqni qo llash amaliyotini takomillashtirish
ʻ
yuzasidan quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi: Birinchidan, O zbekiston
ʻ
Respublikasi Jinoyat kodeksining 191-moddasini qo shimcha qilib, «chet el
ʻ
valyutasini yashirish» tushunchasining huquqiy mohiyatini yanada aniqlashtirish,
jumladan, «yashirish» deganda qanday harakatlar nazarda tutilishi kerakligiga oid
aniq mezonlarni belgilash lozim. Bunda valyuta qonunchiligidagi o zgarishlarni
ʻ
hisobga olgan holda, valyuta operatsiyalarining turli shakllarini (naqd, elektron,
bank hisobvaraqlaridagi mablag lar) qamrab oluvchi tushunchalarni aniqlashtirish
ʻ
zarur. Ikkinchidan, O zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksiga
ʻ
tegishli o zgarishlar kiritish orqali, ushbu jinoyatni tergov qilish va sudlarda
ʻ
ko rish jarayonida yuzaga keladigan qiyinchiliklarni bartaraf etish bo yicha aniq
ʻ ʻ
tartib-taomillarni belgilash tavsiya etiladi. Xususan, valyuta operatsiyalarini
amalga oshiruvchi va nazorat qiluvchi vakolatli organlar bilan huquqni qo llash
ʻ
organlari o rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish muhim. Uchinchidan, xorijiy
ʻ
davlatlar, xususan, Yevropa Ittifoqi davlatlari va Rossiya Federatsiyasining valyuta
jinoyatlariga qarshi kurashishdagi ijobiy tajribasini o rganib, uni O zbekiston
ʻ ʻ
sharoitiga moslashtirgan holda qonunchilikka joriy etish lozim. Bunda valyuta
nazoratini kuchaytirish bilan birga, tadbirkorlik subyektlari uchun valyuta
operatsiyalarini amalga oshirishda qonuniy imkoniyatlarni kengaytirish o rtasida
ʻ
muvozanatni saqlash muhim ahamiyatga ega. To rtinchidan, huquqni qo llash
ʻ ʻ
organlari xodimlari, prokurorlar, tergovchilar va sudyalar uchun chet el valyutasini
yashirish jinoyatining jinoiy-huquqiy va amaliy jihatlari bo yicha muntazam
ʻ
ravishda malaka oshirish kurslari va treninglar tashkil etish zarur.
35

Bu ularning ushbu turdagi jinoyatlarni to g ri tasniflash va hal qilishʻ ʻ
ko nikmalarini oshiradi. Beshinchidan, aholi va tadbirkorlik subyektlari orasida
ʻ
valyuta qonunchiligining talablari, valyuta operatsiyalarini amalga oshirishning
qonuniy tartib-taomillari hamda chet el valyutasini yashirish jinoyati uchun
belgilangan javobgarlik haqida keng ko lamli tushuntirish ishlarini olib borish
ʻ
lozim. Bu esa huquqiy madaniyatni oshirish va jinoyat sodir etilishining oldini
olishga xizmat qiladi. Oltinchidan, kelajakda chet el valyutasini yashirish
jinoyatining iqtisodiy rivojlanishga ta sirini yanada chuqurroq o rganish,
ʼ ʻ
shuningdek, ushbu jinoyatning oldini olishga qaratilgan innovatsion huquqiy-
iqtisodiy mexanizmlarni ishlab chiqish bo yicha tadqiqotlar olib borish tavsiya
ʻ
etiladi. Ushbu tavsiyalarni amalga oshirish O zbekistonda valyuta
ʻ
munosabatlarining barqarorligini ta minlashga va iqtisodiy xavfsizlikni
ʼ
mustahkamlashga yordam beradi.
36

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2001 yil 15 iyundagi
«Sudlar tomonidan jinoyat ishlarini ko‘rishda chet el valyutasini qonunga
xilof ravishda olish yoki o‘tkazish (O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksining 190 va 191-moddalari) bo‘yicha qonun hujjatlarining
qo‘llanilishi to‘g‘risidagi»gi 13-sonli qarori.
2. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi. Toshkent: Adolat, 2023.
3. O‘zbekiston Respublikasi Valyutani tartibga solish to‘g‘risidagi Qonuni.
Toshkent: O‘zbekiston, 2019.
4. Raximov, N. T. (2018). Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashning jinoiy-
huquqiy va kriminologik muammolari: yuridik fanlar doktori ...
dissertatsiyasi. Toshkent.
5. Sobirov, A. S. (2020). O‘zbekiston Respublikasida valyuta jinoyatchiligi:
tahlil va huquqiy mexanizmlarni takomillashtirish. «O‘zbekiston yuridik
forum» jurnali, № 3, 112-120.
6. Abduxalimov, B. R. (2017). Iqtisodiy jinoyatlarning oldini olishning
kriminologik asoslari. Toshkent: O‘zbekiston.
7. Nurullayev, S. X. (2021). Rossiya Federatsiyasi va O‘zbekiston Respublikasi
jinoyat qonunchiligida valyuta jinoyatlari: qiyosiy-huquqiy tahlil.
«O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi «Ijtimoiy va gumanitar
fanlar» seriyasi, № 2, 45-52.
8. Toshkent davlat yuridik universiteti. (2022). Jinoyat huquqi (Umumiy qism):
Darslik. Toshkent: TDYU nashriyoti.
37

Ilovalar
Ilova 1: O‘zbekiston Respublikasida chet el valyutasini yashirish jinoyatlari
bo‘yicha sud statistikasining taqqoslanma tahlili (2020-2023 y) . Ushbu jadvalda
oxirgi uch yilda o‘zbekiston respublikasi bo‘yicha chet el valyutasini yashirish
jinoyatlari bo‘yicha sud ishlarini ko‘rishning statistik ma’lumotlari keltirilgan.
Ilova 3: Valyuta qonunchiligiga rioya etish bo‘yicha tadbirkorlar va
fuqarolar uchun so‘rovnoma. So‘rovnoma aholi va tadbirkorlik subyektlarining
valyuta qonunchiligi haqidagi bilimlarini, ularning qonunga rioya etish darajasini
va ushbu sohadagi muammolarni aniqlashga qaratilgan.
Ilova 4: Xorijiy davlatlar qonunchiligida chet el valyutasini yashirish
jinoyati uchun jazo choralarining qiyosiy tahlili. Ushbu jadvalda Rossiya
Federatsiyasi, Yevropa Ittifoqi davlatlari va AQSH qonunchiligida chet el
valyutasini yashirish jinoyati uchun belgilangan jazo choralarining miqdori va
turlari taqqoslanadi.
38

Купить