Chet tilida kommunikativ faoliyatning Psixolingvistik, lingvodidaktik xususiyatlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	114.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Chet tilida kommunikativ faoliyatning Psixolingvistik, lingvodidaktik xususiyatlari

Купить

Chet tilida kommunikativ faoliyatning Psixolingvistik, lingvodidaktik xususiyatlari 1.1. Og`zaki nutq tavsifi . ………… 1.2. Yangi pedagogik texnalogiyalarni Chet til o`qitishda qo`llash . ……………. 1.3. Og`zaki nutqni rivojlantirishda Innavatsion texnalogiyalar . ……………... Birinchi bob xulosalari. ………………. IKKINCHI BOB. Studentlar kommunikativ faoliyatini interfaol Metodlar orqali shakllantirish metodikasi. 2.1. Og`zaki nutqni grammatik tomonini o`rgatishning kommunikativ metod tamoyillari. …………. 2/2. Kommunikativ metod tamoyillari. ………… 2.3. Studentlar kommunikativ faoliyatini shakllantirish bosqichlari va mashqlar tizimi. …………….. Ikkinchi bob xulosalari. ………………….. XULOSA. …………………………………………………………… ADABIYOTLAR . ………………………………………………….. Kirish

Respublikamizda ta’lim tizimini isloh qilish, uning samaradorligini yanada oshirish borasida davlatimiz, xususan prezidentimiz I.Karimov ilmga butun e`tiborni qaratmoqda .(I. Karimov.) 2005 yil, aprel oyida maktablarda ta’lim sifati, ularning moddiy texnika bazasini yaxshilash hamda pedagog kadrlarning moddiy shart sharoitlarini yanada yaxshilash borasida chora-tadbirlarning rejalashtirilishi hukumatimizning bu sohaga e`tibori kuchli ekanligidan dalolat beradi. Kadrlar tayyorlash tizimi va mazmunini mamlakatning ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyoti istiqbollaridan, jamiyat ehtiyojlaridan, fan, madaniyat, texnika va texnalogiyaning zamonaviy yutuqlaridan kelib chiqqan xolda takomillashtirish vazifalarini hal qilish barcha fan ta`limini jarayonini xususan chet tillar oilygohlarda ham asosiy ma

Ishning yangiligi uning dolzarbligi bilan uzviy bog’liq bo’lib, unda chet tilda nutq faoliyatini qo’llanilishi va ularning samaradorligi qiyoslab o’rganiladi Bitiruv malakaviy ishining tadqiqot obyekti- filologiya fakultetlarida ingliz tilidan og’zaki va yozma nutq amaliyoti darslaridir. Tadqiqot predmeti- talabalarda og’zaki nutq, malaka va kunikmalarini hosil qilish jarayonidir. Inson butun hayoti davomida nutqini o’stirib boradi. Psixologik va metodik adabiyotlarda inson nutqining shakllanishi va rivojlanishi xususida bir qator konsepsiyalar va ko’plab ilmiy maqolalar mavjud. Bu masala, ayniqsa, P.Ya.Galperin , Jinkin N.I, Leontev A.A, Zimnya I.A va boshqa taniqli olimlarning asarlarida keng yoritilgan. Bularning ichidan A.A Leontev va I.A Zimnya asarlarini ko’rsatib o’tish o’rinlidir.

esa ma`lum nutqiy muhit yaratish va o`rganilayotgan so`z va iboralarni gaplar yordamida ko`p marotaba takrorlash lozim. Nutqiy faoliyat juda ham keng qirrali faoliyatdir. Uning shakllanishi va o`sishida uch narsaga e`tabor bermoq kerak; 1. So`zlar ustida ishlash ; 2. So`z birikmalari yoki iboralar ustida ishlash ; 3. Bog`liq nutq ustida ishlash. Bitiruv malakaviy ishining nazariy qiymati shundan iboratki, unda o`zbek talabalarining kommunikativ faoliyatini o`stirishning interfaol usuliyatining nazariy asoslari ishlab chiqilgan va talabalar nutqini o`stirishga xizmat qiluvchi mashqlar tizimi yaratilgan. Bitiruv malakaviy ishining amaliy qiymati shundaki, bu ish o`qituvchining talabalarga chet tilini o`qitishda, ularning kommunikativ faoliyatini o`stirish metodikasini takomillashtirishda, un

nutqni oshirish texnalogiyalariga xos. Og`zaki nutqning bu ikki texnalogiyasi 60- 70- yillarda yalpi qo’llanilgan normativ- yunalishli og`zaki nutqni oshirish usuliga al`ternativ- muqobil bo`lib yuzaga chiqdi. Ta`lim tizimida talabaning rolini oshirish amalyoti kiritila boshladi. Muammolik prinsipi axbarot izlashni oddiy taqlid qilishdan boshlangan bo`lib, bunda o`qituvchi talabaning nimani izlashi lozimligini ilgaridan bilgan, talabani tug`ri javobga keltirgan. Keyinchalik pedagogika ta`lim maxsuloti nafaqat talabaga, balki o`qituvchi uchun ham noma`lum bo`lishi mumkin, degan g`oya kirib keldi ( V.S.Bibler, 1975; G.P. Shchedrovitskiy,1995 ). Buning natijasida, o`qituvchi va talaba bir xilda noma`lumlik vaziyatida bo`lib, talaba bilan o`qituvchi o`rtasida dialogli o`gzaki nutqni oshirish m

O`qituvchi o`quv materialining moxiyatini uch xil bayon qiladi va talabalarning mustaqil o`quv faoliyatini uch xil tashkil etadi. Jumladan, o`quv materialini; monolog; fikr yuritish va muxokama qilish usulida; dialogli bayon qiladi. Topshiriqlarni: evristik; tadqiqotli va programmali usullarda beradi. Monologli bayon etish. O`qituvchi muammoli vaziyat sharoitida o`z ma`ruzasida yangi tushunchalar, faktlarning mazmun- moxiyatini tushuntiradi, talabalarga fanning tayyor xulosalarini aytib beradi. Fikr yuritib bayon qilish metodi. Birinchi variant – o`qituvchi moammoli vaziyat yaratib, bor materialni tahlil qiladi, xulosalar chiqaradi, fikrlarni umumlashtiradi. Ikkinchi variant – o`qituvchi mavzuni bayon etishi borasida darsni suxbat – ma`ruza shaklida olib boradi. Bunda bilim orttirish jaray

yarimigacha noma`lumligicha qoldi. Keyinchalik, pedagogik injeneriya, deb atalgan bu ilmiy soha og`zaki nutqni oshirishdagi urg`uni bilimni oddiy uzatishdan, ta`lim maxsulotini olish maqsadida ta`lim faoliyatini tashkil etishga ko`chirdi. Bunda ta`limning piravard << maxsuloti >> inson, og`zaki nutqni oshirish va tarbiyalash maqsadi esa, - << Odam tayyorlashga oid faoliyat >>, deb atalgan. Guruhli fikrlashni tashkil etish O`zaki nutqni amaldagi tizimida o`quv materialining katta qismi verbal shaklda bayon qilinadi va talabalar tomonidan o`zlashtiriladi. Verbal shaklda o`qituvchi bilan talabalar o`rtasida turli mavzudagi dialoglardan foydalaniladi. Og`zaki nutqni guruhli shakli va dialogik usullari oliy maktablarda muayyan amaliyotni tashkil etadi. Turli tadqiqotlarning ko`rsatishicha, dial

3. Senga berilgan vaqt cheklangan. Vaziyatli masalani yecha turib, << boshqa odam >> uchun o`z no`qtai – nazaringni bildirmoqchi bo`lsang, shaxsiy fikringni qisqa va lo`nda bayon etgin. 4. Agar boshqa odamning fikrini tushunmagan bo`lsang, undan so`ragin. Savol berishga o`rgan. 5. Guruhdagi boshqa qatnashchining fikriga rozi bo`lmasang, nimani noto`g`ri ( xato ), deb hisoblaysan, aniq gapir. 6. Agar sening fikringa rozi bo`lmasa, qayta tushuntir, lekin xatoni to`g`ri, deb turib olma. 7. Masalaning yechilishidan har bir ishtirokchining manfaatdor ekanligini esdan chiqarma. To`g`ri yechimning topilishiga yordam ber. 8. E`tiroz bildirishdan avval, boshqaning vaziyatli masalani yechishiga baho ber. 9. Vaziyatli masalaning umumiy yechimini tushunishing kerak. Keltirilgan misollar guruhli fikrla

Guruhda ish olib borishda to`rta asosiy prinsipga amal qilish samarali bo`ladi: 1) tanqid mutlaqo qo`llanilmaydi; 2) o`z fikrini og`zaki ovoz bilan namoyon etish ma`qul ko`riladi; xaqiqatga to`g`ri kelmaydigan fikrlar qancha ko`p bildirilsa, shuncha yaxshi; 3) qancha ko`p fikr bildirilsa, ularning ichidan muammoni yechishga kerklisi topilib qoladi; 4) fkirni aniqroq qilib ifodalash va o`zgartirilgan holda talqin etish katta ahamiyatga ega. Yangi g’oyalarni yaratish uchun yagona ko’rsatma bo’lmaydi. Lekin, yangi g’oyaning yaratilishida quyidagi asosiy ishchi bosqichlarni ko’rsatib o’tish mumkin. 1. Muommoning paydo bo’lishi-fikrlashning boshlanishi. Muommoni talabalar guruhi oldiga qo’yishda maqsad aniq bo’lishi kerak. Avvaliga muommoni ongli ravishda tahlil qilish zarur. Muommoni yaxshi if

4.Faktlarni olishga qulay bo’lgan manbalarni tanlab oling. Qanday axborot kerakligini aniqlang, shundan keyin birinchi navbatda tadqiq etish lozim bo’lgan ma’lumotlarni ajratib oling. 5. Muommoni yechishga kalit bo’ladigan turli fikr va g’oyalarni taklif eting. 6. Muommoni yechishga ko’maklashuvchi go’ya-fikrlarni tanlab oling. 7.G’oya-fikrlarni tekshirish va amalga oshirishning barcha inkoniyatlarini o’ylab ko’ring. 8. Tekshirishning eng maqbul yo’llarini tanlab oling. Tekshirishning eng maqbul yo’llarini tanlaganda, eng avval isbotlab bo’linganlarini tekshirib olish kerak. 9. Yechimni amalgam oshirishga ko’maklashuvchi yoki to’sqinlik qiluvchi barcha mumkin bo’lgan tasodifiyliklarni ko’z oldiga keltiring. 10. Uzil-kesil yechimni va uni amalgam oshirish-bajarish yo’lini tanlang. Shunday

vositalarga tayangan holda oldindan belgilangan og’zaki nutqni oshirish maqsadlariga erishishni kafolatlashi lozim. Tabiiyki , og’zaki nutqni oshirish texnologiyalari og’zaki nutqni oshirish sifatini tekshirish mexanizmi va metodlari bilan ta’minlangan bo’lishi lozim. Talabalarning ijodiy fikrlashini shakllantirish uchun quyidagilar zarur bo`ladi: - Og`zaki nutqni oshirish, bilim – ta`lim berish jarayonining butunligini, uning bundan avval berilgan ta`lim bilan uzviy ketma – ketligini ta`minlash. Bunda vertikal bo`yicha umumlashtirilgan kurslardan foydalaniladi. - Talabalarning ijodiy masalalarni yechish bo`yicha izlash, bilish faoliyatini barcha yoki, hech bo`lmasa, ko`pchilik auditoriya darslarida o`quv jarayoniga kiritish; - O`quv bo`linmalarida va umuman ta`lim muassasida uzluksiz ijod

- tadqiqot ob`ektlarining rivojlanishini bashorat etish; - muammoni yechishda yuzaga keladigan ( ma`muriy, texnikaviy, fizik va b. ) ziddiyatlarni nostandart topish, shakllantirish va xal etish; - xususiy fikrlashidagi inertsiyani yengib, xilma – xil fikrlash. Og`zaki nutqni oshirish kreativ texnalogiyasi – bu nafaqat o`quv; balki mahsulli faoliyatdir, bu nafaqat bilimlarni olish, balki yangilarini yaratish hamdir. Kreativ texnologiyada loyixa og’zaki nutqni oshirish metodi sifatida bo’lishi bilan birga nafaqat o’quv, balki hayotiy ma’noga ham ega. Og’zaki nutqning kreativ texnologiyasi ayniqsa kadrlarni integrallashtirilgan kurslar asosida kasbiy tayyorlashda samarali bo’ladi. Bundan kadrlarni ijtimoiy-gumanitar, matematik va tabiiy fanlar bo’yicha tayyorlashda foydalanish mumkin. Loyiha

Talabalar hisobot beradi, doklat qiladi, o’qituvchi esa talabalar bilan bab- baravar va exspertlar bilan birgalikda eshitadi, savollar beradi va to’g’irlaydi. 5-bosqich – natijalar va jarayonni (layihaning tugallanganligini) baholash: talabalar loyiha qatnashchilarining (ba’zan, o’zining ham) reytingini baholash va aniqlashda qatnashadi; o’qituvchi talabalar va exspertning ishini baholaydi, bunda loyiha qatnashchilarining fikrini nazarga oladi, keyingi tadqiqotlarni bajarish uchun dalillar keltiradi. Informatsion texnologiyalar davrida telikommunikatsion loyihalar eng istiqbolli bo’ladi. Bunday loyihalar: tadqiqot shaklida; ijodiy; information; amaliyotga qaratilgan; tabiiy fanlar; o’quv o’yinlari va boshqalar bo’lishi mumkin. Telikommunikatsion loyihalarni amalda qo’llanish shakli teliko

muammosining asosiy belgilari: noma`lumlikning mavjudligi bu noma`lumlikni topish yangi bilimlarning shakllanishiga olib keladi; noma`lumlikni toppish maqsadida ( xotirasi o`quv va ilmiy – texnik adabiyotlardan ) izlash uchun talabalarda ma`lum darajada bilimlar zaxirasi bo`lishi lozim. Keyin talabalar muammoni yechish usulini qidiradi, buning uchun turli takliflarni bildiradi, bildirilgan tanqidiy va mustaqil fikrlarni tahlil etish, umummlashtirish asosida ulardan bittasi to`g`ri, deb topilib, gepoteza tarzida qabul qilinadi va isbotlanadi. Izlash muammoning yechimini tekshirish bilan tugallanadi. Bilish, izlash faoliyati qo`yidagi bosqichlardan iborat: 1. muammoli vaziyat. 2. o`quv muammosi. 3. muammoning yechimini izlash. 4. muammoni yechish va uni tekshirish. O`qituvchi muammoli og`zak

mustaqil ravishda anglab tushinib oladi, uni ifodalaydi va yechish yo`llarini qidiradi. O`quv muammolarini qo`yish jaryonini yengillashtirish uchun qo`yidagi qoidalarga amal qilish zarur: - muammoni yechish yo`li bilan o`zlashtiriladigan yangi bilimlar bilan bevosita bog`liq bo`lgan, ilgari o`zlashtirilgan bilimlarni yuzaga chiqarmasdan turib, muammoni qo`yish mumkin emas; - muammoli topshiriqlarni tashkil etishda avval talabalarning sabab – oqibat o`rtasidaligi bog`lanishlarni aniqlash usullarini bilishlariga ishonch hosil qilish kerak; - o`qituvchi talabalar tushina oladigan muammolarnigina qo`yish kerak; - muammoni samarali yechish uni to`g`ri ifodalab qo`yishdan boshlanadi. Bu qoidalarni bajarish o`quv materiali mazmuning o`ziga xos xususiyatlari bilan bog`liq – bu qoidalar o`quv mater

O`quv ishbilarmonlik o`yini – bu kasbiy faoliyat modeli bo`lib, uning mantiqiy mazmuni modellashtirish, taqlid qilish va aloqa, shu jumladan tibbiy til yordamida belgilanadi. O`quv ishbilarmonlik o`yini texnalogiyasi qo`yidagilarni nazarda tutadi: - ishlab chiqarishning taqlidiy modelida ifodalangan o`quv materiali mazmunining tizimli bo`lishi; - kelajakdagi kasbiy faoliyatning strukturasi va funksiyalarini o`yinli o`quv modelida asliday qilib tiklash; - o`quv jarayonidagi sharoitni bilimlarga va ularni amaliy qo`llanishga talabni tug`diruvchi real sharoitlarga yaqinlashtirish; - o`yinning o`rgatuvchi va tarbiyalovchi samarasini birlashtirish; - talabalarning o`qituvchi raxbarligida faoliyat ko`rsatishini mustaqil faoliyat ko`rsatishga o`tishini ta`minlash. O`quv ishbilarmonlik o`yinini (

Og’zaki nutqnin oshirishdagi informatsion va telikommunikatsion texnologiyalar - bu talabalarga kompyuterlar va telikommunikatsiya vositalari yordamida axborot uzatish usul va metodlarining majmui, bilimlarni o’zlashtirishni tekshirish, real hayotda olingan bilimlarni qayta ishlash va ulardan foydalanish. Og’zaki nutqni oshirishdagi infarmatsion texnologiya darajasi, ham programmalar, ham apparatlar bilan ta’minlanganlik bilan baholanadi. Programma ta’minoti boshqaruvchi muhit bo’lib, o’rganuvchi (talaba) ning harakatlarida sodir bo’ladigan vaziyatga qarab, adekvat (mos) javob beradi. Pragramma ta’minoti maxsus ishlab chiqilgan yoki og’zaki nutqni oshirishda qo’llanishga moslangan bo’ladi. Og’zaki nutqni oshirishda qo`llaniladigan programma ta`minoti vazifasiga qarab qo`yidagicha tavsiflan

Tekshiruvchi programmalari bilimlar sifatini tekshirish va baxolash uchun muljallangan . Ular talabalarga: javobni umum qabul qilingan shakilga maksimsl yaqinlashtirilgan xolda kiritish; tekshirish natijalarni saqlash, yig’ish, raspechatka olish( qog’ozga kuchirish) va sitatistik taxlil qilish; javobning shakli va sintaktik (gapning tuzilish) savodliligidan qat’iy nazar, adekvat baxo olish imkonini berishi lozim. Ma`lumotnoma tizimlari –bu ma`lumotnomaga o`xshagan turli o`quv axborotlarinisaqlash va talabaga ko`rsatish uchun mo`ljallangan programmalardir.Bu programmalarda o`quv materiali ierarxik tartibda joylashtiriladi va axborotni turli belgilariga qarab tez izlab topish mumkin bo`ladi.Ular kontekst ma`lumotni olish, saqlash va nusxa chiqarishni ta`minlaydi. Komp`yuterli o`yinlar –bu b

og’zaki nutqni oshirish jarayonini olib boruvchi qurilmalar, yoki o’qituvchi tomonidan amalga oshiriladi. Ichki teskari bog’lanish talabalarga o’zining o’quv faoliyati natijalarini va xarakterini mustaqil to’g’rilashi uchun xizmat qiladi. Uchinchi prinsip – o’quv materialini ochish va uzatishda qadamli texnologik jarayon prinsipi.bunda programmadagi o’quv materiali bilim, mahorat va ko’nikmalarni samarali o’zlashtirishga ko’maklashadigan alohida, lekin o’zaro bog’langan va hajmi uncha katta bo’lmagan axborot va o’quv topshiriqlaridan iborat bo’ladi. Og’zaki nutqni oshirish programmasining qadami to’g’ri va teskari bog’lanish axboroti va bilim olish harakatlarini bajarish qoidalaridan tuziladi, yani qadam tarkibiga o’zaro bog’langan uchta zveno kiritiladi: axborot, teskari bog’lanishli amal

Bloklarning ketma-ketlik navbati: -axborot bloki; -tekshirish-axborot bloki (o’zlashtirilgan bilim qoida tariqasida testlar bilan tekshiriladi); -muommoli blok (masalalarni olingan asosida yechish); -tekshirish va to’g’irlash bloki. Modulli og’zaki nutqni oshirish programmasi shundan iboratki, bunda fan mazmuni uch darajada beriladi: qisqartirilgan, to’liq va chuqurlashtirilgan. Programma materiali bir vaqtning o’zida turli ko’rinishda: rasmlar, matnlar ko’rinishida va simvolik tarzda beriladi. O’rgatuvchi modul quyidagi tarkibiy qismlardan iborat: -aniq ifodalangan o’quv maqsadi; -axborot banki (og’zaki nutqni oshirish programmasi ko’rinishidagi o’quv materiali); -maqsadlarga erishishga oid metodik qo’llanma; -zarur maxoratlarni shakllantirish bo’yicha amaliy mashg’ulotlar; -modulning ma

mumkin. Bularning barchasi komp`yuterli va vediotexnologiyalar tasvirlash vositalarining mazmuni va xususiyatlariga va mazkur mavzuni o`rganishda erishish lozim bo`lgan didaktik maqsadlarga bog`liq. 1.3 Og`zaki nutqni rivojlantirishda inovatsion texnalogiyalar - bu talabalarning tizimli ijodiy fikrlashini va ijodiy masalalarni yechishda nostandart g`oya - fikrlarni bildirish qobiliyatlarini shakllantirishga qaratilgan texnalogiyalardir. Innovatsion og`zaki nutqning pirovard natijasi qo`yidagilardan iborat: - talabada boshqa ko`pchilik odamlar uchun ko`rinmaydigan narsani ko`rish qobiliyatini aniqlash va rivojlantirish; - talabaning ko`rganini, yangi narsa yaratish nuqtai nazardan, tahlil qilish qobiliyatini rivojlantirish. Bunda faqat yangilik emas, balki muammo yoki masalani samarali hal

O`qituvchining innovatsion faoliyati borliqni o`zgartirishga, muammoli vaziyatlarni aniqlash va ularni hal etish usullariga qaratilgan. O`qituvchi bilan talabaning yangicha munosabatlarida majburlash va bo`yruqlariga bo`ysundirish bo`lmasligi, balki teng xamkorlik va birgalikda ishlash tuyg`u – xislari bo`lishi lozim. O`qituvchining innovatsion faoliyati qo`yidagi asosiy vazifalari bilan tavsiflanadi: kasbiy faoliyatni iroda bilan tizimli taxlil etish; normativlar va qoidalarga tanqidiy munosabatda bo`lish; kasbiy yangiliklarga ochiqligi; atrof borliqqa ijodiy qayta qurish munosabatda bo`lish; o`zini ifodalashga, o`zining niyat va g`oyalarini kasbiy faoliyatida mujassamlantirishga intilish. O`qituvchi innovatsion faoliyatining samaradorligi qo`yidagi shartlarga bog`liq: - o`qituvchining t

Shundan keyin << Fikrlarni yig`ish vaqti >> boshlanadi. Bu bosqichda yechim variantlarini baxolash mezonlari tanlanadi va tahlil qilinadi. Talabaning ijodiy faoliyati aynan shu joyda ro`y beradi. Pirovardida, qabo`l qilingan baxolash mezonlari asosida muammo, masala yoki savolni yechish maqbul varianti tanlanadi. Og`zaki nutqning ko`rib chiqilgan texnalogiyasi darslarning barcha turlari: ma`ruzalar, amaliy mashg`ulotlar, labaratoriya ishlari, loyixalar, va b. da qo`llaniladi. Chet tiliga o`qitishda kommunikativ ( interaktiv ) metod. Har qanday til o`rganishdan maqsad pirovardida shu tilda erkin va ravon muloqot, ya`ni kommunikatsiya olib borishga erishishdir. Shu nuqtai nazardan kommunikativ metod bevosita barcha til aspektlarining, jumladan fonetikadan tortib, to grammatikagacha aynan shu

jumladan, darslarda zamonaviy texnik vositalar, komp`yuter, video, audio – vositalarni ham keng qo`llanilishini taqozo etadi. Interfaol metodning yana bir muxim tomoni shundaki, talabalar oldinga qo`yilgan umummasalalar - umummuammolarni birgalikda, hamkorlikda, hamjihatlikda, uyushib, kengashib, bir – biriga o`rgatib, u yoki bu fikrni qo`llab, kerak bo`lsa rad etib, turli faoliyatlarni amalga oshiradilar, shu yusinda ular birgalikda nafaqat til muammolarini, balki har qanday xayotiy muammolarni birgalikda hal qilishga o`rganadilar, bu esa ularning kelajak xayotlarida muxim ahamiyat kasb etuvchi omildir. Muloqot malaka va ko`nikmalarni shakllantirishda talabalar uchun o`qituvchining namunali nutqi, muloqot madaniyati, chuqur bilimi, uning barcha muloqot turlarini olib borishga layyoqatlili

Chet tilini o`qitish uzoq tarixga ega bo`lib bugungi kunimizda bu soxada turli – tuman o`qitish metodlari yaratildi. Ularga misol qilib qo`yidagilarni e`tirof etish mumkin. Bular orasida o`z davri uchun va bugungacha ham o`z ahamiyatini yuqotmagan bir qator metodlar borki, ular chet tillarini o`qitishga o`ziga xos samarali bo`lib qolmoqda. Chet tilini o`qitish metodologiyasi nazariy asoslarini yaratishda quyidagi til o`qitish metodlarining o`ziga xos o`rni bor: 1) Grammatika – tarjima metodi ( Grammar – Translation Method ) 2) To`gri metod/sof bir tilni o`qitish metodikasi/ ( The Direct Method ) 3) Qiyosiy metod ( The Comparative Method ) 4) Aralash metod ( The Mixed Method ) 5) M. Berlis metodi 6) F. Guen metodi 7) M. Val`ter metodi 8) G. Suit metodi 9) G. Pal`mer metodi 10) G. Lozanov me

Bunday metod qo`llanganda talabalarda muloqot erkinligi ta`minlanadi, muloqot davomida ular bir – biriga guruh, juftlik ishlarida o`rgatadi, xatolarini to`g`irlashadi, fikr – mulohazalarga o`zlarining munosabatlarini ifodalashadi, ularning an`anaviy “ tinglovchilik ” faoliyatiga chek quyilib, u yerdagi mas`uliyat xissi, bir – biriga xavas bilan qarashlari uchun ham keng imkoniyatlar yaratiladi. Interfaol metod bilan an`anaviy metodlarni qiyoslasak, shunday xulosa qilish mumkinki, ushbu metod talabalar kommunikativ faoliyatini o`stirishda aloxida ahamiyat kasb etadi, shu bilan birga u o`zining aloxida o`rniga ega, chunki unda tarixan yaratilgan metodlarning yutuqlaridan foydalaniladi, ularning foydali tomonlari inobatga olinadi. Shunday qilib interfaol metod zamonaviy kommunikativ metodning

“ Enterfaol metod ” bu kommunikativ metodning bir ko`rinishi bo`lib, uning pirovard maqsadi talabalarda tilni nafaqat nazariy va amaliy o`rganish, balki, unda turli mavzular bo`yicha erkin, jadal muloqot olib borishdir. Xo`sh, bu metodning oldingi metodlardan asosiy farqi nima? Bunga javob sifatida shuni aytish mumkinki, agar yuqorida sinab o`tilgan metodlar asosida tashkil qilingan dars jarayonida o`qituvchi juda faol, har narsaga bosh – qoah va barcha jarayonlarda ustivor bo’lgan bo’lsa ( tushuntirishlarda, xatolarni to’g’irlashda, biron – bir narsani tekshirishda va boshqalarda ), vaholanki, 80 minutlik auditoriyadagi faoliyatlarda o’qituvchi, ham gapiruvchi, ham yozuvchi, ham eshituvchi, ham to’g’irlovchi, ham tekshiruvchilik rollarini muvaffaqiyatli bajargan bo’lsa, talabalar juda su

bo’lishi kerak. Bunday faoliyatda, D.A.Vilkinz fikricha, shunisi muhimki, darsda talabalar muloqotda u yoki bu ma`noning tizimini bilishligi va uni farqlab ishlata olishligi, tilning an`anaviy Grammatik tushunchalari yoki so’z boyligini ko’rsa bilishlikdan bir qadar ustun turadi va o’ziga xos katta ahamiyat kasb etadi ( Vilkinz, 1972 ). Ma`nolar bilan ish ko’rganda, u 2 xil ma`no turlarini farqlashini tavsiya etadi, u ham bo’lsa, tushuncha kategoriyalari ( notional categories ): ( ya`ni, zamon – payt ( time ), moslashuv ( sequence ), miqdor ( quantity ), joylashuv ( location ), tezlik ( frequency ), maqsad ( purpose ), sabab ( reason ), qiyos ( comparison ), to’siqsizlik ( concession ), oqibat – natija (result – consequence ) va boshqalar ), va muloqot kategoriyalari ( jumladan, iltimos (

bo`lgan ko`nikma va malakalarni shakllantirishda ( vaholanki bunday ko`nikma va malakalarni shakllantirishda ( vaholanki bunday ko`nikma va malakalar talabalarda muloqot olib borishlik layoqati, qobiliyatini shakllantirishga asos bo`ladi ) ham sintaktik birliklar jumladan, soda va qo`shma gaplarning har xil to`rlarini qo`llashga to`g`ri keladi va shunday qilmasdan iloji ham yuq. Mana shu nuqtai nazardan kelib chiqqan xolda ona tili ingliz tili bo`lmagan talabalarda muloqotga layoqatlilik ( competence ) ni shakllantirish maqsadida talabalar tomonidan gaplar, jumladan, qo`shma gaplar tizimini o`zlashtirib olishi muhim o`rin tutadi, chunki chet tilidagi muloqotni qo`shma gaplarsiz, chunonchi ularni o`zlashtirishsiz tasavvur qilish qiyin. Ma`lumki, qo`shma gaplarning qo`yidagi turlari va mayda

tiliga ham o’tishi mumkin. masalan: Malay tilida olim Longmanning amaliy tilshunoslik lug’tida berilishich xar qanday muloqot “Ovqatlanib oldingizmi (have you eaten yet?)” savoli bilan boshlansa, ingliz tilida bunday muloqot “Axvollaringiz yaxshimi ” kabi sog’liq xaqidagi savol bilan boshlanadi, bu esa hammaga ma’lum. Shunisi qiziqki, ingliz tilini o’rganayotgan Malay talabasi muloqotda “Ovqatlanib oldingizmi?” Savoli bilan suxbatni boshlasa, unda Malay tilidagi kommunikativ muloqot uslubi ingliz tilida bevosita o’tib qolganligining guvoxi bulamiz, chunki unda bolaligidan qo’llab kelgan “klishe” si ustun kelib, unda ingliz tili muloqot kunikma va malakalari hali unchalik shakllanmaganligini olibatidir. Mana shu xodisa kommunikativ interferensiya deb yuritiladi. 6. Kommunikativ layoqatlilik

Biz maqsad ergash gapli qo’shma gaplarning qo’ydagi turlarini e’tirof etishimiz mumkin: 1. In order that bog’lovchisi orqali bog’langan maqsad ergash gapli qo’shma gap ( kesimida qo’yidagi fe’l shakllari qo’llaniladi: should/ would, may / might + infinitive) she left for the station earlier in order that she might not miss the train (Th. Dreiser, Sister Carrie”, 163) 2. So that bog’lovchisi orqali bog’labgan maqsad ergash gapli qo’shma gap (kesimida should/ would, may/ might, can/ could+ infinitive fe’l shakllarida qo’llaniladi) they phoned him so that she would be ready for the departure. (E. hamingway “A Farewell to Arms” p. 186) 3. So bog’lovchisi orqali bog’langan maqsad ergash gapli qo’shma gap (kesimida should/ would, may/ might, can/ could+ infinitive) The mother woke up early, so

gaplar bo’yicha ko]nikma va malakalarini shakllantirish maqsadida bir qator mashqlar bilan ish ko’rishi lozim. Bunday mashqlar uch xil bo’lib, ular qo’yidagilardir: 1. Til mashqlari (language exercises) 2. Shartli nutq shakllari ( quasi- speech exercises) 3. Nutq mashqlari (speech exercises) Til mashqlari talabalarda qo’shma gaplarning o’rganilayotgan turlari ko’rilishi, ergash gap kesimidagi yordamchi fe`llarning farqlab qo`llanilishi bilan bog`liq ko’nikma va malakalarni shakllantirishga bevosita xizmat qilsa, shartli nutq mashqlari esa talabalarda fikr – almashish, savol – javob berish, muhokama qilish, tortishish, o`z fikrini himoya qilish kabi nutqiy ko`nikma va malakalarni shakllanishiga puxta zamin yaratadi. Shunday qilib, shartli nutq mashqlari turli vaziyatlar bilan bog`liq mashql

e`tirozlar bildirishlari uchun keng imkoniyatlar yaratildi, qolaversa, talabalarda kommunikativ faoliyat olib borishga ko`nikma va malakalar hosil bo`lishiga asos bo`lib xizmat qiladi. Shunday qilib, bunday faoliyatlar dialogik va polilogik ( ikkidan ortiq suxbatdosh ishtirokidagi ) nutq shaklida amalga oshiriladi, muloqotda o`zaro fikr almashinish, ma`qullash yoki aksincha ularni rad etish imkoniyatlari, ayniqsa talabalar o`zlarining tildan olgan bilimlarini kerak bo`lsa “ ko`z - ko`z ” qilish, maqtanish, kesi kelsa bilimning sustligidan tortinish, andisha qilish, achinish, shuningdek kimgadir xavas, xattoki hasad qilish kabi xissiyotlarni talabalar boshdan kechiradilar. Bu esa keyingi bo`ladigan navbatdagi to`laqonli jonli muloqot uchun puxta zamin tayyorlovchi muxim omil sanaladi, qolav

o`qitishning har bir bosqichida, aniqrog`i, nuqtasida aks etgan bo`lishi kerak ( Gurvich, 1978, 115.). E.I. Passov tamoyilning an`ana emasligini ta`kidlab, uni quyidagicha ta`riflaydi: “ Tamoyil tendensiya emas, uning tabiati butunlay boshqacha .” Tamoyil – tushuncha bo`lib, u “ qonun ” , “ qoidaga ” ancha yaqin ( Passov 1985,43,). Studentlar kommunikativ faoliyatini o`stirishda amal qilinadigan tamoyillar qo`yidagillardan iborat bo`lishi kerak. ( Passov 1985,43,- 113 ) nutqiy fikrlash faolligi tamoyili 1. Nutqiy fikrlash faolligi tamoyili. 2. Individuallashtirishda shaxsiy jihatning ustivorligi tamoyili. 3. Nutqning funksional yo`naltirilganligi tamoyili. 4. Vaziyatga asoslanganlik tamoyili. 5. Yangilik tamoyili. O`ylaymizki, ushbu tamoyillar majmuasi, chet tilining muloqotga xizmat qiluv

qanday aspekt ( fonetikasi, leksikasi, grammatikasi, og`zaki nutqi va xokozolar) ning o`rganilishi faqat bir maqsadga qaratilgan bo`lishi lozim, u ham bo`lsa jonli nutqqa, kommunikativ faoliyatni olib borishga qaratilgan bo`lishi kerak, aks xolda har bir aspektning qoidalari majmuasinigina o`rganish talabalarni “ qori ”larga aylantirib qo`yadi. Talabalar o`qituvchi tashkilotchiligi ostida turli – tuman nutqiy faoliyatlarni talab qiladigan ta`limiy ishlar olib borilishi hisobga olgan xolda o`zlari tilda fikrlash, savol – javob berishdek muloqot uchun zarur faoliyatlarni ishga solishga o`z – o`zidan extiyoj sezilar, bunga esa o`qituvchi faqat interfaol metodlar orqali, yani talabalarning o`zaro faolligini tashkil etish bilangina erishish mumkin ( E.I.Passov. 1991,45-51 betlar). Individuallas

asoslanganligi ham muhim bir omildir, chunki talabalar yangi mavzu, yangi materialni alohida e`tibor va qiziqish bilan o`rganiladi. (E.I.Passov. 1991, 107 -113 betlar ). Shunday qilib yuqoridagi tavsiflangan tamoyillar talabalar nutqini o`stirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Talabalar kommunikativ faoliyatini o`stirishda mashqlar tizimi beqiyos ahamiyatga ega, chunki o`zlashtirilgan bilimlar majmuasini tegishli mustahkam ko`nikma va malakalarga aylantirish faqat turli – tuman mashqlar orqaligina erishilishi mumkin.( Sosenko E.Yu. Avtoreferat kand. Disser.M – 1971 ). Bu ma`noda yuqorida ko`rsatib o`tilgan 3 asosiy turdagi mashqlar muhim ahamiyat kasb etadi, ya`ni: 1) til mashqlari 2) shartli nutq mashqlari 3) nutq mashqlari. Biz ikkinchi bobda talabalar kommunikativ faoliyatini o`stirishnin

1. She took up her work and began to sew, as if it ______always _______her custom to work in this room. ( to be ) ( Greene ) 2. It is important that he ______ what he wants. ( to have ) ( A.Wilson ). 3. You ______to carry so much weight if you ________the proper exercise. ( to have – negative, to take ) ( Caldwell ). 4. Mrs. Strickland was taken her family to the coast of Norfolk, so that the children _______ the sea and her husband golf. ( to have ) ( Maugham ). 5. You look as if you _________toothache… (to have ) ( Wilde ) 6. Then he looked at his hands; he looked at them as if he _______ just ________he had them and __________yet __________what they were for. ( to discover, to puzzle out – negative ) ( Faulkner ). 7. I thought it was necessary that we ________a short conversation befor

They spoke about it , so that … We found out that … The girls phoned him in order that … The neighbours closed the gate lest … The man spoke politely , so … va boshqalar kabi. 2-bosqich. Shartli nutq mashqlari tizimi. Shartli nutq mashqlari aslida sof nutq mashqlariga juda yaqin turadi .Ularni shartli nutq mashqlari deb atalishiga sabab talabalarga ma`lum shartlarga ruoya qilgan holda nutqiy mashqlarni bajarish tavsiya etiladi. Undagi muhum shartlardan biri shuki,unda talaba qo`shma gaplarni iloji boricha ko`p ishlatishi talab qilinadi. Talabalar kommunikativ faoliyatini o`stirish maqsadida qo`ydagi shartli mashq turlarining bajarilishi tavsiya etiladi. 1. With what purpose did he leave for Tashkent yesterday? 2. What is the purpose of his last visit to Moscow as he has recently been ther

ishlash, guruh bo`lib ishlash kabilar ) ning yetrli darajada olib borilmasligi ta`lim sifatini buzib kelganligi aniqlandi, talabalar qiziqishlari, xoxish – istaklari, intilishlari yetarli darajada e`tiborga olinmaganligi ayon bo`ldi. Shunisi aniqlanadiki, chet tilini o`rganishda talabalarda muloqot faoliyatini olib boorish qobiliyatini shakillantirishda va ularni jonli muloqotda qo`llash, ko`nikma va malakalarni shakllantirishda qo`yidagi faoliyatlar qo`l qilishligi va samara berishligi aniqlandi: 1. Muloqot oldi faoliyatlar ( pre – communicative activities ) 2. Muloqot davridagi faoliyatlari: a) funksional muloqot faoliyatlari (functional communicative activities) b) Ijtimoiy o`zaro kechadigan faoliyatlar 3. Muloqotdan keyingi faoliyatlar ( post communicative activities ) Bunday faoliyatl

Bunday kommunikativ faoliyatlarni o`stirishda barcha faoliyatlar lingvo didaktik talabalar darajasida amalgam oshirilishi ma`lumdan ko`zlangan asosiy maqsad - chet tilida erkin muloqot olib borishlik qobiliyatini shakllantirilgan muntazam tayyorlaydi. Bir ko`zatuvchi, nazoratchi, yoki boshqaruvchi vazifasini bajaradi, talabalar esa barcha faoliyatlarning ham obekti, ham ijarachisi, ham ko`zatuvchisi, ham baholovchisi bo`lib, muloqotning markazini figuralariga aylanadilar. Bunday interfaol metodining yana bir avzal tomoni shundaki talabalarda muloqot erkinligi, o`zaro hamkorlik, o`zaro hurmat, o`zaro mas`uliyatlik va o`zaro javobgarlik hislari shakllanadiki, bunday hissiyotlar majmuasi ularga nafaqat chet tilini o`qitishda, hayotda ham qo`l keladi va katta samaralar berishi tabiiy. Talabal

Barcha faoliyatlar turlari bilan ish ko`rganda talabalar bevosita muloqot vositalari bo`lmish gaplar, jumladan sodda va qo`shma gaplardan unumli va o`rinli foydalanadilarki, ular muloqotdan o`zlari ham zavq, ham taskin topadilar. Bunday faoliyatlar uchun muljallangan har uch mashq turlarining o`z bosqichida va o`rniga ko`ra qo`llanilishi talabalar kommunikativ faoliyatini o`stirishda izchillikni va muntazamlikni ta`minlaydi, chet tilini o`qitishdan ko`zda tutilgan muddaoga erishishni kafolatlaydi. X U L O S A Chet tili o`qitish uzoq tarixga ega bo`lib, bugungi kungacha turli xil o`qitish usuliyatlari ishlab chiqiladi. Ularning orasida quydagi usuliyatlar aloxida axamiyat kasb etadi. 1. Grammatika – tarjima metodi ( Grammar – Translation Method ) 2. To`g`ri metod bir tilda o`qitish metodik

Dialogic nutq (ikki talabaning ma’lum mavzu yuzasidan olib brogan suxbatidagi nutqlari). Polilogik nutq: ( ikkitadan ortiq so’zlovchi talabalar tomonidan olib boriladigan suxbatdagi nutqlar majmuasi). Talabalar kommunikativ faoliyatini o`stirishda kommunikativ metodikning bir yunalishi bo`lgan interfaol metod muhim rol uynaydi chunki aynan mana shu metod talabalarning chet tilida o`zaro erkin muloqot olib borishini taqozo etadi. Ayniqsa bunday metod bilan chet tilini o`qitishda nutqning barcha turlari bilan ish ko`rish yaxshi natija beradi. Demak, talabalarning monologik nutqi dealogik nutqi va ayniqsa polilogik nutqiga asosiy e`tiborni qaratib darsda yakka, juft va guruh bo`ylab ishlash yo`lga qo`yilishi lozimki, unda talabalar o`zlarida bevosita monologik nutq, dialogik nutq va polilogi

tutiladi, talabalar guruh – guruh bo`lib, birlashib muloqotga kirishadilar, bir – birlarini to`ldirishga, tanqid qilishga, qo`llab quvatlashga intiladilar, chunki bu yerda guruh manfaati, qiziqishlari va intilishlari barcha uchun deyarli barobar ahamiyat kasb etadi. Kommunikativ metodga, jumladan enterfaol metodga asoslanib tashkil etilgan bunday darslarda o`qituvchi bir nazoratchi, ko`zatuvchi yoki boshqaruvchi vazifasini o`taydi, darsda esa talabalar o`zaro faollik namoyish etib barcha faoliyatlarni o`zlari bajaradilar, ularga dars davomida gapirib muloqot yuritish imkoniyati beriladi. Talabalar kommunikativ faoliyatini o`tkazishda rollik o`yinlar, musobaqalarga asoslangan faoliyatlar vedio materiallarga asoslanib til o`rganish, chet tilida rioya eshitirishlarini tenglash chet elliklar b

10. Вениери Т.Ю. Ускоренный метод обчения иностранному языку, ИЯШ. 1964 № 6 11. Вайсбурд М.Л. Обучение учащихся средней школы пониманиющие иностранные речи на слух. М ., 1965, с .24-33. 12. Ведел Г.Е. К вопросу научных основa метода преподавания иностранным языкам.- В сб.: Проблема отбора учебного материала. Под ред. М.Н. Вятютиева. М., 1957. 13. Вайсбург М.Л. Обучения диалогической речи. – «Иностранные языки в школе» , 1965, № 4 14. Вайсбург М.Л. Обучение учащихся средней школы пониманиющие иностранные речи на слух, М., 1965.с.3-48. 15. Грудинская И . А . Методика преподавания английского языка М. 1938, гл 1 16. Гез Н.И. Система упражнений и последователъностъ развития речевых умений и назыков.- «Иностранные языки в школе», 1969,№6 17. Златогорская Р . Лю Обучение диалогической речи. – Та

31. Рaмонов И. В. Принцыпы и методы обучения // Теоритические основы методики обучения инностранному языку. – М.: Учпедгиз, 19981-с17-26 32. Рaмонов И.В. Очерки по истории методики преподавания новых западноевропейских иностранных яхыков. М.. 1947, с 11-17 33. Рогова Г.В. О методa и приемa обучения иностранным языкам.- «Иностранные языки в школ», 1975, №2. 34. Рaмонов И.В. Очерки по истории методики преподавания новых западноевропейских яхыков. М .: Учпедгиз . 1947 35. Скалкин В.А. Рубништейн Г.А. Речевые ситуации ка средство развития неподготовленной речи, ИЯШ, 1966, № 4 36. 37. INGLIZ TILIDAGI ADABIYOTLAR RO’YXATI 53. Anitchkov I, Saakyants V. Methods of Teaching English in Secondary Schools. M.I 1969. 54. Chastin K.D. and Woerdehoft F.S. Methodological Study Comparing the Audio-Lingual

69. News in Teaching English at the Secondary Level. Aleksandria. 1999 http://www.utpjournals.com /product/ cmlr/ 574/teaching 1.html. 70. Rambler: Learning speaking http;//search.rambler.ru.cgi-bin/rambler2003. +++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++

Купить