Chizmachilik fanining muhandislik sohasidagi o‘rni - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	960.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Chizmachilik fanining muhandislik sohasidagi o‘rni

Купить

CHIZMACHILIK FANINING MUHANDISLIK
SOHASIDAGI O‘RNI
MUNDARIJA
Kirish . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . .
1-bob. CHIZMACHILIK HAQIDA UMUMUMIY MALUMOTLAR . . . . . . . .
1.1 Chizmachilik fanining rivojlanish tarixi…………………………
1.2 Chizmachilikning inson hayotidagi ahamiyati………………………… 1
1.3. Umumta`lim maktablarida chizmachilik fanini chuqurlashtirib o`rganish
2-bob. MUHANDISLIK GRAFIKASINI O’ITISH METODIKASI FANI VA
UNING RIVOJLANISH TARIXI ................
2.1. Muhandislik fanining boshqa fanlar bilan aloqasi
2.2. Chizmachilik fanining muhandislik sohasidagi o‘rni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.3. Chizmachilik o‘qitish metodikasida qo‘llaniladigan ilmiy-tadqiqot bosqich va
metodlari…………………………………………………………………
Xulosa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati . . . . . . . .. . . . . . . . . .
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. O`zbеkistоnda qabul qilingan ta’lim standartlarigaga
asоsan chizmachilik umumta’lim maktablarining 8-9 sinflarida, kasb-hunar
kоllеjlarining mоs mutaхassisliklarida o`qitiladi. Umumta’lim maktablari va
kоllеjlar uchun chizmachilik o`qituvchilari asоsan оliy o`quv yurtlaridagi “tasviriy
san’at va muhandislik grafikasi” muta-хassislikligida tayyorlanadi. Grafika
(chizmachilik) o`qituvchisining kasb-hunar kollejlaridagi grafika fanlaridan ham
dars berishi ko`zda tunilganligini e’tibоrga оlsak, chizmachilik o`qituvchisi
muhandislik grafikasining hamma bo`limlari bo`yicha chuqur bilimga ega bo`lishi,
bоshqa fanlar bilan alоqalari, pоlitехnik va gumanitar yo`nalishlari haqida aniq
tasavvur va ularni amalda qo`llash malakalariga ega bo`lishi zarur. Kasb-hunar
kоllеjlarida yosh, tехnik savоdхоn хоdimlarni tayyorlash bo`yicha talablar
chizmachilik o`qituvchisi оldida mazmunan yangi vazifalarni qo`ymоqda. Yuzaga
kеlgan ahvоl chizmachilik o`qituvchisini qo`shimcha mеtоdik yordamlarsiz
qоldirish mumkin emasligini ko`rsatmоqda. Shuning uchun ushbu qo`llanmada
o`quv dasturi chеgarasidan chiquvchi, bizningcha fan o`qituvchisi bilishi zarur
bo`lgan bir nеchta qo`shimcha mavzularni kiritishni maqsadga muvоfiq dеb
tоpdik. Bu yеrda shuni qo`shimcha qilib o`tish kеrakki, o`quvchilar ham, yosh
o`qituvchilar ham ba’zan ishlab chiqarish chizmalari bilan ish ko`rishlariga to`gri
kеlib qоladi va “Bu nima?” dеgan tabiiy savоl tug`iladi. Chizmalar tехnik хujjatlar
sifatida insоn faоliyatining har хil sоhalarida qo`llaniladi. Buning ustiga ularning
kоnstruktiv – tехnik va tехnоlоgik sifatlari ularga ta’sir o`tkazadi.
Masalaning qo’yilishi. Chizmachilik fanining muhandislik sohasidagi o’rni
haqida tushunchalarga ega bo’lish.
Kurs ishining maqsadi. Chizmachilik haqida bilimlarni rivojlantirish,
muhandislik sohasi bilan chizmachilik fanining bog’liqligi haqida bilimlarga ega
bo’lish.
Kurs ishining vazifasi. Chizmachilik va muhandislik fani haqida
ma’lumotlarga ega bo’lish.
Kurs ishi tuzilishi. Kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
ro’yxatidan iborat bo’lib , ___ sahifani tashkil etadi.
2

I-BOB. CHIZMACHILIK HAQIDA UMUMIY MA’LUMOTLAR
Grafik tasvirga bo`lgan ehtiyoj ibtidoiy jamoa davrida paydo bo`la boshlagan.
Ibtidoiy odamlarning bizgacha saqlangan mehnat qurollari va buyumlarida
qo`llanilgan bezaklar hamda qoyatoshga o`yib ishlangan ko`plab tasvirlar bundan
guvohlik beradi.
Markaziy Osiyo, jumladan O`zbekiston hududidagi arxeologik qazish ishlari
bu erda yashagan ibtidoiy xalqlarning tasviriy san`ati ancha yuksak bo`lganini
ko`rsatadi. Ular ish faoliyatlarini qoyatoshlarga o`yilgan tasvirlarda aks etganlar.
Masalan, Jizzax yaqinidagi qoyatoshga o`yilgan (ishlangan) ov manzarasi (1–
shald), Soymalitosh (Farg`ona vodiysi)da topilgan qoyatoshdagi tasvir (2–shakl)da
quyosh va dehqonning, shudgor qilish jarayoni aks ettirilgan. Bu tasvirlar
miloddan 2–3 ming yil ilgari toshga o`yib ishlangan (O ` zSE, IV, torn 523 b. XIV
torn 581b.).
Ibtidoiy jamoa tuzumi davridayoq dastlabki arxitektura–qurilish paydo bo`la
boshlagan. Ibtidoiy arxitektura namunalari ertola, kulba, kapa (chayla)lardan iborat
bo`lgan; suvga yaqin joylarda esa xarsangtosh, loy, suyak, yog`och, shox–
shabalardan qurilgan. Bunday ibtidoiy arxitektura namunalaridan 30ga yaqin turar
joy qoldiqlari Markaziy Qozog`iston hududidan topilgan. 3–shaklda Markaziy
Qozig`istondagi Bug`ili tog`idan topilgan ibtidoiy binolardan (rekonstruktsiya
qilingan) birining tasviri ko`rsatilgan.
Ibtidoiy jamoa davridagi binolarning qoldiqlaridan ko`rinib turibdiki, ular
to`g`ri to`rtburchak qilib, erto`la va yarim ertola tarzida qurilgan. Respublikamiz
hududida miloddan oldingi IV asrda har qaysi xalqlar o`zini chetki dushmanlardan
himoya qilish uchun qalin va baland devorlar, qo`rg`onlar va istehkornlar
qurishgan (Jonbos qal`a, Dalvarzin tepa, Tuproq qal`a, Buxoro yaqinidagi
Varaxsha, Termiz yaqinidagi Bolalik tepa, Farg`ona vodiysidagi Quva qal ` a va b.).
Istehkomlarni qurishdan oldin albatta ularning tarhi (plani) chizib olingan.
Shunday qilib, O`zbekiston hududida asta–sekin arxitektura–qurilish chizmalarini
bajarish takomillasha borgan va shu chizmalar asosida binolar qurish shunday
yuqori darajaga ko`tarilganki, so ` ngi o`n asrdan ortiq vaqt davomida Buxoro, Xiva,
Samarqand kabi shaharlarda avlodlarimiz tomonidan bunyod etilgan tarixiy
obidalar –hozirgi kunga, kelib jahon arxitektura san`atining durdonalariga
aylangan. Shu sababli ham bu shaharlarni «ochiq osmon ostidagi muzey shahar»
deb bekorga aytmaydilar.
Ajdodlarlimiz qurilishda ishlatiladigan turli shakldagi g`ishtlar tayyorlashda
o`ziga xos standartlardan, ya`ni g`isht quylsh qolip (yog`ochdan tayyorlangan
moslama) lardan foydalanganlar. Bu esa O`zbekiston hududida ayrim standart
turlaridan ming yillar oldin foydalanganlaridan dalolat beradi. Keyinchalik olimlar
o`zlarining ilmiy ishlarida` yozuv bilan bir qatorda grafik tasvir lardan keng
foydalanganlar (O`rta Osiyo mutafakkir olimlari ishlarida grafik tasvirlardan
3

foydalanish tarixi ming yillardan oshadi. Ular o ` z asarlarida o`ziga xos
chizmalardan mohirona foydalangan. Bunga dalil sifatida Ibn Sinoning
«Donishnoma» (Ibn Sino, Donishnoma, Tehron, 1952) asaridagi grafik
tasvirlarning ayrimlarini olib qaraylik. Asarning geometriya oid bobida, jumladan
chizmachilik asboblardan sirkul (pargar) harnda chizg`ich yordamida bajariladigan
masalalarning bajarilish tartibi tushuntirib beriladi. Mexanikaga bag`ishlangan
boblarda esa chig`iriq, blok, richag vint, pona kabi oddiy maslamalarning tuzilishi–
bayon qilinadi hamda ular grafik tasvirlarda yaqqol ko`rsatib beriladi. Shunisi
diqqatga sazovorki, chig`iriq, vint, pona kabilarnrng yaqqol tasviri aksonometrik
proyeksiyalarda balarilgan. 4–shaklda pona aksonometrik proyeksiyalarda
ko`rsatilgan. Blok, ustun kabilar esa aksonometrik proyeksiya bilan
omixtalashtirilgan holda perspektivada (5–shakl).
Ibn Sino bu asarida mexanizmlarning yaqqol tasviri bilan bir qatorda, .
ularning chizmasini sxemada ham tasvirlaydi. Chunonchi, g`ildirak bilan vintlarni,
shuningdek g`ildirak, vint va bloklarni ilashtirishni tasvirlar ekan, ayni paytda
ularni grafik tasvirlarda ko`rsatadi. Bular yig`ma chizmalar bo`lib, kinematik
sxemalarni eslatadi. Masalan, chig`iriq bilan vintning ilashishini aks ettiruvchi
grafik tasvirni olib qaraylik (6–shakl). Tasvirdan malum boladiki, AB va CD ikki
vertikal ustun bo`lib, ularga quyidagilar biriktirilgan: ER, FJ, MN lar o`q bo`lib,
ularning birinchisiga H tishli g`ildirak, ikkinchisiga P va L tishli g`ildiraklar,
uchinchisiga X va O tishli g`ildiraklar o`tkazilgan. Tishli g`ildiraklar vertikal
joylashgan bo`lib, O g`ildirakka vertikal holda vint biriktirilgan. G`ildiraklarning
o`qi, val va ustunlar esa to`g`ri chiziqlar bilan tasvirlangan. H va P hamda L va X
g`ildiraklarning vazifasi tishli uzatishdan iborat. O g`ildirak bilan vintning ilashishi
esa chervyakli uzatishga asoslangan. Alloma foydalangan bu grafik tasvir
kinematik sxemaning shartli belgilari asosida 7–shakldagi, b ko`rinishni oladi.
Uning ishlashi quyidagi tartibda boladi: harakat rnanbai bo`lgan vint (1) tishli
g`ildirakka (2) biriktirilgan; 2 va 3 g`ildiraklar esa harakatni I valdan II valga
uzatadi; 5–g`ildirak III valga o`rnatilgan S–g`ildirak bilan ilashib, harakatni unga
uzatadi. Olimning ko`rsatishicha III valga yuk ortiladi va moslama harakatga
keltirilganda yuk yuqoriga ko`tariladi. Bunday chizmalarni Abu Rayhon Beruniy,
Al–Xorazmiy, Ali Qushchi kabi allomalarning ishlarida ham ko`plab uchratish
mumkin.
Odamlarning ishlab chiqarish faoliyatining rivojlana borishi ular oldiga
buyumlarni tekislikka aniq tasvirlash va tasvir asosida buyum o`lchamlarini
aniqlash bilan bog`liq bo`lgan tasvirlash vazifasini qo`ya boshladi.
XVIII asr oxirida frantsuz olimi Caspar Monj o`zidan oldin yashab o`tgan
olimlarning ilmiy asarlarini o`rganib chizmachilik fanini nazariy asosi hisoblangan
«Tasviriy geometriya» («Chizma geometriya») kitobini yozdi. Bu kitob 1798 yilda
nashrdan chiqib, tez orada butun Evropaga yoyildi va texnikada keng tadbiq qilina
boshlandi. G.Monj o`zaro perpendikulyar bo`lgan ikki tekislikka to`g`ri burchak
ostida (ortogonal) proyeksiyalashning asoschisi hisoblanib, bu usul hozirgacha
«Monj usuli» deb yuritiladi. Amalda foydalaniladigan va o`lchash bilan bog`liq
4

bo`lgan proyeksion, mashinasozlik va arxitektura–qurilish va boshqa barcha
chizmalar Monj usulida bajariladi.
Respublikamizda oddly uy–rovzg`or buyumlaridan tortib to ulkan
samalyotlarni ishlab ,. chiqarish va qurilish ishlarini bajarishda Monj usuli asosida
standart bo`yicha tayyorlangan chizmalar dan foydalanadilar. Masalan, Toshkent
aviasozlik zavodida ishlab chiqarilayotgan IL–76M rusumli transport samolyotni`
yig`ishda, yuzlab malakali ishchi va injener–texnik xodimlar bir nechta
mamlakatda standart chizmalar asosida tayyorlangan ikki mingga yaqin detal va
uzellardan foydalanadilar. Yoki Respublikamizda qad roslayotgan murakkab
konstruksiyali ko`p qavatli muhtaShakl binolar ham arxitektura–qurilish
chizmalari asosida qurilmoqda.
Respublikamizda tasvirlami o`rganish «Cizmachilik» va «Cizma
geometriya» nomlar bilan 1931 yildan boshlab maktab va oliy o ` quv yurtlarida
o`qitila boshlandi. Bu soha bo`yicha elikka yaqin fan doktori va fan nomzodlari
etishib chiqdi. Bu fanlarni rivojlantirish hamda o`qitish va uni takomiilashtirishda
o`zbek pedagog olimlardan R.Xoruno`, YU.Qirg`izboev, e.Sobito`, I.Rahmono`,
S.Murodo`, A.Akbarov, J.Yodgorov, L.Hakirno`, A.lsmatullaev, P.Odilo` va
metodist olimlardan A.Umronxo`jaev, E.Rovziev kabilarning hissalari katta boldi.
Yuqorida aytilganlardan, mamlakatimiz hududida qoyatoshga o`yib ishlangan
grafik tasvir (chizma)lar hozirgi kunga kelib mutaxassislar tomonidan qanchalik
mukammal darajada tayyorlanayotganligi ayon bo`ladi.
Yuqorida aytganimizdek, tasvirga bo`lgan ehtiyoj ibtidoiy jamoa tuzumi
davridan paydo bola boshlagan. Bu davrda, dastlab, kishilar bir–birlari ; bilan faqat
og`zaki nutq yordamida fikr almashgan. Keyinchalik yirik urug` va qabila
jamoalarining tarkib topishi bilan og`zaki nutqni uzoqqa etkazish ehtiyoji
tug`ilgan. Bunday ehtiyojni tasvirlar bajargan. Kishilar tasvir vositasida o`zaro fikr
almashgan. Insonning uncha murakkab bo`lmagan grafik tasvirlarni qoya toshga
o`yib ishlay olishi birinchi bor xat yozishni yaratishga imkoniyat boldi. Qadimgi
xatlarda so`z va harflar bolmagan. Narsa haqidagi fikrlar o`sha narsaning tasviri
orqali uzatilgan, Bunday «rasm» xat yordamida jang, harbiy yurishlar va
hayvonlarni ovlash haqida hikoyalar yozilgan.
Masalan kesib ishlash usulida, «yozilgan» ov jarayoni haqidagi hikoyaning
mazmuni quyidagicha:
1 – hikoya aytuvchi bir qoli bilan o`zini ko`rsatib turibdi, bu “men”, ikkinchi
qoli uzoqqa yo`naltirilgan – “jo`nayapman” degani;
2 – eshkak ko`targan shakl “qayiqda ketayapman” degani; 3 – boshni ushlab
turgan qoli “tunayman” bir barmog`ini ko`tarib turgan qo`li “bir kecha” degani;
4 –“orol o`rtasidagi o`tovda”, o ` tov (koza, yashash joy) nuqta bilan
tasvirlangan;
5 –“yurishni davom ettiraman”;
6 – “ odam yashaydigan joyda” (yashash joyini ko`rsatadigan..nuqta
yo`q);
7 –“u erda ikki kecha tunayman” (ikkita ko`tarilgan qol bosh yonida va ikki
barrnoq ko`tarilgan qollarda);
5

8 –“nayza bilan ov qilaman” (uzun arqonga bog`lab dengiz hayvonlariga –
otiladigan nayza);
9–“tyulenlar” ovlayman;
10–“kamondan o`q uzib» o` qilaman;
11 –“qayiqda boshqa kishi bilan qaytaman” (eshkakli qayiqda ikki kishi
orqaga qaytamiz);
12–“yashaydigan o`tovga etib boraman”
Ibtidoiy odamlar grafik tasvirlarni daraxt po`stlog`i, tosh, suyak, teri va boshqa
ashyolarga chizganlar.
Yuqoridagi grafik tasvirlar Markaziy Osiyo va Rossiyaning Oltoy o`lkasidan topilgan
6

1.1. Chizmachilik fanining rivojlanish tarixi
Bizga ma’lumki har bir fanning paydo bo‘lish tarixi uni qanchalik muhim
ahamiyatga ega ekanligidan, qadimiyligidan, jamiyatning taraqqiyotiga
qo‘shayotgan hissasidan dalolat beradi.Chizmachilikning rivojlanishi rasm
chizishdan boshlangan. Qadimda misrliklar turar joylarni, saroylarni,
ibodatxonalami qurishda eng oddiy usul bilan boisada, bu inshootlarning shakl va
o‘lchamlarini tasvirlay olganlar. Qadimgi zamon odamlari, qoyalarga o‘yib
ishlangan rasmlar, devorlardagi naqqoshlilik, xattotlik san’ati va shunga o‘xshash
tasvirlar o‘sha davr xalqlarining chizma sohasidagi birinchi tushunchalarini aks
ettiradi. Shaharlarning saqlanib qolgan planlari, binolarning plan va fasadlari
hamda turli hujjatlar buning dalilidir.
Grafik tasvirga bo`lgan ehtiyoj ibtidoiy jamoa davrida paydo bo`la
boshlagan. Ibtidoiy odamlarning bizgacha saqlangan mehnat qurollari va
buyumlaridaqo`llanilgan bezaklar hamda qoyatoshga o`yib ishlangan ko`plab
tasvirlar bundan guvohlik beradi.
9

Chizmachilikka oid dastlabki ma’lumotlar eramizdan 300 yil mu- qaddam
paydo boigan. Rim me’mori va muhandisi Mark Vitruviy (miloddan avvalgi 1-
asrning ikkinchi yarmi) tekislikda binolarning tasvirlarini yasash yo‘larini ishlab
chiqqan. Bu bilan u to‘g‘ri burchakli proyeksiyalar yasash ishiga asos solgan.
O‘zbekistonda Quyimozor va Oqtomda arxeologlar tomonidan qazish ishlari olib
borilganda eramizdan oldingi 2-1- mingyilliklarga taalluqli odamning olddan va
yonidan ko‘rinish tasviri topilgan. VI-VII asrga oid kumush idishda binoning
me’moriy fasadi tasvirlangan.
VII asrdan XV asrgacha o‘rta Osiyoda fanning barcha sohalarida katta ilmiy
yutuqlarga erishilgan. Masalan, mashhur olim Muhammad ibn Muso alXorazmiy
(783—850) yunon olimi Ptolemey tomonidan bayon qilingan ba’zi masalalarni
aniq emasligini chizmalar orqali isbotlab bergan. U o‘z asarlarida turli
mamlakatlar, dengiz va tog‘lar, katta daryo va ko‘llarning xaritalarini tasvirlagan.
Olimning chizgan xaritalaridan o‘ntasi bizgacha yetib kelgan
. Abu Nasr Forobiy (873-950) o‘zining geometrik yasashlarga doir asarida
konstruktiv geometrik masalalarni yechishni bayon etgan. Ayniqsa, o‘zgarmas
pargar yordamida geometrik masalalar yechishni chizmalar orqali batafsil bayon
etgan.
Abu Rayhon Beruniy (973-1048) shar ichida besh xil muntazam ko‘pyoqliklar
yasash mumkinligini chizmalar orqali isbotlab bergan. Bular noriy - to‘rtyoqlik
(tetraedr), orziy - oltiyoqlik (geksaedr), havoiy - sakkizyoqlik (oktaedr), falakiy -
o‘nikkiyoqlik (dodekaedr), moiy - yigirmayoqlik (ikosaedr) lardir .
O‘rta Ibtidoiy jamoa tuzumi davridayoq dastlabki arxitektura–qurilish paydo
bo`la boshlagan. Ibtidoiy arxitektura namunalari ertola, kulba, kapa (chayla)lardan
iborat bo`lgan; suvga yaqin joylarda esa xarsangtosh, loy, suyak, yog`och, shox–
shabalardan qurilgan. Bunday ibtidoiy arxitektura namunalaridan 30ga yaqin turar
joy qoldiqlari Markaziy Qozog`iston hududidan topilgan. Markaziy Qozig`istondagi
Bug`ili tog`idan topilgan ibtidoiy binolardan (rekonstruktsiya qilingan) birining
tasviri ko`rsatilgan. Ibtidoiy jamoa davridagi binolarning qoldiqlaridan ko`rinib
turibdiki, ular to`g`ri to`rtburchak qilib, erto`la va yarim ertola tarzida qurilgan.
Respublikamiz hududida miloddan oldingi IV asrda har qaysi xalqlar o`zini chetki
dushmanlardan himoya qilish uchun qalin va baland devorlar, qo`rg`onlar va
istehkornlar qurishgan (Jonbos qal`a, Dalvarzin tepa, Tuproq qal`a, Buxoro
yaqinidagi Varaxsha, Termiz yaqinidagi Bolalik tepa, Farg`ona vodiysidagi Quva
qal`a va b.). Istehkomlarni qurishdan oldin albatta ularning tarhi (plani) chizib
olingan. Shunday qilib, O`zbekiston hududida asta–sekin arxitektura–qurilish
chizmalarini bajarish takomillasha borgan va shu chizmalar asosida binolar qurish
shunday yuqori darajaga ko`tarilganki, so`ngi o`n asrdan ortiq vaqt davomida
Buxoro, Xiva, Samarqand kabi shaharlarda avlodlarimiz tomonidan bunyod etilgan
tarixiy obidalar –hozirgi kunga, kelib jahon arxitektura san`atining durdonalariga
aylangan. Shu sababli ham bu shaharlarni «ochiq osmon ostidagi muzey shahar»
deb bekorga aytmaydilar.
10

Ajdodlarimiz qurilishda ishlatiladigan turli shakldagi g`ishtlar tayyorlashda
o`ziga xos standartlardan, ya`ni g`isht quylsh qolip (yog`ochdan tayyorlangan
moslama) lardan foydalanganlar. Bu esa O`zbekiston hududida ayrim standart
turlaridan ming yillar oldin foydalanganlaridan dalolat beradi. Keyinchalik olimlar
o`zlarining ilmiy ishlarida` yozuv bilan bir qatorda grafik tasvir lardan keng
foydalanganlar (O`rta Osiyo mutafakkir olimlari ishlarida grafik tasvirlardan
foydalanish tarixi ming yillardan oshadi. Ular o`z asarlarida o`ziga xos
chizmalardan mohirona foydalangan. Bunga dalil sifatida Ibn Sinoning
«Donishnoma» (Ibn Sino, Donishnoma, Tehron, 1952) asaridagi grafik
tasvirlarning ayrimlarini olib qaraylik.
Asarning geometriya oid bobida, jumladan chizmachilik asboblardan sirkul
(pargar) harnda chizg`ich yordamida bajariladigan masalalarning bajarilish tartibi
tushuntirib beriladi. Mexanikaga bag`ishlangan boblarda esa chig`iriq, blok, richag
vint, pona kabi oddiy maslamalarning tuzilishi–bayon qilinadi hamda ular grafik
tasvirlarda yaqqol ko`rsatib beriladi. Shunisi diqqatga sazovorki, chig`iriq, vint,
pona kabilarnrng yaqqol tasviri aksonometrik proyeksiyalarda balarilgan. Pona
aksonometrik proyeksiyalardako`rsatilgan. Blok, ustun kabilar esa aksonometrik
proyeksiya bilan omixtalashtirilgan holda perspektivada.
Ibn Sino asarida mexanizmlarning yaqqol tasviri bilan bir qatorda, ularning
chizmasini sxemada ham tasvirlaydi. Chunonchi, g`ildirak bilan vintlarni,
shuningdek g`ildirak, vint va bloklarni ilashtirishni tasvirlar ekan, ayni paytda
ularni grafik tasvirlarda ko`rsatadi. Bular yig`ma chizmalar bo`lib, kinematik
sxemalarni eslatadi.
Bunday chizmalarni Abu Rayhon Beruniy, Al–Xorazmiy, Ali Qushchi kabi
allomalarning ishlarida ham ko`plab uchratish mumkin. Odamlarning ishlab
chiqarish faoliyatining rivojlana borishi ular oldiga buyumlarni tekislikka aniq
tasvirlash va tasvir asosida buyum o`lchamlarini aniqlash bilan bog`liq bo`lgan
tasvirlash vazifasini qo`ya boshladi.
XVIII asr oxirida frantsuz olimi Gaspar Monj o`zidan oldin yashab o`tgan
olimlarning ilmiy asarlarini o`rganib chizmachilik fanini nazariy asosi hisoblangan
«Tasviriy geometriya» («Chizma geometriya») kitobini yozdi. Bu kitob 1798 yilda
nashrdan chiqib, tez orada butun Evropaga yoyildi va texnikada keng tadbiq qilina
boshlandi. G.Monj o`zaro perpendikulyar bo`lgan ikki tekislikka to`g`ri burchak
ostida (ortogonal) proyeksiyalashning asoschisi hisoblanib, bu usul hozirgacha
«Monj usuli» deb yuritiladi. Amalda foydalaniladigan va o`lchash bilan bog`liq
bo`lgan proyeksion, mashinasozlik va arxitektura–qurilish va boshqa barcha
chizmalar Monj usulida bajariladi.
Respublikamizda oddiy uy–rovzg`or buyumlaridan tortib to ulkan
samalyotlarni ishlab ,. chiqarish va qurilish ishlarini bajarishda Monj usuli asosida
standart bo`yichatayyorlangan chizmalar dan foydalanadilar. Masalan, Toshkent
aviasozlik zavodida ishlab chiqarilayotgan IL–76M rusumli transport samolyotni`
yig`ishda, yuzlab malakali ishchi va injener–texnik xodimlar bir nechta
11

mamlakatda standart chizmalar asosida tayyorlangan ikki mingga yaqin detal va
uzellardan foydalanadilar. Yoki Respublikamizda qad roslayotgan murakkab
konstruksiyali ko`p qavatli muhtaShakl binolar ham arxitektura–qurilish chizmalari
asosida qurilmoqda.
Respublikamizda tasvirlami o`rganish «Chizmachilik» va «Chizma
geometriya»nomlar bilan 1931 yildan boshlab maktab va oliy o`quv yurtlarida
o`qitila boshlandi. Bu soha bo`yicha elikka yaqin fan doktori va fan nomzodlari
etishib chiqdi. Bu fanlarni rivojlantirish hamda o`qitish va uni takomiilashtirishda
o`zbek pedagog olimlardanR.Xoruno YU.Qirg`izboev, e.Sobito`, I.Rahmono`,
S.Murodov, A.Akbarov, J.Yodgorov, L.Hakirno`, A.lsmatullaev, P.Odilo` va metodist
olimlardan A.Umronxo`jaev, E.Rovziev kabilarning hissalari katta boldi.
Chizmachilikni har kim bilishi k е rak. Chizmalar har qanday ixtisosdagi kishilarning
doimiy yo`ldoshidir. Ular t е xnikadagina emas, balki boshqa sohalarda ham qo`l
k е ladi. Chizmalarga qarab turar joy binolari, to`g`onlar, el е ktr stantsiyadari,
shaxtalar, shoss е va t е mir yo`llar quriladi. Bunday chizmalar inj е n е rlik qurilish
chizmalari d е b ataladi.
Chizmalarga qarab poyafzal tayyorlanadi, kiyimlar tikiladi, m е b е llar
yasaladi, shahar va qishloq posyolkalari planlashtiriladi va ko`kalamzorlashtiriladi.
Vrachlarga chizmalar murakkab m е ditsina t е xnikasini o`rganishda yordamga
k е ladi. Uchuvchi va d е ngizchilar k е ma yo`lini aniqlashda chizmalardan
foydalanadilar. Chizma maktab o`quvchilariga fizika, mat е matika va g е ografiyani
o`tishda k е rak bo`ladi. Shu sababli, savodli kishi bo`lib е tishish, o`z m е hnati bilan
Vatanga foyda е tkazish uchun chizmachilikni qunt bilan o`rganish k е rak.
Chizmachilik va t е xnika. Inson maktabda, uyda va ko`chada turli asbob va
mashinalar qurshovida yashaydi. Bizning zavod va fabrikalarimizda har kuni
ko`plab stanoklar, el е ktrovozlar, samolyotlar, maishiy mashinalar, masalan,
Muzlatgichlar, chang yutgich va boshqalar ishlab chiqariladi. Chizmasiz bu
mashinalarni yaratish ham, ishlab chiqarish ham mumkin emas. Chizmalar
inj е n е rning o`y fikrlarini ishchiga е tkazadi. Chizmalarga qarab mashinalarning
ayrim qismlari yasaladi, tayyor d е tallardan murakkab qurilmalar yig`iladi. Shu
sababli, chizmani “t е xnika tili” d е b ataydilar.
T е xnikani egallash uchun, yuqori malakali ishchi, qishloq Xo`jalik m е xanizatori
yoki inj е n е r bo`lib е tishish uchun chizmalar tayyorlashni, ya'ni chizmalar
chizishnibilish va ularni tushunish, yoki chizmachilik tili bilan aytganda,
chizmalarni o`qiy olish k е rak. Ishchi Chizmani o`qir ekan, konstruktor o`ylab
chiqargan narsani ko`z oldiga k е ltiradi. Chizmalar zavodlardan zavodlarga, bir
mamlakatdan ikkinchi mamlakatga yuborib turiladi. Chizmani o`qishni bilgan har
qanday ixtisosdagi kishi chizmani tushunadi va unga qarab eng murakkab
mashinaning tuzilishini ham bilib oladi. Faqat inj е n е rlargina emas, balki har bir
ishchi ham chizmachilikni bilishi k е rak.
Yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan kelib chiqib chizmachilikning barcha turlari
asosi hisoblangan geometrik chizmachilik ham mavjud. Geometrik chizmachilik
12

barcha yasash usullarini o‘z ichiga olgan bo‘lib, narsa va har xil egri chiziqlar
majmuasining chizmasi bitta proyeksiyada bajariladi. Standartlashtirish texnika
taraqqiyotini tezlashtirishda muhim ahamiyatga egadir. Standartlar texnik
hujjatlar bo‘lib, ular buyumlarning o‘lcham, shakl, og‘irlik, material va boshqa
sifatlarini ko‘rsatadi.
Chizma standartlari qonun kuchiga ega. Chizmalarni standartlashtirish bilan
chizmalarni chizishda xilma-xillikka barham beriladi. Natijada chizmalarni taxt
qilishda bir xillikka erishiladi, chizmalar qayerda, qachon va kim tomonidan
chizilganidan qat’i nazar, to‘g‘ri tushunilishi ta’minlanadi.
Keyinroq grafik tasvir va xat yozish uchun dastlab Misrda papirus qog`ozi,
keyinchalik qog`oz tayyorlash Xitoyda ixtiro etilgan.
Keyinchalik insonyatning shu ehtiyoji zaminida yozuv paydo bo`lgan ya`ni tasvir
yozuv vazifasini bajargan. Inson tomonidan talafuz qilinadigan tovush, bo`g`in va
so`zlar turli millatlarda turli xil belgi (harf)lar bilan belgilangan. Harflar ham tasvir
hisoblanadi. Masalan, “O” harfi “O–O–O” tovushining, «A» harfi «A–A–A»
tovushning tasviri va hokazo.
Hozirgi kunda yozuvdan tashqari zamonaviy tasvir va undan kundalik
turmushimizda foydalanishning aharniyati har bir oddiy inson uchun yanada oshib
bormoqda. Chunki hozirgi kunda biror bir oilani radiopriyomnik, magnitafon,
televizor, videomagnitafon, telefon, uy–rovzg`or texrtikasi, mebel yoki bolalar
o`yinchog`larisiz tasavvur qilib bolmaydi. Bu qurilmalar uchun uning pasportiga
chizmasi yoki sxemalari ilova qilinadi. Ilovadagi tasvir (chizma, rasm, sxema va
h.k.)larni o`qiy bilish va tushunish har bir kishi uchun muhim hisoblanadi.
Masalan ro`zg`or uchun yangi mebel sotib oldingiz, uni o`z kuchingiz bilan yig`ib
foydalanmoqchi bolsangiz albatta mebel pasportiga ilova qilingan chizmasi va
texnik rasmidan foydalanasiz. Yoki mebelni o`zingiz ta`mirlamoqchi (uncha
murakkab bolrnagan) bolsangiz ham Ilovada berilgan tasvirlardan foydalanishga
to`g`ri keladi. Aytaylik, uyni ichki qismi (interer)ni bezatishda uy jihozlarini
(mebel, televizor va h.k.) joylashtirishda didingizga mos holatini tanlash uchun
uyning planidan, foydalanib uni bir nechta variantda xomaki loyihalaysiz va loyiha
asosida uy –xonalarini jihozlaysiz.
Uyda oddiy kiyim yoki ayrim mayda–chuyda narsalarni o`z kuchingiz bilan
tayyorlash uchun narsaning yoyilma–andazasini tayyorlab bilishingiz kerak
bo`ladi.
Oilada bolalarni texnik ijodiyotini o`stirishda oddiy chizma, eskiz, rasm yoki
sxemalarni bajarish va uni o`qish malakasiga ega bo`lish ota–ona uchun muhim
ahamiyatga ega, Bolangizga biror bir o`yrnchoq (mexanik, elektron shu kabi) sotib
oldingiz, o`yinchoqni yig`ish va foydalardsh uchun bolaga yordam bermoqchi
bo`lsangiz, albatta, o`yinchoq pasportiga ilova qilib berilgan tasvirlardan
foydalanasiz. Ilovadagi tasvir (chizma yoki sxema)ni bola o`qiy olishi uchun unga
yordamlashasiz va bu bilan bolani texnik Ijodiyotga bo`lgan qiziqishini oshirasiz.
Kundalik turmushimizda yol harakati qoidalarining belgilar (piktogrammalar)mi
bilish va ularni bolalarga o`rgatish hamda ularga rioya qilishga o`rgatish; bola
13

hayoti uchun xavfli bo`lgan turli ko`ngilsiz hodisalarni oldini olishda muhim
ahamiyatga ega.
Xulosa qilib aytish mumkinki, tasvirni tushunish, tuzish va undan foydalanish
nafaqat mutaxassis uchun, balki har bir inson faoliyati uchun muhim ahamiyatga
ega.
1.2. Chizmachilikning inson hayotidagi ahamiyati
Chizmachilikni har kim bilishi k е rak. Chizmalar har qanday ixtisosdagi
kishilarning doimiy yo`ldoshidir. Ular t е xnikadagina emas, balki boshqa sohalarda
ham qo`l k е ladi. Chizmalarga qarab turar joy binolari, to`g`onlar, el е ktr
stantsiyadari, shaxtalar, shoss е va t е mir yo`llar quriladi. Bunday chizmalar
inj е n е rlik qurilish chizmalari d е b ataladi.
Chizmalarga qarab poyafzal tayyorlanadi, kiyimlar tikiladi, m е b е llar
yasaladi, shahar va qishloq posyolkalari planlashtiriladi va ko`kalamzorlashtiriladi.
Vrachlarga chizmalar murakkab m е ditsina t е xnikasini o`rganishda yordamga
k е ladi. Uchuvchi va d е ngizchilar k е ma yo`lini aniqlashda chizmalardan
foydalanadilar. Chizma maktab o`quvchilariga fizika, mat е matika va g е ografiyani
o`tishda k е rak bo`ladi. Shu sababli, savodli kishi bo`lib е tishish, o`z m е hnati bilan
Vatanga foyda е tkazish uchun chizmachilikni qunt bilan o`rganish k е rak.
Chizmachilik va t е xnika. Inson maktabda, uyda va ko`chada turli asbob va
mashinalar qurshovida yashaydi. Bizning zavod va fabrikalarimizda har kuni
ko`plab stanoklar, el е ktrovozlar, samolyotlar, maishiy mashinalar, masalan,
Muzkatgichlar, chang yutgich va boshqalar ishlab chiqariladi. Chizmasiz bu
mashinalarni yaratish ham, ishlab chiqarish ham mumkin emas. Chizmalar
inj е n е rning o`y fikrlarini ishchiga е tkazadi. Chizmalarga qarab mashinalarning
ayrim qismlari yasaladi, tayyor d е tallardan murakkab qurilmalar yig`iladi. Shu
sababli, chizmani “t е xnika tili” d е b ataydilar.
T е xnikani egallash uchun, yuqori malakali ishchi, qishloq Xo`jalik
m е xanizatori yoki inj е n е r bo`lib е tishish uchun chizmalar tayyorlashni, ya'ni
chizmalar chizishni bilish va ularni tushunish, yoki chizmachilik tili bilan aytganda,
chizmalarni o`qiy olish k е rak. Ishchi Chizmani o`qir ekan, konstruktor o`ylab
chiqargan narsani ko`z oldiga k е ltiradi. Chizmalar zavodlardan zavodlarga, bir
mamlakatdan ikkinchi mamlakatga yuborib turiladi. Chizmani o`qishni bilgan har
qanday ixtisosdagi kishi chizmani tushunadi va unga qarab eng murakkab
mashinaning tuzilishini ham bilib oladi. Faqat inj е n е rlargina emas, balki har bir
ishchi ham chizmachilikni bilishi k е rak.
1.3.UMUMTA’LIM MAKTABLARDA CHIZMACHILIK FANINI
CHUQURLASHTIRIB O’RGANISH
Hozirgi kunda Respublikamizdagi umumta’lim maktablarining
ko‘pchiligida chizmachilik fanini o‘rganish asosan fan dasturida
ko'rsatilgan materialiami o'rganish bilan chegaralanib qolmoqda.
14

Chizmachilikni o'quvchilarga chuqur o‘rgatishning eng maqbul y o ii, bu
chizmachilik chuqur o‘rgani!adigan maxsus sinflaming tashkil qilinishi
hisoblanadi. Bunday maxsus sinflardagi o‘qishlar o‘quvchilarni biror tor
mutaxassislik yo‘nalishiga tayyorlashni ko‘zlamaydi. Bunda ta’lim
qobiliyatli va grafika fanlariga qiziqish bildirgan o ‘quvchilami grafik
tasvirlar nazariyasi bilan chuqurroq tanishtirish, ularning chizma bajarish
va o‘qish malakalarini rivojlantirishga yo‘naltiriladi. Bunday tayyorgarlik
keyinchalik o'quvchilarning kasb tanlashlarida ham yordam berishi
mumkin.
Fanlami chuqur o‘rganadigan sinflardagi 0 ‘quvchilar soni 8-sinflarda
30, 9-sinflarda 25 nafar o ‘quvchidan ortiq boimasligi tavsiya qilinadi.
Chizmachilik chuqur o‘rganiladigan sinflarda ta’limni ikki bosqichda
tashkil qilish mumkin. Birinchi bosqichda kursning asosiy mazmuni
chuqurlashtirib o‘rganiladi va uning amaliy qo‘Ilanilish sohalariga ko‘proq
e’tibor qaratiladi. Ikkinchi bosqichda o ‘quv materialida o ‘rganiladigan nazariy
yo'nalishlami birmuncha kengaytirish, amaliy qoilash sohalari
bilan keng tanishish, murakkab grafik topshiriqlar bajarish va olingan
bilimlami amaliyotda mustaqil qo‘llash bilan bog‘liq bo'lgan ijodiy
xarakterdagi topshiriqlami bajarish ko‘zda tutiladi.
Bunday sinf (maktab)lardagi tarbiyaviy ishlar shaxsni har tomonlama
rivojlantirish va kasbga yo'naltirishni hisobga olib tashkil qilinishi zarur.
Tarbiyaviy ishlar tarkibiga to'garak mashg‘ulotlari, olimpiadalar,
tanlovlar, fan va texnika namoyondalari, madaniyat xodimlari, ishlab
chiqarish ilg‘orlari bilan uchrashuvlarni o‘tkazishlar ham kirishi kerak.
Bunday sinflardagi chizmachilik kursida proeksion, mashinasozlik,
arxitektura-qurilish va texnik rasm bo'limlarini chuqurlashtirib o'rganish
maqsadga muvofiq.
Proeksion chizmachilik bo'limi geometrik yasashlar va Chizma≪ ≫ ≪
geometriya elementlari da o'rganiladigan qator mavzular: proyeksiyalash
≫
usullari, geometrik elementlaming proyeksiyalari, sirtlarning tekislik va
to‘g‘ri chiziq bilan kesishishlari, sirtlarning o‘zaro kesishishlarini
o‘rganishni hamda texnik detal chizmalarini bajarishni o‘z ichiga oladi.
Mashinasozlik chizmachiligi bo‘limi konstruktorlik hujjatlarini
≪ ≫
o ‘rganish, detal va yig-ish birligining chizmalarini bajarish, aksonometrik
proyeksiyalami o'rganish, eskiz va texnik rasmlami bajarish, sxemalarni
o'qish, texnologiya va konstruksiyalash hamda kompyuter grafikasi
elementlarini ko'rib chiqishni nazarda tutadi.
Arxitektura-qurilish chizmachiligi bo'limida o'rganiladigan
≪ ≫
materiallarga arxitektura va o'zbek milliy amaliy san’ati buyumlarida
uchraydigan geometrik yasashlami bajarish, arxitekturaqurilish
chizmalarini bajarish, arxitekturaviy kompozitsiya chizmalarini bajarish,
arxitektura grafikasi va soyalar nazariyasi elementlarini o'rganish, amaliy
va grafik ishlami bajarishlami kiritish mumkin.
Texnik rasm bo'limida qalamda ishlash texnikasi, aksonometrik
≪ ≫
15

proyeksiya va perspektiva nazariyalarini chuqurlashtirib o'rganish, turli
buyumlar shakllarini hisobga olgan holda texnik rasmlarini bajarish,
buyumlarning shakliga ko'ra hajmini tasvirda ko'rsatish, obyekt texnik
rasmini konstruksiyalash elementlari bilan bajarish hamda kinematik
sxemalar rasmlarini yasashlami o'rganish mumkin.
Chizmachilik chuqur o'rganiladigan sinflardagi ta’lim jarayoni va
mazmuni bo'yicha keltirilgan yuqoridagi metodik tavsiyalar maslahat
xarakterida bo'lib, fan o'qituvchisi unga mahalliy sharoitlar va
xususiyatlami hisobga olib qo'shimcha va o'zgarishlar kiritishi ham
mumkin.
2- bob . MUHANDISLIK GRAFIKASINI O ’ QITISH METODIKASI
FANI VA UNING RIVOJLANISH TARIXI
Muhandislik grafikasini o'qitish metodikasi fan sifatida nisbatan
yaqinda paydo bo‘lgan. Bunda S.I.Dembinskiy va V.l.Kuzmenkolaming
0 ‘rta maktablarda chizmachilik o'qitish metodikasi nomli (1965-y.)≪ ≫
darsligi katta ahamiyatga ega. Bu darslikda o'qitish metodlaridagi
kamchiliklar tahlil qilinib, ularni bartaraf qilish hamda o'quvchilar grafik
savodxonligini oshirish yo'llari batafsil tahlil qilingan, shu bo'yicha
o'qitish vositalarini tayorlash va ulardan dars jarayonida foydalanish
usullari ko'rsatilgan. Darslik nashr qilingandan buy on nisbatan ko'p vaqt
o'tganligi, chizmachilik fani va uni o'qitish metodikasidagi o'zgarish va
rivojlanishlarni e'tiborga olsak, u mazmun jihatida hozirgi kun talablaridan
ancha orqada qolgan.
1966-yilda A.D.Botvinnikov tahriri ostida Chizmachilik o'qitish
≪
asoslari nomli katta fundamental ish nashr qilindi. Bu ishda birinchi
≫
marta o'quvchilarning grafik tayyorgarligini orttirish uchun samarali
usullar va kompleks tavsiyalar berishga harakat qilingan hamda,
psixologik tadqiqotlar negizida bilim* , ko‘nikma** va malaka***
≪ ≫ ≪ ≫ ≪ ≫
tushunchalari ochib berildi. Shuningdek, chizmachilik o'qitishda
politexnik bilim va ko'nikmalarini shakllantirishning ahamiyati ko'rsatildi.
V.N.Vinogradovning Chizmachilikdan darsdan tashqari ishlar ,
≪ ≫
Chizmachilikdan fakultativ mashg'ulotlar kitoblari ham bu fanning
≪ ≫
rivojlanishiga hissa bo'lib qo'shiladi. A.D.Botvinnikov va
V.N.Vinogradovlar tomonidan grafik topshiriqlaming klassifikasiyasi
ishlab chiqilib, ulaming ko'plari amaliyotga tatbiq qilingan. Bu
mualliflarning ishlari chizmachilik o'qitish metodikasining fan sifatida
shakllanishiga asos bo'lib xizmat qilgan.
O'zbekistonda chizmachilik fan sifatida XX asrning 30-yillaridan
o'qitilib boshlangan va bunda Rossiya olimlari hamda u yerda nashr
qilingan darsliklaming ahamiyani katta bo'lgan. Rossiyada birinchi bo'lib
1721-yilda Yekaterinburgda maktabda chizmachilik o'qitila boshlagan. Bu
maktablarda chizmachilik asosiy fanlardan biri hisoblanib o'quvchilar mashina
detaliari, sex' planiarini chizish biian shug‘ullanganlar.
16

Chizmalarga oichamlar qo‘yilmagan. Oichamlar chiziqli yoki ko‘ndalang
masshtablar bo'yicha aniqlanib, bir qismi chizmaga ilova qilinadigan
tushintirish xatlarida berilgan. XVIII asrda Peterburg, Moskva va Qozon
gimnaziyalarida ham chizmachilik o'qitilgan. Gimnaziyalarda
chizmachilik geometriya kursida o‘rganilgan.
1828-yilda chizmachilik va rasm bitta umumiy kurs qilib
birlashtirilgan va shu yil chizmachilikning fan sifatida maktabda o‘qitilish
yili deb hisoblanadi.
1917-yildan keyin mamlakatda yangi yagona mehnat maktablari
tuzila boshlandi. Chizmachilikning barcha asosiy boiimlari maktab
dasturiga kiritildi. Lekin dastlabki yillarda chizmachilik mustaqil fan
sifatida o ‘qitilmagan. Masalan, geometrik yasashlar va ortogonal
proyeksiyalar matematikada, texnik chizmachilik mehnat va fizikada,
yaqqol tasvirlar tasviriy san’at (rasm) darslarida o‘rganilgan.
1932-yildan boshlab chizmachilik alohida fan sifatida ajratildi.
Dastur bo‘yicha 4 ta asosiy boiim: Geometrik chizmachilik ,≪ ≫
Proyeksion chizmachilik , Aksonometrik chizmachilik va Natura
≪ ≫ ≪ ≫ ≪
chizmachiligi o ‘qitila boshlandi.
≫
Birinchi darslik 1934-yilda V.O.Gordon tomonidan ( Texnik
≪
chizmachilik asoslari ) yozilgan.
≫
1935-1936-yilgi o‘quv rejasida chizmachilikni VI-X sinflarda
o'qitish belgilangan. 1947-1948-yildan boshlab chizmachilik ikki qismga,
VII va VIII - X sinflarga boiingan.
1960-yillar oxiridan o‘rta taiimni qayta qurish boshlanib
chizmachilik VII - VIII sinflarda o'qitilishi rejalashtirilgan.
1980-1981-o‘quv yilidan boshlab chizmachilik VII - VIII sinflarda
o‘qitila boshlandi.
1986-1987-yilgi ta'lim islohotlaridan keyin chizmachilik kursi
birmuncha ertaroq (yangi struktura bo‘yicha VII sinfdan boshlab) yangi
darslik bo‘yicha o'qitila boshlandi.
Hozirgi kunda chizmachilik kursi mamlakatimizda umumtaiim
maktablarining 8 va 9-sinflarida haftasiga 1 soatdan o‘qiti!moqda. Dastur
mazmunida chizmachilik kursining asosiy boiimlarining ko‘pchiligi
bo'yicha o'quvchilarga boshlang'ich bilimlami berish nazarda tutilgan.
Umumtaiim maktablari uchun A.Umronxo'jaevning Chizmachilik ,
≪ ≫
hamda P.Odilov va boshqalarning Chizmachilik darsliklari Xalq ta’limi
≪ ≫
vazirligi tomonidan foydalanish uchun tavsiya qilingan.
2.1 MUHANDISLIK FANINING BOSHQA FANLAR BILAN
ALOQASI
Fanlar bo'yicha o'quv dasturlarining didaktik maqsadlarda o'zaro
moslashtirilishiga fanlararo aioqalar deyiladi. Fanlararo aloqalami
hisobga olish - ta’lim jarayonining muvaffaqiyati uchun zaruriy
17

shartlardan biridir. Fanlararo aioqalar talabalarga moddiy olam
hodisalarini to'g'ri tushunishlariga ko'maklashadi. Bu o'zaro aioqalar
ayniqsa chizmachilik, mehnat taiimi, geometriya, tasviriy san’at va fizika
kabi fanlarini o'qitishda juda zarur. Chunki bu fanlaming birida olingan
bilim, ko'nikma va malakalardan boshqa fanlami o'rganishda ham
foydalaniladi.
Grafik tasvirlar maktabdagi ko'pchilik fanlar bo'yicha yangi bilimlami
o'quvchilar faol va ongli ravishda o'zlashtirishlarida eng asosiy
vositalardan biri sanaladi. Ular bilimlaming sezgi asosini ta’minlaydi va
o'quvchilarda bizni o'rab turgan olam va undagi narsalar haqida yaqqol,
aniq va to'g'ri tasawurlami hosil qilish maqsadlarini ko'zda tutadi.
Afsuski, o'quv jarayonida grafikani qo'llashning ilmiy asoslari hozirgacha
yetarlicha yaxshi ishlab chiqilmagan, maktablardagi chizmachilikdan
boshqa fanlarda grafik tasvirlami bajarish bo'yicha talablar mavjud emas.
Ushbu kamchilikni bartaraf qilish uchun umumta’lim maktablaridagi
fanlarni o'rganishda grafik tasvirlami bajarishga jqo^fydigau yagonagrafik
tizimXzxm ishlab chiqish zarur. Chunki, 0 ‘quvchilarda dastlabki
grafik bilimlami shakllantiradigan matematika, mehnat ta’limi, fizika,
ximiya, geografiya, biologiya kabi bevosita grafik tasvirlar bilan ish
ko‘radigan ko‘plab fanlarni o‘rganishda shu darslarda bajariladigan
chizmalar umumiy bir qoidaga asoslanmasdan har bir fan o‘qituvchisi
tasvirlami o‘z bilganicha bajarib kelmoqdalar. Shu sababli 0 ‘quvchilarda
grafik tasvirlami bajarishga mas’uliyatsizlik bilan qarash, chizma
asboblaridan to‘g‘ri foydalana olmaslik, ish daftarida bajariladigan tasvir≪
bir amallab ko‘chirilayotgan nusxaga o‘xshasa bo‘lgani deganga
≫
o‘xshash kayfiyat shakllanadi. Bunga bir tomondan yuqorida aytilgan fan
o‘qituvchilarining maxsus grafik ma’lumotga ega emasligi sabab bo‘lsa,
ikkinchi tomondan haligacha o‘qituvchilar uchun oddiy grafik tasvirlami
bajarishga taalluqli yagona grafik tizim ishlab chiqilib uning amaliyotga
joriy qilinmaganida. Yagona grafik tizim doirasida matematika, fizika kabi
maktab fanlarini o‘qitishda proeksion tasvirlaming ahamiyatini va ulami
qoilashdagi kamchiliklarni qo‘shimcha ravishda aniqlash, 0 ‘quvchilar
yo‘l qo‘yadigan tipik xatolami tahlil qilib chiqish zarur. Maktabdagi
boshqa fan o‘qituvchilariga tasvirlash nazariyasi va texnik chizmachilikka
tegishli ayrim ma’lumotlarni o‘rgatib, chizma va boshqa grafik axborot
vositalarining ta’lim jarayonida qo'llash imkoniyatlarini quyidagilami
hisobga olgan holda ko‘rsatish kerak:
1) o'quvchilarning grafik faoliyati jarayonida yaratgan rasm, chizma,
sxema va boshqa tasvirlari ular uchun yangi materialni o‘zlashtirishda
fikrlami oydinlashtirib, eslab qolishida kuchli vosita hisoblanadi. Ular
dastur materiaiini faol o‘zlashtirishni ta’minlab, hosil bo‘lgan obraz va
tasavvurlami xotirada eslab qolinishga ko‘maklashadi. Shuning uchun
grafik tasvirlar fikrlami illyustratsiyalash va qayd qilish vositasi
hisoblanadi. Bu holda grafik tasvir bilim manbai bo‘lib xizmat qiladi.
18

Bundan tashqari o‘quvchilaming matematika, fizika va ximiyadan
masalayechish vositasi sifatida ham grafik faoliyat zarur bo‘ladi;
2) o‘quvchilar laboratoriyadagi tajribalar va turli sinovlar natijalarini
taxt qilib, umumlashtirishlarida grafik faoliyatdan keng foydalaniladilar.
Yagona tizimning tarkibiy qismlari bo‘lgan rasm, chizma, grafik, sxemalar
jismlarda yuz beradigan fizik va ximik o ‘zgarishlarni qayd qilish vositasi
sifatida foydalaniladi. Bunda grafik faoliyat o‘rganilayotgan hodisalar
mohiyatiga chuqurroq kirib borishga va ular orasidagi o‘zaro
bog‘lanishlami grafik axborot yordamida yaqqol ochib berishga imkon
beradi;
3) grafik faoliyat o'quvchilarda tushunchalarni shakllantirish
vositasi sifatida ham xizmat qiladi. O'quvchilar sxemalashtirish yordamida
moddalarning molekulyar tuzilishi, atom va molekulalarning tuzilishini,
kimyoviy jarayonlar mexanizmi kabilami oson o'zlashtiradilar. Bu holda
grafika murakkab tushunchalarni o'rganishni osonlashtiradi, xulosa va
umumlashtirishlami tushungan holda o'zlashtirishga ko'maklashadi;
4) grafik faoliyat bilimlami nazorat qilish, umumlashtirish va
mustahkamlash vositasi hisoblanadi;
5) sxema, grafik va chizmalar ko'pincha har xil fanlar orasidagi
aloqalami o'matish vositasi sifatida xizmat qiladi. Masalan, fizika kursida
funksiyaning matematik ma’nosi, fizika, ximiya, matematika va boshqa
faniarda chizmachilik kursida o'rganilgan shartliliklardan foydalanish
kabilar.
Bularning hammasi o'quvchilami kelajakda moddiy ishlab chiqarish,
boshqarish, texnik nazorat, ratsionalizatorlik va ixtirochilik kabi mehnat
faoliyatlarida chizmalardan amaliyotda bemalol kasbiy maqsadlarda
foydalanishlarig? zamin yaratadi.
Umumta’lim maktablaridagi qator fanlami o'qitishda grafik axborot
vositalarining qo'llanilishi o'quv jarayonini takomillashtirish va
faollashtirish sohasidagi didaktik aloqalaming eng zarur tomonlaridan
birini belgilaydi.
Fanlararo aloqalaming ikkinchi tomoni — umumta’lim maktablarida
grafik axborot vositalaridan foydalanishda ilgaridan mehnat ta’limi,
matematika, tasviriy san’at, informatika kabi fanlami o'rganishda
o'quvchilar egallagan bilimlarini chizmachilik fani o'qituvchisi
mashg'ulotlarda hisobga olishidan iborat.
Masalan, mehnat ta’limi darslarida o'quvchilami chizma va texnik≪ ≫ ≪
rasm tushunchalari bilan tanishtiradilar, ularda chiziq turlari haqida
≫
tasavvurlar shakllanadi, qalinlik, diametr va radiuslar shartli belgilarining
qoilanilishiga doir misollar bilan tanishgan bo'ladilar. O'quvchilar eskiz,
ko'rinishlar haqida umumiy ma’lumotlarga ega bo'lib, ularga o'lcham
qo'yish va chizmada yozuvlami bajarish haqida boshlang'ich ma’lumotlar
tushuntirilgan bo'ladi. O'quvchilar sodda detallar, yupqa materiallar va
simdan iborat modellaming chizmalarini bajarishda ma’lum bir ketmaketlikka
19

rioya qilishga o'rgangan bo'lishlari kerak. Ularga yig'ish
chizmalari haqida tushunchalar, kesim va qirqimlar, rezbalarning
tasvirlanishi va belgilanishi, eskiz tuzish va detal chizmasini o'qish haqida
boshlang'ich ma’lumotlar berilgan bo'ladi. Mehnat ta’limi dasturi o'quvchilarning
ijodiy (konstruktorlik) faoliyati asoslari bilan tanishtirishni ham nazarda tutadi.
Unga detal va birikmalar konstruktsiyalarini o'zgartirish, konstruktorlik - hisoblash
topshiriqlarini bajarish, bir detalii va sodda ko‘p detalli mahsulotlami sxema va
texnik topshiriqlarga asosan bajarish kabilar kiradi.
O’quv fanlaridagi o'xshash materiallarning mazmunini va bayon qilish
ketma-ketligini hisobga olish keraksiz takrorlashlardan qutilishga
ko'maklashadi, ayrim savollarni takrorlash zaruriyati tug'ilgan hollarda
esa bilimlaming yanada yuqoriroq pog'onalariga o'quvchilarga ma’lum
ma’lumotlarni umumlashtirish va chuqurlashtirish yo'li bilan ko'tarilish
imkonini beradi.
Boshqa fanlarda o'rganilgan bilimlarga tayanish yana shuning uchun
ham zarurki, bir xil qonun, dalil va shunga o'xshashlar har xil fanlarda
turlicha nuqtai nazardan o'rganiladi. Bular o'quvchilarda obyektlar
shakllari, ularning o'zaro aloqalari, tekisl’kda grafik tasvirlanishini tahlil
qilish va o'rganish hamda bilimlami mustaqil qoilash ko'nikmalarini
shakllantirishda zarur bo'ladi.
O'qituvchiga birinchi navbatda o'quvchilarning grafik savodxonlik
asoslarini chizmachilik kursini o'rganishga qadar qanday egallaganliklarini
bilish muhim. Shuningdek, fanlararo aloqalarni chizmachilik va fizika,
ximiya kabi fanlardagi grafik tasvirlar bilan ishlash, geografiya kursida
o'rganiladigan masshtablar va topografik kartalar, tasviriy san’at
darslaridagi yaqqol tasvirlar va ish qurollarini tayyorlash va ulardan
foydalanish kabi ko'plab misollarda ko'rsatish. mumkin. Lekin, bu yerda
shuni alohida ta ’kidlab o'tish kerakki, birinchidan fanlararo aloqalarni
ideal ravishda hech qachon amalga oshirib boimaydi. Chunki,
o'rganiladigan fanlar sonining yetarlicha ko'pligi, ularning ayrimlarini
o'rganish bir vaqtda boshlanishi va o'quvchilarning yosh hamda fiziologik
xususiyatlarini hisobga olib o'rganib boshlash zaruriyati sub’yektiv ta ’sir
ko'rsatadi, shuning uchun ba’zi ma’lumotlami har xil fanlarda fan
xususiyatini hisobga olgan holda takrorlashga to'g'ri keladi.
Ikkinchidan, hozirgacha respublikamiz maktablarida chizmachilik
bo'yicha mutaxassis o'qituvchilar yetishmasligi, boshqa fan
o'qituvchilarining grafik savodxonligi past darajada ekanliklari oqibatida
fanlararo aloqalar bo'sh ahvolda. Mehnat ta ’limi, geometriya, fizika va
boshqa fan o'qituvchilari o'quvchilarda grafik tushunchalarini, shuningdek
chizma asboblaridan elementar foydalanish usullarini ham ko'pincha
to'g'ri o'rgata olmaydilar. Yuqoridagilardan xulosa qilib grafik tasvirlarga
qo‘yiladigan yagona
talablarga amal qilish maqsadida har bir maktabda yagona grafik tartib
o'rnatilishi maqsadga muvofiq.
20

Grafik tartib deganda hamma grafik tasvirlar (sxema, diagramma,
texnik rasm, eskiz)lar qaerda tayyorlanishi va qo‘llanilishiga qaramasdan,
ularga qo‘yiladigan talab va qoidalarga javob berishi tushunilishi kerak.
Shu maqsadda Masshtablar, formatlar, harfiy belgilar , Chizma≪ ≫ ≪
chiziqlari va ulaming qoMlanilishi , Chizmalarga oichamlar qo‘yish ,
≫ ≪ ≫
Chizma shriftlari , Texnik chizmalardagi shartlilik va
≪ ≫ ≪
soddalashtirishlar , Kesimlar va qirqimlar , Chizmachilikda tasvirlami
≫ ≪ ≫ ≪
yasash usullari , Bu xatolami takroriama kabi mavzulardagi stendlami
≫ ≪ ≫
doimiy saqlanadigan qilib tayyorlash yaxshi natija beradi. Bu stendlarda
o'quvchilarning faqat chizmachilikdan emas, balki bo hqa fanlarda
≪
tayyorlangan eng yaxshi grafik ishlarini ham namoyish qilib borish
mumkin.
Umuman, ko'rilgan masalalarga xulosa qilib hamma didaktik
tamoyillar o'zaro bog'liqligini va ulardan birgalikda foydalanish ta’lim
samaradorligini ta’minlashini aytish kerak. Taiim metodlari didaktikada
o'qituvchi va o'quvchining hamkorlikdagi faoliyati sifatida qaraladi.
Buning natijasida o'quvchilar bilim, ko'nikma va malakalarni egallaydilar,
dunyoqarashlari shakllanadi, qobiliyatlari rivojlanadi.
Umumtalim maktablarida taiimni tashkil qilishning asosiy shakli deb
dars tan olingan. Bunda hamma o'quvchilami jamoa bo'lib ishlashlari
bilan birga, individual va kichik guruhdagi ishlari, shuningdek ta’limning
boshqa shakllari - laboratoriya mashg'ulotlari, sayohatlar, amaliyot darslari, uy
vazifalari o 'z o'rni va ahamiyatiga ega.
2.2. CHIZMACHILIK FANINING MUHANDISLIK
SOHASIDAGI O’RNI
Har qanday fanni 0 ‘qitish metodikasining asoslari uchta asosiy
tarkibiy qismlar: konsepsiya, ta’limning metodik tizimi va ular ta’siri
natijalarini baholashdan iborat.
8 va 9-sinflarda chizmachilik fanini 0 ‘qitish 0 ‘quvchilarning yosh
xususiyatlari hamda hayotiy va mehnat tajribalaridan kelib chiqqan holda
o‘ziga xos xususiyatlarga ega. 0 ‘quvchilar bu vaqtga kelib bilim olishga
ongli ravishda, ma’lum maqsad bilan intiladilar. Shuning uchun 0 ‘qituvchi
o‘z oldidagi vazifalami tahlil qilib, har bir darsning eng optimal tuzilishini
o‘yla'o, dars maqsadlariga to‘liq javob beradigan tuzilishni topishga
harakat qilishi kerak. Navbatdagi darsning muvaffaqiyati ko‘pincha oldin
o‘tilgan darslar qatorida uning qanday o‘rin tutishiga, o‘quvchilar
egallagan bilim va amaliy ko‘nikmalariga hamda ularga tushuntiriladigan
bilimning hajmi va mazmuniga bogiiq. Bunda o ‘qituvchi o‘quvchilarning
dunyoqarashlari darajasi, darslik yoki ilmiy-ommabop va texnik
adabiyotlardan mustaqil o‘qib o'rganish imkoniyatlariga tayanadi.
Pedagogikada darslammg har xil turlari va o‘qituvchining bilimlarni
bayon qilishining turli shakllari tahlil qilib berilgan. Masalan, darslar
21

quyidagi turlarga ajratilgan:
• yangi materialni o'rganish darsi;
• bilim, ko‘nikma va malakalami mustahkamlash darsi;
• takrorlash-umumlashtirish darsi;
• aralash yoki kombinatsiyalashgan dars.
Chizmachilik darslari uchun eng keng tarqalib, ommalashgan dars turi
- aralash yoki kombinatsiyalashgan darsdir. Bunda o‘qituvchining
mavzuni bayon qilishi bilan bir qatorda o'quvchilar tomonidan amaliy
ishlami bajarilishi ham muhim ahamiyatga egadir. Ushbu amaliy ishlar
o'quvchilarga o'quv adabiyotlaridan foydalanib olingan bilimlarni
mustahkamlashga hamda uy vazifalarini bajarish uchun zarur bo‘Igan
ma’lumotlami o‘zlashtirishlariga ko‘maklashadi. Hozirgi kunda ta iim jarayonida
interaktiv metodlar, innovatsion
texnologiyalar, pedagogik va axborot texnologiyalarini o‘quv jarayonida
qo‘llashga qiziqish ortib bormoqda. Bunda, asosan hozirgacha o'quvchilar
tayyor bilimlami egallashga o‘rgatilgan boisa, zamonaviy texnologiyalar
ulami egallayotgan bilimlami o ‘zlari qidirib topishlariga, mustaqil
o‘rganib, tahlil qilishlariga va imkoni boricha xulosalami ham o‘zlari
keltirib chiqarishlariga o‘rgatadi. 0 ‘qituvchi bu jarayonda shaxsni
rivojlanishi, shakllanishi, bilim olishi va tarbiyalanishiga sharoit yaratadi
va shu bilan bir qatorda boshqaruvchilik, yo‘naltiruvchilik funksiyasini
bajaradi. Bunday ta’lim jarayonida o‘quvchi asosiy figuraga aylanadi.
Jnnovatsiya - inglizcha so‘z bo‘lib, yangilik kiritish, yangilik
ma’nolarini bildiradi. Innovatsion texnologiyalar pedagogik jarayon
hamda o‘quvchi va pedagog faoliyatiga yangilik, o‘zg;' ^hlar kiritish
bo‘lib, uni amalga oshirishda asosan interaktiv metodlardan to iiq
foydalaniladi. Interaktiv metodlas - bu jamoa b o iib fikrlashga asoslanadi
va pedagogik ta’sir etish usullari b oiib, ta iim mazmunining tarkibiy
qismi hisoblanadi. Bu metodlaming o ‘ziga xosligi shundaki, ular faqat
pedagog va o‘quvchining birgalikdagi faoliyati orqali amalga oshiriladi.
Chizmachilik o‘qituvchisidan ham zamonaviy texnologiyalami bilish
va ulardan o‘zining kasbiy faoliyatida o‘rinli foydalana olish malakalariga
ega boiishlik talab qilinadi. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar maxsus
fan sifatida o‘qitilishi uchun biz bu haqda batafsil to‘xtalmaymiz.
Umumtaiim maktablaridagi chizmachilik darslari o ‘zining
xususiyatlariga ko‘ra boshqa fanlardan birmuncha farqlanadi. O‘rganilgan
ma’lumotlaming asosiy qismlari bo‘yicha o‘quvchilar individual grafik
ishlami bajaradilar va ulami tekshirish jarayonida 0 ‘qituvchi har bir
o‘quvchi bilan individual ishlashiga to‘g‘ri keladi. Amalda o‘quvchi
chizmachilik fanini 0 ‘qituvchi rahbarligi va nazorati ostida maxsus
jihozlangan chizmachilik kabinetida o‘rganadi. Darsda o‘qituvchining
nazariy malumotlari tushuntirganidan keyin shu mavzu bo‘yicha
0 ‘quvchilar ish daftarlarida grafik ish bajaradilar. O‘qituvchi har
o‘quvchining qobiliyat va imkoniyatlarini yaxshi biladi va uni o‘quv
22

jarayonida hisobga olishi yaxshi samara beradi. Lekin 0 ‘quvchilar bilan
individual shug‘ullanish vaqti chegaralangan. O‘qituvchi har bir
o‘quvchining ishini kuzatish va ularga chizma bajarishning ratsional
yo’larini ko‘rsatish, mavzuning qiyin joylarini tushuntirish hamda
bajarilgan ishlarni tekshirish imkoniyatiga ega. Shuning uchun
o‘qituvchining darsni tashkil qilishiga ko‘p narsa bog’liq. Chizmachilik
darslari maxsus jihozlangan chizmachilik kabinetlarida o‘tiladi. Chizmachilik
kabinetlarini jihozlash keyingi mavzularda ко 'ri lishi sababli
bu yerda u haqda to‘xtab o'tilmaydi.
O'qituvchining diqqat markazida hamisha 0 ‘quvchilarda amaliy grafik
ish bajarish malakalarini shakllantirish asosiy vazifa ekanligi turishi kerak.
Dars turi ham shundan kelib chiqib tanlanishi zarur. Ta’lim metodlarini
tanlashda albatta chizmachilik fanining xususiyatlarini e ’tiborga olish
kerak. Yangi mavzuni o‘rganishda o'quvchilarga Hammasi≪
tushunarlimi? yoki Hamma tushundimi? qabilidagi savollar bilan
≫ ≪ ≫
murojaat qilish yaramaydi. Chunki, kamdan kam odam o‘zining
tushunmasligini tan oladi. Shuning uchun Ushbu kesimni hosil qiluvchi
≪
tekislik qanday vaziyatda joylashgan? , Konus sirtidagi A nuqtaning
≫ ≪
gorizontal proyeksiyasi qanday topiladi? , yoki Pog‘onali va siniq
≫ ≪
qirqimlar qanday hosil qilinadi kabi aniq savollar bilan murojaat qilish
≫
kerak. Ayniqsa o‘qituvchi doskada chizma bajarish jarayonida to‘xtab,
0 ‘quvchilarga Keyingi yasashlami qanday bajaramiz? yoki Ushbu
≪ ≫ ≪
detal chizmasini bajarishda nechta ko‘rinish zarur bo‘ladi? kabi savollami
≫
tashlashi yaxshi samara beradi. Savolning bunday qo'yilishi o'quvchilami
bajarilayotgan ish yechimini topishning faol ishtirokchilariga aylantiradi
va ulami o'ylanib, taxminlari ichidan eng to‘g‘rirog‘ini tanlashga
o‘rgatadi.
Savollarni butun sinfga ham, yoki alohida o‘quvchining o‘ziga ham
berish mumkin. Masalan, Toshmatov, ushbu ko‘rinishda qaysi qirraning
≪
uzunligi qisqarib tasvirlangan va nima uchun? . Bu shuni ko‘rsatishi
≫
mumkin-ki, Toshmatov darsdan chalg‘igani uchun o‘qituvchi uni mavzuni
tinglashga jalb qildi. Demak, 0 ‘qituvchi dars jarayonida o ‘zining darsni
tushuntirishiga yoki hikoyasiga ortiqcha berilib ketmasligi kerak.
0 ‘qituvchi mashg‘ulot davomida sinfdagi o'quvchilarning darsga
munosabatlarini doimiy nazorat qilishi, o'quvchilar diqqatini jalb qilish
qobiliyatini egallagan bo‘lishi kerak.
Eng sodda klassifikatsiya bo‘yicha dars mashg‘ulotlari og'zaki,
ko'rgazmali va amaliy metodlarga bo'linadi. Chizmachilik darslarining
og'zaki ko'rinishiga o'qituvchining ma’ruza-suhbat shaklidagi materialni
bayon qilishi, sinf doskasida mavzuga tegishli chizmalami bajarishi hamda
o'quvchilarning o‘quv qo‘llanmalari va ma’Iumotnomalardan foydalanib
mustaqil ishlarini ko‘rsatish mumkin.
Dars davomida plakat, o'quv jadvallari, modeliar, natural obyektlar,
elektron versiyalar kabi o‘quv ko‘rgazmali qoilanmalardan foydalanish
23

ko'rgazmali metodlarga kiradi. 0 ‘quvchilaming eskiz va chizmalami,
olingan bilim va amaliy ko'nikmalarini mustahkamlashga yo'naltirilgan turli grafik
mashqlami mustaqil o‘qishlari va bajarishlari amaliy
metodlarga kiradi. Bu metodlaming hammasida ikki tomonlama jarayon:
o'qituvchi-o'quvchi muloqoti yetakchi o‘rinda turishi kerak. o‘qituvchi
talimning tashkilotchisi sifatida asosiy o ‘rinda turadi.
o‘qituvchi chizmachilik o ‘qitish jarayonida ko‘pincha o'quvchilarga
notanish bo‘lgan tushuncha va atama (termin)lami ishlatishiga to‘g‘ri
keladi. O'quvchilar chizmachilikni o‘rganishlari uchun bu tushunchalarni
puxta o‘zlashtirib olishlari zarur bo‘ladi. Ikkinchi tomondan eslab qolish
kerak bo‘lgan notanish atamalarning ko‘pligi, nazariy tushunchalarni
amaliy grafik faoliyat davomida mag‘zini chaqishga zaruriyat pay do
boiishi o‘quvchilaming fanni o‘zlashtirishlariga b oigan ishonchini
pasaytirishi mumkin. Lekin o‘quvchilar bu tushunchalarni puxta
o'zlashtirmasdan chizmachilikni o‘rganaolmaydilar. Shulami e ’tiborga
oladigan bo‘lsak 0 ‘qituvchi oldida chizmachilik fani tushuncha
(atama)larining miqdor va sifat muammosi payd-, bo‘ladi.
Chizma terminlari yetarlicha ko‘p bo‘lib, ular mavzular bo‘yicha teng
taqsimlanmagan va buning iloji ham yo‘q. Chizmachilikdagi termin va
tushunchalarni shartli ravishda uchta: geometrik, proektsion va texnik
guruhlarga boiish mumkin. Geometrik tushunchalarga gorizontal,
vertikal, parallel, qirra, yoq, uch, kesma, nur, tekisliklar orasidagi burchak,
geometrik jismlarning nomlari va b. kiradi. Asosiy proektsion
tushunchalarga proyeksiyalash jarayonini nazariy tahlil qilish bilan bog‘liq
boigan barcha tushunchalar, yordamchi proektsion tushunchalarga chizma
bajarish va uni taxt qilish bilan b ogiiq boigan terminlar (chizma
anjomlari, DST elementlari, chiziq turlari, oichamlar, shartli belgilashlar
va h.) kiradi. Chizmachilikdagi texnik terminlar (detal va yig'ish
birliklarining nomlari bilan bogiiq boigan atamalar) texnik tushunchalar
hisoblanadi.
Chizmachilikdagi tushunchalarni murakkabligi, aniqlik darajasi yoki
mavhumligi va boshqa sifatlari bo'yicha klassifikatsiyalab chiqilsa bu
ayniqsa yosh o'qituvchilar uchun katta metodik yordam beriladi.
Chizmachilikdagi tushunchalarning ko'pchiligi buning ustiga
proyeksiyalash jarayonida yoki chizmani o'qishda ishlatilishiga qarab
ma’nosi birmuncha o'zgarib ishlatiladi. Ayrim tushunchalar ma’nosi
o'zgarmasdan qo'llaniladi (masalan, kompleks chizmaning bog'lash
chiziqlari). Boshqa tushunchalar tasvirdagi vazifasiga qarab ko‘p ma’noda
ishlatilishi mumkin (proyeksiyalar tekisligi, simmetriya tekisligi, kesuvchi
tekislik, proyeksiyalovchi tekislik va h.).
Geometrik tushunchalarni sifat xarakteristikalari bo'yicha taxminan
quyidagicha guruhlash mumkin:
• asosiy geometrik figuralar, jismlar va ularning elementlari haqidagi
tushunchalar: parallelogramm, silindr, qirra, asos, uch va h. Ularni
24

o'quvchilar chuqur tushuntirishlarsiz, tasvirlari bo'yicha ham oson
o'zlashtirib va esda saqlab qoladilar.
• chizma bajarish vositalariga taalluqli bo'lgan grafik tushunchalar:
o'q chiziq, shtrix chiziq, diametr va radiusning shartli belgilanishi va h.
• metrik tushunchalar: masshtab, uzunlik, balandlik, gradus, kesma va
yoyni qismlarga bo' lish va h.
• o'zaro fazoviy joylashish haqidagi tushunchalar: parallellik,
perpendikulyarlik, kesmalaming kesishishi va ayqash vaziyati va h.
• harakatlanish tushunchalari: jipslashtirish, yoyish, kesishish va h.
• yasash tushunchalari: perpendikulyar tushurish va chiqarish, burchak
yasash, o'lcham qo'yish, shtrixlash va h.
Yuqorida chizmachilikda qo'llaniladigan geometrik tushunchalar
haqida to'xtalib o'tildi. Proeksion tushunchalarni ham shu shaklda
guruhlarga ajratib, tahlil qilib chiqish mumkin. Chizmachilik
tushunchalarining ushbu ko'rinishdagi tahlil qilinishi o'quvchilarning
ularni dars jarayonida ongli ravishda o'zlashtirishlariga ko'maklashadi.
2.3. CHIZMACHILIK O ’ QITISH METODIKASIDA
QO ’ LLANILADIGAN ILMIY - TADQIQOT BOSQICH
METODLARI
Chizmachilik o'qitish metodikasi sohasida qo'llaniladigan
tadqiqotlar o'qitishning qonuniyat va xususiyatlarini aniqlash, dastur
mavzularini o'rganishda samarali metod va usullami ishlab chiqish va
amaliyotga tatbiq qilish, grafik topshiriq, o'qitishning texnik vositalari,
tavsiyalar ishlab chiqish kabilami o'z ichiga oladi.
Tadqiqot ishlarining zarur sharti fanning maktabda o'qitilish ahvolini
yaxshi bilishdan iborat. Buning eng yaxshi yo'li bevosita maktabda
chizmachilik o'qitish. O'qituvchi o'quvchilar bilan har kuni uchrashib
tursa, o'qituvchi o'quvchilarning dastur, darslik, didaktik materiallar va
ko'rgazmali qurollarga nisbatan munosabatlarini bilib boradi. Bu unga
o'qitishdagi kamchiliklami tez va chuqur bilishga va ulami bartaraf qilish
yo'llarini izlashga imkon beradi.
Ko'pchilik bo'lg'usi pedagoglar talabalik partasidan boshlaboq
pedagogik tadqiqot elementlari bilan shug'ullana boshlaydilar. Bunga
chizmachilikdan ko'rgazmali quroilar, individual topshiriqlar uchun
materiallar tayyorlash, o'quvchilarning grafik tayyorgarligini tahlil qilish
va talabalar ilmiy anjumanlarida ma’ruza va chiqishlar bilan qatnashishlar
kiradi.
Pedagogik tadqiqot jarayonini o'zaro bog'liq bir necha shartli
bosqichlarga bo'lish mumkin. Har bir bosqichning o 'z vazifalari bor:
Birinchi bosqich - tegishli adabiyotlar va o'qituvchilar faoliyatlarini
o'rganib, tadqiqot muammolarini aniqlash.
Adabiyot manbalarini o'rganishda quyidagilar aniqlanishi kerak:
- ish muallifining asosiy g'oyasi, tadqiq qilinayotgan muammo
25

yechimiga uning munosabati va qarashlari;
- uning an’anaviy prinsip (yondashuv, yechim)lardan farqi, bu
muammoni o'rganishga uning qo'shgan hissasi;
qolganligi;
- muammoni keyingi tadqiq qilishda qanday yechilmagan
muammolami hal qilish zarurligi;
O'qituvchilar tajribasini o'rganishda quyidagilami aniqlash kerak:
- o'qituvchi qanday qiyinchiliklarga duch keladi;
- q iyinchilik va kamchilarning sabablari.
Ikkinchi bosqich - gipotezani qo‘yish. Gipoteza (ilmiy faraz) bu
ma’lum muamoni hal qilish yo‘li ko'rsatilgan taklif. Tadqiqot jarayonida
gipoteza o'zgarmasdan qolmaydi. Dalillarni to‘plash va ularni solishtirish
natijasida tadqiqotchi gipotezaga aniqlik kiritib, yanada asoslangan
ko'rinishga keltiradi.
Uchinchi bosqich - gipotezani tekshirish Va nazariyalami qurish.
Bunday tekshirish ilmiy tadqiqotning turli metodlaridan foydalanib amalga
oshiriladi.
To‘rtinchi bosqich - tadqiqot natijalarini taxt qilib amaliyotga
kiritish.
Tadqiqot amaliyotida sanalgan bosqichlar qat’iy ketma-ketliklarida
bo'lmasligi ham mumkin. Tadqiqotchi ish jarayonida boshlang'ich
bosqichlarni bir vaqtning o‘zida amalga oshirishi ham mumkin.
Tadqiqot metodlari. Chizmachilik o'qitish metodikasida umumilmiy
va maxsus tadqiqot metodlariga ilmiy va metodik adabiyotlar tahlili, ilg ‘or
tajribalarni o'rganish va umumlashtirish, kuzatish, so'rovnomalar
o'tkazish, suhbat, modellashtirish, tizimli-tarkibiy tahlil, tajriba sinov
о ‘qishlari va h.lar kiradi.
Adabiyotlar va pedagogik tajribalarni o'rganish, tahlil qilish
umumlashtirishlar umumiy holda nazariy metodlarga kiradi.
Adabiyotlar ustida ishlash, o'rganish zarur bo'lgan asarlar ro'yxati
(bibliografiya)ni tuzishdan boshlanadi (kitoblar, jumallar, to'plamlardagi
maqolalar, referativ obzorlari va h.).
Kuzatish ~ pedagogik jarayonga aralashmasdan uzoq muddatda
tahlil qilishga asoslangan. Kuzatish to'g'ridan-to'g'ri (bevosita darsda),
yoki sirtdan (grafik ishlar, maktab hujjatlari bilan tanishish) bo'lishi
mumkin. Kuzatish reja asosida olib borilishi kerak.
Suhbat - o'quvchilar yoki o'qituvchilar bilan o'tkazilishi mumkin.
O'quvchilar bilan ular fikrlash yo'nalishini aniqlash maqsadida suhbat
o'tkaziladi.
Suhbat natijalari bayonnoma, stenografiya yoki magnitafon
yozuvlari ko'rinishida batafsil yozib olinib keyin tahlil qilinadi. qolganligi;
- muammoni keyingi tadqiq qilishda qanday yechilmagan
muammolami hal qilish zarurligi;
O'qituvchilar tajribasini o'rganishda quyidagilami aniqlash kerak:
26

- o'qituvchi qanday qiyinchiliklarga duch keladi;
- qiyinchilik va kamchilarning sabablari.
Ikkinchi bosqich - gipotezani qo‘yish. Gipoteza (ilmiy faraz) bu
ma’lum muamoni hal qilish yo‘li ko'rsatilgan taklif. Tadqiqot jarayonida
gipoteza o'zgarmasdan qolmaydi. Dalillarni to‘plash va ularni solishtirish
natijasida tadqiqotchi gipotezaga aniqlik kiritib, yanada asoslangan
ko'rinishga keltiradi.
Uchinchi bosqich - gipotezani tekshirish Va nazariyalami qurish.
Bunday tekshirish ilmiy tadqiqotning turli metodlaridan foydalanib amalga
oshiriladi.
To‘rtinchi bosqich - tadqiqot natijalarini taxt qilib amaliyotga
kiritish.
Tadqiqot amaliyotida sanalgan bosqichlar qat’iy ketma-ketliklarida
bo'lmasligi ham mumkin. Tadqiqotchi ish jarayonida boshlang'ich
bosqichlarni bir vaqtning o‘zida amalga oshirishi ham mumkin.
Tadqiqot metodlari. Chizmachilik o'qitish metodikasida umumilmiy
va maxsus tadqiqot metodlariga ilmiy va metodik adabiyotlar tahlili, ilg ‘or
tajribalarni o'rganish va umumlashtirish, kuzatish, so'rovnomalar
o'tkazish, suhbat, modellashtirish, tizimli-tarkibiy tahlil, tajriba sinov
о ‘qishlari va h.lar kiradi.
Adabiyotlar va pedagogik tajribalarni o'rganish, tahlil qilish
umumlashtirishlar umumiy holda nazariy metodlarga kiradi.
Adabiyotlar ustida ishlash, o'rganish zarur bo'lgan asarlar ro'yxati
(bibliografiya)ni tuzishdan boshlanadi (kitoblar, jumallar, to'plamlardagi
maqolalar, referativ obzorlari va h.).
Kuzatish ~ pedagogik jarayonga aralashmasdan uzoq muddatda
tahlil qilishga asoslangan. Kuzatish to'g'ridan-to'g'ri (bevosita darsda),
yoki sirtdan (grafik ishlar, maktab hujjatlari bilan tanishish) bo'lishi
mumkin. Kuzatish reja asosida olib borilishi kerak.
Suhbat - o'quvchilar yoki o'qituvchilar bilan o'tkazilishi mumkin.
O'quvchilar bilan ular fikrlash yo'nalishini aniqlash maqsadida suhbat
o'tkaziladi.
Suhbat natijalari bayonnoma, stenografiya yoki magnitafon
yozuvlari ko'rinishida batafsil yozib olinib keyin tahlil qilinadi.
XULOSA
Mustaqillikka erishganimizdan so`ng, O`zbekistonda ta`lim sohasida keng
imkoniyatlar ochildi,vatanimizning halqaro sahnadagi muvaffaqiyati,obru e'tibori
va o`rni milliy o`zligimizni anglashda, chizmachilik fanlari yetakchi mavqe kasb
etib, har bir fuqoroning mamlakat taqdiri uchun mas'ullik hissini yanada oshirishga
xizmat qiladi.
Yuqorida bayon etilgan fikrlardan xulosa shuki,talabalarga boshlang`ich
kurslardan boshlab chizmachilik chizma geometriya, Mashinasozlik chizmachiligi
arxitektura chizmachiligi, tappagrafik chizmachiligi kabi mutaxassislik fanlarining
27

asosi bo`lgan boshlang`ich proeksion chizmachilik mashg`ulotlari ham amaliy,
ham ilmiy–nazariy jihatdan yaxshi o`qitilishi shart.
O`tmish tarixdan aniq ma`lumki, qadimda buyuk muhandislar chizmalarning
ilmiy asoslarini qo`llash natijasida, katta yutuqlarga erishganlar.
Bularni talabalarga o`qitishda didaktiv prinsiplarning asosiysi hisoblangan–
ilmiylik prinsipi yetakchi o`rin egallashi lozim.
Men o`zimning kurs ishimda chizmachilik haqidagi umumiy tushunchalarni
bayon etdim, ishlash usullarini misollar keltirish bilan yoritdim. Shu bilan birga
chizmalarga doir bir nechta misollarni ko`rsatdim. Men o`z kurs ishimda oldimga
qo`ygan maqsadimga erishdim.

FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. RA JAPOV ERGASH
XAJIBAYEVICH.pdf
2. O` zb е kiston R е spublikasining
“Ta`lim to`g`risida”gi qonuni. –T.,
1997.
3. O`zbеkiston Rеspublikasining
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi.
T., 1997.
4. O`zbеkiston Rеspublikasining
Davlat ta`lim standarti, T.2003.
5. J.Y.Yodgorov, F .R. Sobirov,
NJ.Yodgorov “GEOMETRIK VA
PROYEKSION CHIZMACHILIK”
T–2007
6. Дембинский С. И. ва Кузменко
В.И. «Чизмачилик o`qитиш
методикаси» пед. Институтлар
учун qайта ишланган. 2-нашр
таржима Т-1973
7. С. И. Д ЕМ Б И НСКИЙ.
Моделирование в черчении.
М., Учпедгиз, 1957
8. Раҳмонов И.Т. Чизмачиликдан
дидактик ўйинлар – Т- 1992.
Қирғизбоев Ю. ва бошқалар.
28

9. Машинасозлик чизмачилиги
курси.
Т-1981.
10. www.nbgf.intal.uz
29

Chizmachilik fanining muhandislik sohasidagi o‘rni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish