Cho‘ktirish va kompleks hosil bo‘lish usullari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	1.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pdf
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Cho‘ktirish va kompleks hosil bo‘lish usullari

Купить

Ma’ruza -10.3 .
CHO’KTIRISH VA KOMPLEKS HOSIL BO’LISH USULLARI
Cho’ktirish va komplekslanish reaksiyalari titrimetrik analizda turli moddalarni miqdoriy
aniqlash uchun keng qo’llanilada. Tajribalar shuni ko’rsatdiki, cho’ktirish usullari komplekslash
usullari bilan chambarchas bog’liq, chunki ko’plab cho’ktirish reaksiyalari komplekslanish bilan
sodir bo’ladi. Bundan tashqari kompleksl anish reaksiyalari natijasida cho’kmalar ham hosil
bo’ladi. Masalan, AgCl cho’kma, [AgCl 2]- esa kompleks, AgCN cho’kma, [Ag(CN) 2]- esa
kompleks, AgSCN cho’kma, [Ag(SCN) 2]- esa kompleks. Bu komplekslar cho’kmalarga xlorid,
sianid yoki rodanidni qo’shgan da hosil bo’ladi.
Kompleks hosil qilish reaksiyalari. Kompleks birikmaning hosil bo’lishiga asoslangan
metodlar eng qadimgi metodlardan bo’lib, iodid ionlarini simob tuzlari bilan titrlash 1834 yilda,
CN - ionlarini Ag  ioni bilan titrlash esa 1851 yilda(L ibix) taklif etilgan. Ammo bu metodlar
hozir deyarli qo’llanilmaydi. Kompleksimetrik titrlash komp -leks hosil qilish reaksiyalariga
asoslangan bo’lib, komplekslarning turlariga ko’ra usullar quyidagilarga bo’linadi: 1)
Merkurimetriya, ishchi eritmasi - Hg( NO 3)2, 2) Ftorometriya, ishchi eritmasi - NaF yoki NH 4F,
3) Sianometriya, ishchi eritmasi - KCN yoki NaCN, 4) Kompleksonometriya, trilonometriya
yoki xelatometriya, ishchi eritmalari - turli kompleksonlar, jumladan, EDTA -Na.

Titrimetrik analizning ba’zi usullarida aniqlanayotgan moddalar bilan cho‘kma hosil
qiluvchi titrantlar qo‘llaniladi. Bu usullar cho‘kma hosil bo‘luvchi titrlash (cho‘ktirish) usullari
deyiladi.
Cho'ktirish usulida titrlash jarayonida ayrim qiyin eriydigan birikmalar hosil bo‘ladigan
reaksiyalardan foydalaniladi. Hajmiy analizda bunday reaksiyalarning ba’zilaridangina
foydalanish mumkin va ular bir qator shartlarga javob berishi kerak:
C) cho‘kma amalda erimaydigan bo‘lishi zarur; b) cho‘kma yetarli darajada tez hosil bo‘lishi
kerak; d) birgalashib cho‘kish singari omillar analiz natijasiga ta’sir etmasligi lozim; e) titrlash
vaqtida ekvivalentlik nuqtasini belgilash uchun imkoniyat bo‘lishi kerak. Masalan: 1) Ba +2 ionini
aniqlash reaksiyasida:
Ba +2 + SO -2 = ↓BaS0 4
ekvivalentlik nuqtasini aniqlash uchun natriy rodanid ishlatiladi, u Ba +2 ioni bilan qizil rang
beradi; ekviva lentlik nuqtasida esa qizil rang yo‘qoladi.
2) Pb +2 ionini xromat anioni bilan titrlashda:
Pb +2 + CrO -2 = ↓ PbCr0 4
ekvivalentlik nuqtasini aniqlash uchun ortiqcha qo‘shilgan Cr 2 kumush ioni bilan qizil rangli
cho‘kma Ag 2Cr0 4 hosil qilishidan foydalaniladi.
3) galogenlarni aniqlashda ham qiyin eriydigan kumush tuzlari hosil bo’ladi:
Ag + + X - = ↓AgX
bu yerda X -— SG , Br -, I -, CNS -, CN - va boshqa anionlar.
Bu reaksiyaga asoslangan usullar hajmiy analizning argentometriya bolimini tashkil
etadi. Shu bilan birga galogenlar qiyin eruvchan simob (I) xlorid Hg 2Cl 2 va simob (I) yodid
Hg 2I2 holida cho‘ktirish orqali ham aniqlanadi. Bu usul merk urometriya deb ataladi:
2NaCl + Hg 2(N0 3)2 = ↓Hg 2Cl 2 + 2NaN0 3
Zn +2 ionini kompleks tuz — geksatsianoferrat (II) bilan titrlash quyidagi reaksiyaga
asoslangan:
3Zn +2 + 2(Fe(CN) 6]-4 + 2K + = ↓Zn 3K2[Fe(CN) 6]2
Ekvivalentlik nuqtasida uranil -nitrat ortiqcha K 4(Fe(CN) 6] bilan qizil -qo‘ng‘ir cho'kma
hosil qiladi.
Cho‘ktirish usullari kumush, bariy, magniy, simob, qo‘rg‘oshin, rux va boshqa kationlar
orqali cho‘ktiruvchi anionlarni miqdoriy aniqlash imkonini beradi. Masalan: xloridlar, bromidlar,
yodidlar, sianidlar, rodanidlar, sulfatlar, xromatlar, fosfat lar, ferrotsianidlar va h.k. Shuningdek,
yuqorida ta’kidlab o‘tilgan anionlar bilan kam eruvchan birikmalar hosil qiluvchi kationlar ham
shular jumlasiga kiradi.

Titrlashdagi maxsus usullarni qo‘llab, faqat alohida kation va anionlarnigina emas, balki
ular ning birikmalarini ham miqdoriy aniqlash mumkin.
Kompleks hosil qilish usuli. Kompleks hosil qilish usuli kompleks hosil bo‘lish
reaksiyalariga asoslangan. Masalan:
Ag + + 2CN - = [Ag(CN) 2]-1
Ag + + NH 4OH = [Ag(NH 3)2]+1
Kompleks hosil qilish usullaridan foyda lanib, komp leks hosil bo‘lish reaksiyalariga
kirishishga moyil bo'lgan turli xil kationlar: Ag +, Hg +2, Al +3, Mg +2, Zn +2 va anionlami: CN -, I -,
Sl- miqdoriy aniqlash mumkin. Kompleks hosil bo‘lish usullari orasida kompleksonometriya
(kompleksonometrik titr lash) deb ataluvchi usul alohida o‘rin egallaydi. Bu usul ko‘pgina
kationlar bilan kompleks birikmalar beruvchi aminopolikarbon kislotalarni qo‘llashga
asoslangan.
Cho‘ktirish hamda kompleks hosil bo4ish usullari orasidagi bog'liqlik. Cho‘ktirish
usullari kompleks hosil qilish usullari bilan uzviy bog‘liq, chunki ko‘pgina cho‘ktirish
reaksiyalari kompleks hosil bo‘lish bilan, kompleks hosil bo‘lishi esa kam eruvchan
birikmalarning cho‘kmaga tushishi bilan boradi. Masalan: AgCl — cho‘kma, (AgCl 2) —
ortiqcha Cl - ioni ta’sirida hosil bo‘ladigan kompleks ion.
AgCN — cho‘kma, [Ag(CN) 2]-1 ortiqcha CN - ning AgCN ga ta’sirida hosil bo‘ladigan
kompleks ion.
AgCNS — cho‘kma, [Ag(CNS) 2]-1 ortiqcha CNS - ning AgCNS ga ta’sirida hosil
bo‘ladigan kompleks ion.
Kompleks hos il bo‘lish reaksiyalari o‘z navbatida kam dissotsilanuvchi tuzlar hosil
bo‘lish reaksiyalariga yaqinlashadi.
Shuning uchun cho‘ktirish usullari kompleks hamda kuchsiz elektrolitlarning hosil bo‘lish
usullari bilan birgalikda qaraladi.
CHO‘KTIRISH HAMDA KOM PLEKS HOSIL QILISH USULLARINING
KLASSIFIKATSIYASI
Cho‘ktirish va kompleks hosil qilish usullari quyidagilarga bo’linadi:
1. Argentometriya — standart kumush nitrat eritmasining qo‘llanilishiga asoslangan hajmiy
analiz usulida. Bu usulda quyidagilar farqlan adi:
a) Gey -Lyussak usuli kumush ionlari hamda galogen ionlari orasida boradigan va indicator
bo‘lmagan holda bajariladigan reaksiyalarga asoslangan:
Ag + + Hal = AgHal
Bromidlarni titrlash quyidagicha boradi: tarkibida Br bo‘lgan analiz qilinayotgan eritma ga
byuretkadan oz -ozdan AgN0 3 standart eritmasi qo‘shiladi. Buning natijasida suzmasimon AgBr
cho‘kmasi hosil bo‘ladi va eritma loyqalanib qoladi. Kumush nitratning keyingi tomchisi
cho‘kma ustidagi eritma sal tiniqlashgandan keyingina qo‘shiladi. AgN0 3 eritmasining yangi
porsiyasi yangi AgBr cho‘kmasini hosil qilmasa, u holda byuret kadan standart eritma quyish
to‘xtatiladi. Bu paytda titrlanayotgan eritma batamom tiniqlashadi va ekvivalentlik nuqtasida
AgBr koagulyatsiyalanadi. Bu usul tiniqlantirish usul i deb ataladi. Hozirgi paytda amaliyotda
qo‘llanilmaydi.
b) Mor usuli — Ag + va SG orasida boradigan reak siyalarga asoslangan va kaliy xromat
eritmasi — indikatori ishtirokida bajariladi. Bu usulda tajriba quyidagicha olib boriladi.
Tarkibida Sl- bo‘lgan t ekshirilayotgan eritmaga byuretkadan tomchilatib AgN0 3 ning standart
eritmasi qo‘shiladi. Natijada AgCl cho‘kmasi hosil bo‘ladi.
Tekshirilayotgan eritmaga AgNO 3 eritmasi analiz qili nayotgan eritmadagi Sl- miqdoriga
ekvivalent nisbatda yetarli miqdorda qo' shilmasa, AgCl hosil bo‘lishi davom etaveradi.
Ekvivalentlik nuqtasiga erishilgandan so‘ng qo‘shilgan AgNO 3 eritmasining ortiqcha bir
tomchisi Ag + ionining indikator ionlari bilan o‘zaro ta’siri oqiba - tida hosil bo‘luvchi Ag 2CrO 4
qizil cho‘kmasining tushi shiga olib keladi:
2Ag + + = Ag 2CrO 4↓

Shunday qilib, Mo r usulida ekvivalentlik nuqtasini Ag 2CrO 4 ta’sirida eritmaning qizil tusga
kirishi orqali aniqlanadi.
d) Folgard usuli Ag + va CNS - orasida boradigan reaksiyalarga asoslangan hamda indikator temir
(III) ionlari ishtirokida bajariladi. Taj riba quyidagicha olib boriladi: tarkibida Ag + bo‘lgan analiz
qilinayotgan eritmaga byuretkadan tomchilatib NH 4CNS ning standart eritmasi qo‘shiladi.
Bunda AgCNS ning kam eruvchan cho‘kmasi hosil bo‘ladi:
Ag + + CNS - → AgCNS↓
Analiz qilinayotgan eritmadagi A g+ ioniga titrlangan, konsentratsiyasi aniq NH 4CNS
eritmasi qo‘shilganda AgCNS hosil bo‘ladi. Ekvivalentlik nuqtasiga erishilgandan so‘ng
qo‘shilgan NH 4CNS eritmasining ortiqcha tom chisi CNS - ionlarining indikator - temir -
ammoniyli achchiqtosh ionlari bil an o‘zaro ta’siri natijasida suvda eriydigan temir (III) rodanid
hosil bo‘lib, eritma to‘q - qizil rangga kiradi:
Fe +3 + 3CNS - = Fe(CNS) 3
Bu usulda ekvivalentlik nuqtasi temir rodanid hosil bo‘lishi natijasida eritmaning qizil rangga
kirishiga qarab aniqlan adi.
4) Merkurometriya — simobning erimaydigan birik - malarini hosil bo‘lishiga asoslangan
teskari analiz usuli:
+ 2 Sl- → Hg 2Cl 2↓
Merkurometriyada indikator sifatida temir rodanidning to‘q qizil eritmasi qo‘llaniladi,
eritma Hg +2 ning ortiqcha mi qdori ishtirokida rangsizlanadi:
+ 2Fe(CNS) 3 -> 2Fe +3 + 3Hg 2(CNS) 2
Indikator sifatida [Hg 2]+2 bilan ko‘k rangdagi cho‘kma hosil qiluvchi difenilkarbazon
ham qo‘llaniladi.
5) Kompleksonometriya — kompleksonlar yordamida kompleks hosil qilish
reak siyalaridan foydalanishga asos langan:
[ ] [ ]
bu yerda: — komplekson anioni. Indikator sifatida mureksid qo‘llaniladi.
CHO‘KTIRISH USULINING TITRLASH EGRI CHIZIQLARI
Tarkibida xlor ioni bo’lgan eritmani standart kumush nitrat eritmasi yordamida
titrlaganda AgCl cho‘kmasi hosil bo'ladi. Eruvchanlik ko‘paytmasi hamda titrlanuvchi (Cl -) va
standart Ag + eritmalarning ionlari konsentratsiyasi ma’lum bo‘lsa, titrlash jarayonining istalgan
darajasida [Ag +] va [Cl -] ionlari o‘zgarishini oson hisoblab topis h mumkin.
Faraz qilaylik, masalan, NaCl ning 100 ml 0,1 N eritmasi AgN0 3 ning 0,1 N eritmasi
bilan titrlansin.
Dastlabki paytda (eritmaga AgNO 3 qo‘shmasdan avval) Sl- ionlarining eritmadagi
konsentratsiyasi NaCl ning umumiy konsentratsiyasiga (10 -1 M ga) t eng bo‘ladi:
[Cl -] = C NaC1 ·0,l = 10 -1
Sl- ionlari konsentratsiyasining manfiy logarifmini pCl bilan belgilab, shunday yozish mumkin:
pCl = - lgC NaC1 = -lg 10 -1 = 1
0,1 N NaCl eritmasiga 0,1 N AgNO 3 eritmasidan 50, 90, 99, 99,9 ml qo‘shib borgan sari
Sl- ionining konsentratsiyasi kamayib boradi, pCl esa ortib boradi, 0,1 N AgNO 3 eritmasidan 50
ml qo‘shilganda 50% NaCl cho‘kmaga tushmaydi, ya’ni [ Sl-] ko‘rsatkichi 2 marta kichrayadi:
[ ]

Eritmaga AgNO 3 ning 0,1 N eritmasidan 90 ml qo‘shilganda, (ya’ni, NaCl ning 10% ini
titrlanmagan) xlor ionlari 10% cho‘ktirilmagan holda qoladi va [Cl -] ning qiymati o‘n marta
kamayadi:
[ ]

Shu taxlitda fikr yuritib, [Cl -] ioni kattaligini titrlashning boshqa hollari uchun ham
hisoblash mumkin.
Eritmaga AgNO 3 eritmasidan 99 ml qo‘shilganda:
[ ]

pCl = 3 · lg10 = 3; pCl = 3.
99,9 ml 0,1 N AgN0 3 eritmasidan qo‘shilganda:
[ ]

pCl = 4 · lg10 = 4; pCl = 4.
AgCl uchun EK Ag+Cl = 1,7 • lO -10 ligini bilib:
EK Ag+Cl = [Ag +] [Cl -] = 1,7 10 -10
Lg [Ag +] + lg [Cl -] = lg 1,7 10-10 x(-1)
pAg + pCl = 10 – lg 1,7 = 9,77
Nihoyat, agar NaCl ning 100 ml 0,1 N eritmasiga ekvivalent miqdorda, ya’ni AgN 3 ning
0,1 N eritmasidan 100 ml qo‘shilsa AgCl ning to‘yingan eritmasi hosil bo‘ladi; bu eritmada Ag +
va Sl- ionlarning konsentratsiyalari o‘zaro teng bo‘ladi. Binobarin, ekvivalentlik nuqtasida:
[ ] [ ] √ √

yoki umumiy yozilganda:

Ekvivalentlik nuqtasidan keyingi titrlashda eritmada ortiqcha miqdorda Ag + ionlari
yig‘iladi, shuning uchun AgCl cho‘kmaning eruvchan ligi kamayadi.
0,1 N AgNO 3 eritmasidan ortiqcha 0,1 ml qo‘shilganda quyidagi natijalarni olamiz:
[ ]

-p A g = 4 ; p C l = 5 , 7 7 ; [ C l -] = 1 , 7 · 1 0 -6 g-io n / l .
10 ml 0,1 N AgNO 3 ning eritmasi qo‘shilsa:
[ ]

p A g = 2 ; p C l = 7 , 7 7 ; [ C l -] = 1 , 7 · 1 0 -8 g-io n / l .
0,1 n AgNO 3 eritmasidan 1 ml qo‘shilsa:
[ ]

p A g = 3 ; p C l = 6 , 7 7 ; [ C l -] = 1 , 7 · 1 0 -7 g-io n / l .
Shunday qilib, AgNO 3 ning ortiqcha miqdorda qo‘shilishi bilan AgCl cho‘kmasi sezilarli
va keskin kamayadi.
0,1 N AgNO 3 eritmasidan 0,1 ml qo‘shilganda ekvivalent nuqtasiga erishilgandan so‘ng
xlor ionlari konsentratsiyasi kamayadi.
1-jadval
NaCl ning 100 ml 0,1 n eritmasini AgN0 3 ning 0,1 N eritmasi bilan titrlash
Qo‘shilgan =
0,l N AgNO 3,
ml
qolgan
NaCl,
%
[C1 -] pC l [Ag +] pAg

0 100 10 -1 1 — = — = — =

50 50 5-10 -2 1,3 34·10 -8 8,47

90 10 10 -2 2 1,7 · 10 -8 7,77

99 1 10 -3 3 1,7 ·10 -7 6,77

99,9 0,1 10 -4 4 1,7 ·10 -6 5,77

100 0 1,303·10 -5 4,885 1,303·10 -5 4,885

100,1
0,1
ortiq.
AgN0 3
1,7 -10 -6 5,77 10 -4 4

1,01 1 ortiq.
AgN0 3 1,7 -10 -7 6,77 10 -3 3

110
10
ortiq.
AgNO 3

1,7 -10 -8 7,77 10 -2 2

Ekvivalent nuqtasida maksimumga ega bo‘ladi. qiymati qancha katta bo‘lsa,
ekvivalentlik nuqtasida sakrash shuncha katta va titrlash shuncha aniq bo‘ladi (1 -jadvalga
qarang).
[ ] [ ]

[ ]

[ ]

ya’ni,
marta, ortiqcha 10 ml 0, 1 n AgNO 3 qo‘shilganda, xlorid -ionning
konsentratsiyasi 1,303 • 10 -5 770 marta kamayadi.
1-rasmdan va 1 -jadvaldan ko‘rinib turibdiki, ayni ekvivalentlik nuqtasi pCl =Ag = 4,885
yaqinida pCl (4 dan 6 gacha) va pAg (6 dan 4 ga qadar) keskin o‘zg aradi. NaCl ni AgN0 3
eritmasi bilan titrlash egri chizig‘i ekvivalentlik nuqtasiga nisbatan simmetrik.
Bu egri chiziq pCl hamda pAg o‘zgarishini titrlash jarayonining turli daqiqalarida kuzatib
borish imkonini beradi. Titrlashning dastlabki paytida eritman ing pCl asta -sekin, ekvivalentlik
nuqtasi yaqinida esa tez (sakrab) o‘zgaradi. NaCl va AgN0 3 eritmalarining konsentratsiyalari
kamaysa, titrlash egri chizig‘ida keskin o‘zgarish chegarasi juda qisqaradi va hatto yo‘qolib
ketishi mumkin.
Titrlash egri chizi g‘idagi keskin o‘zgarish reaksiyaga kirishuvchi moddalar eritmalarining
konsentratsiyalaridan tashqari cho‘kmaning EK qiymatiga ham bog‘liq.

39 -rasm. NaCl ning 0,1 N eritmasini AgNO 3 ning 0,1 N eritmasi bilan titrlash egri chizig‘i.
Masalan, KI ning 0,1 N eritmasini AgNO 3 ning 0,1 N eritmasi bilan titrlaganda hosil
bo’ladigan AgI cho‘kmasining EK qiymati -1·10 -16 ga teng, ya’ni EK AgCl ga qaraganda taxminan
1 million marta kichik bo‘ladi. Shunga ko‘ra: a) bu holda ekvivalentlik nuqtasida:
[ ] [ ] √
ya’ni, pI=p Ag =8 bo‘ladi; pI ning keskin o‘zgarishi pI=4 da boshlanib pI= 12 da tugaydi,
ya’ni 8 birlikka o‘zgaradi. Demak, titrlash vaqtida hosil bo'ladigan birikmaning eruvchanlik
ko‘paytmasi qanchalik kichik bo‘lsa, titrlash egri chizig ‘idagi keskin o‘zgarish sohasi
shunchalik katta bo'ladi. Aksincha, cho‘kmaning EK qiymati qanchalik katta bo‘lsa, keskin
o‘zgarish sohasi shunchalik kichik bo‘ladi va hatto yo‘qolib ketishi mumkin. Masalan, Pb(N0 3)2
ning 0,1 N eritmasini Na 2SO 4 ning 0,1 N eritmasi bilan titrlashda hosil bo‘ladigan cho‘kma
uchun bo‘lib, pPb ning keskin o‘zgarishi atigi 0,4 birlikka teng; CaSO 4
ni cho‘ktirishda esa keskin o‘zgarish bo‘lmaydi.
KOMPLEKSONOMETRIK TITRLASH
Kompleksonometrik titrlash usuli metall ionlarining organik r eaktivlar bilan ichki
kompleks birikmalar hosil qilishiga asoslanadi. 1944 -yilda G. Shvarsenbax organik reaktivlar
sifatida taklif etilgan aminokarbon kislotalardan foydalandi va aminokarbon kislotalarni
kompleksonlar deb atadi. Keyinchalik bu usul ko‘pchi lik olimlar tomonidan e’tirof etildi va
kompleksonometriya yoki kompleksonometrik titrlash deb atala boshlandi.
Kompleksonlar ko‘p kation va anionlarni komp leksonometrik titrlashda keng ko‘lamda
ishlatiladi. Bunda titrlashning to‘g‘ridan to‘g‘ri va teskar i usullaridan foydalaniladi. Birinchi
usulda titrlash pH ning ma’lum qiymatida komplekson III ning standart eritmasi bilan olib
boriladi. Ekvivalentlik nuqtasi indikator yordamida aniqlanadi. Indikatorlar sifatida organik.
bo‘yoqlar ishlatilib, ular kation lar bilan birikkanida rangini o‘zgartiruvchi kompleks birikmalar
hosil qiladi. Bular metallindikatorlar deb ham ataladi.
Rangi o‘zgargan kompleks birikmani komplekson III bilan titrlashda u kationning
komplekson bilan birga yangi barqaror ichki kompleks bi rikmasini hosil qilishi hisobiga asta -
sekin parchalanadi.
Titrlash jarayonida ekvivalentlik nuqtasida indikator bilan kation hosil qilgan beqaror
kompleks o‘zining dastlabki rangini yo‘qotadi va eritma erkin indikatorga xos rangga kiradi.
Teskari titrlash usulida analiz qilinayotgan eritmaga ma’lum hajmda o‘lchangan standart
komplekson III qo‘shiladi, uning ortiqchasi ruxning (yoki boshqa metalining) tuzi eritmasida rux
ioni bilan ta’sirlashuvchi metall indikator ishtirokida titrlanadi. Demak, komp leksonom etriya
(xelatometriya) bu titrimetrik analiz usuli bo‘lib, u kompleks hosil qiluvchi metall ionlarining
kompleksonlar bilan reaksiyasiga asoslangan. Bunda suvda eriydigan, kam dissotsilanuvchan
barqaror ichki kompleks (xelatlar, panja ko‘rinishidagi) tuzla r hosil bo‘ladi.
Kompleks tuzlarning tuzilishi
Etilendiamintetrasirka kislota to‘rt asosli kislota bo‘lgani sababli, anionida to‘rtta
harakatchan vodorod ioni va asos xossasiga ega bo‘lgan 2 atom azot bo‘ladi. Bu anion metall

ioni bilan ta’sirlashganda ich ki kompleks birikma hosil qiladi. Bunga misol sifatida
nikeldimetilglioksimatni keltirish mumkin:

Kompleks hosil qiluvchining metall ionlari, bir tomondan organik birikmalar funksional
gruppalarining aktiv vodorod atomlari o‘rnini egallaganda ichki kompl eks tuzlar hosil bo‘lsa,
boshqa tomondan ular koordinatsion bog‘ning ioni bilan bog‘lanish xususiyatiga ega bo‘lgan
gruppalar bilan o‘zaro ta’sirlashadi. Tarkibida vodorod ionlari bor, metall ionlarining o‘rnini
olishi mumkin boigan va kompleks hosil qiluv chi ion bilan birikuvchi gruppalarga misol qilib
karboksil - COOH, sulfooksil — SO 3H, oksim = N O H , gidroksid — OH va boshqa
gruppalarni keltirish mumkin. Kompleks hosil qiluv chining metall ionlari bilan koordinatsion
donor -akseptor bog‘ orqali biri ktiruvchi gruppalari: aminogruppa - NH 2; iminogruppa = NH,
oksim gruppa = NOH, karbonil gruppa = CO; tioefir gruppa — S — va boshqalardir.
Kompleksonlarda kompleks hosil qiluvchining metall ionlari bilan bosh valentlik
hisobiga o‘zaro birikuvchi gruppa - COOH gruppasi hisoblanadi, qo‘shimcha valentlik hisobiga
o‘zaro birikuvchi gruppasi esa uchlamchi aminogruppalardir.
Analiz uchun quyidagi kompleksonlar qo‘llaniladi:
Komplekson I
nitril uch sirka kislota:

H3γ

Komplekson II
etilendiaminto‘rtsirka kislota:

H3γ
Komplekson III
EDTK ning dinatriyli tuzi yoki trilon — B:

EDTA
Na 2 H3γ
Komplekson IV
Diaminsiklogeksanto’sirka kislota:

H3γ

Analiz amaliyotida ko‘p hollarda komplekson III (EDTA) C 10H14O8N2 qo ‘llaniladi, uning
suvdagi eruvchanligi yaxshi bo‘lgani uchun EDTA metallar kationlari bilan 1:1 nisbatda
kompleks birikmalar hosil qiladi:

Me +2+[ γ] -4↔[M γ] -2
EDTA komplekslarida bog‘larning bir qismi ionli, boshqasi donor -akseptorli bo‘ladi.
Ko‘pgina me tallarning EDTA bilan komplekslari oson hosil bo‘ladi, ular yetarlicha barqaror
hamda ko‘pgina hollarda suvda eruvchan boiadi. Bularning hammasi metallar tuzlarini
titrimetrik aniqlashda EDTA dan foydalanish imkonini beradi.
Kompleksonometrik titrlashda me tall ionlari bilan titrlashga nisbatan uncha mustahkam
bo‘lmagan kompleks hosil qiladigan maxsus metall -xromli indikatorlardan foydalaniladi.
Komplekson III bilan ichki kompleks tuzlar hosil bo‘lishida bir tomondan kompleks hosil
qiluvchining ionlari karbo ksil gruppaning aktiv vodorod atomlari o‘rnini egallaydi. Bunda u
bosh valentlik hisobiga birikadi. Ikkinchi tomondan, qo‘shimcha (koordinatsion) valentlik
hisobiga kompleks hosil qiluvchining metall ionlari azot atomlari bilan bog‘lanadi.
Analizda keng qo ‘llanadigan kompleksonning eng ahamiyatli xossalaridan biri — uning
ishqoriy -yer metallarning ionlari bilan ichki kompleks tuzlar hosil qilishidir. Ma’lumki, bularni
boshqa reagentlar bilan kompleks birikmalar tarkibiga o‘tkazish amalda mumkin emas.
Kalsiy ning ichki kompleks tuzining tuzilishini quyidagicha tasvirlash mumkin:

Na 2 [H 2 γ] yoki C 10H14O8N2 EDTA, trilon — B.
γ — organik radikal.
Kompleksonlarga o‘xshash kompleksonometriyaning indikatorlari ham metall ionlari
bilan ichki kompleks tuzlar hosil q iladi. Bu tuzlar titrlash sharoitiga qarab, ushbu metallning
komplekson III (EDTA) bilan hosil qiladigan kompleksiga nisbatan ancha beqarordir.
Ekvivalentlik nuqtasini aniqlash usullari

Kompleksonometrik titrlashda ekvivalentlik nuqtasini aniqlash turli xi l usullarda olib
borilishi mumkin:
1. Oddiy kislotali -ishqoriy indikatorlardan foydalanish yordamida. Bunda kompleks hosil
bo‘lish reaksiyasi aniqlanayotgan kationga nisbatan ekvivalent miqdorda H + ionlarining ajralishi
bilan birga boradi:
Me + + H 2 γ- → Meγ - + 2H +
Ajralib chiqqan kislota kislota -asosli indikatorlar yordamida oddiy neytrallash usuli bilan
aniqlanadi.
2. Rangi o‘zgaruvchi organik metall -indikatorlarni qo‘llash yordamida. Bunda rangi
o‘zgaradigan organik metall -indikatorlar aniqlanishi ke rak bo‘lgan kationlar bilan suvda
eruvchan va rangli kompleks birikmalar hosil qiladi. Bunda olingan kompleks birikmalar (metal
- indikator) aniqlanayotgan kationning komplekson bilan hosil qilgan ichki kompleks tuziga
nisbatan beqarordir. Shuning uchun ko mplekson bilan titrlash jarayonida aniqlanayotgan kation
bilan indikatorning o‘zaro ta’siridan hosil boladigan, tarkibida rangli kompleks birikma bo‘lgan
eritmaning ekvivalentlik nuqtasida rang o‘zgarishi kuzatiladi. Bu hoi metall -indikator kompleks
birikm a- sining parchalanishi va indikatorning erkin holda ajralishi bilan tushuntiriladi. Metall -
indikator kompleks birikmasining rangi erkin indikatorning rangidan farqlanganligi uchun ham
titrlanayotgan eritmaning rangi o‘zgaradi. Bu holatni quyidagicha tasvi rlash mumkin:
Me + + 2HInd ↔ MeInd 2+ 2H +
rangsiz havo - qizil
rangli rangli
Melnd 2 + H 2γ- ↔ Mey -+ 2HInd
qizil rangsiz havo rangli
rangli
Shunday qilib, metall -indikator kompleks birikma tarkibining o‘zgarishiga xuddi kislotali -
asosli indikator titrlanayotgan eritmaning pH o‘zgargandagi kabi ta’sir etadi.
3. Ekvivalentlik nuq tasini aniqlashda oksidlanish - qaytarilish (redoks) indikatorlari
qo‘llaniladi; shuning bilan birga fizik -kimyoviy usullarni qo‘llash ham mumkin.
INDIKATORLAR
EDTA qo‘llangan dastlabki titrimetrik usullarda oddiy kislotali -asosli indikatorlardan
ham foydal aniladi. Bunda metall tuzining neytral eritmasiga Na 2H2γ ning ortiqcha miqdordagi
titrlangan eritmasi qo‘shiladi:
Me + + H 2γ- ↔ Meγ - + 2H +
Ajralgan vodorod ionlari ishqor eritmasi bilan titrlanadi. Bunday usullar ayrim metallar
doirasidagina qo‘llanilishi m umkin. Bu usul o‘zining amaliy ahamiyatini hozirga qadar saqlab
qolgan. Kompleksonometriyaning jadal taraqqiyoti metall ionlari bilan rangini tez
o‘zgartiradigan, metall -indikator deb nomlanuvchi moddalarning kashf etilishi bilan bog‘liqdir.
Bunday indikat orlarning birinchi turiga mureksid kiradi. Uramildisirka kislota bilan o‘tkazilgan
tajriba tugagandan keyin kolbadagi uramildisirka kislota vodoprovod suvi bilan yuvilsa, u holda
rangning keskin o‘zgarishi kuzatiladi. Rangning keskin o‘zgarishiga sabab, vo doprovod suvi
tarkibidagi kalsiy ionlarining uramildisirka kislotaning havo kislorodi bilan oksidlanishi
natijasida hosil bo‘ladigan mureksid bilan o‘zaro reaksiyasidir.
Mureksid purpur kislotaning ammoniyli tuzi bo‘lib, ayrim kationlar ta’sirida eritmanin g
pH iga bog‘liq holda o‘z rangini o‘zgartirib turadi.
Indikatorning tuzilish formulasi quyidagicha:

Eritmadagi muvozanat quyidagi sxema bo‘yicha aniqlanadi:

Mureksid kalsiy ioni Ca +2 bilan qizil rangdagi birik - ma, kobalt Co +2, nikel Ni +2, mis Cu +2
ionlari bilan esa sariq rangdagi birikmalarni hosil qiladi. Masalan, nikelni mureksid ta’sirida
kompleksonometrik usulda aniqlashda ammiakli muhitda titrlash NiH 4Ind + kompleksining sariq
rangi erkin indikatorga xos bo‘lgan binafsha havorangga o‘tgunga qada r olib boriladi.
Kompleksonometriyada keng qo‘llaniladigan indikatorlardan biri bu qora erioxrom — T
dir. Bu indikator azobo‘yoqlarga mansub bo‘lib, molekulasida xelat hosil qiluvchi — OH
gruppasi mavjuddir:

Eritmadagi proton sulfo -gruppasi amalda to‘li q dissotsilanadi. Protonni OH - gruppasidan
keyingi ajralishi indikator rangining o‘zgarishiga olib keladi. Qora erio xrom — T ning rangi
eritmaning pH iga bog‘liq:

Ammiakli eritmadagi Hind -2 anioni metall ionlari bilan ta’sirlashib, qizil yoki binafsha
rangga bo‘yaladigan birikmalar hosil qiladi:

Qora erioxrom — T bilan ammiakli muhitda titrlash olib borilganda, ekvivalentlik nuqtasiga
yaqin joyda jarayon quyidagi tarzda boradi:

Ko‘pchilik kationlar (20 dan ortiq) qora erioxrom — T bilan bo‘yalgan b irikmalar hosil
qiladi, ammo titrlash usuli bilan faqat ularning ayrimlarinigina aniqlash mumkin. Hg +2, Cu +2,
Fe +3 va boshqa shularga o‘xshash kationlar qora erioxrom — T bilan juda mustahkam kompleks
hosil qiladilar. Shuning uchun (1) ko‘rinishdagi reaksi ya bormasligi yoki juda ham sekin borishi
mumkin.

Tajribalar, hisoblashlar yordamida aniqlanuvchi element bilan indikator ta’sir etishi
qiyin boigan birikma hosil qilishligi aniqlangan.
Kompleksning indikator bilan hosil qilgan birikmasi unch alik barqaror emasligi natijasida
titrlash muddatidan ilgari tugaydi. Agar barqarorlik orasidagi farq unchalik katta bo‘lmasa,
amalda qora erioxrom — T bilan qayta titrlanadi. Bunda Mg +2, Cd +2, Zn +2, Pb +2 va boshqa
kationlarni titrlash mumkin.
Kalsiy, magn iy va bir qator boshqa metallarning ionlari indikatorlar bilan qizil -
olcharangga bo‘yalgan ichki kompleks birikmalarni hosil qiladilar.
Komplekson III bilan tarkibida aniqlanuvchi kation va indikator boigan eritmani
titrlashda metall ionlari indikatordan k omplekson III ga o‘tadi va bu holda erkin indikator ioni
ajraladi. Ekvivalentlik nuqtasida eritmaning qizil rangi indikatorning o‘ziga xos bo‘lgan ko‘k
rangga o‘tadi. Qora erioxrom — T ning suvdagi eritmalari beqa - ror bo klib, saqlash vaqtida u
parchalanad i. Qora erioxrom — T ga o‘xshash bo‘lgan, ammo molekulasida N0 2 gruppasi
yo‘qligi bilan farqlanadigan kalmagit eritmasi ancha barqarordir. Bu moddalaming indikatorlik
xossalari amalda bir xildir.
Kislotali muhitda titrlash uchun indikatorlarning ay rim uch fenilmetan bo‘yoqlardan
bo‘lgan turlaridan foydalaniladi. Ko‘p kationlar (Fe +3, Bi +3, Zn +2 va boshqalar)ni zarg’aldoq
rangli ksilenol yoki binafsha rangli pirekatexin indikatorlar yordamida titrlash mumkin. Shuning
bilan birga aniqlanuvchi ion bilan rangli birikmalar hosil qiluvchi, o‘ziga xos reaktivlardan ham
foydalaniladi. Masalan, Fe +3 ni titrlaganda sulfosalitsil kislota yoki Bi +3 ni titrlashda
tiomochevina kislota ishlatiladi.
Kompleksonometrik titrlashda qo‘llaniladigan reaksiyalar
Kompleksonometrik titrlashda turli xil reaksiyalardan foydalanish mumkin:
1. Kompleks hosil qiluvchining metall ioni bilan kompleksonning bevosita, o‘zaro
ta’sirlashuv reaksiyasi. Masalan, ammiakli bufer aralashmada rux ionini aniqlash uchun
qo‘llaniladigan reaksiyalar yoki ka lsiy ionini NaOH eritmasi ta’sirida aniqlash reaksiyasi va h.k.
Indikatorning kompleks hosil qiluvchi metallning o‘zgarishiga ta’siri kislotali -asosli
indikatorning eritmaning pH ini o‘zgarishiga ta’siri kabi bo‘ladi:

2. Ortiqcha miqdordagi kompleksonning rux sulfat, magniy sulfat, temir (III) sulfat va h.k.
standart eritmalar bilan o‘zaro ta’siri. Masalan, alyuminiyni aniqlash uchun foydalaniladigan
reaksiyalar titrlanayotgan eritmaga kom plekson ortiqcha miqdorda qo‘shiladi (a) va eritmaning
ortiqcha miqd ori boshqa standart eritma (b) yordamida titrlanadi.

3. 0‘rinbosarlarning aniqlanuvchi element bilan o‘zaro ta’siri reaksiyasi natijasida ajralib
chiqqan o‘rinbosar ionini EDTA ning standart eritmasi bilan titrlash reaksiyasi.
4. Kislotali -asosli indikator is htirokida titrlash reaksiyalari natijasida ajralgan vodorod
ionlari kislotali -asosli indikator ishtirokida kuchli asosning standart eritmasi bilan titrlanadi (a)
yoki yodometrik usulda titrlanadi (b):

Ajralib chiqqan elementar yod tiosulfat yordamida ti trlanadi:

Kompleksonometrik titrlash shartlari.
Kompleksonometrik titrlash reaksiyalariga qo‘yiladigan talablar shundan iboratki, bu
reaksiyalarda ekvivalentlik nuqtasida aniqlanuvchan kationlar kompleksga to‘liq bog‘langan
bo‘lishi kerak. Bunday komple kslarning beqarorlik konstantasi juda kichik qiymatga ega bo‘lishi
lozim. Bunda aniqlanuvchi kation metall -indikator bilan kompleks hosil qilishi, bu kompleks
kationning komplekson bilan hosil qilgan kompleksiga nisbatan beqarorroq bo‘lishi zarur.
Kompleks on III bilan titrlash qat’iy muayyan sharoitlarda olib boriladi. Bu sharoitlarning ichida
eng ahamiyatlisi titrlanayotgan eritmaning pH qiymatidir.

KOMPLEKSONOMETRIK TITRLASH USULLARI
Metall ionlarining bilan hosil qilgan koordinatsion biri kmalarining nihoyatda
mustahkamligi bir gruppa kationlarni titrimetrik aniqlash imkoniyatini beradi. Bunda
koordinatsion birikmalarning titrant va indikator bilan mustahkamligiga hamda o‘zaro
ta’sirlanuvchi sistemalarning boshqa o‘ziga xos xususiyatlariga bog‘liq bo‘lgan holda bevosita
titrlash, teskari titrlash yoki o‘rin almashinadigan titrlash usuli qoilaniladi.
Bevosita titrlash jarayonida aniqlanuvchi kationning konsentratsiyasi dastlab asta -sekin
pasayib boradi. Bu holat metall kompleks hosil qiluvch i kation konsentratsiyasining o‘zgarishi
asosida rang o‘zgartiruvchi indikator qo‘shish bilan belgilanadi.
Bevosita kompleksonometrik titrlash orqali Cu +2, Cd +2, Pb +2, Ni +2, Co +2, Fe +2, Zn +2, Th +4,
Al+3, Ba +2, Sr +2, Ca +2, Mg +2 va boshqa ayrim kationlar ani qlanadi.
Teskari titrlash usuli. Biror sababga ko‘ra aniqlanadigan kationni to‘g‘ridan to‘g‘ri titrlab
bo‘lmaganda teskari titrlash usulidan foydalaniladi. Bunda analiz qilinayotgan eritmaga
kompleksonning aniq o‘lchangan hajmdagi standart eritmasi qo‘shil adi, so‘ngra kompleks hosil
bo‘lish reaksiyasini yakunlash uchun eritma qizdiriladi va kompleksonning ortiqchasi MgS0 4
yoki ZnS0 4 eritmasi bilan titrlanadi.
Ekvivalentlik nuqtasini belgilash uchun magniy va rux ionlari bilan ta’sirlashadigan
metall -indikat orlar qo‘llaniladi. Agar aniqlanuvchi metall kationga mos keladigan indikator
bo‘lmasa, bufer eritmada kationlar cho‘kma hosil qilsa va kompleks hosil bo‘lish reaksiyasi sust
borsa, bunday hollarda teskari titrlash usuli qo‘llaniladi.
Teskari titrlash usul ini qo‘llab, suvda erimaydigan cho‘kmalardagi kationlar aniqlanadi:
( ).
O‘rin almashinadigan titrlash usuli. Ayrim hollarda yuqorida keltirilgan usullar o‘rniga
o‘rin almashinadigan titrlash usulidan foydalaniladi. Bu usul boshqa kationlarga n isbatan Mg +2
ionining (pK=8,7) komplekson bilan birga ko‘pchilik boshqa kationlarga nisbatan kam barqaror
kompleks birikma hosil qilishiga asoslangan. Agar aniqlanadigan metall kationi komplekson (III)
ning magniyli kompleksi bilan aralashtirilsa, u holda almashish reak siyasi sodir bo‘ladi.
Masalan, ushbu reaksiya toriy ionini aniqlashda foy dalaniladi, bunda analiz qilinayotgan
eritmaga oldindan magniy kompleksonat (a) kiritilib, so‘ngra ajralgan Mg +2 ionini
standart EDTA (b) bilan titrlanadi :

Th IV ning komplekson bilan Mg ++ ga nisbatan ancha barqaror kompleks birikma hosil
qilishi natijasida (a) reaksiyaning muvozanati o‘ngga siljiydi. Agar siqib chiqarish reaksiyasi
tugagandan so‘ng Mg ++ qora erioxrom — T ishtirokida komplekson III ning s tandart eritmasi
bilan titrlansa, u holda Th IV ionining o‘rganilayotgan eritmadagi miqdorini hisoblab topish
mumkin.
Kislotali -asosli titrlash usuli. Kompleksonning biror metallning kationlari bilan ta’sirlashuvi
jarayonida mu - ayyan ekvivalent miqdordagi vodorod ionlari ajraladi. Bu holda hosil bo‘lgan
ekvivalent miqdordagi vodorod ionlari oddiy alkalimetrik yoki boshqa usul bilan kislotali -asosli
indikator ishtirokida titrlanadi.
Titrlashning hozirgi kunda amalda qo’llaniladigan usullaridan biri merkurome trik metod
bo’lib bu metod bilan CI -, Br -, SCN -, CN - ionlarining miqdorini aniqlash mumkin.
Merkurimetriyada standart ishchi eritmasi sifatida Hg(NO 3)2-simob (II) nitratning eritmasi,
oxirgi nuqtani topish uchun natriy nitroprussid Na[Fe(CN) 5NO]*2H 2O eritm asi (ekvivalentlik
nuqtasida oq cho’kma tushadi) va difenilkarbazon (ekvivalentlik nuqtasida ko’k -binafsha
kompleks hosil bo’ladi) ishlatiladi.
Kompleksonlarning analizda qo’llanishi
Tarkibida karboksil guruhi tutgan ba’zi bir uchlamchi aminlar, ko’pchilik metall ionlar
bilan juda ham turg’un kompleks birikmalar hosil qiladi. Bunday birikmalar kompleksonlar deb
ataladi.
Bulardan kup qo’llaniladigani etilendiamintetraasetat kislotasi (EDTA) 2(NOOS -SN 2) N -
CH 2-CH 2-N(CH 2COOH) 2 va uning tuzlari
Bu kompleksonolar ichida titrant sifatida EDTA va uning 2 ta vodorodi o’rniga natriy ioni
almashgan tuzi keng qo’llaniladi.
Bu reagent komplekson III, trilon B deb ham ataladi. Kislotaning o’zi suvda kam erigani
uchun, uning natriyli tuzidan keng foydalaniladi
Komplekson I II ko’p metallarning kationi bilan juda barqaror komplekslar hosil qiladi.
Komplekson III bilan titrlanganda titrlashni oxirgi nuqtasini aniqlash uchun metalloxrom
deb nomlangan maxsus indikatorlardan foydalaniladi.
7.2.1.Bevosita va bilvosita titrlash m etodlari.
Titrlashni bevosita va bilvosita metodlar bilan olib borish mumkin.
a)bevosita titrlash. Bevosita titrlashning boshlanishida indikator miqdori aniqlanayotgan
metall ioni bilan rang li kompleks hosil qiladi:
Me 2  N2Ind  MeInd  2H 
Titrlash o xirida, ya’ni reagent EDTA eritmasidagi metallning hammasi bilan reaksiyaga
kirishib bo’lgach, indikator bilan hosil qilingan kompleks tarkibidan metall ionlarini tortib oladi
va eritmada indikatorning dastlabki rangi chiqadi:
MeInd  H2Y-2  MeY 2-  H2Ind
Demak, metall ionlarini bevosita titrlash uchun : K MeY -2 > K MeInd bo’lishi kerak Bunda
KMeY 2- metall kompleksining EDTA bilan hosil qilingan kompleksi: K MeInd esa indikatorning
metall ioni bilan hosil qilgan kompleksi barqarorlik konstantalari.
Ag ar metall kationining titrant bilan ta’sirlashish tezligi kichik bo’lsa, yoki bevosita titrlash
uchun indikator bo’lmasa, bilvosita metod bilan titrlanadi.
a)bilvosita titrlash. Bu holda aniqlanayotgan elementning eritmasiga konsentrasiyasi aniq
bo’lgan ED TA dan o’lchangan hajmdan ko’proq quyiladi, reaksiya oxirigacha borish uchun
biroz kutiladi yoki qizdiriladi va reaktiv (reagent) ning reaksiyaga kirmay qolgan qismini Mg 2
ning standart eritmasi bilan erioxrom qora T indikatori ishtirokida titrlab, metall ning miqdori
hisoblab topiladi. Bunda ortiqcha EDTA miqdorini titrlash uchun barqarorligi aniqlanayotgan

metallning hosil qilingan kompleksonati barqarorligidan kichik bo’lishi kerak. Ko’pincha bu
maqsad uchun EDTA ning ortiqcha miqdori MgCI 2 bilan titrlan adi.
Masalan, natriy ionining miqdorini kompleks ion bilan titrlab bo’lmaydi. Ammo uni rux -
uranil asetat qo’shib cho’ktirilsa:
Na   Zn 2  3UO 22  9CH 3COO -  NaZn(UO 2)3(CH 3COO) 9
cho’kmani eritib rux miqdorini komlekson yordamida aniqlash mumkin.
Xuddi shu yo’l bilan fosfat, pirosfat, molibdat, volframat va boshqa ionlarni magniy
ammoniy fosfat, rux pirofosfat, kalsiy molibdat, kalsiy volframat holda cho’ktirib, cho’kmani
yuvib komplekson bilan titrlab topish mumkin.
Reaksiya sust borgani uchun AI 3, Cr 3, Sb 3, Sn 2, Sn 4 lar faqat bilvosita metod bilan
aniqlanadi.
Trilon B bilan barcha kation va anionlarni bevosita yoki bilvosita metod bilan aniqlash
mumkin. Kompleksonometrik titrlash metodida indikator sifatida ko’pincha qora erixrom T,
mureksid, va bo shqalar qo’laniladi.
Titrlash egri chizig’i. Kompleksonometriyada ham, titrlash egri chiziqlari indikatorni
to’g’ri tanlash uchun zarur bo’ladi.
Kompleksimetrik titrlashda ham protolitometriyadagidek titrlash egri chizig’ini hosil qilish
mumkin.
Kompleksi metrik titrlash davomida eritmadagi ionlarning konsentrasiyalari o’zgaradi.
Titrlash egri chizig’ini hosil qilish uchun ionning konsentrasiyasini o’zgarishi o’lchanib natija
koordinata sistemasida aks ettiriladi. Buning uchun metall ionining konsentrasiyas i o’zgarishi rM
qiymatlarda hisoblanadi. Masalan, ruxni EDTA bilan titrlashni qarab chiqsak, ekvivalentlik
nuqtasigacha rM qiymat protolitometriyadagiday hisoblanadi. Ekvivalentlik nuqtasida esa rZn ni
topish uchun rux bilan EDTA kompleksi hosil qilish rea l konstantasidan foydalaniladi:
K’=[ZnY 2-]/c Zn*c EDT A =2,25*10 10.
Kompleksning konsentrasiyasi 1*10 -3 bo’lganligi uchun [ZnY 2-]=1*10 -3 -sZn va s Zn=c EDT A
yoki K=1*10 -3-sZn/cZn2=2,25*10 10. Bu tenglamani yechish uchun kompleks juda barqaror
ekanligi hisobga ol inib, ayirmadagi s Zn ni tashlab yuborish mumkin. U holda c Zn2=4,45*10 -14.
[Zn 2+]= Zn*s Zn=1,68*10 -12. Bundan rZn=11,78. Ekvivalentlik nuqtasidan keyin agar eritmaga
0,510 ml EDTA qo’shilgan bo’lsa, 0,010 ml undan ortiq bo’lib, 0,01*0,1=10 -3M EDTA bo’ladi.
Demak, bog’lanmagan EDTA ning umumiy konsentrasiyasi s EDT A =2*10 -5 M va yuqoridagi
K=[ZnY 2-]/c Zn*c EDTA =2,25*10 10 tenglamaga bu qiymat qo’yilsa, c Zn=2,22*10 -9 M;
[Zn 2+]=1,76*10 -14 M kelib chiqadi va rZn = 13,75 bo’ladi. Boshqa nuqtalar ham shunday
hisobla nadi. Hisoblangan qiymatlar asosida titrlash egri chizig’i tuziladi, unga komplekslarning
barqarorlik konstantasi, rN, harorat ta’sir ko’rsatadi.
Ch o’ktirish metodlari . Metodning mohiyati va turlari.
Titrimetrik analizning bu metodlari aniqlanayotgan modd ani yomon eriydigan birikma
holda cho’ktirishga asoslangan. Gravimetrik analizda cho’ktirilgan moddaning massasi analitik
tarozida tortib aniqlansa, hajmiy analizda unga sarf bo’lgan aniq konsentrasiyali titrantning
hajmiga qarab aniqlanadi. Bu metodda cho ’kmalarga quyidagi talablar qo’yiladi.
1) reaksiya tez va stexiometrik ravishda borishi;
2) cho’kmaning eruvchanligi juda kam bo’lishi;
3) begona ionlarni o’zi bilan olib tushmasligi;
4)ekvivalent nuqtani aniqlash uchun indikator bo’lishi kerak.
Metodlar asosan galogenidlarni aniqlashda ishlatiladi. Ishlatiladigan titrantga qarab,
quyidagi turlarga bo’linadi:
1) argentometriya - ishchi eritma sifatida AgNO 3
2) merkurometriya - ishchi eritma sifatida Hg 2(NO 3)2
3) merkurimetriya ishchi eritma sifatida Hg(NO 3)2
4) rodanometriya - ishchi eritma sifatida NH 4CNS eritmalari ishla
tiladi.

Titrlab cho’ktirishda moddalarni bevosita va bilvosita metodlar bilan olib borish mumkin.
Metodning umumiy reaksiyasi:Me   X-  MeX bunda Me - aniqlanayotgan ion X -
galogenid ion
Argentometriya. Mor (1856 yilda), Folgard (1874 yilda) va Fayans (1923 yilda) tegishli
cho’ktirish usullarini taklif qilishdi. Bu usullarning barchasi galogenid, sianid va rodanid ionlarni
aniqlashga mo’ljallangan bo’lib argentometriya, merkur ometriya va boshqa usullarga bo’linadi.
Cho’ktirish usullari qo’llaniladigan reaksiyalarda kam eruvchan cho’kmalar hosil bo’lishiga
asoslangan.
Argentometriyada ishchi eritmasi sifatida asosan kumush nitratning 0,1 n. eritmasi
ishlatiladi. Argentometriya usullari quyidagilarga bo’linadi: 1) Gey -Lyussak usuli; 2) Mor usuli;
3) Folgard usuli (rodanometriya); 4) Fayans (adsorbsion indikatorlar) usuli. Mor usuli da
titrlashning oxirgi nuqtasini topish uchun K 2CrO 4 ning suyultirilgan eritmasi ishlatiladi. U o xirgi
nuqtada qizil -qo’ng’ir rangli Ag 2CrO 4 cho’kmasi hosil qiladi, bu cho’kma galogenidlardan keyin
cho’kadi. Reaksiyada K 2CrO 4 ham qatnashganligi uchun muayyan xato kuzatiladi. Folgard
usuli da oxirgi nuqtani topish uchun [Fe(SCN) 6]3- qizil -qon rangli ko mpleks hosil bo’lishini
ta’minlash uchun eritmaga ammoniyli temir (III) achchiqtosh eritmasi qo’shiladi. Tajribalarning
ko’rsatishicha, sezilarli rang rodanid ionining 10 -5 mol/l konsentrasiyasida kuzatiladi. Bu usulda
ishchi eritmasi sifatida kumush nit ratdan tashqari ammoniy rodanidning 0,1 n. eritmasi ham
qo’llaniladi. Fayans usuli da titrlashning oxirgi nuqtasini topish uchun adsorbsion indikatorlar
(eozin, fluoressein va sh.k.) ishlatiladi. Titrlash jarayonida hosil bo’ladigan cho’kma kolloid
bo’lib, uning zaryadi o’zgarishi indikator rangining o’zgarishiga olib keladi. Masalan, kaliy
xloridni titrlashda ekvivalentlik nuqtasidan oldin {[AgCl] m*nCl -* (n -x)K +}*x K + zarracha
bo’ladi, ekvivalentlik nuqtasidan so’ng esa {[AgCl] m*nAg +*(n -x)NO 3- }*xNO 3- hosil bo’ladi va
rangsiz cho’kma usti qizil -pushti rangga bo’yaladi. Oxirgi nuqtani topishning aniqligi
indikatorning miqdoriga bog’liq bo’lib, bo’yoq qancha ko’p bo’lsa, rang shuncha intensiv
bo’ladi. Biroq bo’yoqning miqdorini oshirib yuborish ham maqsadg a muvofiq emas, chunki
bo’yoq ham titrlanadi. Shuning uchun ham mayda dispers sistemalar hosil qilish orqali aniqlikni
oshirishga harakat qiladilar. Bu maqsadda koagulyasiya va sedimentasiya ni kuchaytiruvchi
moddalar, masalan, kraxmal qo’shadilar.
Titrlash egri chizig’i. Titrlash davomida bu usulda ham eritmadagi ionlar konsentrasiyalari
o’zgarib boradi. Agar shu o’zgarish protolitometriyadagi singari hisobga olib borilsa, titrlash egri
chiziqlari hosil bo’ladi. Masalan, xloridlarni kumush ioni bilan titrlas hni qarab chiqsak, titrlash
vaqtida eritmadagi Sl - ionining konsentrasiyasi kamayib boradi. Bu o’zgarish ekvivalentlik
nuqtasigacha protolitometriyadagiday hisoblanishi mumkin. Ekvivalentlik nuqtasidan so’ng hosil
bo’luvchi cho’kmaning eruvchanlik ko’paytm asi hisobga olinib, oldin rAg, keyin rSl=9,77 -rAg
formula bilan rSl hisoblanadi. Masalan:
100 ml 0,1 n NaCI ni 100 ml 0,1 n AgNO 3 bilan titrlaymiz.
Titrlash boshlanmasdan, [CI -]  [NaCI]  10 -1n pCI - -lg[CI -] -lg 10 -11
90 ml AgNO 3 quyilganda [Cl -]10 -2 pCl -2
pAg 8 chunki bundan pAg   8
99 ml AgNO 3 quyilganda [Cl -]10 -3 pCl -3 pAg 7
99.9 ml AgNO 3 quyilganda [Cl -]10 -4 pCl -4 pAg 6
100 ml AgNO 3 quyilganda [Cl -][Ag ]10 -5 pCl - pAg  5
101 ml Ag NO 3 quyilganda [Ag ]  10 -3 pAg  3 pCl -7
Bu usulda yuzaga keladigan titrlash egri chizig’ining shakli, undagi sakrash hosil bo’luvchi
cho’kmalarning eruvchanlik ko’paytmalariga bog’liq. Cho’kmaning eruvchanlik ko’paytmasi
qancha kichik bo’lsa, sak rash shuncha katta bo’ladi.Cho’kmaning eruvchanlik ko’paytmasi
qancha kichik va eritmalarning konsentrasiyalari qancha yuqori bo’lsa, titrlash sakramasi
shuncha katta bo’ladi va teskari.(EK AgCl  1.78 10 -10, EK AgBr  5.3 10 -13, EK AgI  8.3 10 -17)  
 
Ag
Cl





   
10 10
10
10
10 10
2
8

Demak, Cl -, Br -, I - ionlarini AgNO 3 bilan titrlaganda titrlash sakramasi AgI da eng katta
bo’lar ekan.

3-rasm. Titrlab cho’ktirish egrilari.
Merkurometriya usulida ishchi eritmasi sifatida Hg 2(NO 3)2 eritmasi ishlatiladi. Oxirgi
nuqtani aniqlash uchun temir (III) rodanidning qizil -qon rangli kompleksidan foydalanadilar.
Masalan, galogenidlar titrlanayotganda Hg 2Cl 2 cingari cho’kmalar hosil bo’ladi, ekvivalentlik
nuqtasidan keyin qo’shilgan ortiqcha Hg 22+ eritmani rangsizlantiradi:
[Fe(SCN) 6]3-+3Hg 22+ 3Hg 2(SCN) 2+Fe 3+.

10.3 Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1.Cho’ktirish usullari nimaga asoslangan?
2.Komplekslash usullari nimaga asoslangan?
3.Argentometriya usullari: Gey -Lyussak, Mor, Folgard va Fayans usullarining mohiyatini tushuntiring.
4.Merkurometriya va merkurimetriya usullari nimaga asoslangan?
5.Usullarning ishchi eritmalari. Titrlashning oxirgi nuqtasi qanday topiladi?
6.Kompleksonlar?. Kompleksonlarning qanday turlarini bilasiz? Titrlash egri chiziqlariga qanday omillar
ta’sir eta di?
7.Nima uchun EDTA emas, uning natriyli tuzidan foydalaniladi?
8.Kompleksonometriya metodida titrlashning qanday usullari bor?
9.Bu metodda moddalarni bir -biridan ajratish nimaga asoslangan?
10.Bilvosita metod bilan qanday moddalarni aniqlash mumkin?
11.Kompleksonometriyada qanday indikatorlar ishlatiladi?
12.Titrlab cho’ktirish metodining mohiyatini aytib bering. Titrlab cho’ktirish metodida
qo’llaniladigan reaksiyalarga qanday talablar qo’yiladi? Titrlab cho’ktirish metodlarining
qanday turlari bor?
12

10

8

6

4

2

0 10 8 6 4 2 0 2 4 6 8 10
AgI
AgBr
AgCl

13.Argentometriya metodini tavsiflab bering. Ishchi eritma sifatida qanday modda ishltiladi?
14. Merkurometriya metodini tavsiflab bering. Ishchi eritm
15. Hajmiy analizda cho‘ktirish usullarini qo‘llash uchun qanday sharoitlar talab qilinadi?
16. Cho‘ktiri sh usullarining klassifikatsiyasi. Mor usu - lining ahamiyatini aytib bering.
17. Folgard usulining Mor usulidan farqi nimadan iborat?
18. AgN0 3 ning 0,025 n eritmasi berilgan. Uning titrini: a) xlor bo‘yicha; b) NaCl bo‘yicha
hisoblang.
19. Cho‘ktirish usu lida indikatoming ahamiyati nimadan iborat?
Mor usuli bilan kumushni aniqlashda titrlashni qaysi tartibda olib borish kerak?
20. Rodanometrik titrlash qanday muhitda olib boriladi?
21. Agar 0,3000 g qotishmani HN0 3 da eritib, hosil qilingan eritmani titrla sh uchun NH 4CNS
ning 0,1000 n eritmasidan 23,80 ml sarflangan bo‘lsa, shu qotishmada necha foiz kumush bor?
22. Agar KC1 ning 25,00 ml eritmasini titrlash uchun AgN0 3 ning 0,1050 n eritmasidan 34,00 ml
sarflansa, shu eritmaning 250 millilitrida necha gramm KC1 bor?
23. Kompleksonometriya usulining mohiyatini aytib bering.
24. Kompleksonometriyada qanday kompleksonlar ish - latiladi?
25. Suvning umumiy qattiqligi kompleksonometrik titrlash yo‘li bilan qanday aniqlanadi?

Cho‘ktirish va kompleks hosil bo‘lish usullari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish