Choch hukmdorligining ma’muriy-siyosiy markazlari

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	229.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Choch hukmdorligining ma’muriy-siyosiy markazlari

Купить

Kirish
O’rta Osiyo mintaqasi bir qancha landshaft zonalardan tashkal topgan
bo’lib, 1
unda bir paytning o’zida u yoki bu darajada ovchilik ,dehqonchilik va
chorvachilik kabi xo’jalik shakillarini uchratish mumkin .Ayniqsa ,dehqon va
chorvadorlarning o’zaro yaqin aloqalari mintaqa tarixiy taraqqiyotining muhim
jihatlaridan biridir.Chunki bu aloqalar ko’pincha bitta ijtimoiy –iqtisodiy tuzilma
doirasida yuz bergan ,har ikkisi ham biror –bir siyosiy yoki etnosiyosiy
uyushmaning asosini tashkil etgan 2
.Shu asnoda dehqon va chorvadorlar o’rtasidagi
o’zaro muloqot mintaqa madaniyatining shakillanishi va murakkab etnogenetik
jarayonlarida muhim rol o’ynagan .Shunga o’xshash murakkab jarayonlarga
mil.X-asrning birinchi yarmi oxirlarida yuz bergan xalqlarning buyuk kuchishi
ham sezilarli ta’sir kursatgan.Mintaqadagi yirik imperiyalar –Kushon ,Parfiya va
Qang’ davlatlari qulab o’rniga voxalarda o’troq xalqlarning birlashuvidan tashkil
topgan kichik mustaqil hukimdorliklar shakillanadi. 3
Bunday kichik
hukmdorliklarni mintaqaga IV-V-asrlar davomida birin- ketin kirib kelgan
xionetlar ,kidaritlar va eftallar osonlik bilan o’zlariga bo’ysundirishadi .Mintaqa
tarixining VI-VIII-asrlari o’ziga xos o’rin tutadi .
______________________________
1
O’rta Osiyo geografik jihatdan ancha keng mintaqa bo’lib ,unga
Qozog’iston ,O’zbekiston ,Qirg’iziston,Tojikiston,va Turkmanistondan Tashqari Mo’g’iliston Sintsiyan –Uyg’ur
Muxtor rayoni ,Panjob.Shimoliy Hindiston (Pokiston )Shimoli-sharqiy Eroniy ,Afg’aniston ,Rassiyaning janubiy
tayga zonalari (Janubiy Oltoy,Tuva va Baykalorti )ham kiradi (Гумболдт А.Центральная Азия .СПб.1915-С.14-
15:грач А.Д.Центр льная Азия – обшее и особинное в сочетании социальных и географических
факторов // Рольгеограического фатора в истории докапиталистических обществ ( по етнографическим
данным ). Л .1984- С .114;History of Civilizations of Central asia /Ed/by A/H/Dani and
V.M.Masson.Paris,1992:Мурзаев Э.М.Слова на карте.М.2001.- С .149-175; Горшенина С . Консепт '' Центральной
/ Средней Азии ''// Трансокосиана - Мавераннахр . Т .2007.- С .94-103).
2
Байпаков К.М.Город и степь в епоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семереречья)//
Взаимодейстие кочевех культур и дрквнех цивилизаций .А-А.1989-С.338-339;Уша
муаллиф .Взаимодействие земледельческих и кочевех культур в рамках степной цивилизации
Казахстана //Цивилизация Центральной Евразии земледельцы и скотоводы .Самарканд .2002-С.9.
3
Литвиниский Б.А.Древний среднеазиатский город //Древний Восток .Города и торговля (III-Iтыс .до
н.э)Ереван .1973.-С.99-124;Массон В.М.Урбанистические процессы в среднеазиатском регионе и
ферганские городские центры //Новые данные о древнем и средневеком Кыргызстане .Вып .2.Бишкек. 1999.-
С.4;Буряков Ю.ФДинамика развития городской культуры Средней Азии в древнюю епоху
//Урбанизационные процессии. В Узбекистане:история и современность .Материалы научно –практической
конференции.Ч.1.Т.2007.-С.35-37.

Bu vaqtda Yevrosiyodagi birinchi imperiya deb topilgan Buyuk Turk xoqonligi
qisqa fursatda sharqda Koreys bug ’ ozi g ’ arbda Shimoliy Qora dengiz
bo ’ ylari , Shimolda Janubiy Sibir , janubda esa Shimoliy Hindistongacha bo ’ lgan
yerlarda yirik saltanat quradi . Turk xoqonlari qo ’ shinlari Amudaryo - Sirdayo
hududlariga kirib kelgan vaqtda bu yerda Ani ( Buxoro ), Cao ( Kabudon
, Shi ( Choch ), Mi ( Maymurg ’), Xe ( Kushoniya ), Xo - cyun ( Xorazm ), Mao - di ( Bitik
yoki Vardona ), Shi - Shi -( Kesh ), Kan ( Samarqand ) kabi eftallarga qaram katta - kichik
voha hukmdorliklari bor edi . 1
Turk xoqonligi ushbu voxa hukimdorliklarini
eftalitlar qo ’ lidan tortib olib , ular ustidan o ’ z hukmdorligini o ’ rnatadi . Shu o ’ rinda
“ Voha hukmdorligi “ terminiga ham to ’ xtalib o ’ tish kerak . Chunki ko ’ pgina
ishlarda ma ’ muriy - hududiy birliklarni bildirish
uchun ’’ davlat ’’,’’ davlatcha ’’,’’ o ’ lka ’’,’’ podsholik ’’,’’ hokimlik ,’’ mulk ’’ kabi
siyosiy - georafik terminlar keng o ’ rin olgan . Mintaqa voxa hukmdoliklarining
ko ’ pchiligi biron bir yirik saltanat ichiga kirgan paytda ham o ’ z nisbiy
mustaqilligini saqlashga urinar , o ’ z sulolasi boshqaruvi daxlsizligini ta ’ minlash
uchun yangi xo ’ jayinlari bilan kelishish yo ’ lini tutib kelishar edi . Ularning nisbiy
bo ’ lsada , yarim mustaqilligi tanga pullar bostirishda ham yaqqol ko ’ rinadi . Ayrim
tadqiqotchilar mana shu omillarni ko ’ zda tutib “ kichik davlat ’’ yoki ’’ davlatchi ’’
tarzidagi terminlardan foydalanadilar . Aslida bu terminlar unchalik o ’ zini
oqlamaydi . Chunki imperial harakterdagi Turk xoqonligi qo ’ li ostidagi bunday
siyosiy uyishmalar xoqonlikning vassali bo ’ lishgan .’’ O ’ lka ‘’ termini siyosiy
tushinchadan ko ’ ra kuproq geografik mazmunga yaqin kelsa ,’’ sulola ‘’ termini
ostida muayyan urug ’ dan , avloddan tarqalgan , vorislik , valliaxdlik huquqiga ega
bo ’ lgan , asosan birin ketin taxtga o ’ trgan podsholar amirlar va xonlar nasli
tushiniladi 2
.
Shunga o ’ xshash holat ma ’ muriy – hududiy birliklarni ifodalovchi
boshqa siyosiy – geografik terminlarning qo ’ llanilishida ham ko ’ zga
tashlanadi . Jumladan bugungi kunda muayyan viloyat hisoblanuvchi , ammo
tarixda to ’ g ’ rirog ’ i VI - VIII - asrlarda muayyan davlat uyushmasi maqomida
Choch , Farg ’ ona , Sug ’ d , Ustirshona kabi siyosiy birliklar uchun ‘’ viloyat ’’ suzini
ishlatish unchalik o ’ zini oqlamaydi . Chunki ’’ viloyat ‘’ tushinchasi arab tilidan
o ’ zlashgan bo ’ lib , arablar bosqinigacha bo ’ lgan yuqoridagi o ’ xshash voxa
hukimdorliklariga bu terminni qo ’ llab bo ’ lmaydi .
_____________________________________
1

Бичурин Н.Я.(Иакинф).Собрание сведений о народах .обитавших в Средней Азиив древние времена .В3-х
томах.М.Л.1950.Т.2-С.310;Chavannes E.Dokuments sur les Tou-kiue(Tures).Occidentaux//Сборник трудов
Орхонский експедиции .СПб.1903.-Вып.4-Р.134;Смирнрнова О.И.Очерки историиСогда .М.1970.-С.37.

2
УзМЭ.8-жилд.Т.2004.-123-Б.
Shuningdek ‘’ mulk ’’ va ‘’ hokimlik ’’ tushinchalari ham anchayin tor
tushinchalardir . Chunki o ’ rganilayotgan davrda ‘’ mulkdor ‘’ bo ’ lgan qishloq hokimi
ham kimgadur qaram bo ’ lgan . Quyida sanab o ’ tgan hukimdorliklarning har birida
o ’ nga yaqin yoki undan ham kop o ’ zining qaram qishloqlari
bo ’ lgan . Qishloqlardagi yirik yer egalari esa ‘’ hokim ’’ bo ’ lib , qishloq o ’ ziga xos
“ mulk ’’ hisoblangan . Rus tilidagi ilmiy adabiyotlarda ‘’владение’’ va
“владитил’’ terminlari keng qo ’ llaniladi : bu termin ostida hokimdan yuqori , ammo
oliy hukimdor ( bu o ’ rinda imperator yoki xoqon ko ’ zda tutilyapti ) dan pastroq
bo ’ lgan shaxs –“ hukimdor ’’ va uning boshqaruvidagi muayyan siyosiy
hudud -‘” hukimdorlik ’’ tushiniladi . Bilishimizcha , Turk oqonligidagi yarim mustaqil
vassal siyosiy uyushmalarni ” hukmdorlik ’’ yoki ’’ voxa hukmdorligi ’’ deb atash
kerak . Chun ki ularda davlatchilikka xos bir qator xususiyatlar – muayyan
hudud , hukmdor , qo ’ shin , tanga zarbi , ichki va tashqi aloqalar kabilarni ko ’ rish
mumkin . Turk xoqonligi qo ’ l ostidagi vassal voha hukimdorliklarining soni 20 ga
yaqin bo ’ lgan . Xoqonlik bu voxa hukimdorliklarining ichki ishlariga
aralashmagan , bu davrdagi turkiy unvonlar “ davr modasi ’’ edi hamda hoqonlik o ’ z
tanga pul zarbiga ega emas edi mazmunidagi fanda o ’ rnashib qolgan xulosalarning
o ’ rinsiz ekanligini keyingi bajarilgan ishlar
kursatmoqda 1
. Xatto , Choch , Farg ’ ona , Toxa - riston , Kobuliston singari ayrim
hukmdorliklar boshqaruviga to ’ g ’ ridan – to ’ g ’ ri Ashina xonadoni vakillari
qo ’ yilgan va u yerlarda turkiy sulolalar tashkil topgan 2
. Ushbu ishda mintaqadagi
20 ga yaqin voxa hukmdorliklari ichidan aynan Chochning tanlab olinishiga bir
qator omillar turtki boldi . Birinchidan , mintaqadagi turkiy qatlam yuqori bo ’ lgan
hududlar sirasiga kirgan Choch 3
turkiy etnosning urbanizatsiya jarayonlari ilk bor
jadal kechgan makon , qolaversa , o ’ zbek xalqiga xos antrapologik tip – “ O ’ rta
Osiyo Ikkidaryo oralig ’ i tipi ’’ ilk bor shakillangan hudud deb bilinadi . 4
Ikkinchidan
, Choch o ’ zining tabiiy geografik joylashuviga ko ’ ra dasht bilan tutash hududlardan
biri bo ’ lib . Markaziy Osiyoning shimolidagi chorvador xalqlardan mintaqaning
ichki hududlarini nazoratda tutish va himoyalash uchun qulay bo ’ lgan o ’ ziga xos
buffer zona hisoblangan .
_______________________________________________________________
1

Бабаяров .Г.Б.Гарбий Турк хоконлигининг давлат тузими :Тарих фанлар доктори ….дисс-я.Т.2012.
2
Бабаяров .Г.Б.Гарбий Турк хоконлигининг давлат тузими…-258-263-б.
3
Shoniyozov K.SH.O'zbek xalqining shakillanish jarayoni .T.,2001.-141-150 b.
4
Asqarov A . O ’ zbek xalqining kelib chiqish tarixi . T .,2015.-338-347- b .

Buning ustiga dehqonchilik uchun ham chorvachilik uchun ham birdek qulay
bo ’ lgan Sirdaryo havzalari huddi Amudaryo singari dehqon va chorvador
xalqlarning iqtisodiy va etnomadaniy aloqaladagi tabiiy retranslyator vazifasini
bajargan 1
. Shuning uchun bu yerda turk xoqonlarining qarorgohlaridan biri
joylashgan edi . Uchinchidan , Choch – Turk xoqonligi tamonidan to ’ g ’ ridan - to ’ g ’ ri
boshqarilgan hududlar sirasiga kirib , u yerda VI - VIII - asrlar davomida Ashina
xonadonidan bo ’ lgan Teginlar va ularni nazorat qiluvchi Tudunlar sulolari hukm
surgan . To ’ rtinchidan , Choch metallurgiya xom ashyosiga boy hudud
sanalib , voxada eskidan asl metallar va rangli qimmatbaho toshlarni ishlab
chiqarish yo ’ lga qo ’ yilgan edi . Masalan , voxadagi Kuchbuloqdan oltin , Lashkarak
va Shavg ’ ardan kumush , Ungirlikkondan esa feruza toshi qazib olingan 2
. Bu esa
turk xoqonligining e ’ tiboridan chetda qolmagan . Bilishimizcha , Choch turk
xoqonlarining tanga zarb ettiradigan hududlaridan biriga aylanishi ostida ham
xuddi mana shu omil yotgan . Sovet davri adabiyotlarida VI - VIII - asrlarga kelib
shahar madaniyatining umumiy tushkunlikka uchragani to ’ g ’ risida shakllanib
qolgan konsepsiya bu davrdagi shaharlarning o ’ rganilishiga salbiy ta ’ sir ko ’ rsatgan
3
. O ’ ylashimizcha aynan mana shu davrga kelib , mintaqada yangi shahar va
manzilgohlarning shakllanishi va rivojlanishi kuzatiladi : bu xol ayniqsa , arxeologik
materiallarda yorqin ko ’ zga tashlanadi . Ko ’ pchilik olimlar bu jarayonni turli
sabablar bilan bog ’ lasalarda , ko ’ pincha VI - VIII - asrlardagi davlatchilik va
urbanizatsiya jarayonlari bilan bog ’ liq etnosiyosiy holat ko ’ zda tutilmaydi .
Kishilik tarixidagi ilk sivilizatsiya o’choqlari Nil,Hind,Tigr,Evfrot va Xuanxe
vodiylarida vujudga kelgan .Aynan shu hududlarda birinchi davlatlarning
shakllanishi bilan ilk shaharlar ham paydo bo’lgan 4
.Shuning uchun ko’pchilik
olimlar sivilizatsiyaning vujudga kelishi va rivojlanishiga shahar va davlatchilikni
sabab qilib keltirsalar ,boshqa tadqiqotchilar ushbu jarayonni svilizatsiyani
evalutsion asosiy boshqichlaridan biri deb qaraydilar 5 .
__________________________________
1
Буряков Ю.Ф.Древнейшная городская культура Ташкентского оазиса //Теуелсиздик таны-достык
нери.Т.2009.-С.21.
2
Буряков Ю.Ф.Горное дело и металлургия средневекового Илака .М.1974.-С.18-45.
3
Толстов С.П.По древнем дельтам Окса и Яксарта .М.1962.-С.249.
4
Древние цивилизрции.Л.1989.

5
Эйзенщтадт Ш.О цивилизационних принципах в партимониальных.имперских и имперско –феодалных
режимах // Сравнительное изучкние цивилизации.Хрестоматия.М.2001.-С.157:Тойиби А.Дж.Цивилизация
перед судом .Т.9.М.2002.-С.39-40.
Davlatlarning paydo bo ’ lishi va shaharlarning shakillanishi jarayoni o ’ zaro bir –
biri bilan bog ’ liq , u o ’ zida jamiyatning ijtimoiy - siyosiy , iqtisodiy va madaniy
taraqqiyotini aks ettiradi . Shahar madaniyati taraqqiyot jarayonining o ’ zi murakkab
voqeylik bo ’ lib u bir tamondan umumiy ijtimoiy qonunyatlarni , boshqa tamondan
esa siyosiy tarixning aniq bir voqeyligini ko ’ rsatib beradi 1
.
Shunga qaramay tadqiqotchilar shaharlar tarixini o ’ rganishda ko ’ pincha
alohida bir shahar ( masalan : Samarqand , Buxoro , Naxshab kabi ), biror geografik
yoki tarixiy – madaniy hudud ( Yettisuv , Janubiy Qozog ’ iston , Toshkent
voxasi , Farg ’ ona vodiysi , Janubiy So ’ g ’ d va b .), yoxud buyuk ipak yo ’ li bo ’ yidagi
shaharlar tarzida o ’ rganib keladilar . Aslida shaharlar tarixini butun davlatni
qamrab olgan holda va siyosiy jarayonlar bilan uzviylikda o ’ rganish kerak .
Chochning shahar madaniyatiga doir yozma manbalardagi ma ’ lumotlar unchalik
ko ’ p bo ’ lmay , borlari ham qisqa va uzuq – yuluq qaydlardan iborat . Bu borada xitoy
yilnomalari (“ Suyshu ”, va “ Tan - shu ”) va xitoylik roxib Chjan Syuansanning
xotiralari , so ’ g ’ diy hujjatlar alohida ahamiyatga ega . Qolaversa , garchi birmuncha
keyingi davrlarga tegishli bo ’ lsada , arab geograflaridan Istahriy , Muqaddasiy , Ibn
Havqal va muallifi ma ’ lum bo ’ lmagan forscha “ Hudud ul - olam “ asarlarida voxa
shaharlarining tuzilishi va tavsifi to ’ g ’ risida qimmatli ma ’ lumotlar berilgan .
Shunga qaramay , arab va fors tillaridagi manbalar Choch shaharlari tarixini u
yoki bu darajada yoritishda qo ’ l keladi . Markaziy Osiyoning VI - VIII - asrlar davri
shahar madaniyatiga doir mintaqadagi barcha madaniy - tarixiy hududlarni qamrab
oluvchi ishlar ham bajarilgan 2.
. Biroq bu kabi ishlar katta ilmiy jamoaning
mehnatini talab qiladi . Akamedik I . D . Kovalechinko to ’ g ’ ri uqtirganidek , fan keng
rivojlanishiga hissa qo ’ shgani bilan uning ichidagi masalalarni to ’ la yechib
berolmaydi 3
. Masalan ,” O ’ rta Osiyoning ilk o ’ rta yuz yilliklari shahari ” asari
mualliflari Chochni O ’ rta Osiyoning o ’ ziga xos “ urbanistik fenomini ” ularoq e ’ tirof
etganlari holda 4
monografiyada Choch shaharlarini , hatto , kirish qismida ham tilga
olishmagan 5
.
________________________________
1
Массон Б.М.От редактора // Древние города .Материалы к Всесоюзной конференции «Культура Средней
Азии и Казахстана в епоху раннего средневековья».Пенджикент октябрь 1977г .Л.1977.-С.3.
2
Беленицкий А.М.Бентович М.Б.Большоков О.Г.Средневековый город Средней Азии.Л.1973;Средняя Азия в
раннем средневековье. Археология.Средняя Ахзия и Дальний Восток в епоху средневековья .М.1999.

3
Ковальченко И.Д.Методы истореческого исследования .М.1987.-212.
4
Баленецкий А.М.Бентович М.Б.Большаков О.Г.Средневековый город средней Азии …-С.195.
5
Баленецкий А.М.Бентович М.Б.Большаков О.Г.Средневековый город средней Азии …-С.8-13.
Shu kabi holatlarni ko ’ zda tutgan mutaxasislar o ’ tgan vaqt davomida voxa tarixi
bo ’ yicha qator arxeologik va tarixiy izlanishlarni bajardilar . Topilgan arxeologik
materiallarga tayanib , Choch shaharlarining topografik jihatdan o ’ ziga
xosligi , tuzilishi va moddiy madaniyati to ’ g ’ risida ko ’ plab ishlar qildilar 1
. Ayniqsa
voxaning o ’ tmishini o ’ rganishda M . E . Massonning olib borgan izlanishlari
ahamiyatli . Arxeolog Geologya qo ’ mitasi va Tojik - Pomir ekspedetsiyasida bo ’ lgan
paytidayoq Toshkent vohasidan oltin va kumush qazib olingani to ’ g ’ risida arab
geograflarinng ma ’ lumotlariga o ’ z e ’ tiborini qaratadi . Shu tariqa bir qator geolog
va arxeologlar yordamida M . E . Masson kumush konini izlash va Chochning
tanga zarb qilingan shahri o ’ rnini aniqlash uchun Ohangaron vodiysini sinchiklab
o ’ rganadi 2
. Keyinchalik M . E . Massonning izidan borgan shogirdi
Ю.Ф.Буряков Choch vohasidagi shahar va manzilgohlar o ’ rnini aniqlashda davom
etadi .1958- yildan boshlab areolog olim vohadagi eski shaharlar va konlarini
izchillik bilan o ’ rganib keldi 3
. Umumman Makaziy Osiyoning VI - VIII - arlardagi
etnosiyosiy va madaniy jarayonlariga bag ’ ishlangan bir qator mahalliy va chet el
olimlarining ishlarida Choch tarixi ham chetda qolmagan 4
. Ayniqsa 2007- yili
ta ’ lim , fan va madaniyat masalalari bo ’ yicha Xalqaro islom tahkiloti
( ISESCO ) tomonidan “ Toshkent islom madaniyati poytaxti ” deb e ’ lon qilinishi 5
.
2009- yil YUNESKO Bosh Assambilyasining qarori bilan Toshkent shahrining
2200 yillik yubuliyining keng nishonlanishi 6
bilan choch tarixiga doir
ishlar yanada
ko ’ paydi 7
.
____________________________________________
1
Toshkent voxasini arxeologik jihatdan o ’ rganilishi bo ’ yicha :Филанович М.И.Ташкент:зарождение и развитие
города и городской культуры.Т.1983.-С.9-16;Буряков Ю.Ф..Филанович М.И.Чач и илак //Средняя Азия в
раннем средневековье .Археология.Средняя Азия и Дальний Восток в епоху средневековья .М.1999-С.78-82
2
Массон М.Е.Ахангеран .Археолого –топографический очерк.Т.1953.
3
Буряков Ю.Ф.Историческая топография древнех городов Ташкентского оазиса.Т..1975;Уша муаллиф
и .Генезис и етапы развития городской культуры Ташкентского оазиса.Т.1982.
4
Маликов А.М.Тюрки в среднеазиатском Междуречье в VI-VIIIвв.(по археологическим и письменным
источникам )Дисс…канд.ист.наук.Самарканд.2000;Уша муаллиф.Тюрки на Средней Сырдарье // ИМКУ.-
Самарканд 2000.-Вып.31.-С.162-163; Бобоёров Г.Б.И Марказий Осиёда VI-VIII асрларнинг 2- ярмидаги
сиёсий –етнник жараёнлар (Урхун-Энасой ёзувидаги манбалар асосида ):Тарих фан.номзод.досс.Т.2003;Уша
муаллиф.Илк урта асрларда Чоч вохасида тарихий топонимлар //Узбекистон урбанистик маданяти .Халкаро
илмий конференция материаллари .Т.2003.-109-115-б: Уша муаллиф Гарбий Турк хоконлигининг давлат
тузими :Тарих фанлари докт…дисс.Т..2012;Stark S.Die Altturkenzeit in Mittel und Zentralsien /Archaologische
und historische studien /Wiesb a den ,2008.

5
Вкалд Узбекистана в развитее исламиской цивилизации.Сборник тезисов докладов и
поздравлений.направленных на Международную конференцию. Посвященную обьявлению города
Ташкента столищей исламиской культуры 2007 года Исламиской организацией пообразованнию.наука
икультуре-ISESCO.Ташкент –Самарканд.2007.
Keyingi yillarda Choch tarixiga bo ’ lgan qiziqish tobora ortib bormoqda . Bunga
bir tamondan Choch hududida mamlakatimiz poytaxti Toshkent shahri
joylashganligi , boshqa tomondan esa uzoq vaqt boshqa hududlarga qaraganda kam
o ’ rganilgan Choch bugunga kelib yangi yozma manbalar va arxeologik topilmalar
tufayli qayta kashf etilayotganligi sabab bo ’ lsa kerak . Ushbu monografiya ham
shunga o ’ xshash sabablar tufayli yozilgan bo ’ lib , muallifning “ Turk xoqonligining
shahar madaniyati ( VI - VIII - asrlar )” nomli dessertatsiyasidagi ayrim qismlarni
qamrab olgan ilk ishidir . Shuning uchun , unda kamchiliklar va munozarali fikr
mulohazalar uchrashi tabiiy . Bu borada bildirilgan har qanday taklif va
mulohazalarni muallif samimiylik bilan qabul qiladi .
__________________________________
6
O ’ zbekiston poytaxti Toshkent 2200 yoshda . Xalqaro ilmiy konferensiya ma ’ ruzalari . T .,2009.
7
Буряков Ю.Ф.К истории раннесредневого Чача // O ' zbekiston tarixi .- T .,2002.-№3.- C .10-20: Usha
muallif .Палеоэкологические и этнические процессы в контактных зонах Средней азии в древности и
средневековые (на примере бассейна Яксарта)// International Jaurnal of Asian tudies .- Seoul - Tashkent ,2003.-
Vol .8.- C .69-82: O ’ sha muallif .Канка и Шахрухия :Древние города Чача и Илака на Великом шелковом
пути.Т.2011;Ходжаев А.Наиболее ранние города Чача и китайскихисточников о государстве Шаш
(Ташкент)// O ’ zbekiston tarixi .- T .,2005.-№1-С.3-17; O ' sha muallif .Сведения о Ташкенте в китайских
источниках древнего периода . I .Сведния «Шицзи»(Исторические записки )// O ' zbekiston tarixi .- T ,2009 a -№3.
C .52-66: O ’ sha muallif .Сведния о Ташкенте в ктайских источников периода средневековья // O ’ zbekiston
tarixi .-2009 b .-№4- C .38-50:Ртвеладзе Э.В.История и нумизматика Чача (вторая половина III -середина VIII
в.н.э.).Т.2006;Шагалов В.Д.Кузнецов А.В.Каталог монет Чача III - VIII вв.Т.2006;Исхаков М.Камолиддин
Ш.Бабаяров Г.Заметки по истории нумизмтики раннесредневекового Чача ( III - VIII вв).Серия «Рабочие
документы ИФЕАК».Вып .26.Т.2007.Уша муаллифлар .Титулатура доисламиских правителей
Чача.Т.2009;Зияев А.Ташкент .Часть 1 .Древность и средневековье. T .2009;Филанович М.И.Новые данные
археологии о происхождении городской культуры Ташкента // O ’ zbkiston tarixi .- T .,2009.-№1.-С.3-9;Уша
муаллиф .Древняя и средневековая история Ташкента в археологических источниках .Т.2010;Алимова
Д.А.Филанович МЮИ.Тошкент тарихи (кадимги даврдан бугунги кунгача ).Истрия Ташкента (с

Древнейших времен до нашей днией ).Кайта ишланган ва тулдирилган иккинчи нашри .Т.2009;Бабаяров
Г.Чача в период Тюрсского каганата //Археология и история Централной Азии .К70 летию
Ю.Ф.Буряков .Самарканд .2004.-С.28-36;Уша муаллиф .Чоч тарихидан лавхалар .Т.2010; Проблемы древней
и средневековой истории Чача /Ред.Ш.Камолиддин .Saarbucken ,2013.
1.1.Bob.Turk hoqonlarining Chochdagi boshqaruv markazlari .
Shi hukimdori Yosha (Sirdaryo) daryosi bo’yida yashaydi .Qarorgohining
aylanasi 10 li . …Qarorgohning janubi –sharqiy tamonida bino bo’lib,uning
o’rtasiga taxt qo’yilgan .Yilda ikki marta shu taxt ustiga hukimdorning ota-onalari
jasadining kuli solingan oltin kuzacha qo’yadilar, keyin xushbuy gullar va xar-xil
mevalarni sochib, taxt atrofida aylanadilar. 1
Turk xoqonligi G’arbiy qanotining markazi Yettisuvdagi Suyob shahri (Oq-
Beshim)bo’lgan.Keyingi yillardagi izlanishlar CHochda ham G’arbiy qanot
xoqonlarining bir nechta markazlari joylashganligini ko’rsatmoqda.Imperiya
markazida joylashgan hudud iqtisodiy jihatdan tez taraqqiy etishi ko’zda
tutilsa ,voxada bu davrga kelib shaharchilik madaniyatining gullab –yashnashi ham
shu omil bilan bog’liq bo’lgan , deyish uchun to’la asos bor.
Shu vaqtgacha mutaxassislar Chochning boshqaruv markazlari to’g’risida turli
xulosalarni ilgari surishgan .Bu o’rinda arxeolog Ю . Ф . Буряков ning muhim bir
xulosasiga to’xtalib o’tish kerak .Toshkent vohasidagi urbanizatsiya aloqalari
tizimini qaytadan qurishga uringan arxeolog ilk o’rta yuz yilliklarda vohada
alohida uchta markaz (yadro)ning ajralib turishini ko’rsatgan edi.Unga
ko’ra,vohaning g’arbiy qismida Qanqa,shimoliy aloqalar tutashgan joy sifatida
madina Choch (Mingo’rik xarobasi ),janubida esa Iloqning poytaxti Tunkat
shaharlari edi.Har uchala shahardan ham aloqa yo’llari tog’li va dasht hududlarga
tutashib ketgan 2
.Arxeologning ushbu xulosasi bugunga kelib ham muayyan
manoda o’z ahamiyatini yo’qotmagan,desa bo’ladi .

VI-VIII-asirlarda Chochda ikkita boshqaruv sulolasi hukimronlik
qilgan ,ularning har biri alohida ma’muriy markazlarga ega bo’lganligiga shubha
yo’q.Qolaversa,Choch –G’arbiy Turk hoqonlarining boshqaruv markazlaridan bir
bo’lgan,bunday markaz vohaning qaysi shahriga to’g’ri kelishini aniqlab olish
kerak.Mana shu sabablar tufayli quyida Chochning bir qator ma’muriy –siyosiy
shaharlariga kengroq to’xtalamiz. 3
____________________________________________________
1
Tan shu.
2
Asqarov A. A,Буряков Ю.Ф; Квирквелия О.Р; Радилиловский В.В. Теоретические и методологические
проблимы… –C.160.
3
M.Xatamova.’’O’zbekiston shaharlari VI-VIII-asrlrada’’,-T.2017.’’Yangi nashr’’.
Odatda o ’ z ichiga ulkan hududlar hamda bo ’ ysunuvchi yoki mustamlaka
o ’ lkalari olganligi bilan boshqa davlat shakillaridan ajralib turuvchi imperilarning
markazlari - poytaxt va qarorgohlari o ’ zida siyosiy – iqtisodiy hamda ijtimoiy –
madaniy munosabatlarni eng kup aks ettirishi bilan ahamiyatli . Biroq bu kabi
qarorgohlar tez - tez o ’ zgarib turganligidan 1
ba ’ zan ularning soni bir nechtagacha
ham yetishi mumkin edi 2
. Bunday ko ’ ppoytaxtlilik udumi Yerosiyo mintaqasidagi
ko ’ plab imperiyalar uchun xos bo ’ lgan .
Mintaqaning ana shunday imperiyalardan biri bo ’ lgan Turk xoqonligining
ma ’ muriy - siyosiy markazlari alohida o ’ rganilmaganligi uchun xoqonlik tarixiga
doir adabiyotlarda uning faqat ikkita poytaxti ( O ’ tukan va Suyab ) bo ’ lganligi
to ’ g ’ risida so ’ z yuritiladi . Biroq ulkan hududlarni qamrab olgan xoqonlikning
ikkita qanotga bo ’ linganligi , o ’ z o ’ rnida ular ham yana ikkiga ajralganligi ,
chorvadorlar udumiga ko ’ ra mavsumiy qarorgohlar va hukmdor xotinlarining
alohida qarorgohlarga ega bo ’ lganliklari kabi omillar ko ’ zda tutilsa , bunday
markazlar aslida anchagina bo ’ lgan ko ’ rinadi . Buni o ’ sha davr yozma manbalariga
xoqonlarning bir qancha o ’ rdu qarorgohlari va poytaxt shaharlari to ’ g ’ risidagi
qaydlardan ham bilsa bo ’ ladi 3
. Qizig ’ i shundaki , ushbu Urdu va poytaxtlarning
ko ’ pchiligi Toshkent vohasi , Janubiy Qozog ’ iston va Yettisuvda joylashgan edi .
Masalan , so ’ nggi yillarda turk hoqonlari o ’ z tangalarini boshqa biror joyda
emas , aynan Chochda bostirishgani , ayrim turk xoqonlari o ’ zaro taxt talashuvlari
paytida Chochdan boshpana topishgani 4
ham ushbu xulosaning anchayin ishonarli
ekanligini ko ’ rsatadi .
______________________________

• 1
Satsiolog va tarixchi A.J.Toyinbi bunday ko’ppoytaxtlilik udimi hukimdorlar o’z markazlarini qulay
joylarga ,yuzaga kelgan vaziyatlarga qarab o’zgartirishgani bilan bog’laydi.Agar birorta tashqi dushman yoki
bosqinchidan himoyalanish zarurati tug’ilgudek bo’lsa,poytaxt imperiya chegarasining boshqa
tamoniga ,nisbatan kuchli bosim bo’lgan hududlarga ko’chirilar edi .Agar imperiya chetdan kelgan o’zga
xalqlar tamonidan kurilgan bo’lsa ,u holda poytaxt birinchi mamlakatning chekka hududlairda bo’lib ,vaqt
o’tishi bilan u markaz tamon kuchirilishi mumkin bo’lgan[Toyinbi A.Dj . Постижение истории / Пер . с
англ . Е . Д . Жаркова . М ..2006.- С .521-522.].
2
Masalan,Ahamoniylar imperiyasida poytaxtlar 4ta ; Persipol,Ekbatana,Bobil va Suza shaharlari bo’lgan
bo’lsa,kidanlarda esa 5ta ;Oliy Markaziy,sharqiy,Janubiy va G’arbiy poytaxtlar bo’lgan [Jagchid S.The Kitans and
their cities//Central Asiatic Journal.-Vol.25.-Wiesbaden,1981.-P.70-88].
3
Бичурин Н.Я.Собрание сведений о народах …Т.1.-с.286-287. Chavanes E.dokuments sur les…-p.235-237;
Малявкин А.Г.Танские хроники о государствах-с.238;Шювен П .О Византийских посольствах к
первым тюркским правителям Согда[Проблемы ономастики и топонимики]//ОНУ.-Т.,1995.-№1-3.-с.33-
38;Beal S.The life of Hiuan Tsiang.New Delhi, 1990.-p.45.
4
Бичурин
Н.Я.Собраниие сведений о народах…Т.1.-С.292.
Jabg’ukat vaXotunkat – xoqonlarning qishlik qarorgohlari .Arab va
Fors manbalarida berilishicha,Chochdan shimolga-Isfijobga olib boruvchi asosiy
karvon yo’li ’’Turk yo’li’’ yoki ’’Shosh yo’li’’ deb atalgan 1
.Binkat (bugungi
Toshkentdagi Eski shahar o’rni)ning shimolrog’idan, dasht bilan chegara hududda
dehq o nchilik vohalarini chorvachilik hududlaridan ajratib turuvchi devor o’tgan
bo’lib, u sharqda Soyliq (Soblik0 tog’idan o’tib , g’arbda Sirdaryogacha tutashgan
edi 2
.
Bu yo ’ lda , devorning ichkarisida joylashgan ilk shaharlardan biri Jabg ’ ukat
bo ’ lib , uning aynan mana shu yo ’ lda joylashganligi ham shunchaki emas
edi . Chunki shahar dasht bilan tutash , qolaversa , Ming - buloqqa yaqin joyda
bo ’ lgan . Istaxriy ( X yuz yillik ) uni Chochdan Iloqqa olib boruvchi yo ’ ldan sharqda ,
Turk ( Chirchiq ) daryosi vodiysida , devorning ichkarisidagi shaharlar qatorida
tilga olgan va Binkatdan Turk daryosining qirg ’ og ’ idagi Jabg ’ ukatgacha bo ’ lgan
yo ’ lni 2 farsax ( chamasi 16 km ) deb ko ’ rsatgan 3
.’’ Hudud ul - olam ’’ asari ( X yuz
yillik ) da ham Binkatdan 2 farsax uzoqlikda joylashgan Jabg ’ ukat ’’ chiroyli
shahar bo ’ lib , eskida Chochning harbiy lageri ( lashkargoh ) edi ’’ deb tavsiflangan
4
. Shuningdek , Qudama ubn Ja ’ far va Muqaddasiy kabi arab geograflari ( X Yuz
yillik ) ham uni ’’ ichki mudofaa devoriga ega harbiy lashkargoh ’’ deb
ta ’ riflashgan 5
. Abulqosim ibn Xurdodbehning asarida esa Shoshning bosh shahri
( Bankat ) dan 2 farsax uzoqlikda Kubal nomli joy kursatilgan bo ’ lib ,’’ Xudud ul –
olam ’’ asarida , Ibn Xavqal vaIstahriylarning qaydlaridan kelib chiqqan ayrim
sharqshunoslar Kubalni Jabg ’ ukat bilan tenglashtiradilar 6
. Biroq П.Б.Лурье
Chochdagi qishloqlardan biri bo ’ lgan Kubal ( Istaxriyda Katak / Kadak ,
Muqaddasiyda Kandak tarzida berilgan ) ning lokalizasiyasini ochiq qoldirgan 7
.
_____________________________________

1
Eleyov M . Qaratudin ortag ’ asirliqkeruen joldari //Мат-ымежд-й науч.конф..’’Археология Казахстана в епоху
независимости.итог,.перспективы’’посвяшенной 20-летию Независимости Республики Казахстан и 20-
летию Института археологии им.А.Х.Маргулана.Т.3.А..2011.-11-15-б
2
Буряков Ю.Ф.Историческая топография древних городов…-С.72.
3
al-Istakhri,Abu Ishak Ibrahim al-Farisi .Masalik al-mamalik[Viae regnoram]/Ed.M.J.de
Goeje.BGA,paris1.Lugduni- Batovaram;EJ.Brill,1967,-P330.
4
Hudud al- Alam .The regiones of the world ..-P.117,357.
5
Al-Muqaddasi,Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad Shamsiddin. Kitab ahsan al-taqasim fi-marifat al-aqalim
[Deskirtio Imperii moslimiki],/Ed.M.J.de Geoje.BGA,paris 3,Lugduni-Batavorum ,1967,-P,264;Ibn Haukal,Abu-1-
Kasim an Nasibi.Kitab sura al-Ard/Ed.J.H Kramers.Ledien,1939.-P.507,522.
6
Ибн Хордадбех.Кнега путей истран Пер.с араб.Н.Велиханоой .Бакую1986.-С.65.комм.212.
7
Луръе.П.Б.Историко-лингвистеческий анализ …-С.104.
Oldin Jabg ’ ukatning etimologiyasiga to ’ xtalsak . Ilk bor В.В .Бартольд
ushbu shahar nomini turkcha yabg ’ u ( jabg ’ u ) unvoni bilan bog ’ lab , lug ’ aviy
jihatdan uning ’’ Jabg ’ u shahri ’’ ma ’ nosini anglatganligi va shahar xarobasi
Bo ’ zsuv qishlog ’ i yaqinadagi sobiq Niyozbek qal ’ asi o ’ rnida bo ’ lganligini
chamalagan edi 1
. Keyinroq Ю.Ф.Буряков ham Jabg ’ ukatni xon qarorgohi
o ’ rnidan qad ko ’ targan turk i y nomdagi shaharlardan biri bo ’ lganligini
yozgan 2
. F .Б. Boboyorov esa Jabg ' ukat Choch vohasi Turk xoqonligiga kirgan
paytda ( VI - VII yuz yilliklar )’’ ilk turk hukimdorlari qarorgohi sifatida paydo
bo ’ lgan ’’ deb masalaga yanada oydinlik kiritgan 3
.
Bilamizki , turkiy xalqlarda eskidan poytaxt yoki qarorgoh vazifasidagi shahar
nomini hukimdor unvoni bilan atash udimi bo ’ lgan . Bunga
Jabg ’ ukat , Hotunkat , Hotunbaliq , Honbaliq 4
kabi bi qancha shahar nomlarining
turkiy unvonlardan yasalganligi misol bo ’ ladi . Yuqorida aytib o ’ tganimizdek , shahr
nomlarining 6
bu kabi unvonlardan yasalishi boshqa halqlarda kam uchraydi . 7
Jabg ’ ukat toponimining birinchi qismi turkiy so ’ zdan , keyingi qismi so ’ g ’ diy
topoformatdan yasalgan bo ’ lib , buni turk – so ’ g ’ d simbiozi bilan bog ’ lash
mumkin . SHu joyda bu topoformatning keying o ’ zgargan – kend /- kand shakli faqat
turkiy xalqlar orasida foydalanilganligi va shuning uchun , bugungi kunda Eronda
u turkiy so ’ z deb qaralishini ham aytib o ’ tish kerak .. 8
_________________________________________________________________
1
Бартолъд В.В.Туркестан в епоху монголъского нашествия…-С.230.
2
Буряков.Ю.Ф.Историческая топография древних городов…-С.73.
3
Boboyorov G ’. B . Ilk o ’ rta asrlarda Choch voxasida turkiy toponimlar …-113- b .
4
Xanbaliq [ Xonbaliq ]- xazar va mo ’ g ’ ullarda ’’ xoqon yoki xon shahri ’’ ma ’ nosida qo ’ llanilgan .

5
П . Б . Луръе ''viloyat hukmdori''ma’nosidagi yana bir turkiy unvon bo’lgan tutuq atamasidan Tukkad yoki Tutukkad
shahri kelib chiqqan bo’lishi mumkinligini ilgari suradi[ Луръе П . Б . Историко - лингвистическийй анализ …-
С .100,206-207].SHuningdek Qrimda joylashgan eski Tmutarakan shahrining nomi ham turkiy Tamg’an/Taman
tarxon shaklidagi shaxs va uning unvoni bilan bog’liq[ Басаков Н . А . Тюркская лексика в '' Слове в полку
Игореве ’’.M.,1985.-C.115-166. Добродомов И . Г . Не ‘’ река ’’ – а ’’ женшина ’’[ о достоверности топонимических
этимологий ]// Этническая ономастика .M.,1984.- С .138 ].
6
Tadqiqotchilar Yettisuvda so’g’dcha ‘’hukmdor’’so’zidan yasalgan Xushkat hamda Toshkent vohasida
Oqqo’rg’on-‘’hukimdor ayoli, xonim shahri’’kabi toponimlarning uchrashini qayd etishgan [ Луръе П . Б . Историко –
лингвистический анализ …- С .97.101.206-207. Исправления и дополнения к дессертации П . Б . Луръе . к стр .101].
7
Луръе П.Б.Историко-лингвистический анализ…-с.107-108..Хромов А.Л. О структурных особенностях
иранской топонимии Мавараннахра в период IX-XIII.вв.//Восточная филологя.-Душанбе.1974.-№3.-С.9.
8
Sharqshunos В.Ф.Минорскийning yozishicha,-kand qo’shimchasini Eronning turkiy aholisi bo’lmagan qismlarida
bilishmaydi[Minorisky V.F.Iranica .Twenty Articles .Tehran ,1964.-P.1-11.Iqtibos П.Б.Лурьега кура ..Лурье
П.Б.Историко-лингвистический анализ…-С.107].
Jabg ’ ukatning Choch voxasidagi qaysi shahr harobasiga to ’ g ’ ri kelinishi va
unga qachon asos solinganligini arxeologik materialla orqali oydinlik kiritish
mumkin . O ’ tgan yuz yillikda Toshkent shahrining shimoli – sharqidagi Do ’ rmon
qishlog ’ idan 4 km janubda joylashgan To ’ g ’ aytepa ( asilida To ’ qaytepa bo ’ lishi
kerak ), keyinroq uning shimolidagi Oq - ota shahar xarobasi o ’ rnida bo ’ lganligini
aniqlashgan 1
. Chunki manbalarda Binkatdan 2 farsax uzoqlikda bir – biriga yaqin
ikkita shahar: Jabg’ukat va Xotunkatning joylashganligi ularning o’rnini
aniqlashda biroz qiyinchilik tug’dirgan. Shunga qaramay,barcha ma’lumotlarni
sinchkovlik bilan o’rganib chiqqan Ю.Ф.Буряков Binkatdan shimoli – sharqda
joylashgan Jabg’ukat Oq -ota shahar xarobasiga , undan janubi –sharqda
joylashgan Xotunkat esa Tuqaytepa yodgorligiga to’g’ri kelishini ilgari surgan
2
.Lekin arxeolog М.И.Филанович Jabg’ukatni Xonobod shahar xarobasi bilan,
arxitektor А.Зияев esa Quloqlitepa shahar xarobasi bilan tenglashtirishgan 3
5-6 m
balandlikdagi sitadelga ega bo’lgan Oq –ota xarobasining umumiy maydoni 18 g k
bo’lib yodgorlik ilk bor 1940 yilda М.Э.Воронец tomonidan
o’rganilgan 4
.Afsuski,arxeologlar yodgorlikda keng qazish ishlarini o’tkazishgan,
biroq, stratigrafik shurf orqali tekshirilganida , u yerdan VII-VIII,X-XII va XV
asrlarga tegishli materiallar topilgan 5
.Yodgorlikning yuqori qismi ekinlar ,
qabriston , inshootlar va yo’llar tufayli anchayin buzilgan.Uning uncha qalin
bo’lmagan ilk qatlamidan V-VII asrliklardagi sarg’ish va qizg’ish angob berilgan
sirlanmagan spool parchalari topilgan.
Yodgorlikning eski markaz qismi – ilk o ’rta yuz yilliklarga oid sitadeli , ayniqsa
, aniq ajralib turadi .Sitadeldagi arxeologik tekshi rishlar natijasida uning pastki
qismidan paxsali binolar uyumi hamda kamroq miqdorda sirlanmagan sopol
buyumlari topilgan .
_________________________

1
Буряков Ю.Ф.Историческая топография древних городов …-С.75.
2
Буряков Ю.Ф.Историческая топография древних городов …-С.75.
3
Филанович М.И.Ташкент :зарождение и развитие-С.191;Зияев А.Ташкент.Част 1.Древность и
средневековье.Т.,2009.
4
Буряков Ю.Ф.Историческая топография древних городов …-С.74.
5
Буряков Ю.Ф.,Косимов М.Р.,Ростовцев О.М.Тошкент областининг археологик yodgorliklari. T.,1975.- 45-
б; Аскаров А.А.,Буряков Ю.Ф.,Квирквелия О.Р.,Радилиловский В.В.Теоретические и методологические
проблемы… -С.

Shuning uchun , ayrim arxeologlar Oq – otani shahar emas , balki manzilgoh deb
baholagan bo ’ lishlariga qaramay ,Ю.Ф.Буряков uning shaharcha bo ’ lganligiga
shubha yuq , deb qaragan 1.

Shunday qilib , manzilgoh I ming yillikning ikkinchi yarmi boshlarida gullab -
yashnaydi . X asrlikda kelib esa, u uncha katta bo’lmagan shaharga aylanadi. XI-
XII asrlarda u yanada o’sadi , turli xil topilmalarga ega mustahkam arxeologik
qatlami aynan shu davrlarga tegishli .Jabg’ukat to’g’risidagi yozma manbalar va
arxeologik materiallardagi juda oz sonli ma’lumotlardan qisqacha shular.
Endi shu va boshqa manbalardagi ma’lumotlar asosida Jabg’ukat qachon,nima
uchun va kim tamonidan qurilganligiga oydinlik kirtish kerak.Bu borada VI-VII-
asrlarda Chochda yuz bergan siyosiy voqealar ham ancha qo’l keladi.
Yozma manbalarga ko’ra,555-yilda Istimi eftalitlarga qarashli yerlardan
birinchi Choch hukimdorligini qo’lga kiritadi 2
.Bizningcha ,aynan shu voqealar
bilan bog’liq holda Jabg’ukat birinchi harbiy maqsadlar (qo’shin
saqlash,qo’shinning harbiy tayyorgarligi va b.)uchun mo’ljallab qurilgan .Balki
Istami boshchiligidagi turklarning eftalitlarga qarshi keyingi yurishlarida Jabg’ukat
harbiy ba’za, qo’rg’on vazifasini o’tagandir.Qolaversa,xuddi shu davrda Istami va
uning davomchilari bo’lmish hoqonlar “jabg’u” unvoni bilan yuritilganligi ko’zda
tutilsa 3
,shahar nomi shunchaki “Jabg’u shahri “ ma’nosini anglatmaganligi
oydinlashadi.
Olimlar bunday mudofaa inshootlarining ikki turda bo’lganligini ilgari
surishadi.Birinchi turi- ichida hech qanday qurilish inshootlari ( saroy, ibodathona
va b.) bo’lmay,faqat askarlarning chodir uylaridan tashkil topgan va atrofi
mustahkam devorlar bilan qurshalgan mudofaa inshootlaridir.Bir qator arxeologik
izlanishlar chorvadorlarda ham shaharchilik bo’lganligini va shaharchilik an’anasi
keyinchalik dehqonchilik va urbanizasiya markazlari bo’lgan eski Sharq
madaniyatlariga ham ko’chganligini ko’rsatmoqda 4
.

_________________________________________
1
Буряков Ю.Ф.Историческая топография древних городов …- С.75.
2
Буряков Ю.Ф.Генезис и этапы развития городской культуры …-С.122.
3
Chavannes E.Documents sur les … -P. 226-228;Moravcsik G.Byzantinoturcica. T.2.Berlin 1958.-P.130-
131,290;Golden P.B.To’rk Halklari tarihine Giris/ Cev. O.Karatay.Ankara,2002.-103-s ; Гумилев Л.Н.Древние
тюркию. МЮ., 1967.-С.158-159.
4
Зданович Г.Б.Аркаим – культурный комплекс эпохи середней бронзы ножного Зауралья //Российская
археология. –М.,1997.-№2.-С.47-62;Кузьмина Е.Е.Экология степейЕвразии и проблема происхождения
номадизма //ВДИ.-М..1997.-№2.-С.81-94:Кызласов Л.Р.Городская цивилизация Срединной и Северной
Азим.М..2006.
Xususan , O’rta Osiyoning ko’chmanchi va o’troq madaniyatlari orasidagi
o’ziga xos bufer/ tutash xududlar (Choch va Farg’ona) da chorvadorlar eskidan o’z
manzillarini handaqlar va tuproq qo’rg’onlar bilan o’rashgan 1
.
Ikkinchi turi esa, atrofi mustahkam devorlar bilan qurshab olinib,ichida
askarlarning chodir uylaridan tashqari hukmdor saroyi ham bo’lgan mudofaa
inshootlaridir. Bunday turdagi mudofaa inshootlariga Arkaim
(Chelyabinsk),Shaganor-3 (Tuva),Mag’ i qo’rg’on (Mo’g’iliston),Bo’zo’k
(Ostona), Jabg’ukat (Toshkent)kabi yodgorliklarni kiritish mumkin.
Jumladan,Oq –otaga o’xshash shahar xarobalarini Tuva va Janubiy Qozog’iston
hududlarida o’rgangan arxeologlarning fikricha,atrofi mustahkam devorlar bilan
o’ralgan,bir nechta darvozasi bo’lgan,o’rtasida sitadel, uning atrofida esa
qo’shinning chodirlari joylashgan mudofaa qo’rg’onlari birgina harbiy maqsadlar
uchun emas, balki vaziyat talab qilinganida ma’lum vaqt o liy hukmdorlarning
yashashi uchun ham mo’ljallangan.Shuningdek , urushlar paytida uning atrofidagi
chorvador aholiga yashirinish imkonini beruvchi bunday qo’rg’onlarda madaniy
qatlam bunchalik qalin bo’lmagan 2
. Shunga o’xshash harbiy qarorgoh yoki
qo’rg’onlar eski turkiy tild a qoriyan,turuy yoki tura,ton, berik,kabi nomlar bilan
yuritilgan 3
. Arxeologik adabiyotlarda esa shahar xarobalarini tiplarga ajratishda
odatda quyidagi ma ’ lumotlarga tayaniladi . Topografik belgilari , jumladan yozma
manbalarda berilgan shaharning shakli va o ’ lchami to ’ g ’ risidagi ma ’ lumotlar va
shaharning qanday nomlar bilan atalgan ko ’ plab ma ’ lumotlarga ega
bo ’ lamiz . Mintaqada shaharning rivojlanishini o ’ rganishda miqdoriy usullardan
foydalanish ham yaxshi samara beradi . Xranologik ma ’ lumotlar , yodgorlikning
geografik joylashuvi va uning atrofidagi hudud bilan o ’ zaro aloqasi va
me ’ morchiligining o ’ ziga xosligi bilan ajralib turadi .
__________________________________________

1
Abduallaev B.M.Qadimgi Farg’ona mudofaa inshootlarida ko’chmanchilar madaniyatlari izlari // O’rta
Osiyoning qadimgi va o’rta asrlar shahar madanyati an’analari.O’zbekiston Milliy universiteti Arxeologiya
kafedrasining 70 yilligiga bag’ishlangan ilmiy anjumaniga yo’llangan ma’ruzalar to’plami.T.,2010.-27-28-b.
2
Кызласов Л.Р.История Южной Сибири в средние века М..1984-С. . 145-147;Байпаков К.М.Городище
типа «торткуль» // Археологические памятники Казахстана. А-А..1978-С.89; Худяков Ю.С.Древние и
средневековые фортификационные сооружения в Южной Сибири и Центролной Азии// Военное дело и
средневсовая археология Центральной Азии. Кемерово,1995.-С.62-73.
3
ДТС.С.92,458,587,588.

VI – VIII asrlada yodgorlik atrofida 5 ta shaharcha qad ko ’ targan bo ’ lib , ular
g ’ arbda No ’ g ’ onqo ’ rg ’ on , janubda Xonobod , sharqda To ’ qaytepa , shimoli –
sharqda Oq – ota va shimoli – g ’ arbda esa Quloqtepa shahar xarobalaridir 1
. Ular
orasadi Xonobod shahar xarobasi arxeologik jihatdan boshqalariga qaraganda
to ’ liqroq o ’ rganilgan . Ushbu yodgorlikning VI - VIII asrlarda Mingo ’ rik devorlarini
o ’ rganish jarayonida mutaxasislar shahar harbiy mudofaaga mo ’ ljallanib , maxsus
qurilganini qayd etishgan . Umuman , beshala shahar xarobalarining maydoni
unchaalik katta bo ’ lmasa - da , ular o ’ zining juda mustahkamligi bilan ajralib
turgan 2
. Demak , Jabg ’ ukat ham ana shunday mudofaa inshooti o ’ laroq qurilgan
bo ’ lib , unda sitadelning ham bo ’ lganligi bir vaqtning o ’ zida u oily hukdorning
muayyan muddat yashash joyi o ’ laroq xizmat qilinganligini ko ’ rsatadi . Lekin bu
oily hukmdor kim bo ’ lishi mumkin ?
Garchi ba ’ zi tadqiqotchilar Jabg ’ ukatni To ’ n yabg ’ u – xoqon (618-630) ning
qishlik qarorgohi bo ’ lgan deb topgan bo ’ lsalarda 3
. Boshqa mutaxasislar uning
ancha oldinroq – VI asrning oxirgi choraklarida qurganligi ehtimoli yuqori
ekanligini ilgari suradilar 4
. Chunki keyingi yillarda olib borilgan izlanishlar
xoqonlik G ’ arbiy qanoti o ’ zining shakllanishi jarayonida quyidagi 3 ta bosqichni
bosib o ’ tganligi aniqlandi 5
:
Yabg ’ ulik davri ( VI asrlarning 60 – yillari va oxirgi choragi ) – hukmdorlar
yabg ’ u unvoniga ega bo ’ lib , markaziy hokimyatga , ya ’ ni Sharqiy xoqonlikka
tobe bo ’ lganlar .
Yabg ’ u - hoqonlik davri ( VI - asrning oxirgi – VII - asrning 30- yillari )- G ’ arbiy
qanot siyosiy jihatdan deyarli mustaqil , markaziy hoqonlikka esa nomigagina
bo ’ ysungan va hukmdorlar yabg ’ u - hoqon unvonini qo ’ llashgan ;

• Hoqonlik davri ( VII - asrning 30- yillari - VIII - asrning ikkinchi choragi )-
630 yilda Tan imperiyasi tamonidan Markaziy ( Sharqiy ) hoqonlik
tugatilgach , G ’ arbiy qanot to ’ la mustaqil davlat - hoqonlikka aylangan .
_________________________________
1
Буряков Ю.Ф. Генезис и этапы развития городской культуры …-С.129.
2
Буряов Ю.Ф.Генезис и этапы развития городской культуры …- С.132.
3
Байтанаев Б. А . Вопросы локализации Нуджикета …-С. 67-70 , прuм.25.
4
Бабаяров Г.Б.Древнетюркские монеты Чачского оазиса …-С.29; Boboyorov G'.Choch-G’arbiy Turk
hoqonligining boshqaruv markazlaridan biri…-122-b.
5
Xatamova M .” O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ”. T .” Yangi nashr ”.2017.

• Endi uning hukimdorlari oily hokimyatni anglatuvchi hoqon unvoni bilan
yuritilgan 1
.
Agar yuqoridagi bosqichlardan kelib chiqilsa , u holda Jabg ’ ukat uning ilk bosqichi
– Yabg ’ ulik davri ( VI – asrning 60- yillari va oxirgi choragi ) da paydo bo ’ lgan
shahar hukimdorlarining bu davrdagi odatiy boshqaruv unvonlari bo ’ lgan “ jabg ’ u ”
nomi bilan atalgan . Shunday ekan , shaharga To ’ n yabg ’ u - hoqondan oldinroq asos
solingan . Chunki To ’ n yabg ’ u – hoqon davrida hukimdorlar jabg ’ u unvonining o ’ zi
bilangina cheklanib qolmay , balki jabg ’ u - xoqon tarzidagi qo ’ shaloq unvonni
qo ’ llay boshlashgan 2
. Buni o ’ sha davrning yozma manbalari ham , Toshkent
vohasidan topilgan numizmatik materiallar ham ko ’ rsatadi 3
. Endi Hotunkat
shahriga to ’ xtalsak . Bilamizki eski turkiy udimga ko ’ ra , xotun ( eski
turk . qatun ) unvoni 4
hukimdorning onasi yoki uning bosh xotinining ismiga
qo ’ shilgan 5
. Turk xoqonligida ushbu unvon bilan yuritilgan hukmdorning
birinchi , ya ’ ni ilk va bosh xotini xoqondan keyingi eng yuqori o ’ rinda turgan va
davlat ishlarida faol qatnashgan 6
. Xususan , xoqon vafot etgudek bo ’ lsa , o ’ rnini
egallaydigan o ’ g ’ li kichik yosh bo ’ lsa , xotun uning nomidan hokimyatni
boshqargan . Turk xoqonlari tamonidan VI - VII - asrlarda bostirilgan mis tangalar
hukimdor rasmi bilan birga ko ’ pincha uning turmish o ’ rtog ’ i – xotunning ham
tasvirlanishi shunchaki emasdir 7
. Tangalarning o ’ ng tamonida hukimdor va malika
tasvirlangan , orqa tamonida esa sug ’ diy yozuvda MR ’ Y (“ hukimdor ”) va
(“ xotun “) jumlalari chekilgan . Bu ham eski turk davlatchiligida malikalarning
nufuzi yuqori bo ’ lganligini ko ’ rsatadi . Qatun atamasini “ Afrasiyob qizlaridan
bo ’ lganlarning nomi ” deb tushintirgan Mahmud Koshg ’ ariy 8
Afrosiyob qizlarining
bir qancha shaharlarni qurdirganligini ham keltirib o ’ tgan 9
. Garchi Mahmud

$Koshg ’ ariyning bu ma ’ lumotlari afsonaviy mazmunga ega bo ’ lsa - da , aslida uning ostida muayyan tarixiy haqiqat yotadi 10 . _____________________________________ 1 Boboyorov G’.Choch –G’arbiy Turk xoqonligining boshqaruv markazlaridan biri …-124-b 2 Кубатин А.В.Система тнугулов Тюркского каганата :генезис и преемственность . Т.,2016.-С.103. 3 Бабаяров Г.Б.Древнетюрские монеть Чочкого оазиса … -С.14-39. 4 Eski turk unvonlarini o'rgangan mutaxasislarning bir guruhi xotun atamasini turkiy xalqlar sug'diylardan o'zlashtirishgan deb topishgan( В.Банг .Х.Шейдер.В Бартолъд.А Габэн ва б.),boshqa bir guruhi esa ushbu atamaning xunnlar davridanoq bo’lganligini ilgari surishgan (П Будберг.К Сиратори.А.Пеллио.В.Таскин ва б.), jumladan ,xitoyshunos V,C Taskin xotun “Chjou-shu”va “Syu Tan –shu”yilnomalarida turklar bilan bog’liq holda kexedun shaklida berilgan ,deb qaraydi va uni qon---qatun shaklida bir bo’g’inli so’zdanyasalgan ,deb emas,balki ikki bo’g’inli atama qayan---qayatun bilan bog’liq deb olish mumkin deb uqtiradi ( Таскин В.С.Опыт дешифровки киданьской письменности\\Н АА.-МЮ1963.№1.-С135).Demak ,qayan so’zidan yasalgan qatun atamasi’’xonim,hukimdor ayoli’’ma’nosini anglatib ,keyinroq arab grafikasida xatun shaklida qo ’ llanilgan . Chunki Markaziy Osiyo va unga tutash hududlarda xotun / qatun unvoni bilan bog ’ liq ko ’ plab joy nomlari uchraydi . 1 . Mutaxasislarning fikricha , ushbu joy nomlarining kelib chiqishi eski turkcha xotun so ’ zi bilan bog ’ liq . 2 Yozma manbalarda hukimdor xotunlarining alohida turarjoylari bo ’ lganligi to ’ g ’ risidagi ma ’ lumotlar turli davrlarga tegshli bo ’ lishiga qaramay , ular deyarli bir xil mazmunga ega . Jumladan xitoy yilnomachilari eftalitlar to ’ g ’ risida shunday yozishadi :” Odatlari tukyue ( turk ) larnikiga birmuncha o ’ xshab ketadi …. Hukimdorning xotinlari bir - biridan 200-300 li uzoqlikda alohida yashashadi . Hukimdor tartib bilan ularni aylanib chiqadi , har oyda bitta joyda bo ’ ladi , qishki sovuqlar paytida uch oy sayohat qilmaydi . 3 ” Yoki mo ’ g ’ ul xonlari xotunlarining o ’ rdularini Rubuk quyidagicha tasvirlagan : ( Xonning ) Birinchi xotini o ’ z saroyini g ’ arb tamonga o ’ rnatadi , keyin esa boshqalari tartib bilan joylashtiradilar , shu tariqa so ’ nggi xotini sharq tamonda joylashadi va bir xonim bilan boshqasining orasini tosh otganchalik uzoqlikda bo ’ ladi 4 ”. ____________________________ atamasi ’’ xonim , hukimdor ayoli ’’ ma ’ nosini anglatib , keyinroq arab grafikasida xatun shaklida ishlatila boshlagan ( Караев С.К.Древнетюрксие топонимы Средней Азии…-С.32). 5 “ Xukimdorning onasi ” deganda uning chinakam onasi emas , balki “ katta onasi ” tug ’ rirog ’ I , otasining katta xotini xotini tushinilgan . Eski qadimgi turdkiy udimga ko ’ ra , taxt vorisi otasining ulimidan keyin uning katta xotini , ya ’ ni “ katta onasi ” ga uylanishi kerak edi . Biroq bu nigoh faqat ramziy ahamiyatga ega bo ’ lgan , xolos va ma ’ lum bir siyosiy maqsadlarni kuzlagan edi ( Смирнова О.И.Тюркологические заметки\\СНВ.-Вып.11.М;1971.-С.6465). 6 Golden P.B .Turki halklari tarihini giris …-121-.Tasagil A.Gok-turkler.1.Ankara,2003.2.Baski.-172-s$

7
Бабаяров Г.Древнетюрские монеты Чачского оазиса …С.11.29-31.
8
ДЛТ.1-ТОМ-388-б.
9
ДЛТ.3-том.-163.165-б.
10
Xatamova M .” O ’ zbekiston shaharlari ”. T .” Yangi nashr ”.2017.
1
Hudud al -‘ Alam . The regions of the world …- P .104:Караев С.Д. Древнетюркские топонимиы Средней
Азии…-С.24;Камолиддин Ш.С.О роль женщин в тюркском обществе// Узбекистон хотин- кизлари кеа ва
бугун .Илмий амалий конференсия маьрузалари .Т.2005-С.23.
2
Добродомов И.Г.Не «река»-а «женш
3
.Бичурин
Н.Я.Собраниие сведений о народах…Т.2.-С.268-269.
4
Рубрук .Вилъгелъм. де.Путешествие в Восточные страны //Карпини Джованни делъ Плано .История
монголов.М.,1957.-C .92.
Ayrim olimlar turk xoqonlari o ’ z xotini va bola chaqalarini vodiylarning
ichkarisidagi mustahkam joylarda qoldirishgan , deb hisoblaganlar va bunday
qarorgohlar urush paytida hukimdorning bola - chaqalarini himoya qilish uchun
qurilganidan umumiy “ xotun shaharlari ” deb yuritilgan 1
. Bunday “ xotun shahar ” lari
, ayniqsa eskidan turkiy xalqlar keng tarqalgan hududlarda yaxshi saqlanib
qolgan . Masalan , Sharqiy Turkistondagi Xotun – baliq , Xotun - sini 2
. Chochdagi
Xotunkat 3
, Mo ’ g ’ ulistondagi Urdu – baliq ( Qorabolsag ’ un ) yaqinidagi uyg ’ ur
malikalari shahri Xotunbaliq nomli shaharlar shular sirasiga kiradi .
Demak , Turk xoqonligi shaharchiligining o ’ ziga xos xususiyatlaridan biri bu –
hukimdor xotini o ’ zining alohida qarorgoh shahriga ega bo ’ lishidir . Bu shahar
nomi ostida ham eski turkiy udum – davlat boshqaruvida bosh hukimdor - xoqon
bilan birgalikda doimo uning ayoli – xotun unvonli malika joy olishi udimi
yotganligini ko ’ rish mumkin .
Albatta , hukimdor qarorgohi yaqinida , u bilan yonma – yon uning ayoli – xotin
qarorgohining ham bo ’ lishi udumi Turk xoqonligi davridagina paydo bo ’ lib
qolmagan . uning ildizlari xun va siyabinlar davriga borib taqaladi 4
. Itil daryosi
sharqidagi hazar shaharlaridan birining nomi Xotun - baluu tarzida tiklangani bu
udimning g ’ arbda hazarlar tamonidan ham keng yoyilganini ko ’ rsatadi 5
.
Keyinchalik uyg ’ ur , kidan , mo ’ g ’ ul kabi mintaqaning boshqa xalqlarida ham
xotunlarning o ’ z shahar - urdular bo ’ lganligi to ’ grisidagi qaydlar manbalarda
saqlanib qolgan .
Biroq turkiy xalqlarda Xotun - baliq -“ Xotun shahri ” nomi bilan yuritilgan
bunday shaharlar bir vaqtning o ’ zida turli yerlarda joylashgan bo ’ lishi mumkin edi .
___________________________

1
Hudud al -‘ Alam . The regions of the world …- P .104:Караев С.Д. Древнетюркские топонимиы Средней Азии…-
С.24;Камолиддин Ш.С.О роль женщин в тюркском обществе// Узбекистон хотин- кизлари кеа ва
бугун .Илмий амалий конференсия маьрузалари .Т.2005-С.23.
2
Добродомов И.Г.Не «река»-а «женш
3
.Бичурин
Н.Я.Собраниие сведений о народах…Т.2.-С.268-269.
4
Рубрук .Вилъгелъм. де.Путешествие в Восточные страны //Карпини Джованни делъ Плано .История
монголов.М.,1957.-C .92.
5
O’zcan K.Notesh on Turkish Towns in Central Asia (Pre-Istamic period)//Central Asiatic Jaurnal .-
Wiesbaden ,2008.-№52 (2).-P189-190.
Shuning uchun bunday “xotun shahar”larning o’rnini aniqlash va ularning
qaysi davrga tegishli ekanligini belgilashda mutaxasisslar qiyinchiliklarga
uchraydilar .Bu kabi “xotun shahar”laridan biri.Chochda joylashgan edi.
Bu shahar ilk bor xitoy manbalarida 640-yillarda Elbilga Turk xoqoni (xit.Ibi
Dulu kexan:638-642)ning Chochga qochib borib ,uyerdagi Koxotun-chen
shahridan boshpana topishi voqeasi bilan birga tilga olinadi 1
.Ushbu ma’lumotga ilk
bor o’z e’tiborini qaratgan О . И . Смирнова Ko-xo-tun-chen aslida xotunkat
ekanligini ilgari surgan 2
.Keyinroq bu shahar arab fors manbalarida Xotunkat
shaklida ham bir necha bor berilgan 3
. Shuningdek,shahar hayotining oxirgi
bosqichi bilan XI-XII asrlardagi anchagina qalin qatlamidan xilma –xil sirlangan
naqshinli sopal buyumlar, moviy rangdagi taqinchoqlar va Qoraxoniylar davriga
tegishli pishiq g’ishtlar chiqqan 4
. Shunday qilib ,I asrlarning ikkinchi yarmi
boshlarida asos solingan ushbu yodgorlik X asrlarga kelib uncha katta bo’lmagan
(10 ga kamroq ) shaharchaga aylangan , XI-XII asrlarda esa u yanada gullab –
yashnagan 5
. Keltirilgan ma’lumotlarga nima uchun Turk xoqonlari O’tukan ,Siyob
,Besh –baliq yoki Talas kabi o’zlarining poytaxt shaharlari qolib,aynan Chochda
ichida stadili ham bo’lgan mustahkam qarorgoh –Jabg’ukat va uning yaqinida
xotunkat shahrini qurishgan degan savol tug’iladi .Har qanday hukimdor o’z
qarorgohining har tamonlama qulay bo’lgan hududda joylashishini istaydi. Turk
xoqonlari ham o’zlariga markaz tanlashda bir tomondan strategigik
maqsadlarni ,boshqa tomondan esa dehqonchilik va chorvachilikka birdek qulay
hududlarni ko’zda tutishgan ko’rinadi.
1
Beruni .Kanon Masuda …T.5.CH.1.T.,1973.C.459: ДЛТ .3.tom.-152-b:Sharaf al Zaman Tahir Marvazi on
China ,the Turkish and india (1120)/Arabic text with an English translation and comentariy by V.Minorsky.
London .1942.-P.7
2
Al –Idrisi .Kitab nuzxat al-mushtak fi-xitirak al-afak ( Развелечние истомленного и странствованние п o
областям ( Вселенной )/ Пер . с араб . Ш . Закирова // Матереалы по этнической истории тюркских нородов
Централной Азии . Т ..2003- С .52.

3
.Бичурин
Н.Я.Собраниие сведений …Т.1..-С.75.Матерали по истории сюнну (по китм
ист-м)/Пер .В.С.Таскина.Вып .1.М1968-С.
4
M . Xatamova .’’ O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ’’ T …2017.
5
Буряков Ю.Ф.Историческая топография древних городов…-73
Jumladan , Istaxriy o ’ z asarlarida quyidagi ma ’ lumotni qoldirgan :” Qalosning
orqasidagi Parak daryosi va shosh devori orasida joylashgan Xotunkat bosh
shahardan ( bu yerda Binkat ko ’ zda tutilyabdi - M . X )2 farsax uzoqlikda qad
ko ’ targan , Barkush esa Xotunketdan xuddi shu yo ’ nalishda 3 farsax
uzoqlikdadir . Undan Xarg ’ andgacha sharqqa tomon to ’ g ’ ri yo ’ l bo ’ ylab 4
farsaxdir . 1
”. Ibn Xavqal esa quyidagilarni yozib qoldirgan :” Turk daryosi bilan al -
Qalos ( dashti ) orqasidagi Xo ’ yit Abdulloh ibn Humayd nomli ash – Shosh devori
orasida Xotunkat ( joylashgan ), u ( bosh ) shahardan 2 farsax ( masofa ) da . Barkush
Xotunkatdan 3 farsax ( masofada ) , o ’ sha yo ’ nalishda joylashgan . Undan sharq
tamonga Xarkonkatgacha 4 farsax 2
.”
Arxeologlar tamonidan o ’ tkazilgan tekshiruvlar Xotunkat shahri xarobasi
bo ’ lmish To ’ qaytepa ( Toshkent shahrining shimoli - sharqidagi Do ’ rmon
qishlog ’ idan 4 km janubda ) ning to ’ g ’ riburchak shaklda (380 x 250 m ) bo ’ lganini va
burchaklari to ’ rt tamonga qaratilganini ko ’ rsatadi . Shaharning sharqiy burchagida
kvadrat shakldagi balandligi 6 metr , devorlari bilan birga 60 x 60 m bo ’ lgan hamda
shahristondan sun ’ iy handaq orqali ajralib turuvchi sitadel joylashgan 3
.
Yodgorlikning uncha qalin bo ’ lmagan ilk qatlamidan VI - VII asrlarga oid sarg ’ ish
va qizg ’ ish rang bilan pardozlangan sirlanmagan spool buyumlari topilgan . Turk
xoqonlari ham o ’ zlariga markaz tanlashda bir tomondan strategic maqsadlarni ,
boshqa tomondan esa dehqonchilik va chorvachilikka birdek qulay bo ’ lgan
hududlarni ko ’ zda tutgan bo ’ lishgan ko ’ rinadi .
Qolaversa siyosiy , strategik jihatdan muhim ahamiyatga ega hududlarga turkiy
aholi atayin ko ’ chib keltirilgan yoxud bunday yerlarga katta miqdorda turk
qo ’ shini joylashtirilgan va Qovunchi madaniyatiga rivojlangan mudofaa inshoatlari
, hashamatli turar - joylar shohona qasrlar , mahobatli ijtimoiy va diniy binolar
qurilganligi Turkiylarni o ’ ziga rom etgan desak mubolag ’ a bo ’ lmaydi . Bunday
inshoatlar antik davrning standart kvadrat g ’ ishtlari ishlatilgan hamda to ’ g ’ ri to ’ rt
burchakli xom g ’ ishtlar va paxsadan ham keng foydalanilgan .
1
Буряков Ю.Ф.Историческая топография древних городов…-С74
2
Ibn Havqal .Kitob surat al –ard…-91-b
3
Буряков Ю.Ф.Историческая топография древних городов…-73
4
M . Xatamova .’’ O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ’’ T …2017.

5
Буряков Ю.Ф.Историческая топография древних городов…-73

Keltirilgan ma ’ lumotlardan nima uchun turk xoqonlari O ’ tukan , Suyab , besh -
baliq yoki Talas kabi o ’ zlarining poytaxt shaharlari qolib , aynan Chochda , ichida
sitadelda ham bo ’ lgan mustahkam qarorgoh – Jabg ’ ukat va uning yaqinida
Xotunkat shahrini qurishgan degan savol tug ’ iladi . Har qanday hukmdor o ’ z
qarorgohining har tomanlama qulay bo ’ lgan hududlarda joylashishini istaydi .
Choch o ’ zining geografik joylashuviga ko ’ ra , xoqonlik G ’ arbiy qanotidagi aynan
shunday qulay hududlardan biri sanalgan . Shuning uchun , Choch – turk
xoqonligining siyosiy markazlaridan biri joylashgan hudud bo ’ lgan 1
. Yuqoridagi
ma’lumotlarga tayanib quyidagi xulosalarga kelish mumkin : birinchidan ,
arxeologik va qisman yozma manbalardagi ma’lumotlar Jabg’ukat (Oq – ota )
shahrining aynan VI-VII asrlarda qad ko’targanligini ko’rsatar ekan , u Turk
xoqonligi bilan bog’liq holda birinchi qo’rg’on o’laroq paydo bo’lgan ;
ikkinchidan , uning xoqonlik G’arbiy qanoti boshqaruvchilariga xos Jabg’u unvoni
bilan ’’Jabg’ukat’’deb nomlanligi shaharning poytaxt – qarorgoh vazifasini
bajarganligini ko’rsatadi ; uchinchidan , Jabg’ukat bilan bir vaqtda , unga yonma-
yon qurilgan Xotunkat ( Tuqaytepa) shahrining ham bo’lganligi bu shaharning
uzoq vaqt xoqonlar qarorgohi o’laroq xoqonlikda katta o’rin tutganligini
ko’rsatadi .
Bing – yo’l / Ming – buloq ( Merke ) - xoqonlarning yozlik qarorgohi .
Turk xoqonligi qo’shinlarining g’arbga yurishi Muqan xoqon va Istemi yabg’u
nomlari bilan bog’liq . 563 yilda Muqan xoqon markaziy boshqaruvni ham,
poytaxtni ham O’tukanga ko’chiradi . Xuddi shu yili Istemi ham o’z qarorgohini
Tangritog’dagi Yulduz vodiysiga quradi va Si –mien – ’’ G’arbga qarovchi ,
ma’sul ’’ nomini oladi 2
. Keyingi turk xoqonlaridan Apa xoqon ( xit . Dalobyan ;
583-587 ) ham o’ziga boshqaruv markaz deb Yulduz ( xit. Ying – p’o) vodiysini 3

tanlagach , biri shimolda , boshqasi esa janubda joylashgan ikkita ’’kichik
xoqonlik ’’ yuzaga keladi . Shimoldagi ’’ kichik xoqonlik ’’ ning qarorgohi Besh
– baliq ( Э .Shavannga ko’ra , Ko’chaning shimolidagi Yulduz vodiysida 4
)
yaqinida , janubdaginiki esa Ming – buloqda joylashgan edi.
___________________________
1
Байтанаев Б . А Вопросы локалзации Нуджикета …- С .67-70. прим .25;Boboyorov G'.B.Choch-G'arbiy turk
xoqonligining boshqaruv markazlaridan biri …-118-125-b.Xatamova M.M.Turk xoqonligining Chchdagi
qarorgohlari :Jabg’ukat va Xotunkat //O’zbekiston tarixi .-T.,2009.-3-13-b
2
Мори М.Политическая структура древнего государства кочевников Монголии . М.. 1970 . –С .2.

3
Yulduz vodiysi - Xitoy ichidagi sinyazyan Uyg ’ ur avtonom rayonidagi Tangritog ’ ning shimolida , Xaydin –
gol daryosining yuqori havzasida joylashgan bugungi Kichik Yulduz yayloviga to ’ g ’ ri keladi ( O ’ rinboyev A .
Bo ’ rayev O . G ’ iyosiddin Naqqoshning Xitoy safarnomasi . T .,1991 . -49- b ., 25- iqtibos ).
4
Chavannes E . Documents sur les … - P .14
Xoqon ( 603- 610 ) ham xuddi shunga o ’ xshash ’’ kichik xoqonlik ’’ lar tashkil
etib , ularning qarorgohlarini ham aynan shu hududlarda quradi 1
. Chunki
xoqondan keyin yana bir turk xoqoni Sheguy (611-618) ham o ’ z markazini Kucha
hukmdorligining shimolidagi San – ti – shan tog ’ ida quradi 2
. Bundan boshqa ’’
Tan – shu ’’ da G ’ arbiy Turk xoqonligining eng qudratli hukmdorlaridan biri To ’ n
yabg ’ u – xoqon (618 – 630 ) o ’ z hokimyatining ilk yillaridayoq qarorgohini Shi (
Choch ) hukmdorligining shimolidagi Syan – syuan mavzesiga ko ’ chirgani va bu
yerdan turib , vassal G ’ arbiy o ’ lkalar ustidan nazoratni kuchaytirilganligi
uqtiriladi 3
. To ’ n yabg ’ u – xoqonning siyosiy markaz mohiyatidagi qarorgohini
Yettisuvdan Choch vohasiga ko ’ chirishidan maqsadi , har holda vohaning strategik
jihati bilan bog ’ liq bo ’ lsa kerak . Xususan , Choch o ’ zining geografik joylashuviga
ko ’ ra , mintaqaning shimoli – sharqiy qismidagi chorvador xalqlar bilan uning
janubi – g ’ arbiy qismidagi dehqon xalqlari orasida siyosiy – madaniy va tijoriy
aloqalar uchun ko ’ prik vazifasini o ’ tardi . Ayniqsa , bu hudud xoqonlik qo ’ li ostiga
o ’ tgach , vohada tijoratning gurkirab tortmasdan qolmasdi . Qolaversa , Choch
vohasida qarorgoh qurish dasht va vohalar ustidan boshqaruvni yanada
qulaylashtirishga olib kelardi .
Demak , buning ostida xoqonlarning strategik maqsadlari yotgan . To ’ n yabg ’ u –
xoqonning Shimoliy Hindiston , Shimoli – Sharqiy Eron va Kavkaz hududlarida olib
borgan siyosati shuni ko ’ rsatadiki , uning bosh strategyasi G ’ arbiy o ’ lkalarda o ’ z
hokimyatini kuchaytirish bo ’ lgan . Chochning o ’ ziga xos jihatlari To ’ n yabg ’ u -
xoqondan oldin o ’ tgan hukimdorlarning ham e ’ tiboridan chetda qolmagan edi .
Shuningdek ,651-657- yillarda xoqonlikning Ashina sulolasidan bo ’ lgan so ’ nggi
mustaqil hukimdorlaridan biri Ishbara xoqon ( xit . Ashina Xelu ;651-657) ham o ’ ziga
qarorgoh deb Ming - buloqni tanlagan . Turk xoqonlarining yozlik qarorgohlaridan
biri o ’ laroq aynan Ming - buloqning tanlanishi shunchaki emas edi . Xitoyshnos olim
Ю.А.Зуев Qang ' hukimdorlarining yozlik qarorgohlarini Ming – buloq bilan
tenglashtirgan . Uning fikricha , Qang ’ hukimdorining xun shan ’ yuysi Chji – Chjiga
Talas daryosi bo ’ yida qo ’ rg ’ on qurib berganliging sabablaridan biri ham ana shu
yozlik qarorgohni qo ’ riqlash bo ’ lgan 3
. Chunki Ming - buloq bu paytda Talas ichida
bo ’ lgan 4
.
___________________________
1
Osawa T. The Cult – Religious Relation between Old Turkic kingship and their Sacred Mountains in the Early
periods of the Western Old Turkic Kaganate // Медене мура - Културное наследие . 2009 .- №1.- P .54.

2
Documents sur les … - P . 23-24 ; Бичурин Н.Я.Собрание сведений о народах …Т 1-С.28.
3
Бичурин Н.Я.Собрание сведений о народах …Т 1-С.283
4
Зуев Ю.А.Ранние тюрки…-С.95

1.2. Choch hukimdorlarining poytaxtlari
VII - VIII - asrlarda Chochning markazi qayerda joylashganligini aniqlash
mutaxasislar ga bir muncha qiyinchlik tug ’ dirgan . Shunga qaramay , Choch
shaharlarining nomlari va ular oralig ’ idagi ulchamlar tug ’ risida yozma manbalarda
keltirilgan ma ’ lumotlarni sinchklab o ’ rgangan B . B .Бартолд ilk bor Chochning
IX - XII asrlardagi poytaxti Binkat bugungi Toshkentning o ’ rnida bo ’ lgan degan
fikrni aytgan 2
. Toshkent shahrining tarixiy topografyasini o ’ rgangan M . E . Macco н
esa Binkat Toshkentning aynan bugungi “ eski shahar “ deb atalgan qismiga to ’ g ’ ri
keladi , deb yuqoridagi fikrga aniqlik kiritgan 3
. Shu tariq ko ’ pchilik olimlar IX - X
asrlarda voxa markazi Binkat yoki madinat ash - shoshning Toshkent shahri
hududida ( Eski shahar ) joylashganligidan kelib chiqib , arablargacha ham voxa
poytaxti ( arab . madinat ash - shosh ) Toshkentda , to ’ g ’ rirog ’ I , Mingo ’ rik yodgorligi
o ’ rnida bo ’ lganligi to ’ g ’ risida xulosa chiqarishgan 4
Ko ’ p yillardan beri tadqiqotchilar orasida Choch voxasida o ’ rganilayotgan yuz
yilliklarda maxalliy 5
Chjou xonodoniga tegishli sulola hukimdorlik qilgan , eski
turklar esa bu yerlarda boshqaruvni vaqtnchalik qo ’ lga olishgani to ’ g ’ risida
xulosalar muqimlashgan ed 6
.
____________________
1
Бичурин Н.Я.Собрание сведений о народах …Т 1-С.289; Chavannes E / Cin yilliklarina go ' re Bati turkleri …-
S .94
2
Бичурин Н.Я.Собрание сведений о народах …Т 1-С.314; Chavannes E . Documents sur les –…Р .144.
3
Лурье П.Б.Заметки о раннеисламском дорожнике…-С83.
4
Muhammadjonov A . Qadimgi Toshkent . Trixiy va arxeologik lavxalar . T .,1988-36- b .
5
Зилбпер Д.Г.Мингурюк-древнейшее городское образоваие//Древний Ташкент.Т.1973.-С.50 :Буряков
Ю.Ф.Историческая топографя древних городов…-С.66:Филонович М.И.Ташкент:зарождение города…-С33.
6
Xatanova . M .’’ O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ’’ T .2017.

Buning oqibatida “ arablar bosqini arafasida mamalakat parchalanib ketgan bir
sharoitda shaharlarda hukimdorlarga tegishli hashamatli saroylarning bo ’ lganligi
kichik poytaxtlarning ko ’ pligini ko ’ rsatadi 1
mazmunidagi yoki “ VI - VIII - asrlarda
Choch - Iloqdagi shahar madaniyatida mohiyatan ko ’ pmarkazlilik kuzatiladi
2
tarzidagi fikrlar yuzaga kelgan . Biroq bu mualliflar “ kichik poytaxtlar
ko ’ plagini ” uqtrganlari holda , o ’ sha kichik poytaxtlar yozma manbalarda tilga
olingan qaysi shaharlarga to ’ g ’ ri kelishi yoki voxadagi qaysi shahar xarobalaridan
qaysi biri “ kichik poytaxtalr ” sirasiga kirishi to ’ g ’ risida hech narsa demaganlar .
Aslida yangi numizmatik izlanishlar va yozma manbalardagi ma’lumotlar taxlili
arablar bosqinigacha Chochda o’z tamg’asi ,unvoni,tanga puliga ega bo’lgan
alohida ikkita sulola bo’lganligini tasdiqlar ekan ,voxada hokimyat belgilaridan
biri bo’lmish hukimdor qarorgohi – poytaxt ham ikkita bo’lishi kerak emasmi ?
Arxeologlar Choch hududidagi shahar xarobalarining hajmi ,topografik
joylashuvi,ulardagi ibodatxona va saroy singari hashamatli inshoatlarning
bo’lganligi kabi omillarga suyanib Choch poytaxtining o’rnini aniqlashga
urinishgan 3
.Biroq ular ham bu masalada bir to’xtamga kelishmagan 4
. Buning
ustiga , Qang’ saltanatining poytaxti , shuningdek , Choch markazlaridan biri
bo’lgan Tarband shahrini Qozog’istonlik va O’zbekistonlik olimlarning har biri
o’z hududlariga joylashtirishga urinishganliklari kuzatiladi 5
.Xususan , ko’pchilik
mutaxasislarning xulosalaridan farqli o’laroq A.H.Podushkin Qang’ saltanatining
markazini Aris vodiysiga joylashtirgan 6.

To’g’ri , o’z vaqtida B.A.Livshis A-14 hujjati yordamida Chochda bir vaqtning
o’zida ikkita hukmdor faoliyat ko’rsatganligi va ularning alohida ikkita qarorgohi
bo’lganligi to’g’risida xulosa chiqargan edi .
______________________
1
Буряков.Ю.Ф.Филонович М.И.Чач и Илак …-С82.
2
Аскаров А.А.Буряков .Ю.Ф.Квирквеля .О.Р.Родилиловский .В.В.Теоретические и методологические
проблемь…с-61
3
Буряков .Ю.Ф.Генезис и этапы городской культуры …-С130;Мукмунова Р.Г.Филанович М.И Ташкент на
перекрестке истории –С.14;Алимова Д.А..Филонович.М.И.Ташкент тарихи…-24-б
4
Xata м ova . M .’’ O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ’’ T .2017.
5
Богомолов .Г.И.Мусакаева .А.А.К вопросу о локалзации Тарбанда…-С .67-68.

$6 Подушкин А.Н.Арыская культура Южного Казахстана VI в.до.н.е.- VI в .из.Туркстан.2000ю-С.164. Unga ko ’ ra , biri Xitoy imperatori yoki Sharqiy turk xoqonining noibi bo ’ lmish tudun Tarband shahrida turib vohani boshqargan bo ’ lsa , boshqa biri - mahalliy hukmdor bo ’ lmish malik esa Choch shahri ( arab . madinat ash - shosh ) da qarorgohini qurgan . 1 Ammo .А. В Лившиц нинг yuqoridagi xulosasini rad etgan М.И.Фланович С.Г.Кляшторный ва Э.В.Ртеладзеларнинг fikrlarini 2 qo ’ llab – quvvatlagani holda hukimdorlar biror hududni qo ’ shib olishlari bilan o ’ z qarorgohlarini ko ’ chirishlari tarixda uchrab turadi hamda yozma manbalarda tilga olingan ’’ Choch podshosi ’’ bilan turk tuduni Moxedu ( eski turk . Bahodur ; 713- 739 ) lar aslida bitta shaxs bo ’ lgan , deb hisoblagan 3 . Keyingi yillardagi numizmatik materiallar ustidagi izlanishlar А. В Лившиц ning xulosasi aslida to ’ g ’ ri ekanligini ko ’ rsatdi . Bugun ham ayrim olimlar ilk o ’ rta yuz yilliklarda Choch shahri ( Mingo ’ rik xarobasi ) voxaning iqtisodiy – madaniy , Tarband esa harbiy siyosiy markazi bo ’ lgan deb qarasalar 4 boshqa birlari Qanqa shahar xarobasi Turk xoqonlarining Chochdagi noiblarining markazi bo ’ lganligini uqtiradilar 5 . Choch hukimdorligining boshqaruv markazlari to ’ g ’ risida shunga o ’ xshash turli xulosalar ilgari surilgan bo ’ lishiga qaramay , 6 ko ’ pchilik tadqiqotchilar negadur faqat Tudunlar va mahalliy hukimdorlarning poytaxtlari masalasiga e ’ tibor qaratishgan . Ayniqsa , Mingo ’ rik shahar xarobasi Chochning ilk o ’ rta yuz yilliklardagi poytaxti deb e ’ tirof etiladi . Biroq voxadagi bosh sulola mavqiyida bo ’ lgan teginlarning markaziy shahri qayerda joylashganligi masalasi haligacha aniqlanmagan bo ’ lsa , tudunlarning qarorgohlari yuzasidan ham qarama - qarshi fikrlar bildirilganligini aytib o ’ tish kerak 7 . Qisqasi , shu kungacha barcha yozma manbalar , arxeologik materiallar va tadqiqotlar tahlili yuzasidan VI - VIIIasrlarda Choch hukmdorligining poytaxtlari masalasida tarixshunoslikda quyidagi xulosalar bor : ___________________________________________ 1 Лившиц В.А.Согийская епиграфика Средней Азии …-С90-91. 2 Кляшторный С.Г.Древнетюрские рунические памятники…-С.160;Ртвелдазе Э.В.История и нумизматика Чача …-С. 117-118. \3 Фланович .М.И.Ташкент зарождение города …-С32. 4 Boboyorov . G ’. O ’ zbek xalqi davlatchiligi tarixida Choch …-49- b :Гоибов Г.Ранние походы арабов в Средиюю Азию .Душанбэ.1989.-С51.$

5
Камолиддин Ш.С.Заметкие по древней исредневековой истории Чача //Проблемы древней и
средневевековой истории Чача /Ред Шамсиддин Камолиддин .-С200-201.
6
Xata м ova . M .’’ O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ’’ T .2017.

1) Qanqa shahar xarobasi ham , Mingo ’ rik shahar xarobasi ham Chochning
poytaxti bo ’ lgan . To ’ g ’ rirog ’ i , oldin Qanqa , keyin Mingo ’ rik poytaxt vazifasini
bajargan 1
.
2) Eskidan Qang ’ saltanatining poytaxti bo ’ lgan Qanqa shahar xarobasi ilk
o ’ rta yuz yilliklarda ham Chochning poytaxti bo ’ lib qolavergan . Mingo ’ rik esa bu
davrda Chochning mudofaa qo ’ rg ’ onlaridan biri bo ’ lgan 2
.
3) VI – VIII asrlarda Qanqa shahar xarobasi Choch Teginlarining , Mingo ’ rik ,
Tarband , Tunkat shaharlari Choch Tudunlarining markazi , Yunusobod Oqtepasi
qo ’ rg ’ oni esa ularning shahar tashqarisidagi qarorgohi vazifasini o ’ tagan 3
. Choch
hukmdorligi poytaxtining nomi turli tillardagi manbalarda saqlanib qolgan bo’lsa-
da, ularning ko’pchiligi taxminiydir . Chunki mahalliy yozma manbalar arablar
bosqini tufayli yo’q qilingan bo’lib ,hatto,saqlanib qolganlarida ham (mas.,so’g’diy
hujjatlarda)Chochning poytaxt shaharlardan faqat Tarband nomigina
uchraydi 4
.Arablargacha bo’lgan numizmatik materiallardan mutaxassislar ayrim
shaharlarning nomlarini topishga urinishgan 5
.Ammo so’ngi tadqiqotlar aslida
tangalarda Choch shaharlaridan birortasining ham nomi uchramasligini
ko’rsatmoqda . 6
Boshqa yozma manbalar esa faqat chet ellik mualliflar tamonidan
yozib qoldirilgan 7
.
___________________________________________
1
Буряков Ю.Ф.Архелогиеские матералы к етнической истории …-С.61;Уша муаллиф .Средневековый
Чач в системе торгово –економических связей …-С35:Филанрвич М.И.Ташкент :зарождение и развитие …-
С182;Мукминова Р.Г.Филанович.М.И .Ташкент на перекрестке истории..-С .14.;Алимова Д.А.Филонович
М.И.Тошкент тарихи …-24-б:Филанович М.И.Древняя и средневековая история Ташкента ..-С.26.
2
Akademik . Y . F . Buryakovning muallif bilan o ’ zaro suxbat chog ’ idagi yangi xulosasi (2013 y )
3
Пугаченкова .Г.А .Ремпель Л.И.Выдающиеся памятники архитектуры Узбекистана .Т.1958.-С.145-146-Baliq
and ordu // Central Asiatik Journal .- Wiesbaden ,1983.-27.- P .191,192; Usha muallif . Ordug ’ ( Bashlangictan
Selchuklulara kadar Turk hakan shehri )// Tarih arashtirmalari dergisi . Anqara Unverstesi Dil - Tarih – Cog ’ rafiya
Fakultesi .- Ankara ,1972.№ 6 (10-11).-153- s -Филанович М.И.Древняя и срадневековая история Ташкента…-
С.162.183;Xatamova M.M.Qanqa- Choch Teginlarining markazi // O ’ zbekiston tarixining dolzarb muommolari yosh
tadqiqotchilar talqinda . O ’ Zr FA Arxeologiyabya insitutida 2013 yil 28- martda utkazilgan yosh olimlar Respublika
konfrensiyasi materiallari Samarqand ,2013.-148-154- b .
4
СДГМ.Вып.2.-С.78-79-82.
5
Бурнашева Р.З.Монеты раннего с городища Отрар-тобе ..-С.60-69у истоков древней культуры
Ташкента .Т.1982-С.31-38;Ртвеладзе Э.В. Нумизматические матералии раннесредневекового Чача //ОНУ.-

Т.1982.-№8.-С .31.38;Богомолов Г.И.Мусакаева А.А.К вопросу о локализации Тарбанда …-67-68;Бабаяров
Г.Кубатин А.К новой интерпретации легенды на доисламских монетах Отрара..-С.147-151.
6
Babayorov G.On ,the Pre-Islamic Coins of Otrar…
7
Xata м ova .M.’’O’zbekiston shaharlari VI-VIII-asrlarda’’T.2017
Xususan ,xitoy,arab va fors tillaridagi manbalarda Choch poytaxtining
nomlari joylashgan o’rniga doir uzuq –yuluq va qarama –qarshi ma’lumotlar
berilgan .
Buning sababi ,chet ellik mualliflar mamalakat poytaxti to’g’risida to’liq
ma’lumotga ega bo’lishmagan yoki o’z odatlariga ko’ra , mamlakat va uning
poytaxtini bir nom ostida berishgan bo’lsa kerak . Buni arab manbalarida ’’
madinat ash –Shosh ’’ nomi ostida Choch poytaxti emas, balki undagi har qanday
shahar ko’zda tutilgan bo’lishi mumkinligi ham ko’rsatadi . Chunki arablarda
hukmdor yashaydigan va devon joylashgan shahar , shuningdek , katta viloyat /
iqlimlarning bosh shaharlari (mas., Damashk , Sheroz , Samarqand kabi )ga qarata
misr termini qo’llanilgan . Har bir iqlimdagi okruglarning markazlari esa qasaba
deb yuritilib , misr o’z okrugining bosh shahri , ya’ni qasabasi sanalgan , lekin har
qanday bosh shahar – qasaba ham misr bo’la olmaydi 1 .
Jumladan , Istaxriy o’z
asarida ’’ Qalosning orqasidagi Parak daryosi va Shosh devori orasida joylashgan
Xotunkat bosh shahar (qasoba) dan ( uqtirish bizniki , bu yerda Binkat ko’zda
tutilmoqda - M.X.) 2 farsax uzoqlikda qad ko’targan tarzidagi ma’lumotni
qoldirgan 2
.Xuddi shu singari xitoyliklar ham chen terminini atrofi devor bilan
o’ralgan har qanday shaharga qo’llashgan 3
.Demak,oldin Choch poytaxtiga qarata
xitoyliklar yoki arablar tomonidan berilgan nomning asl mahalliy shaklini aniqlash
kerak . Taroz shahar xarobasi 10ta qurilish davrini bosib o’tganligini ko’rsatgan .
Т . Н . Сенигованинг aniqlashicha ,mil.I- asrlarda Taroz mustahkamlanmagan
manzilgoh bo’lib mil. II –asrga kelib esa u turar – joylar va xo’jalik hovlilariga
ega mustahkamlangan manzilgahga aylantirilgan
Yuqorida ko’rib o’tilganidek , bugungi Toshkent va O’tror vohalari o’tmishda
Choch nomi bilan yuritilgan ekan , bu nom vohadagi birmuncha yirik shahar
xarobalaridan qaysi biriga qarata qo’llanilganligini bilish kerak .
Choch Teginnilarining markazi . Choch hukmdorlarining VI-VIII
asrlardagi poytaxti masalasida xitoy manbalaridagi ma’lumotlar muhim ahamyatga
ega 4
.
________________________________
1
Беленицкий А.М.Бентович М.Б.Болишкова О.Г.Средневесковый город Средней Азии…-С.164.
2
Буряков Ю.Ф. Историческая топография древних городов…-С.74.

3
Xujayev A . qadimgi Parkana ( Yuan - Cheng ) shahri haqida xitoy manbalari //’’ Farg ’ ona vodiysi tarixi yangi
tadqiqotlarda ‘’ mavzusidagi ikkinchi Respublika ilmiy anjumani . Farg ’ ona ,2012.-24- b .
4
Xata м ova . M .’’ O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ’’ T .2017

Shi hukmdori Yosha ( Sirdaryo ) daryosi bo ’ yida yashaydi . qarorgohining
aylanasi 10 li . … Qarorgohning janubi – sharqiy tomonida bino bo ’ lib , uning
o ’ rtasiga qo ’ yilgan . Yilda ikki marta shu taxt ustiga hukmdorning ota – onalari
jasadining qo ’ ydirilgan kuli solingan oltin ko ’ zacha qo ’ yadilar , keyin
xushbiy . gullar va xar – xil mevalarni sochib , taxt atrofida aylanadilar 1
.
’’ Bey – shi ’’ dan keyinroq yozilgan boshqa bir xitoy yilnomasi ’’ Tan – shu ’’
da esa voha poytaxtining joylashgan o ’ rniga doir yanada aniqroq ma ’ lumotlar
berilgan :’’
Hukmdorining xonadon ismi Shi , boshqaruv markazi Chje - chje ( Choch ) shahri
bo ’ lib , u Qang ’ yuy ( Qantsyuy ) davlati siyovan ( kichik hukimdor ) ning qarorgohi
bo ’ lgan eski Yo ’ ni shahri joylashgan yerdadir , Janubi – G ’ arbiy Yosha
( sirdaryo ) o ’ rin olgan 2
.
“ Tan - Shu ” keltirilgan yuqoridagi ma ’ lumotga tayanib , tadqiqotchilar eski Yo ’ ni
shahri ham aslida bitta shahar bo ’ lib , faqat uning nomi o ’ zgargan , degan xulosaga
kelishgan 3
.
Agar shunday bo ’ lsa , u holda voha poytaxti bugungi qaysi shahar
xarobasiga to ’ g ’ ri keladi ? Bu savolga javob toppish uchun birinchi Yuning
shahrining o’rnini aniqlash kerak .
’’ Syan Xan – shu ’’ da Qang’ davlatiga bo’ysunuvchi 5 ta kichik hukmdorlik
orasida Yo’ni hukmdorligi tilga olingan bo’lib , uning bosh shahri ham Yo’ni deb
atalgan 4
. shuni aytib o’tish joizki mualliflar asarlaridagi bu haqiqatlardan
anglashilgan hukimdorlikning aynan bir poytxati qaysi shahar ekanligi haqida bahs
munozaralar juda ham ko’plab uchraydi.
_________________________
1
Бичурин Н.Я.Собрание сведней о народах…Т.2-С.272-273.
2
Бичурин Н.Я.Собрание сведней о народах…Т.2-С 313. Chavannes E . Dokuments sur les …- P 140:Ходжаев
А.Сведения о Ташкенте в китайских источиках..-С.64
3
Буряков .Ю.Ф .Историческая топогрфия древних городов…-С63;Ходжаев А.Севения о Ташкенте в
китайских источниках…-64.

4
Бичурин Н.Я.Собрание сведней о народах…Т.2-С186;Кюнер Н.В.Китайские известия о народах Южной
Сибири .Центральной Азии и Дальнего Востока.М.1961.-С179.

Ana shu Yo ’ ning joylashgan o ’ rni borasida fanda ikki xil qarash bor : bir guruh
arxeologlar ushbu shaharni Chirchiq daryosi havzalari ( Toshkent
shahri ) 2
dan , ikkinchi guruhi esa Toshkent viloyatining Sirdaryo havzalaridan
izlaydilar . Xususan , Yo ’ nini Qanqa shahar xarobasi bilan tenglashtirgan arxeolog
Ю.Ф.Буряков ning fikricha , ushbu yodgorlik butun Choch hududidagi eng yirik
shahar xarobasi bo ' lishi bilan birga Sirdaryoga ham yaqin ( undan 8 km
uzoqlikda ) joylashgan 3
. Choch tarixi bo ’ yicha yana bir yirik olim М.И.Фланович
Qanqa yodgorligini Qang ' ga qarashli kichik hukimdorlik - Yo ’ nining poytaxt
emas , balki butun Qang ' davlatining boshqaruv markazi deb talqin qiladi 4
. O ’ z
vaqtida olima Toshkent shahridagi Kindiktepa , Qovunchitepa va Shoshtepa
yodgorliklarining eng eski madaniy qatlamlari yetarlicha o ’ rganilmaganligi
uchun , ulardan biri Yo ’ ni shahri bo ’ lishi mumkin , degan fikrni o ’ rtaga tashlagan
edi 5
. Biroq ushbu yodgorliklar Sirdaryodan ancha uzoqda joylashganligi ko ’ zda
tutilsa , ulardan hech birini Yo ’ ni shahri bilan tenglashtirib bo ’ lmaydi . Qolaversa , ilk
Choch tangalarining yuzlab namunalari topilgan Qanqa yodgorligi mil . avv . I - mil . I
yuz yilliklarda Sirdaryoning o ’ rta havzasidagi eng yirik shahar sanalib kelgan bu
davrda Toshkent shahri hududida yirik turar – joy maskani bo ’ lmagan 6
. Olima
o ’ zining so ’ ngi tadqiqotlarida Ю.Ф.Буряков ning yuqoridagi xulosasini qo ’ llab -
quvvatlamloqda 7
. Voxaning yirik savdo – iqtisodiy markazlaridan biri sanalgan
Qanqa shahar xarobasi mil . avv . III - asr boshlarida shakillangan bo ’ lib , unda hayot
XI - asr oxirlarigacha uzliksiz davom etgan 8
.
________________________________________
1
Бартолд В.В. Ташкент//Сочнения .Т.3.М.-Л.1963.-С.499.Бернштам А.Н.ИИсторико –археологический
обзор Памиро-Алая и Центраного Тяньшаня//МИА.-М1952.-№26-С216; Массон М.Е.Прошлое
Ташкента//Известия АН Уз ССР.-Т1954-№2.-С.207;Беленицкий А.М.Бентович И.Б.Балишаков
О.Г.Средневекоый город Средней Азии…-С195;Булатова В.А Историко топографический обзор района
Ташкента //Древности Ташкента Т…1976.-С117;Филанович М.И.Ташкент.зарождение и развитие города …-
С27-28.174-175;Шониеззов К.Ш.Канг давлати ва канглилар …-46-б.
2
Буряков .Ю.Ф .Историческая топогрфия древних городов…-С.35.187 Уша муаллиф .Генезис и етапи
развитя городской культуры…-С110.
3
Филанович М.И.Ташкент: зарождение м развитие города…-С.174-175.
4
Филанович М.И.Ташкент: зарождение м развитие города…-С.174.
5
Мукминова Р.Г.Филанович М.И.Ташкент на перекрестке истории …-С.14;Филоновия М.И.Древняя и
средневековая Ташкента …-С21.

6
Буряков .Ю.Ф Генезис и этапы развитя городской культуры…-С41.
7
Arxeolog M . E Masson '' Qanqa '' atamasini Sirdaryoning o ' rta havzalari bilan bog ' liq tarixiy va afsonaviy toponimlar
va etnonimlar bilan bog ' liq holda alohida tahlil qilgan ( Masson M . E . Axangaran …- C .106-110)
Qanqa yodgorligi yunon manbalarida Qanxa yoki Qang ’ dez , arab va fors
manbalarida esa Xarashkat kabi nomlarda uchraydi 1
. Ushbu nomlarning ko ’ pchligi
bu shaharga nisbatan boshqa xalqlar tamonidan berilganligini alohida aytib o ’ tish
kerak . Xitoyshunoslar Chji - she iyrogilifi o ’ tmishda Chia - chiat shaklida talaffuz
etilganligi uchun ushbu iyroglif Choch toponimining transkripsiyasi ekanligiga
shubha qilishmaydi 2
. Xitoyshunos A . Xo ’ jayev fikricha , xitoyliklar davlat va uning
bosh shahri nomlarini farqlash uchun boshqa – boshqa iyrogliflardan
foydalanishgan . Shuning uchun , xitoy manbalarida davlat - Shi - go (“ Tosh
davlati ”), uning poytaxti esa Chje - chje ( Choch ) nomi bilan berilgan 3
. Shunday
qilib , xitoy yilnomachilari hukimdorlikning maxalliy nomini o ’ z tillariga Yo ’ ni
yoki Shi shaklida o ’ girishgan ( Kal ’ ka qilishgan ), qolaversa uning mahalliy
nomi -“ Choch “ ga fonitek jihatdan yaqin CHje - chje , Chje - chje , chje - shi tarzida ham
berishgan 4.
Bilamizki , 555 – yillar atrofida Istami o ’ z
qo ’ shini bilan Chochni eftalitlar qo ’ lidan tortib oladi . Shu vaqtda mahalliy
chjaoular xonadoni hukimdori yoki eftalitlardan bo ’ lgan hukimdor ( noib ) poytaxt
Qanqada o ’ z o ’ rnida qolganmi yoki aksincha xoqonlik tamonidan maxalliy sulola
o ’ rniga Ashina sulolasidan biror shahzoda yoxud xoqonning noibi tayinlanganmi ?.
Garchi bu masalada yetarlicha izlanishlar olib borilmagan bo ’ lsa - da , olimlar
xitoymanbalari asosida Chjaovu xonadonidan bo ’ lgan mahalliy sulola to 605-
yilgacha xoqonlikka tobee xolda o ’ z boshqaruvini davom ettirganligini
chamalaydilar 5
. Shunday ekan , Xan sulolasi davri ( mil . avv . II - mil . III - asr ) da Qang ’
saltanatida bo ’ lib , keyinchalik uning vorisi olaroq vujudga kelgan mustaqil Choch
hukimdorligi boshqaruvchilari to VII - asr boshlarigacha o ’ sha davr yozma
manbalarida “ Chji - chji “ yoki “ Choch ” shaklida berilgan Qanxqa shahridan turib
vohani boshqarishgan . Lekin VII - asr boshlariga kelib Chochda hokimyat
almashinuvi yuz berganligini “ Tan – shu “ dagi quyidagi yozuvlar ko ’ rsatadi :
________________________________________________
1
Arxeolog M.E Masson''Qanqa ''atamasini Sirdaryoning o'rta havzalari bilan bog'liq tarixiy va afsonaviy toponimlar
va etnonimlar bilan bog'liq holda alohida tahlil qilgan (Masson M .E. Axangaran …- C .106-110).
2
Ходжаев А.Наиболее ранние сведения…-С.3.
3
Ходжаев А.Наиболее ранние сведения…-С.3.

4
Boboyorov G '. Choch tarixidan lavhalar ..-14- b .
5
Boboyorov G '. Choch tarixidan lavhalar ..-14- b .
Bilamizki, 555 – yillar atrofida Istami o’z qo’shini bilan Chochni eftalitlar
qo’lidan tortib oladi.Shu vaqtda mahalliy chjaoular xonadoni hukimdori yoki
eftalitlardan bo’lgan hukimdor(noib)poytaxt Qanqada o’z o’rnida qolganmi yoki
aksincha xoqonlik tamonidan maxalliy sulola o’rniga Ashina sulolasidan biror
shahzoda yoxud xoqonning noibi tayinlanganmi ?.
Garchi bu masalada yetarlicha izlanishlar olib borilmagan bo’lsa-da ,olimlar
xitoymanbalari asosida Chjaovu xonadonidan bo’lgan mahalliy sulola to 605-
yilgacha xoqonlikka tobee xolda o’z boshqaruvini davom ettirganligini
chamalaydilar 1
.Shunday ekan,Xan sulolasi davri (mil.avv.II-mil.III-asr)da Qang’
saltanatida bo’lib ,keyinchalik uning vorisi olaroq vujudga kelgan mustaqil Choch
hukimdorligi boshqaruvchilari to VII-asr boshlarigacha o’sha davr yozma
manbalarida “Chji-chji “yoki “Choch”shaklida berilgan Qanxqa shahrida turib
vohani boshqarishgan .
Lekin VII-asr boshlariga kelib Chochda hokimyat almashinuvi yuz
berganligini “Tan –shu “dagi quyidagi yozuvlar ko’rsatadi:
“ Bir vaqtlar (Xitoydagi Da-ye davri (605-616yy.)ning boshlarida) Shi-
go(Choch davlati )va Tuk-yuy (turklar )o’rtasida kelishmovchilik yuz
berdi.Sheguy xoqon o’z qo’shini bilan keldi,hukimdor(Nye)o’ldirildi va u Dele
Tyanchje (Tegen Tyanchje)ni noib kelib davlat boshqaruviga qo’ydi” 2
.
Chochda siyosiy vaziyat o’zgarganligini arxeologik tadqiqotlar ham
tastiqlaydi. Chunki endilikda hukmdorlikda an’anaviy Choch tangalaridan farqli
tangalar bostirila boshlaydiki,ulardagi tasavilar,tamg’alar va ayniqsa (choch
hukimdori Tegen )jumlasi ahamiyatga ega . 3
Shuningdek,chamasi VII-asr
boshlariga kelib,Qanqa shahri ham undagi ibodatxona ham buzib tashlanib,yoqib
yuborilgan.Qanqaning ikkinchi shahristoni ham sezilarli qisqargan .Shahrning
buzilishini arxeologlar 605- yili voxa axolisi va Sheguy shad o’rtasidagi
kelishmovchilik bilan tushintirishadi va shundan so’ng hokimyat Sheguy shad
tayinlagan Dele Tyanchje (turk .tegin tyanchje)qo’liga o’tadi ,deb qarashadi 4
____________________________________________________
1
Бичурин Н . Я . Собрание сведней о народах … Т .2- С .273,282,313;Chavannes E.Documents sur les…-P.140-142.
2
Ртвеладзе Э.В.История и нумизматика Чача …-С.99;Бабаяров Г.Б.Древнетюрские монеты Чачского оазиса
…С.40-52.

3
Бряков Ю.Ф.Грицина А.Мавераннахр на Велком Шелкивом пути.Самарканд Бишкек:IICAS,2006.
Ю.Ф.Буряков 605- yilga kelib , turk noibi - tudun Dele Tyanchje o ’ z
qarorgohini voxaning shimoliy qismiga – arab manbalarida Madinat ash - Shosh deb
tilga olingan Mingo ’ rik shahariga ko ’ chirilishini turk tududni Sirdaryoning o ’ rta
havzasidagi turkiy qabilalar bilan aloqalarni yanada kuchaytirishi bilan 1
bog ’ lagan
Boshqa ishida esa arxeolog “ chochliklarning erksevar va jangovar ekanligi ” ni
yaxshi bilgan tudun Tyanchji o ’ z poytaxtini shimolga , Chotqol tog ’ larining janubi -
g ’ arbiy etaklarida joylashgan turk xoqonining qarorgohi yaqiniga (?) ,
to ’ g ’ rirog ’ i , bugungi Toshkent shahri o ’ rniga ko ’ chiriladi , deb yozadi 2
.
М.И.Фланович esa voha poytaxtining Qanqadan Mingo ’ rikka ko ’ chirilishiga
Buyuk ipak yo ’ li tarmoqlaridan birining shimoliy hududlar ( Yettisuvdan Buyuk
dashtning chekkasi bo ’ ylab Orolbo ’ ylari tomon ketgan yo ’ l ) ga ko ’ chganligini
sabab qilib ko ’ rsatadi 3
. … Qisqasi , shu kungacha mutaxassislar VII - asrlarda
voha markazi Qanqadan shimolga – Mingo ’ rikka ko ’ chirilganligi to ’ g ’ risida
xulosani ilgari surib kelishgan 4
. Ammo eski poytaxtning shimolga ko ’ chirilishi
sababalarida qarama – qarshilikni ko ’ rish mumkin va keltirilgan omillar yetarlicha
asoslanmagan 5
. Xususan , Choch poytaxtining Qanqadan Mingo ’ rikka
ko ’ chirilishini ba ’ zi olimlar xitoy manbalarida keltirilgan shahar aylanasining
kengligi bilan asoslashga urinishgan . Masalan , “ Bey – shi “ va “ Suy – shu “ da Shi
( Choch ) hukmdori qarorgohining aylanasi 10 li (1 li chamasi 0,3 -0,5 km . ga
teng ) ekanligi keltirilsa 6
, keying manbalarda shahar aylanasi 3 li deb
ko ’ rsatilgan 7
. Ushbu ma ’ lumotlardan kelib chiqib , М.И.Фланович bu manbalarda
boshqa - boshqa shaharlar – ulardan kattasi Qanqa , kichigi Mingo ’ rik
yodgorliklari to ’ g ’ ri keladi , deb xisoblaydi 8
. Boshqa arxeologlar esa Mingo ’ rik
yodgorligining kattaligi va tezda o ’ sib borishi , undagi qurilish inshootlari hamda
boshqa shahar manzilgohlari orasidagi topografik joylashuvi kabi omillarni ko ’ zda
tutgan holda uni VII - VIII – asrlardagi Choch ( Qanqa ) shahridan Chjovu xonadoni
vakillari haydab chiqarilgan ( to ’ g ’ rirog ’ i , o ’ ldirilgan ) va u yer Choch Teginlarining
boshqaruv markaziga aylangan 9
.
___________________
1
Буряков Ю.Ф.Археологические материалы к етничесой истории…-С.61;Уша муаллиф .Средневековый Чача
в системе торгово –екномических связей…-С.35.
2
Бряков Ю.Ф.Грицина А.Мавераннахр на Велком Шелкивом пути.Самарканд Бишкек:IICAS,2006.
3
Мукминова Р.Г.Филанович М.И.Ташкент на перекрестке истории…-С.14;Алимова Д.А.Филанович
М.И.Тошкент тарихи …-24-б.
4
Буряков Ю.Ф.Средневековый Чача в системе торгово –екномических связей…-34;Филанович
М.И.Ташкент :зарождение и развитие…-С.182;Филанович М.И.Древняя и средневековая история Ташкента
…-С26 .

5
Камолиддин Ш.С.Заметки по древней и средневековой истории Чача …- С.1.

Biroq tegin Tyanchjining “ erksevar va jangovar chochliklar “ dan qo ’ rqib ,
Qanqada qolmay , o ’ z poytaxtini Mingo ’ rikka ko ’ chirishiga zarurat yo ’ q edi .
Chunki birinchidan , chochliklar yozma manbalarda har doim erksevar xalq
sifatida tilga olingan bo ’ lib , masalan , arab geografi Muqaddasiy ( X – asr ) ning
Binkat aholisiga bergan tavsifida yozilishicha , ular Somoniylar hukumatiga bir
vaqtning o ’ zida “ ham tayanch , ham tashvish “ vazifasini o ’ tashgan 1
. Ikkinchidan
esa , bu davrda voha hukmdorliklaridagi qo ’ shin soni 5- 10 mingdan oshmagani
holda , xoqonlik qo ’ shinining 100 mingga yaqin bo ’ lganligiga yozma manbalarda
alohida urg ’ u beriladi 2
. Turk xoqonligida yo ’ lga qo ’ yilgan udumga ko ’ ra , ma ’ lum
miqdordagi qo ’ shin bilan o ’ ziga ajratilgan ulusni boshqargan shadlar , albatta ,
tegin unvoniga ega bo ’ lishlari kerak edi 3
.
Xoqonlik boshqaruvida shad unvoni maxsus xizmat ko ’ rsatgan shahzoda –
tegingagina berilgan . Xitoy yilnomalarida keyinchalik xoqonlik G ’ arbiy qanoti
xoqoni Sheguy shad nomli shaxsdan boshqa yana Shu – ju shad ismli Choch
hukmdori ham uchraydi 4
. Bu esa Choch Teginlari yozma manbalarda ba ’ zan
shad , ba ’ zan tegin unvonlari bilan yuritilganligi va ularning qo ’ li ostida muayyan
miqdorda harbiylar jamlangananligi ehtimolini ilgari surish mumkin 5
.
. Qanqa shahar xarobasi ham So ’ g ’ dga elituvchi Ipak yo ’ lidagi ana shundayin
yirik tijorat shahri sanalgan . shuni aytib o ’ tish joizki bu davrda mamalakatda buyuk
ipak yo ’ li va savdo sotiqqa nisbatan e ’ tibor va talab kuchli bo ’ lganligidan dalolat
beradi .
_______________________________________
6
Бичурин Н.Я.Собрание сведней о народах…Т.2-С.272.282.
7
Алимова Д.А.Филанович М.И.Тошкент тарихи …-25-б.
8
Алимова Д.А.Филанович М.И.Тошкент тарихи …-24-25-б
9
Xata м ova . M .’’ O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ’’ T .2017
1
Массон М.Е.Ахангеран…-С.34.
2
Бобоеров Г.Б.Гарбий Турк хоконлигининг давлат тузуми…-315-316-б.
3
Eski T ’ ang tarihi ( Chiu T ’ ang – shu )194 a :’’ Turkler ‘’ bolumu : cin kaynaklarinda Turkler : aciklamali metin
nesri / I / Tog ’ an , G . Kara , C . Baysal . Ankara ,2006.-80- s .
4
Бичурин Н.Я.Собрание сведней о народах…Т.2-С 313. Chavannes E . Dokuments sur les …- P .65.
5
Xata м ova . M .’’ O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ’’ T .2017.

Turgan gapki , Chochning mahalliy hukmdorlari o ’ zining kam sonli qo ’ shini
bilan Teginlarga qarshi bosh ko ’ tarishga botina olmagan .
Qolaversa , xoqonlar tomonidan noib o ’ laroq yuborilgan tudunlar ham vohada
o ’ z sulolasiga asos solgan bo ’ lib , buni yozma manbalar va numizmatik materiallar
“ Choch hukmdori Tudun “( sug ’ d . Shi - go Van tutun / Fu – van tutun , arab . Tudun
malik as – Shosh ) shaklidagi ma ’ lumotlarning uchrashi tasdiqlaydi 1
. Ko ’ pchilik
tadqiqotchilar tudunlarning boshqaruv markazini Mingo ’ rik shahar xarobasi bilan
tenglashtiradilar 2
. Har holda Teginlar sulolasi o ’ zlarining ustidan nazoratga
qo ’ yilgan Tudunlar sulolasi vakillarini Mingo ’ rikdan haydab chiqarib , u yerni o ’ z
poytaxtlariga aylantirmagan bo ’ lsalar kerak .
Bu masalaga oydinlik kiritishi mumkin bo ’ lgan ma ’ lumotlardan birini
“ Tan - shu “ dan toppish mumkin . Jumladan , 657 – yili G ’ arbiy qanot xoqoni
Ashina Xelu ( turk . Ulug ’ ) o ’ z o ’ g ’ li bilan Choch hukmdorligiga qarashli Sudu
( Ushturkat ) shahri hokimi Inyey degan ( turk . Inal tarxon ) oldiga panoh so ’ rab
keladi . Inal tarxon esa ularni tutib , Choch poytaxtiga – Shu - ju shad ismli Choch
hukmdori yoniga jo ’ natadi 3
. Bu Choch hukmdorining “ shad ” unvoni bilan
yuritilishi uning Ashina honodonidan bo ’ lmish teginlardan ekanligini ko ’ rsatadi .
Ushturkat hokimi Inal tarxonning unga bo ’ ysunishi esa teginlarning Chochda bosh
sulola mavqeyida ekanligini va ular poytaxtda turib o ’ z qo ’ li ostidagi shaharlarni
boshqarganligini bildiradi .
Endi yuqorida keltirilgan yozma manbalardagi ma ’ lumotlarni asoslash
uchun Qanqa shahar xarobasida o ’ tkazilgan arxeologik qazishmalar natijalarini
ko ’ rib chiqsak .
Sirdaryoning o ’ rta havzasidagi eng yirik shahar xarobasi bo ’ lgan Qanqa
yodgorligiga turli tarixiy davrlarga oid 3 ta alohida shahriston shakllangan 4
.
________________________________
1
Бичурин Н.Я.Собрание сведней о народах…Т.2-С 313-314 Chavannes E . Dokuments sur les …-
P .142:СДГМ.Вып.2.-С.82-83;Бируруни.Абу Райхан .Памятники минувших поколений …-С111.
2
Пугаченкова Г.А.Ремпель Л.И.Выдающиеся памятники архитектуры Узбекистана :Т.1958.-
С.145.Филанович М.И.Древняя и средневековая история Ташкента…-С183: Esin E . O ’ rdug ’…-153- s .
3
Бичурин Н.Я.Собрание сведней о народах…Т.2-С 292: Chavannes E . Dokuments sur les - P .65.
4
Xata м ova . M .’’ O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ’’ T .2017.

Ulardan birinchisi , eng kichigi chamasi 7 ga maydonni egallagan va kvadrat
shakldagi sitadelga ega bo’lgan . Nisbatan yirikroq bo’lgan ikkinchi shahristonning
maydoni esa 45ga bo’lib, u yangi devor bilan qurshalgan . Devorga turar – joy
binolari tutashib ketgan , ulardan topilgan buymlarning VI-VII-asrlarga tegishli
ekanligini aniqlangan . Bu esa ikkinchi shahristonning VI –asrlardan kam
bo’lmagan davr (balki IV-V- asrlar )da qurilganini ko’rsatadi . Uchinchi shahriston
esa 150 ga hududni qamrab olgan , milodiy I- asrning birinchi yarmiga ,
to’g’rirog’i , IV-asrdan kam bo’lmagan davrga tegishli 1
. Bir so’z bilan aytganda ,
VI-VII- asrlarda shaharning sitadeldan tashqari alohida mudofaa devorlariga ega
bo’lgan uchala shahristoni ham to’liq shakllanib bo’ladi 2
.Arxeologik qazishmalar
VI-VII-asrlarga kelib , ilgari 150 ga maydonni egallagan Qanqa shahrining xududi
keskin qisqarib , ichki tomonidan mudofaa devori bilan o’ralgan 45ga dan iborat
yangi ikkinchi shahristonining vujudga kelganligini ko’rsatadi . Buni xitoy
manbalarida berilgan yuqoridagi ma’lumotlar bilan qiyoslasak , u holda
Chochdagi mahalliy hukmdorning o’ldirilishi va hokimiyat almashinuvining voha
poytaxtiga salbiy ta’sir ko’rsatganini anglash qiyin emas . Shuningdek , Qanqa
shahri maydonining qisqarishiga eftalitlar va turklar o’rtasida Sirdaryo bo’yida
bo’lib o’tgan jang ham ta’ sir ko’rsatgan bo’lishi kerak . Umuman , Qanqa ,
Mingo’rik , Xonobod va Ko’l-ota kabi shahar xarobalarida kamida ikkita yirik
qayta qurish ishlari ajralib turadi 3
.Bu esa, albatta , hokimiyat almashinuvi
natijasida shaharning vayron etilishi ,so’ng yana ularning qayta tiklanishi bilan
bog’liq .
Biroq VI-asr oxirlari –VII-asr boshlaridayoq shaharning yangidan tezlik
bilan taraqqiy etishi kuzatiladi. Qisqa paytda shahar devorlari yangidan ta’ -
mirlanib , zich ko’chib borib o’zlashtirilgan oldingi butun shahar xududi , ya’ni
150 ga yaqin maydon qamrab olinadi 4
.
Birinchi shahristonning tashqi devorlari qaytadan tuzatilib , yangi ikki qavatli
maxsus devor bilan mustahkamlanadi . Shahar sitadelida mahobatli devor tiklanadi
va kirish yo’lagi ( pandus ) qaytadan quriladi.
________________________________________
1
Буряков Ю.Ф.Иисторическая топография древних городов…-С.34.191.
2
Абдуллаев К.А.Археологическое изучение городища Канка (1968-1972)//ИМКУ.-Т..1975-Выш.12.-С.150.
3
Буряков .Ю.Ф.Филанович М.И.Чача и Илак…-С85.
4
Буряков Ю.Ф.Генезис и етапы развития городской культуры …С.127.

Aynan shu davrdagi sitadeldagi qasrda paxsa devorli ko ’ p qavatli inshoot
quriladi . Uning ichkarisida , ikki qavatli aylanma yo ’ lakli majmua ochilgan .
Yuqoridagi qavatida to ’ g ’ riburchakli mehmonhona , uning tagida esa maydoni 25
m 2
bo ’ lgan kvadrat shaklli bino bo ’ lib , devori bo ’ ylab supalar , o ’ rtasida esa altar
joylashgan 1
. Katta mehmonxonadagi ayrim topilmalar xonaning Panjikentdagina
o ’ xshash supalar va hashamatli devoriy rasmlar bilan bezatilganligini bildiradi 2
.
Qisqasi , Qanqaning birinchi qisqarib , ko ’ p o ’ tmay ( VI - asr oxirlari – VII - asr
boshlari ) tezlik bilan kengayishi va shahar maqomida bo ’ lganini ko ’ rsatib turibdi .
Chochdagi turli sulolalarning almashinuviga qaramay , uning poytaxtlik maqomi
o ’ zgarmay kelgan . Chunki bir davlat boshqadavlatni egallaganda odatda birinchi
bo ’ lib uning poytaxtini qo ’ lga kiritishga harakat qiladi . Yangi hukmdorlar kamdan
– kam hollarda mamlakat poytaxtini boshqa shaharga ko ’ chirishi mumkin edi .
Shunday ekan , VII - asr boshlarida Chochda Teginlar sulolasi boshqaruvi
o ’ rnatilishi bilan uning poytaxti ham ularning qo ’ li ostiga o ’ tadi .
Qolaversa , Chochda Teginlar bosh mavqeydagi sulola bo ’ lganidan keyin ular o ’ z
nufuzlaridan kelib chiqib , voxaning o ’ sha davrdagi eng yirik shahri bo ’ lgan
Qanqani tanlashlari kerak edi . Ushbu xulosa numizmatik materiallar orqali yanada
o ’ z tasdig ’ ini topadi . Tardu , To ’ n yabg ’ u – xoqon kabi turk xoqonlari nomidan
chiqarilgan tangalar hamda xoqon , tegin , tudun , yabg ’ u ( jabg ’ u ) kabi unvonlar
tushirilgan boshqa Choch tangalarining ko ’ p qismi Qanqa shahar xarobasidan
topilgan va haligacha topilmoqda 3
. Aynan shu omil o ’ z vaqtdida ayrim olimlarga
turk xoqonlarining noiblar o ’ z qarorgohlarini Qanqa shahar xarobasi o ’ rnida
ko ’ rganligi to ’ g ’ risidagi xulosani ilgari surish imkonini bergan 4
.
Umumman , Chochning bu davrga oid har uchala sulolasiga tegishli tangalarning
asosiy qismi Qanqa shahar xarobasidan topilgan 5
. Bu esa eski davrlardan
Chochning yirik zarbxonlaridan biri bo ’ lib kelgan Qanqa VII - VIII - asrlarda uning
yirik iqtisodiy va tijoriy markazi bo ’ lishi bilan bir qatorda bosh zarbxonasi ham
bo ’ lganligini ko ’ rsatadi
_________________________________
1
Буряков Ю.Ф.Генезис и етапы развития городской культуры …С.127.
2
Буряков Ю.Ф.Иисторическая топография древних городов…-С.36.
3
Шагалов В.Д.Кузнецов А.В.Католог монет Чача III-VIIIвв .Т.2006.-С.148-159;Бабаяр Г..Кубатин А.К
вопросу монетного чекана Западно-Тюрского каганата (на основе нумизматических матералов
Ташкентского оазиса )//Тюркологя –Туркестан.2005.-№6.-С 98.100.
4
Камолиддин Ш.С.Заметки по древней и средневековой истории Чача…-С.13.
5
Xata м ova . M .’’ O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ’’ T .2017.

O ’ z o ’ rnida zarbxona mamlakat poytaxtida va yirik iqtisodiy markaz
sanalgan shaharlarda joylashgan . Aynan Qanqada davlat zarbxonasi joylashganligi
va u yirik tijorat shahri bo ’ lganligini so ’ ngi yillarda ham shahristonda ham rabodda
joylashgan yirik hajmdagi metallurglar mavzesida bajarilgan qazishmalardan bilish
mumkin . Strategrafik qazishmalarning ko ’ rsatishicha , hunarmandchilik ishlab
chiqarishi bilan bog ’ liq o ’ lkan qatlam aynan VI - VIII - asrlarga to ’ g ’ ri keladi . Shu
yerda tog ’ konlaridan keltirilgan temir ma ’ daniga oxirgi ishlov berilib , yarim
tayyor maxsulot - kritsaga aylantirilgan hamda temir oxirgi marta tozalangan , po ’ lat
va cho ’ yan eritilgan 1
. Shaharning tijorat va ishlab chiqarish qismi yodgorlikning
janubiy , ya ’ ni so ’ g ’ d darvozasidan ichkarida ko ’ cha bo ’ ylab ikkinchi shahriston
mudofaa devorigacha chamasi 300 metr uzoqlikda joylashgan . Darvoza yaqinidan
arxeologlar VII - VIII - asrlarga tegishli kulolchilik xumdonlari , X - XI - asrning
birinchi yarimiga oid kulolchilik , shishachilik , temirchilik , misgarlik kabi
hunarmandchilik ishlab chiqarish uchun kerak bo ’ lgan 30 ga yaqin xonalar ,
ularning ichidan esa uyro ’ zg ’ or va zargarlik buyumlari hamda mehnat qurollari
topilgan 2
. Ikkinchi shahriston mudofaa devori yaqinida Qanqa xarobalari sathiga
qaraganda 7- 10 metr pastda joylashgan tekislikni Ю.Ф.Буряков shahar bozori
bo ’ lgan deb topgan 3
. Qanqa shahar xarobasining janubiy va g ’ arbiy ko ’ chalari
kesishgan joyda shahar karvon saroyi bo ’ lib , u yerda arxeologlar – K .
Abdullayev (1969 -1972 yy .), Г.И. Bogomolov (1993-1994 yy .), Р. Ibragimov
(2008 y . ) lar qazishmalar o ’ tkazishgan 4
. Umuman , ilk tadqiqotlarda karvansaroy
VIII - XI - asrlarga tegishli ekanligi to ’ g ’ risida xulosa kelingan bo ’ lsa , keyingi
izlanishlar uning shakllanishi anchayin eskiroq davrga borib taqalishini
ko ’ rsatmoqda 5
. Qanqadan dimetri 20 mm , og ’ irligi 1,4 g bo ’ lgan yaproqsimon
yupqa oltindan yasalgan brakteat topilgan bo ’ lib , unga bir tomonlama bo ’ rtma
erkak kishining tasviri tushirilgan . Rasmdagi kishining yuzi salgina o ’ nga burilgan
bo ’ lib , yuzi yumaloq , yosh va mongoloid tuzilishiga ega , boshida esa uncha katta
bo ’ lmagan qalpoq ham tasvirlangan ; undan o ’ ng va chap tomonlarida alohida –
alohida yozuv belgilari tushirilgan .
_____________________________________
1
Буряков Ю.Ф .Канка и Шохрухя …-С.32-33.
2
Древняя и средневекова культура Чача.Т.1979.-С.93-109;Брусенко Л.Г.Галиева .З.С.Материалы раскопок
квартал Х-начала XI вв.на городище Канка //ИМУ.-Т.1974.-Вып.19.-С.124-136.
3
Древнияя и средневековая культура Чача…-С.63.
4
Xata м ova . M .’’ O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ’’ T .2017.
1
Ibragimov R . Z . Xarashkat shahri iqtisodi tarixdan // O ’ zbekiston paytaxti Toshkent 2200 yoshda . Xalqaro ilmiy
konferinsiya ma ’ ruzalari . Toshkent sh .26-27 may .2009 y . T .2009.-155-157- b .

Butun tasvir bo ’ rtma gardish bilan qurshalgan . Tadqiqotchilar ushbu
brakteatni hukmdorning tangadagi tasviriga taqlidan yoki hatto , ko ’ chirilgan
qalbaki nusxasi bo ’ lishi mumkinligini olg ’ a suradilar .
Shunga o ’ xshash oltin brakteat Yettisuvdagi VI - VIII - asrlardagi arxeologik
qatlamlarda ham uchragan 2
. Agar ushbu topilmadagi kishi chindan ham hukmdor
tasviri bo ’ lsa , u holda uning turkiy ekanligini mongoloid qiyofasi ham ko ’ rsatib
turibdi . Shuningdek , tegin yozuvli tangalardagi hukmdor tasviri ham mongoloid
qiyofada bo ’ lib , o ’ sha davr turkiylariga xos rusum – sochlari yoyilgan holda
berilgan 3
. Shu o ’ rinda , Qanqa shahar xarobasidan eski turklarning bosh xudosi –
Tangrining tasviri tushirilgan nishon ham topilganini ko ’ zdan qochirmaslik kerak 4
.
Shaharning sitadelga yaqin qismida xitoy manbalarida tasvirlangan olov va
ajdodlar ruhiga sig ’ inilgan yirik ibodatxona joylashgan . Ushbu ibodatxona
yong ’ in tufayli vayronaga aylangan bo ’ lsa – da , biroq u yerdan saqlangan sovg ’ a
qilingan buyumlar yoki tovarlarni muhrlash uchun loydan yasalgan muhrlar –
bullalar bugungacha saqlanib qolgan . Bu muhrlarga kohinning surati tushirilgan
va sug ’ diy yozuvlar bitilgan 5
. Qanqa shahar xarobasidan topilgan ikkio ’ rkachli
tuya tasviri tushirilgan muhr ham aynan turk xoqonligi davriga tegishlidir . Ushbu
muhr hamda ikkio’rkachli tuya tasviri tushirilgan va “xoqon”unvoni chekilgan
Choch tangalarining diametri , ikonografiyasi va tayyorlanish texnikasi juda
o’xshash bo’lganligidan mutaxasislar muhr va tamg’a uchun tamg’a bitta
ustaxonada tayyorlangan bo’lishi mumkinligini ilgari surishadi 6
.Yozma
manbalarda hukimdorlikning tashkil topishi to’g’risida uziq –yuliq va kam sonli
ma’lumotlar uchraydi .Shunga qaramay manbalardagi bor ma’lumotlar yig’ilib ular
o’zaro taqqoslanganida ushbu hukimdorliklarning paydo bo’lishida bir muncha
tasavvurlarga ega bo’ish mumkin.
_________________________
1
Буряков .Ю.Ф.Генизис и етапы развития городской культуры..-С.86.
2
Бабаяров Г.Б.Древнетюрксие монеты Чачского оазиса …-40-52.92.
3
Буряков Ю.Ф.К истории раннес редневекового Чача …-С.11.
4
Bogomolov G.I.Burjakov Yu.F.Sealings from Kanka //In the London of the Gryphons .Papers on Central Asian
archeology in antiquity .Roma ,1995.-P.218-239.
5
Boboyorov G’,B,G’arbiy xoqonligi tangalarida aks etgan hokimyat ramzlariga doir //O’zbekiston etnologyasining
dolzarb muommolariga doir .’’Akademik Karim Shoniyozov o’qishlari’’turkimidagi anjuman materiallari .Toshkent
–Namangan ,2007.-12-13-b

Garchi , yetarlicha o’rganilmagan bo’lsa- da , Qanqa yodgorligidan topilgan
ilk o’rta yuz yilliklarga oid turli xil muhr (bulla ,gamma va b.)lar shaharning
poytax maqomida bo’lganligini ko’rsatadi. Hukimdor poytaxtdagi bosh
ibodatxonada oily kohin vazifasini ham bajargan . 1
“Turk otlig’i”nomi bilan
yuritiluvchi haykalchalar topilgan bo’lsa ,shulardan 4 tasi Qanqa yodgorligidan
chiqqanligi ham shunchaki emas. 2
Chunki VI-IX –asrlarda butun Yevrosiyo
bo’ylab xudo –homiyni bildirgan taqinchoq-tumorlar keng tarqalgan bo’lib,bunday
xudo –homiy rolini Tangri bajarishi mumkin edi.Turk qo’shinlarining tasavvurida
qo’shinga homiylik qilgan va harbiy yurishlar paytida ularga yordam
bergan.Shunday qilib,turklar O’ryta Osiyoga iqtisodiy jihatdangina emas,balki
mafkuraviy tamonlama ham katta ta’sir ko’rsatgan 3
.Shunga o’xshash eski
turklarga xos otliq tasviri tushirilgan kamar taqinchog’i Suyirlitepa xarobasi
(Toshkent voxasi)dan ham topilgan .Choch otliqlariga o’xshash kumush nishon(V-
VI-asrlar )Xo’janddan ham chiqqan 4
. Qanqa shahar xarobasidan sopol siniqlariga
eski turk – run yozuvida “Choch”deb bitilgan parcha (V-VI-asrlar ) ham
topilgan 5
.Shuningdek , bu yerdan topilgan sopol idishlardagi tamg’alar 6
va qurol –
yarog’lar ham mutaxasislarning aniqlashlaricha , eski turklar bilan bog’lik .
Yuqoridagi ma’lumotlarga tayanib , quyidagi xulosalarni chiqarish mumkin :
birinchidan ,Qanqa shahar xarobasi birinchi Qang’ saltanatining vassal
hukmdorliklaridan biri bo’lgan , keyinroq esa mustaqillikka erishgan Choch (xit.
Yuni , Shi )ning poytaxti sanalgan ; ikkinchidan , VII-VIII-asrlarda Choch
poytaxtining Qanqadan Mingo’rikka ko’chirilishiga zarurat yo’q edi 7
.
_______________________________
1
Буряков Ю.Ф .Канка и Шохрухя …-С.27.
2
Богомолов Г.И.Изображения всадников с городиша Канка //ИМКУ.-Т.1986-Вып.20.-С.69-79.
3
Богомолов Г.И.Изображения всадников…-С78.
4
Древности Таджикистана Душанбе .1985-С327.рис .836.
5
Буряков Ю.Ф.К истории раннес редневекового Чача …-С.11.
6
Богомолов Г.И.К типологии и значению тамгообразных знаков на керамике Чача //Мат-ы межд-й
науч .конф :»Археологя Казахстана в епоху независимости :итоги перспективы».посвяшенной 20-летию
Независимости Республика Казахстан и 20-летию Инстутута археологии им .А.Х.Маргулана .Т.3.А.2-11-
С91-105;Бабаяров Г..Кубатин А.К вопросу о генезе тамг на монтех Заподно-Тюркского каната // Мат-ы
межд-й науч ..конф :»Археология Казахстана в епоху независимости итоги перспективы»посвяшенной 20-
летию Независимости Республика Казахстан и 20 – летию Инситутутта археологии им А..Х.Маргулана –
Т.2.А 2011-С .295.303.
7
Xata м ova . M .’’ O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ’’ T .2017

Aksincha , har ikkisi ham boshqa - boshqa sulolalarning poytaxti vazifasini
bajarib kelgan ; uchinchidan , Chochning eskidan yirik siyosiy – iqtisodiy va diniy
markazi bo ’ lib kelgan Qanqa shahri 605 -750 yillar davomida Teginlar
sulolasining poytaxti vazifasini bajargan . Garchi bu borada yanada ko ’ proq
izlanishlar talab etilsa - da , Chochdagi markaz deb qaraladigan yodgorliklar
( Mingo ’ rik , Yunusobod Oqtepasi , Tunkat , Tarband ( O ’ tror ) va . b ) da turk
xoqonlari / yabg ’ ulari , tudunlarga tegishli tangalar , turli muhrlar , turk otlig ’ i kabi
haykalchalari kabi topilmalar Qanqadagi kabi ko ’ p uchramasligi hamda u
Chochdagi eng yirik shahar xarobasi ekanligi ham ushbu xulosani asoslash uchun
yetarli .
Choch tudunlarining markazlari . Turk xoqonligida vassal
hukmdorliklardan o ’ lpon yig ’ ish ishlari markazdan - xoqonlar tamonidan yuborilgan
ularning noiblari - tudunlar tamonidan tekshirilgan . Ammo ushbu tizimning xoqonlik
tamonidan qachon yo ’ lga qo ’ yilganligi aniq emas . Shunga qaramay , mutaxasislar
ushbu tizim xoqonlik 560- yillarda voxa hukimdorligini egallagandan boshlab yoki
undan biroz keyinroq yo ’ lga qo ’ yilganligini ilgari suradilar 1
. 555- yillar atrofida
Istami tamonidan chochning qo ’ lga kiritilishi va tudunlar to ’ g ’ risidagi
manbalardagi ayrim ma ’ lumotlar 2
630- yillardan oldingi davrlarga to ’ g ’ ri
keladi . Qolaversa VI - asrlar oxirlarida Chochda Jabg ’ ukat va xotunkat
shaharlarining paydo bo ’ lishi ham Chochning birorta turkiy shahzodaga ulus
tarzida berilganligini yoki bu yerda tudunlik tizimining chamasi 560- yillarda
yo ’ lga qo ’ yilganligini ko ’ rsatadi 3
.

Bundan Choch tudunlari voxaga 640- yillardan emas , balki undan oldinroq
hatto , tegenlardan oldin ham yuborilgan bo ’ lishi mumkinligi to ’ g ’ risida xulosa
chiqarilmoqda . Yuqorida ko ’ rib o ’ tilganidek , bu paytda amaldagi hokimyat Choch
tudunlari qo ’ lida bo ’ lib , Tegenlar esa ko ’ p yillardan beri qonunan Chochning
boshqaruvchilari o ’ laroq bosh sulola sanalar , hokimyatga davogarlik esa nomiga
edi . Devashtichning elchisi Fatufari chochga kelgan vaqtida (722 y .) hukimronlik
turk xoqoni noibi bo ’ lmish tudun tamonidan boshqarilgan
_______________________
1
Бобоёров Г.Б.Гарбий Турк хоконлиги давлатчилиги тузими…-278-280-б.
2
Chamasi 577- yilda tuzilgan gaochan ( turfon ) ga tegishli xitoycha bir hujjatda ushbu hukimdorlikka doir xitoycha va
mahalliy unvonlar bilan birga turkiy tudun unvoni ham uchraydi . Vassallar boshqaruvida ushbu unvonning VI - asr
oxiridan boshlab to VIII - asr boshlariga qariyb uzluksiz uchrashi xoqonlikka xos noib – Tudun yuborish tizimining
ancha izchil bo ’ lganini ko ’ rsatadi ( Boboyorov G ’. B . G ' arbiy turk xoqonlgi davlatchiligi tuzimi …-193,279- b .)
3
Xata м ova . M .’’ O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ’’ T .2017.

. Xitoy yilnomalarida yozilishicha ,713-740- yillarda Chochning Maxedu
tutun ( turk . Bahodur tudun ) boshqargan 1
. A -14 hijjatidagi ushbu shaxs В.А.Лившиц
tamonidan Bahodur tudun bilan tenglashtirilgan . 2
Xoqonlik g ’ arbiy qanoti tangalari
orasida xitoy tangalariga o ’ xshatib o ’ rtasi to ’ rtburchak teshik shaklida chiqarilgan
tangalar ham uchraydi .Г.Бобоеров bu tangalar g ’ arbiy qanot xitoyning Tan
imperyasiga qaram bo ’ lgan davrida -658- yildan keyin zarb etilgan bo ’ lsa kerak deb
topgan . 3
Shu paytdan boshlab xoqonlik g ’ arbiy qanoti hukimdorlari Tan sulosasiga
bo ’ ysunib , hokimyatni boshqargan . Bu esa xoqonlikning tanga zarbiga ham o ’ z
ta ’ sirini o ’ tkazmasdan qolmagan . Aftidan xoqonlar Tan sulolasi hokimyatini tan
olganligining belgisi o ’ laroq Xitoy tangalariga o ’ xshash tangalarni chiqara
boshlagan . Bu hol xoqonlik tangalarida hokimyat ramzlarini yo ’ qolishiga olib
kelgan .
Bilamizki , Tan imperyasi (618-907) G ’ abiy yurtda o ’ z boshqaruvini o ’ rnatish
uchun u yerda o ’ ziga xos ma ’ muriy birliklar – dudufu , ya ’ ni okrug yoki noibliklarni
tuzgan . Aslida soxta mazmunga ega bo ’ lgan bu okruglar faqat Xitoy saroyi
yilnomalaridagina puxta yozib borilgan bo ’ lib , amalda ushbu hududlada birorta
o ’ zgarish yuz bermagan . 4
Tan ma ’ muriyati begona hududlarda ma ’ muriy –
hududiy birliklarni “ tashkil etish ” barobarida ularga nom qo ’ yishda eski joy
nomlaridan ham goydalangan . Qaytadan tashkil etilgan okrug yoki boshqarmalarga
eski davlatlarning ko ’ pgina nomlari va joylashgan o ’ rni ushbu ma ’ muriy – hududiy
birlik bilan hech qanday aloqadorlik yo ’ q edi . Shu bilan birga , okrug va axoli
punktlarining nomlari shu yerning markazlari deb e ’ lon qilingan 5
.
_________________________________
1
Boboyorov G’.Choch tarixidan lavxalar …-50-b
2
Ливишиц В.А.Согдийская епграфика Средней Азии…-С.91.
3
Бабаяров Г.Древнетюркские монеты Чачского оазиса …-С21.35-36.
4
O ’ z hududlarining okrug yoki uezdga ‘’ aylantirilgan ’’ ligini bilmagan chorvador kabilar o ’ z yo ’ lboshchilari bilan
huddi oldingidek kuchib yuraverishgan . Impirotir saroyida esa hatto eng uzoqdagi mamlakat yoki kabilar uyushmasi
to ’ g ’ risida ozgina va tasodifiy ma ' lumotlar bo ’ lsada shuning uziyoq , u yerlarda ‘’ yangi hududlarning joriy etilishi ’’
uchun asos bo ’ lar edi . Xitoy imperatori saroyidagi uziga xos bunday faoliyat osmon , ya ’ ni buyuk Ilohning uzi
O ’ rtaliq davlat ( xit . Chjun - go ) ni butun ‘’ varvarlar ’’ dunyosi ustidan hukmron etib tayinlangani to ’ g ’ risidagi a ’ n
anavaiy tasavvurlar bilan bog ’ liq . Tan imperyasining ma ’ muriy – hududiy birliklar ‘’ tashkil etish ‘’ siyosati uzoqqa
cho ’ zilmaydi . Volangki uni amalga oshirish uchun katta kuch rasflagan va maxalliy xalqlardan kupchiligining
qurbon bo ’ lishiga olib kelgan edi (Малявкин Танские хроники о государствах …-С334.339;Ходжаев
А .Наиболее ранние сведения…С.343.
5
Xata м ova . M .’’ O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ’’ T .2017.

Ana shunday ma ’ muriy birliklardan biri Choch va Farg ’ ona yerlarida tuzilgan
Da - yuan dudu ( tutuqligi / noibligi ) edi . Nomigagina tashkil etilgan okrug nomi Xan
davrida mashhur edi , ammo Tan davrida Polona va Neyuan deb yuritilgan
Farg ’ onaning eski nomi – Da - yuan nomidan olingan edi . Xo ’ sh , Choch
tudunlarining markazi voxaning qayerida joylashgan edi ? Shu paytgacha ularning
qarorgohi yuzasidan qarama - qarshi fikrlar ilgari surilgan bo ’ lib , ko ’ pchilik olimlar
turk tudunlarining markazi o ’ laroq Mingo ’ rik shahar xarobasini e ’ tirof etishgan . 1

Xususan , B . A . Bulatova Mingo ’ rik okrugni asosiy bosh shahri , Devashtich
darajasidagi hukimron xonadon vakili bo ’ lmish yirik zodogon ( yer egasi ) ga tegishli
shahar deb bilgan . 2
Keyinroq Ю.Ф.Буряков arab manbalarida berilgan “ Madinat
ash – shosh ” ning Mingo ’ rik shahar xarobasiga to ’ g ’ ri kelishini ilgari surgan . 3
Ushbu
fikirni М.И.Филанович ham qo ' llab quvvatlagan . 4

To ’ g ’ rirog ’ I ushbu olimlarning xulosasiga ko ’ ra , bugungi Toshkent shahri
hududida ilk o ’ rta asrlarda paydo bo ’ lgan 4 ta shahar va 20 ga yaqin qasr hamda
qishloqlar orasida poytaxt shahar “ Madinat ash – Shosh “ ya ’ ni Mingo ’ rik
yodgorligi markaziy o ’ rinni egallagan . Arab alifbosida “ CH ” harfining yo ’ qligi
tufayli “ Shosh “ shaklida berilgan 5
. Shuningdek М.И.Филанович Mingo ’ rikdagi
shaharning poytaxt maqomini olganligi hududning kengayishida va milodiy VII -
asrlarning birinchi choragidan saroy tipidagi yirik inshoatlarning qad ko ’ tarishida
o ’ z aksini topgan deb qaraydi . Yunusobod Oqtepasi esa hukimdorning saroy
tashqarisidagi qarorgohi bo ’ lgan . 6
Bordi - yu shunday bo ’ lsa , Mingo ’ rik shahar xarobasi ilk o ’ rta asrlardagi ikkita
nom bilan atalgan bo ’ lib chiqmoqda . Ulardan biri Xitoy manbalarida Shi , Chje -
she , Chje - chji shaklida berilgan bo ’ lsa , ikkinchisi IX - X - asrlardagi arab
geograflarining asarlarida Binkat deb tilga olingan . To ’ g ’ ri bitta shaharning nomi
turli manbalarda har - xil shaklda uchrashi mumkin , biroq ular mazmunan va
talaffuz jihatdan bir - biriga o ’ xshash bo ’ lishi kerak . Shunday ekan , Xitoy
yilnomachilaridagi Chjechji / Chjeshi shahri arab manbalarida madinat ash -
shosh / ash - Shosh tarzida yuritilgani shunchaki emas
1
Пугаченкова Г.И.Выдаюшиеся памятники …-С.145-146;Esin E. Ordug ’…-153-154- s Филонович
М.И.Поликонфессиональность в развитии духовной культуры средневекового Шаша //Ташкент :вчера и
сегодня.Т..2007-С.40.
2
Булатова В.А.Историко –топографический обзор…-С.127.
3
Буряков .Ю.Ф.Историческая топографя древних городов…-С64.
4
Филанович .М.И .Ташкент :зарождение городо…-С33.
5
Алимова Д.А.Филанович М.И.Тошкент тарихи …-29-б.
6
Филанович М.И.Древняя и средневковая историч Тащкента…-С.126.

Har ikkalasi ham mahalliy Choch shahrining nomining manba mualliflari
tilidagi aytishlaridir . Demak arablargacha hukimdorlarning poytaxtlari
“ Choch ” yoki “ Choch shahri ” deb atalgan . Binkat esa arablar Choch shahrini vayron
qilgach , bugungi Eski shahar o ’ rnida vujudga kelgan boshqa yangi shahar
bo ’ lgan . Shuning uchun Mingo ’ rikni Binkat shahri deb atash , fikrimizcha , to ’ la
asoslanmagan . Mingo ’ rik shahar xarobasi bugungi Mirobod tumanidagi Calor kanal
bo ’ yida , Shimoliy vokzal yaqinida joylashgan . Buyerda 1957-1959- yillar
davomida Ю.Ф.Буряков va Д.Г.Зилъпер lar ,1959- yilda esa
О.В.Обелъченко,1968-1973- yillarda yana Д.Г.Зилъпер lar ,1959- yilda esa
О.В.Обелъченко,1968-1973- yillarda yana Д.Г.Зилъпер kabi areologlar qazishma
ishlarini olib borishgan . Keyingi yillarda esa М.И.Филанович boshchiligidagi
Toshkent arxeologik ekspeditsiyasi qator qazishma ishlarini o ’ tkazadi .
Yodgorlikni saqlanib qolgan qismining umumiy maydoni chamasi 35
ga . Strategrafik tekshiruvlardan shaharda 15 metrgacha madaniy qatlam saqlanib
qolganligi aniqlangan , shuningdek , mudofaa devorlari va uning minoralari ham
ochib o ’ rganilgan 1
.
Uning janubiy qismida to ’ rtburchak shaklda stadel qat ko ’ targan . Shahrning
rejasi to ’ rtburchakka o ’ xshash bo ’ lib , oldingi davrlardan meros bo ’ lib qolgan va
Qanqa shahar xarobasini tuzilishini eslatadi 2
. Mingo ’ rik qo ’ rg ’ oni birmuncha aniq
va to ’ g ’ ri rejaviy tuzilishga ega bo ’ lib , devori paxsa va to ’ g ’ riburchakli g ’ ishtdan
qurilgan 3
. Devorga ichkaridan to ’ g ’ riburchak va kvadrat g ’ ishtdan to ’ g ’ ri shaklda
inshoot qurilgan bo ’ lib , ba ’ zilar uni katta oila jamoasiga tegishli uy deb , boshqalar
esa harbiylar uchun kazarma bo ’ lgan , deb qaraydilar .
Bir so ’ z bilan aytganda
, Shoxruxiya shahar xarobasida olib borilgan qazishma
ishlaridan uning 15 metrgacha chuqurlikdagi madaniy qatlamga ega bo ’ lganligini
ko ’ rishimiz mumki . Ammo xulosalarga ko ’ ra o ’ sha davrdagi real voqeylikka
qanchalik to ’ g ’ ri keladi ? Bunga aniqlik kiritish uchun xitoy yilnomalari , eski turk
bitiktoshlari va arab manbalaridan topishimiz mumkin .
____________________________
1
Буряков .Ю.Ф.Историческая топографя древних городов…-С .65.
2
Буряков .Ю.Ф.Генизис и етапы развития городской культуры..-С106;
Филанович .М.И .Ташкент :зарождение городов…-С.78-90.
.

Mingo ’ rikning moddiy madaniyati genetik jihatdan Qovunchi - I madaniyati
bilan bog ’ liq , lekin ba ’ zi sopol shakllari Qovunchi - II davriga tegishli
bo ’ lib , Mingo ’ rik qo ’ rg ’ onining paydo bo ’ lishi ham Qovunchi - II davriga to ’ g ’ ri
keladi . Mingo ’ rik yodgorligi ichidagi qanday bo ’ lishiga qaramay ,
fotografikatsiyasi va rejaviy tuzilishining o ’ ziyoq uning qo ’ rg ’ on xarakterida
ekanligini ko ’ rsatadi . 1
Bu shahar xarobasi IV - V - asrlardayoq qo ’ rg ’ on o ’ laroq
shakllangan , u VI - VII - asrlarda tezlik bilan o ’ sib borgan . Aynan shu davrda eski
qo ’ rg ’ onning yarimini egallagan stadel devorlari va bugungacha aniq o ’ lchami
ma ’ lum bo ’ lmagan shahristoni shakillanadi . Stadelning mudofaa devorlari aniq
ikkita davrni bosib o ’ tgan bo ’ lib , ma ’ lum bir davrda buzilgan , lekin shundan ko ’ p
o ’ tmay qayta tiklangan va qo ’ shimcha devorlar bilan yanada
mustahkamlangan . Bu xolni arxeologlar 605- yilda Sheguy shad bilan Chochliklar
o ’ rtasidagi kelishmovchilik tufayli yuz bergan deb qaraydilar . 2
Olimlar Choch
tuduni o ’ z qarorgohini Chochning markazi – Tunkatdan Tarbandga ko ’ chirilishini
arablar bosqini tufayli Choch hududiga Sirdaryo bo ’ ylaridagi dashtlardan to
Tarbandgacha bo ’ lgan yerlarni kiritganligi bilan tushintirishadi . 3
Aslida esa Choch
tudunlarining markazlari oldin VII - asrlarda Iloq vodiysidagi Tunkat shahriga
ko ’ chiriladi . Buning sababini Quyidagicha tushintirish mumkin : Choch tudunlari
657- yilgacha Turk xoqonlarining Chochdagi ishonchli vakili sanalib ,657- yildan
boshlab Xitoy imperitorlarining “ Qo ’ g ’ irchoq xoqonlar ” ustidan qo ’ yilgan
noiblariga aylanadi . Shu tariqa tudunlarning mavqeyi tegenlarnikiga qaraganda
oshib ketgan . 4
Bir so ’ z bilan aytganda , mintaqadagi siyosiy vaziyatga qarab
tudunlarning markazlari ham o ’ zgarib turgan . Ularning qarorgohi aynan qachon
Tunkatdan Tarbandga ko ’ chgani aniq emas . Lekin В.А.Лившиц ning 718-719-
yillardagi Choch tuduni voxaning shimolidan to Tarbandgacha bo ’ lgan hududni
qo ’ li ostida birlashtiradi mazmunidagi xulosasiga tayanib 5
bu xodisa chamasi VIII -
asrning birinchi choragiga to ’ g ’ ri kelishini aytish mumkin 6
.
__________________________
1
Буряков .Ю.Ф.Генизис и етапы развития городской культуры…-С.112.
2
Буряков .Ю.Ф.Историческая топографя древних городов…-С .66.
3
Лившиц В.А Праветели Панча //НАА.-М.1979.-№4 –С-57;СДГМ.Вып.-2-С.78-79.
4
Бобоёров Г.Б.Чоч тарихидан лавхалар …-38-б.
5
СДГМ.Вып.2.-С.78-79.
6
Xata м ova . M .’’ O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ’’ T .2017.

2.1. Banokat
Arab gegograflari Chochni Sharqdagi eng gullagan o ’ lkalardan biri deb
e ’ tirof etishadi . Chochni qo ’ rg ’ on hamda shaharlar kop ’ ligi bilan mashhur deb
bilishgan . Chochda juda ko ’ plab savdo hunarmandchilik va diniy markazlar
bo ’ lgan , Xuroson va Mavoraunnahrdagi hech qaysi hukimdorliklarda shuncha ko ’ p
shahar bo ’ lmagan . Chochda bunchalik ko ’ p shaharlarning yozma manbalarda
berilganligini tadqiqotlar voxada hunarmandchilik va tijoratning yuqori darajada
gullab - yashnagani bilan emas , balki eng avvalari bu shahar qishloq xo ’ jaligi bilan
bog ’ liq manzilgohlar bo ’ lganligi bilan bog ’ laydilar . 1
Bir so ’ z bilan aytganda
ularning ko ’ pchiligi shahar emas balki dehqonning qarorgohi
bo ’ lgan , mustahkamlangan qishloq , shaharcha bo ’ lgan . So ’ g ’ dda ham VII - asrlarda
shunga o ’ xshash xolat bo ’ lgan . Biroq u yerda IX – asrga kelib yirik shaharlarning
taraqqiy etishi bilan kichik shaharlaring ko ’ pchiligi qishloqqa aylangan 2
.
Aslida Choch hukimdorligi hududidagi shaharlar qishloqcha tipdagi
manzilgohlar edi . Antik davrning Yaqin Sharqdagi qator shaharlarini o ’ rgangan
arxeolog М.И.Ростовцев bu shahalarni “ karvon shaharlari “ deb atagan . 3
Chunki bu
shaharlarning paydo bo ’ lishini karvon tijoratining ivojlanishi hamda aloqa va u
bilan bog ’ liq yo ’ llar , quduqlar , karvon - saroylar , Tovar ortilgan karvonlar
xavsizligini ta ’ minlash kabi infratuzilmaning taraqqiy etishi bilan to ’ g ’ ridan to ’ g ’ ri
bog ’ liqda deb bilgan . Rim imperiyasining qulashi bilan Yaqin sharq shaharlari
amalda o ’ z faoliyatini to ’ xtatgan bo ’ lsa aksincha , Vizantiya imperiyasi davriga
kelib ular yanada gullab - yashnashida va hatto , ayrimlari o ’ zlarining muxtoriyati va
mustaqilligiga ham da ’ vo qilishgan . 4
Shunga o ’ xshash holat Markaziy Osiyoda ham
Turk xoqonligi davrida yuz bergan . Bu davrda Turk xoqonligining “ davlat ulusi ”
va ularning vassal voha hukimdorliklari bo ’ ylab o ’ z davrining barcha yirik
imperiyalari - Xitoyning Tan sulolasi , Ernonning Sosoniylar sulolasi hamda
Vizantiya imperiyasini o ’ zaro bog ’ lagan bosh tijorat yo ’ li o ’ tgan . 5
______________________________
1
Массон В.М.Городище Ханабад // Сборник студенческих работ САГУ.-Т.1951-Вып.3.-С.78.
2
Беленицкий А.М.Бентович М.Б.Болъшаков О.Г.Средневековый город Средней Азии…-С.200.
3
Ростовцев М.И.Караванные города СПб.2010.-С.16-41.
4
Ростовцев М.И.Караванные города ....-С.40-41.
5
Западный Тюрский каганат .Алас…-С.446.

Xatto , Ipak yo ’ lining Turklar nazorati ostidagi qismi , Chu va Talas daryolari
orasidagi bo ’ lagi yozma manbalarda “ Turk yo ’ li ” yoki “ Turk karvon yo ’ li “ deb
atalgan . Bu yo ’ l janubdan kelib Talas , Qulon , Aspara , Merke va b . shaharlardan o ’ tib
Chu voxasiga undan esa Ili va Issiq – ko ’ lga qarab ketgan .
Chochda ham VI - VIII - asrlarga kelib shahar madaniyati o ’ zining eng yuqori
cho ’ qqisiga chiqqanligini bir qator ishlar ko ' rsatadi . Olim Choch poytaxti
Binkatdan boshqa bu yerda yana quyidagi 5 ta yirik markaz bo ’ lgan deb
topgan :1) Oz hajmi bilan poytaxtdan qolishmagan Xarashkat ( Qanqa )- voxaning eng
yirik shahri va ilk poytaxti ;2) Banokat - Sirdaryo bo ’ yidagi qo ’ rg ’ on bo ’ lib Sharqda
o ’ zining savdo timlari va maxsulotlari , ayniqsa , chorvadolar uchun kiyimlik
matolar bilan mashhur ; 3) Navkat - hukimdorlik markazida yo ’ llarning tutashgan
yerida vujudga kelgan va Tunkatdan Iloqning poytaxti vazifasini olib qo ’ ygan
shahar ; 4) Ushuturkat – Parak ( Chirchiq ) daryosining kechuvida joylashgan va
karvon yo ’ lidagi yuk hayvonlari transportini almashtiriladigan yirik
shahar ;5) Dinbag ’ nkat - hukimdorlikning yirik diniy markazlaridan biri . 1
Turk xoqonligi davrida metallurgiya ishlab chiqarilishi juda rivojlangan . Buni
aynan shu davrda tog ’ li hududlardagi yangi konlardan shiddat bilan keng
foydalanilganligini ko ’ rsatuvchi yodgorliklar ham ko ’ rsatadi . Jumladan ,568- yili
turklar Zemarx bochiligidagi vizantiyalik elchilarga o ’ zlaridan temir sotib
olishlarini taklif etishgan , elchi esa oddiy turk axolisi shunday qimmatbaho
maxsulotni sotib yuborilganligidan hayron qolishgan . 2
Ashina urug ’ i o ’ z xoqonliklarining asosini tashkil etuvchi harbiy yurishlar
muvaffaqiyati hamda barqaror iqtisodiyotni eng birinchi o ’ rinda , tog ’- kon sanoati
bilan bog ’ liq ishlab chiqarish orqali taminlar edilar . Buni juda yaxshi anglagan turk
xoqonlari doimo birinchi o ’ rinda tog ’ li hududlarni o ’ zlashtirish bilan tog ’- kon va
metallurgiya ishlab chiqarishini yo ’ lga qo ’ yish hamda shu orqali o ’ zlarining
strategik maqsadlarini amalga oshirishga harakat qilishgan 3
.
_____________________________________
1
Буряков Ю.Ф.Грицина А.Мавераннахр на Великом Шелковом Пути .Самарканд-Бишкек:IICAS.2006.
2
Dobrovist M.The Altaic through Byzantine eyes :some remarks on the historical sircumstances of Zemarchus
‘Journey to the Turks (AD569-570)//Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae .-Budapest ,2011.-
Vol.64(4)-P.373-409.
3
Xata м ova .M.’’O’zbekiston shaharlari VI-VIII-asrlarda’’T.2017.

Bu esa o’z –o’zidan Choch hukimdorligining tog’li zonalarida ko’plab yangi
manzilgohlarning vujudga kelishiga olib kelgan .Mutaxasislar bu davrda voxa
shaharlarida ,ayniqsa,metallurgiya va metallga ishlov berish ,qurol-yarog’va egar
jabduq tayyorlash kabi hunarmandchilik soxalari jadallik bilan rivojlangan deb
qarashadi. 1
Demak ,voha shaharchiligining gullab-yashnashida eskidan bosh rolni
o’ynab kelgan tog’-kon va metallurgiya ishlab chiqarishi turk xoqonlarining
o’ylagan siyosatlari tufayli yanada tezlashadi.
Fizik-geografik sharoit va hom-ashyoning turli-tumanligi savdo va iqtisodiy
aloqalarning rivojlanishida muhim omil bo’lib xizmat qilgan.Kerakli maxsulotlar
va xom –ashyolarning o’zaro almashinuvi ilmiy-texnik va madaniy markazlar
sifatida shaharlarning shakillanishiga olib kelgan . Geologik va arxeologik
izlanishlardan mintaqadagi metallurgiya ishlab chiqarishiga ixtisoslashgan
hududlar sirasiga birinchi navbatda Panjixir,Vaxon,Buttam ,Shalji
(Qirg’iziston),Loban,Farg’ona,Choch va Iloqni kiritishadi.Aynan metallurgiya
ishlab chiqarishi bilan bog’liq yirik konlar yaqinida ixtisoslashgan shahar va
manzilgohlar qad ko’targan bo’lib ,ulardan ayrimlari vaqt o’tishi bilan yirik
metallurgiya markazlariga aylangan .
Shuningdek,asl metallarni qazib olish esa ular bilan savdo qiluvchi yangi
tijorat yo’llarining shakillanishiga olib kelgan . Choch hukimdorligi g’arbiy
Tangritog’ etaklari ,Chotqol ,Qurama ,Qoramozor,Baraktintov,Qorjontov va
Qoratov tog’ tizmalari bilan qurshalgan bo’lib ,ulardan ayniqsa ,Qurama va
Qoramozor tog’ tizmalari turli tabiiy ma’dan konlariga boy bo’lgan. 2
Xususan
voxada oltin-Kuchbuloqdan,kumush –Lashkarak konlaridan qazib olingan . 3
Buni
arab –fors tillaridagi yozma manbalardagi ma’lumotlar ham tasdiqlaydi.Masalan
arab geografi Istaxriyning yozishicha :
“ Shosh va Iloqdagi tog’lar boshidan oxirigacha kumush va oltin konlariga ega .” 4
Birgina Iloqning o’zida eski davrlarda 3 mln.m 3
ruda konlari qayta
ishlangan,minglab mayda va yirik konlar ish faoliyat yuritadi 5
.
___________________________
1
Буряков .Ю.Ф.Генизис и етапы развития городской культуры..-С.140.
2
Буряков Ю.Ф.Горное дело и металлургия …-С43.44.54.56.87.112.
3
Буряков Ю.Ф.Горное дело и металлургия …-С .18.45.
4
Буряков Ю.Ф.Средневековый Чача в системе торгово –экономических связей…-С.30.
5
Буряков Ю.Ф.По древним караванным путя…-С.70.

Hunarmandchilikning anchayin ommaviy turi bu - kulolchilik bo ’ lib , VI - asr
ayniqsa , VII - VIII - asrlarda kulolchilik ishlab chiqarish texnikasi va maxsulot turlari
Choch moddiy madaniyatining butun qiyofasi singari asta - sekin o ’ zgarib
borgan . Bu o ’ zgarishni Ю.Ф.Буряков bir tamondan turklarning , boshqa tomondan
esa so ’ g ’ d madaniyatining ta ’ siri bilan bog ’ lagan 1
. Shuningdek chorvachilik
maxsulotlariga ishlov berish ham voxada katta o ’ rinda turgan . Oshlangan
terilar , egar va ot anjomlari , pichoq , qalqon kabilarni tayyorlash uchun sotib
olingan . To ’ qimachilikda esa bu davrda jun asosiy o ’ rinda turgan .
O ’ rganilayotgan davrda Choch shaharlarni ham son jihatdan o ’ sgan , ham
ularning iqtisodiy ixtisoslashuvi kuzatilgan . 2
Ammo , Ю.Ф.Буряков faqat Toshkent
voxasi hududi bilan cheklanib qolganligi uchun o ’ rganilayotgan davrdagi
Chochning boshqa shaharlari e ’ tiborga olinmagan .
Janubiy Qozog ’ iston va Yettisuv hududidagi shahar xarobalarida o ’ tkazilgan
qazishmalar turkiy axolining bir qismi o ’ troq turmush kechirganligini
ko ’ rsatadi . Shahrlar siyosiy va iqtisodiy taraqqiyot markazlari bo ’ lgan . Masalan bu
davrda Janubiy Qozog ’ iston hududida ham bir qancha yirik ishlab chiqarish tijorat
shaharlari bo ’ lgan ediki , ularda birinchi o ’ rinda Talos va Isfijobni kiritish
kerak . Quyiida Chochda shaharlarning aynan ishlab chiqarish va tijorat ishlari
bilan bog ’ liq holda shakillanganligini va taraqqiy etilganligini hukimdorlikning
ayrim yirik shaharlari misolida ko ’ rib chiqiladi 3
.
Arab - fors manbalarida Iloq ( Ohangaron ) daryosi bo ’ yida va Sirdaryoning o ’ ng
qirg ’ og ’ ida joylashgan Chochning ko ’ plab shaharlari orasida yirik markaz shahar
o ’ laroq Banokat tilga olinadi . U buyuk Ipak yo ’ lidagi muhim to ’ xtash joyi sanalgan
. Janubdan , yani Sug ’ ddan Zomin va Xovas orqali o ’ tuvchi savdo yo ’ li to ’ g ’ ri shu
shaharga olib kelganligi uchun ham “ Janubiy Banokat yo ’ li ” deb yuritilar edi .
_____________________________
1
Буряков Ю.Ф.Средневековый Чача в системе торгово –экономических связей…-С.30-31.
2
Буряков Ю.Ф.Средневековый Чача в системе торгово –экономических связей…-С.32.
3
Xata м ova . M .’’ O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ’’ T .2017.
.

Yozma manbalarda ushbu shahrning nomi turlicha berilgan . Masalan , Ibn
Xudodbeh , Istahriy , Hudud ul - olam , Muqaddasiylar Binakas / Binakat , Ibn Havqal
Finakat / Finakant , Yoqut al – Hamaviy esa Banakit shaklida berganlar . Aslida
shaharning nomi Banakat shaklida bo ’ lgan . 1
Banokat toponimini ayrim olimlar
Nana / Banu ilohasi bilan bog ’ laydilar . Bu iloha O ’ rta Osiyoda suv unsuri va mo ’ l –
ko ’ lchilik timsoli sanalgan . Zardushtiylik ilohasi bo ’ lgan Nana - Anaxita Sirdaryo
bo ’ yi saklarining daryo ilohasi bo ’ lgan . 2
Bir qator olimlar Banunkat , Arsu - Banukat
va Banokat shaharlarining nomlarini Sirdaryo va umuman suv ilohasi bilan
bog ’ lashgan . 3
Banokat Samarqanddan Chochga o ’ tadigan tijorat yo ’ lining muhim strategik
kechuvini kuzatuvchi shahar bo ’ lganligi yuqorida ko ’ rib o ’ tilgan edi . Undan
birinchi yo ’ l poytaxt Choch ( Qanqa ) shahriga , ikkinchi yo ’ l esa tabiiy qazilmalarga
boy tog ’ li hududlarga o ’ tgan . 4
VI - VII - asrlarda Banokatdan birgina tranzit yo ’ li
emas , balki ichki savdo yo ’ li ham o ’ tgan . VI - VIII - asrlarda yashab o ’ tgan
sayyohlarning so ’ zlariga ko ’ ra Ibn Xurdodbehning asarida berilishiocha
“ Zomindan Xovasgacha yo ’ l bo ’ ylab 6 forsax . Xovasdan Choch daryosigacha 5
forsax va u yerda daryo kechuvi bor . Daryo yoqasidagi bu to ’ xtash joyidan
Banokatgacha 4 forsax bo ’ lgan 5
.”
Turk xoqonligi davrida bu trassa xalqaro axamiyatga ega bo ’ ladi . Ibn
Xurdodbehning so ’ zlaridan kechuvning o ’ zi ham o ’ zgarganligini bilish
mumkin . Banokat endi faqat kechuv joyi sifatida emas , balki kechuvdan 4 forsax
uzoqlikda joylashgan . Yozma manbalarda kechuv yaqinida “ to ’ xtash joyi ”
deyilgan joy qasr ko ’ rinishida qarorgoh bo ’ gan . Banokatning mudofaa tizimi qayta
ta ’ mirlangan . Agar ilgari shahar ichki galeriyalik qo ’ rg ’ on devori bilan o ’ ralgan
bo ’ sa endilikda devorlar monolit bo ’ lgan . Shahar birgina harbiy – mudofaa punkiti
bo ’ lib qolmay , balki u yerda temirga ishlov va mato ishlab chiqarish ham yo ’ lga
qo ’ yilgan edi 6
.
__________________________________
1
Бартолд В.В.Бенакет//Сочинения.Т.3.М.1965.-С.371.
2
Зуев А.Н.Ранние тюрки …-С.98;Сулейманов Р.Х.К семантике топонимов Арсу-Банукет …-С324-333.
3
Буряков Ю.Ф.Канка и Шахрухия …-С.42.Бу хакидаги фвркли фикрлар буйича каранг;Бйтанаев Б.Древний
Исбиджаб …-С.62-73.
4
Лурье П.Б.Историко –лингвистический анализ…-С.96.
5
Буряков Ю.Ф.Канка и Шахрухия…-С.42.
6
Xata м ova . M .’’ O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ’’ T .2017.

Keyinroq IX - XII - asrlarda shahar yanada gullab yashnagan . Arab geograflari
Banokat orqali xalifalikdan keluvchi “ eski Banokat yo ’ li ” deb ataluvchi doimiy
trassa o ’ tgan bo ’ lib , uning “ eski ” atalishiga , Birinchidan - yo ’ lning eski
bo ’ lganligi , ikkinchidan esa Smarqanddan Chochga yana boshqa yo ’ l ham
bo ’ lganligi sabab bo ’ ladi .
Bu yo ’ l Jizzax orqali cho ’ ldan to ’ g ’ ri Chirchiq daryosining quyilishiga , undan
No ’ jakat va Chinankat shaharlariga olib borgan . Bu yo ’ l ancha qisqa bo ’ lishiga
qaramay , shuncha xavfli ham edi .
Ayniqsa , qishda dasht qor bo ’ ronlari va sovuq shamollarga qoplangan paytlarda
xavf - xatar yanada oshar edi .” Eski Banokat “ yo ’ lining tog ’ etagi bo ’ ylab o ’ tuvchi
qismi yil davomida ishlab turgan . Uning tarmoqlari Choch poytaxti – Qanqa shahar
xarobasiga , tog ’ konchilik hududi bo ’ lgan Iloq viloyatiga va keyinroq yangi
poytaxt bo ’ lgan Binkatga olib borgan . 1
Ushbu shahar xarobalari bugungi
Oqqo ’ rg ’ on tumanidagi Shohruxya yodgorligi o ’ rnida bo ’ lib Sirdaryo bo ’ yidagi
kechuvdan 30 km uzoqlikda , Oxangaronning yuqoridagi quyilish joyida
joylashgan . 2

Shahar uzoq vaqt havaskor o ’ lkashunoslar va areologlar tamonidan
o ’ rganilib kelingan . 3
Arxeologik izlanishlar Sirdaryoning jarligidagi tepalikda
ilgari devor va handaqlar bilan o ’ ralgan 600 x 600 o ’ lchamdagi kvadrat qo ’ rg ’ on
bo ’ lganligini ko ’ rsatgan . Bu qo ’ rg ’ on arxeologik ma ’ lumotlarga ko ’ ra bundan
2000 yil ilgari paydo bo ’ lgan . Shahar yadrosining rejaviy tuzilishi antic
shaharchiligining ellin an ’ analarini qo ’ llaganligini ko ’ rasatadi . Ammo shahar
qattiq vayron etilgan bo ’ lib , buning ustiga shahriston hududining deyarli yarmini
Sirdaryo suvlari yuvib ketgan . Shahristondan handaqlar bilan ajratilgan stadil ham
kuchli zarar ko ’ rgan ozgina qismi qolgan hududlarida tepalik ko ’ rinishida saqlanib
qolgan . Shahriston uch tamondan handaq va pasaygan maydonlari bo ’ lgan yashash
mavzelari bilan o ’ ralgan . Uning anchayin uzliksiz gavjim maydoni shahristondan
shimol va sharq tamonda joylashgan 4
.
________________________
1
Буряков Ю.Ф.Канка и Шахрухия…-С.43-44.
2
Буряков .Ю.Ф.Историческая топографя древних городов…-С .14.
3
Массон М.Е.Ахангеран…-С.33.
4
Xata м ova . M .’’ O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ’’ T .2017.

Undan shimolda handaq yoki yo ’ l bo ’ lgan 25 gektordan ortiq maydon hududi
ajratilgan bo ’ lib , Shimoli – g ’ arbdan darvoza izlari bo ’ lgan mudofaa devori bilan
o ’ ralgan qo ’ rg ’ on tipidagi inshoatlar bo ’ lgan . Bu hududni taqsimon tarzda qurshab
turgan devor bir vaqtning o ’ zida murakkab inshoot - tuproq qo ’ rg ’ onning ikki qa ’ la
o ’ rtasidagi qismida 26 ta doira yoki yumaloqsimon burjlari chiqqan . Ushbu
hududning ichida zich qilib qurilgan imoratlar , suv havzalari va ko ’ chalar chizig ’ i
bo ’ lgan , uning markazida 2 gektordan ortiq maydonga ega kulollar mavzesi ajralib
turadi . Sharqiy qismidan Sirdaryo bo ’ ylab mis quyidagin huramandlardan qolgan
qotishmalar , temirchilar ustaxonalarining izlari , qo ’ l o ’ ralar kuzatiladi . Sharq
tamondan maydoni 10 gektor bo ’ lgan , uch tamondan handaqlar bilan o ’ ralgan
yashash mavzesi ajralib turadi ; Uning shimolrog ’ ida ochilgan katta maydon 80
gektor bo ’ lib , shisha puflovichlar ustaxonalarining izlari topilgan hamda har xil
davrga oid tangalar xazinasi chiqqan keng bozor maydoni bo ’ lgan . Bozor
maydonida karvonlar ta ’ minoti uchun oziq - ovqatlarni saqlashga mo ’ ljallab
qurilgan o ’ ziga xos tagxona – muzxona ochib o ’ rganilgan 1
.
Banakat xarobasidan Turk xoqonligi tamonidan zarb qilingan ko ’ plab
tangalar topilgan bo ’ lib , bu savdo - pul munosabatlarining yo ’ lga qo ’ yilganligini
ko ’ rsatadi 2
. Arxeologlar tamonidan temirchi va misgarlarning
mavzelari , Samarqanddan keluvchi yo ’ ldan karvonsaroy ochib o ’ rganilgan hamda
ko ’ p miqdorda kulolchilik mahsulotlari ishlab chiqarilganligi aniqlangan . Shahar
fotifikatsiyasini o ’ rganish VII - VIII - asrlardan boshlangan monimintal qisman
monolit devorlar keyinroq katta kenglikdagi devor va burjlarni buza oladigan
devorteshar texnika va kuchli toshotar qurollarga ega bo ’ lgan dushmandan
himoyalanishga mo ’ ljallangan devorga aylanib borganligini ko ’ rsatgan 3
. U yerdan
turli davrlarga tegishli shisha va sopol siniqlari , pishgan g ’ isht qoldiqlari va
tangalar topilgan . Shahrning rabod qismida kulollar mavzelari joylashgan
bo ’ lib , kulolchilik pechlari , xom - ashiyo qoldiqlari , asbob - uskinalar , hamda
zargarlikning kichkina pechlari va turli rangli metallar topilgan 4
. Bu kabi ulkan
shishachilik mavzesi Orta Osiyoning boshqa hududlarida bugungacha
aniqlanmagan 5
.
_________________________
1
Буряков .Ю.Ф.Историческая топографя древних городов…-С .14-18.
2
Буряков Ю.Ф.Канка и Шахрухия…-С.41.
3
Буряков Ю.Ф.Канка и Шахрухия…-С.43.
4
Буряков Ю.Ф.Канка и Шахрухия…-С.49..
5
Буряков .Ю.Ф.Историческая топографя древних городов…-С .149

2.2. Talas
Bilamizki Janubiy Qozog ’ iston , shimolda Markaziy Qozog ’ iston dashtlari
bilan , Talas Olatovi bilan , Sharqda Javali yassitog ’ ligi bilan , g ’ arbda esa Qizilqum
cho ’ li bilan o ’ ralgan bo ’ lib ushbu hududda Sirdaryo vodiysi alohida ahamiyatga
ega . Tabiatan shart sharoit bu yerda kopmliks chorvachilik va dehqonchilik
rivojiga imkon yaratgan . 1

Bu yerda odamlar yashashi va dehqonchilik qilishlari uchun Talas olatovi
etaklari birmuncha qulay bo ’ lib , o ’ zining tabiiy sharoiti bilasn Toshkent voxasiga
bir muncha o ’ xshab ketgan .
To ’ g ’ lar orasida botiqlikda joylashgan Talas vodiysi shimoli - g ’ arbda
Tangritog ’ , shimolda Qirg ’ iz olatovi , janubda esa Talas Olatovi tizmalari bilan
qurshalgan . umumiy uzunligi chamasi 200 km bo ’ lgan vodiy bo ’ ylab Talas daryosi
oqib o ’ tadi . Vodiyning landshafi chala cho ’ l , quruq dasht va tashdan , tog ’ etaklari
esa yumshoq tuproqli voxalardan iborat . Qulay geografik sharoitga ega bo ’ lgan
Talas daryosi havzalari eski davrlardanoq dehqon va chorvadorlar o ’ rtasida kontakt
zona bo ’ lib , bu uning moddiy madaniyatida ham ko ’ zga tashlanadi .
Talas vodiysidagi foydali qazilmalar va deltasimon tumanlarning
dehqonchilik uchun qulayligi kabi omillar u yerda shaharning paydo bo ’ lishida
muhim rol o ’ ynagan . Vodiyningeng yirik shahri bo ’ lgan Talas / Troz nomi turkiy
toponimlarning Oltoy d а vriga tegishli deb topilgan 2
.
Talas nomi ilk bor 568- yili Vizantiya elchisi Zemarxning safar hisobotiga
tayanib yozilgan Menandrning asarida Talloukz / Zallovez tarzida tilga olinadi 3
.
Zemarxning aytishicha , Vizantiya elchilari birinchi Ek - toqqa keladilar va Istami
yabg ’ u qarorgohi oldida sharqqa qarab tiz cho ’ kib o ’ tiradilar . So ’ ng birining boshi
tushirilgan bayroqqa ta ’ zim qilim , yonib turgan olovda poklanishadilar .
_________________________
1
Андрианов орошаемого земледелия)М.1969.-С.227. Б.В.Древние оросительные системы Приаралья (в
связи с историей возникновения и развития и.
2
Мусаев К.М.Лексикология тюркских языков .М.1984.-С.192.
3
Dobrovits M.The Altaic World through Byzantine eyes…-P.373-409.

Shundan keyingina elchilar Istami yabg’u o’tirgan ulkan o’tog’-o’rduga
kiradilar 1
.Ek-tog’dan elchilar istemining orqasidan turklarning yozlik poytaxti-
Talasga ketadilar 2
. Ammo ayrim tadqiqotchilar Talas shahrining nomi Xan
sulolasidan boshlab xitoy manbalarida uchrashini e’tirof etdilar .Anig’i mil.avv.36-
yili Xan sulolasi generali Chen-Tan Qang’ mamlakatiga sig’ingan shimoliy un
shan’yuysi Chji-chjiga zarba berish uchun Issiq-ko’lning g’arbidagi Ye-chin
shahridan 3li uzoqlikdagi Dulay daryosiga boradi.Xususan,”Tsyan Xan-shu”da
yozilishicha ,Dulay daryosi bo’yida shimoliy xun shanyuysi Chji-chji qo’rg’on
qurdirgan bo’lib ,u xuddi shu manbada quyidagicha tasvirlangan: “(Chji-
chji)Xitoy elchisini o’ldirgach ,o’zini himoyalash uchun Dulay daryosi bo’yiga
mustahkam shahar quradi va shu shaharni “Dulay”deb ataydi.Dulay daryosi qang’
davlatida joylashgan…shahar qurilishida har kuni 500 ta ishchi ishlab ,ikki yilda
qurib bitiriladi.Shaharning tashqi mudofaa devolari ham tuproq ham yog’ochdan
qilingan qoziq bilan mustahkamlangan va to’rt tomondan burjlar qurilib handaqlar
bilan qurshalgan 3
”.
Tadqiqotchilar bu shaharning aylanasi 630 m,aholisi esa 3000 kishiga yaqin
bo’lganini aniqlangan 4
.Shaharda stadel ham bo’lgan 5
.Shahar qurilishida
Farg’ona,Parfiyadan kelgan ustalar ,Rim legionerlari qolaversa mahalliy aholi
qatnashganligi to’g’risida fikirlar bor 6
.Ammo Chji-chji shanyusining g’arbda
tangritog’ va yettisuvdagi qabilalarni bo’ysundirganligidan xavotirga tushgan Xan
sulolasi uni yo’q qilish uchun mil.avv.36-yilda qo’shin jo’natadi 7
.
_________________________________
1
Мокрынин В . П . Византийский историк о согдийцах в Семиречье // Из истории дореволюционного
Киргизстана . Фрунзе .1985.- С .171; Шювен П . О . Визанийских посольствах …- С .33:Dobrovist M.The Altaic
World through Byzantine eyes …-P.373-409.
2
Пигулевская Н.В.Сирийские источники по истории народов СССР.М-Л…1941-С.
3
Пигулевская Н.В Византия на путях в Индию .М-Л.1951.-С.205-206.
4
Бичурин Н.Я.Собрание сведней о народах …Т.1.-С.91;Бичурин Н.Я.Собрание сведений о народах …Т.2.-
С.184;Материалы по истории сюнну (по кит-м ист-м)/Пер.В.С.Таскина .Вып .2.М.1973.-С126.128-129;Бан Гу
.Ханнама..-782-б;Боровкова Л.А.Царства «Западного края » во II-Iвекак до н.е Восточный Туркестан и
Средней Азии по сведениям из «Ши цзи»и «Хань шу» .М.2001-С.303-306.
5
Боровкова Л.А.Царства «Западного края»…-С.304-306.
6
Материалы по истории сюнну…-С.129.
7
Рыспаев К.Древнеий Тараз .Тараз.2001.-С.78.

Bu qo ’ shin Chji - chjini yengib uning saroyi va shahrni yoqib
yuboradi 1
. Shunaqangi ma ’ lumotlarga tayanib ayrim olimlar Dulay Talas
daryosi , Ye - chin shahrini esa Talas shahri bilan qiyoslashgan . Zemarxdan so ’ ng
Talas shahrida bo ’ lgan xitoy roxibi Syuantsan aylanasi 8-9 li bo ’ lgan shaharning
Ming - buloqdan 70-75 km uzoqlikda joylashganligini qayd etib , shunday yozgan :
“ Suyob shahridan sharqda Dolose shahri joylashgan . Bu yerda turli
xalqlardan kelgan savdogarlar to ’ planadi . U yerda dehqonchilik bilan
shug ’ ullanuvchi kishilar soni savdo va hunarmandchilik qiluvchilarniki bilan bir
xil 2”
deb keltirib o ’ tilgan .
Garchi Suyan - tszan Suyabning g ’ arbida – Talas vodiysida o ’ nlab shaharlarni
qurgan bo ’ lsada kupchiligini nomini qayd etmagan . Ammo “ Sin Tan - shu ” da u
yerda joylashgan Yangi shahar , Tunkat , Qulon kabi shahar nomlari keltilgan Roxib
Chu va Talas vodiylaridagi o ’ nlab shaharlarning har biri bir - biridan mustaqil
ekanligi , har birining o ’ z boshqaruvchisi borligi , ammo ularning barchasi turk
xoqoniga qaramligini yozib qoldirgan . Syuan - szandan boshqa xitoylik mualliflar
Talasning xitoycha tavsifi va masofalari borasida farqli ma ’ lumotlarni beradilar .
Xusuan “ Syuan - szan biografyasiga ’’ ko ’ ra
Bin yo ’ ldan g ’ arbga 70-75 km
yurilgach Talas shahriga kelinadi 3
. Boshqa bir xitoy manbasida esa Suyabdan
g ’ arbga to ’ g ’ ri 70-75 km yurgandan so ’ ng Talas shahriga kelish mumkin . Du -
xuanning esdaligida keltirilishicha , Talas - Chu vodiysining g ’ abiy chekkasida ,” Sin
Tan - shu ” ga ko ’ ra esa u Suyabdan 70 km dan ortiq uzoqlikda , g ’ arbda joylashgan . 4

Shunday qilib , xitoy va vizantiya manbalaridagi ma ’ lumotlardan Talas shahri
ham xoqonlik G ’ arbiy qanoti hukmdorlarining qarorgohlaridan biri bo ’ lganligi
oydinlashadi . Xitoy yilnomalaridagi Choch hukmdorlari doimo Talas shahrida
garnizon saqlashgani to ’ g ’ risidagi ma ’ lumotlardan kelib chiqqan ayrim olimlar
______________________________
1
Beak S.The life of Hiuan Tsiang .N ew Delhi,1990.-P.45.
2
Chavannes E.Dokuments sur les…-P.10.
3
Beal S.Si-Yu-Ki.Buddhist Records… -P.28:Ekrem E.Hsuan –Tsang Seyahetnamesi’ne go’re…121-122-s.
4
Ekrem E.Hsuan –Tsang Seyahetnamesi’ne go’re…-121-122-s.

Choch hukmdorlari Talasni o’zlarining merosiy hukmdorliklari o’laroq
ko’rishganini ilgari surishgan 1.

Yozma manbalarda VIII- asrlarni birinchi yarmidan Talas Arg’u –Talas , Altun –
Talas- ulush va Talas – ulush kabi shaharning yana boshqa nomlari uchray
boshlagan 2
. Mahmud Koshg’ariy asarida esa Talas Keti Talas yoki Ulug’ Talas
nomlari bilan tilga olingan 3
. Umuman , Chu , va Talas daryolari orasidagi yerlarni
Mahmud Koshg’ariy Arg’u / Arg’ular mamlakati deb atagan . Turkiylarning moniy
adabiyotlarida ham “ Xudo marhamat qilgan Arg’u – Talas ” jumlasi uchraydi 4
.
Talas shahrining joylashgan o’rni borasida uzoq vaqt bir to’xtamga kelinmagan
edi . Lekin sharqshunos В . В . Бартольднинг izlanishlari tufayli Talasning
joylashgan o’rni bugungi Jambul (oldingi Avliyo – ota ) shahriga to’g’ri kelishi
aniqlangan 5
. Arxeologik izlanishlar yodgorlikning I-IV-asrlariga doir
qatlamlaridan topilgan buyumlar usun –qang’ va xunlarning mozor –
qo’rg’onlaridagi topilmalar bilan o’xshash bo’lganligi uchun Talas vodiysidagi
o’troq madanyatga turkiy tilli aholi tomonidan asos solinganligi ilgari surilgan .
Mutaxasislarning fikricha , bu davr antropo-va etnogenez jarayonlarining bir-biriga
to’g’ri kelishi bo’lib , O’rta osiyoning bugungi turkiy tilli aholisiga xos tipik
xususiyati kristallizasiyaning boshlanishiga sharoit yaratgan 6
. Yodgorlikning
uchinchi davri – V-VII-asrlarga kelib manzilgoh xarobalari o’rnidan sitadel va
shahristondan iborat atrofi devor bilan o’ralgan shahar qad ko’taradi 7
.Shahardan
shimoli – g’arbroqda esa kvadrat shakldagi ossuariylar ko’milgan qabriston
joylashgan 8
.
______________________________
1
Елуов М.Бабаяров Г.Кубатин А.Доисламские монеты Тараза…-С.13
2
Кляшторный С.Г.Древнетюрксие памятики …С.131.
3
ДЛТ.1-том..-347-б.
4
Кляшторный С.Г.Древнеткские руничесие памятники как источник …-С.129-131.
5
Beal S . Si - Yu - Ki . Budhist Records …- P .28:Бартольд В.В.Щтчёт о комондировке в Средней
Азии //Сочиения .Т.4.М.1966-С.114-115.
6
Бернштам А.Н.Очер истории гуннов.Л.1951.-С.102.
7
Маргулан А.Х.Из истории городов и строительного искусства древнего Казахстана.А-
А.1950.-С.30;СенигаваТ.Н.Средневековый Тараз .А-А.1972-.С.55.204.
8
Xata м ova . M .’ O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ’’ T .2017.

Arxeologik qazishmalar natijasida shaharning ayniqsa , VI - XII - asrlarda
gullab – yashnaganligini bilish mumkin . Butun qazishmalardan VI - VIII - asrlarga
tegishli madaniy qatlam aniqlangan bo ’ lib , ayni shu davrga oid xom g ’ ishtdan
tiklangan ikkita imorat va yo ’ lak ochilgan . Bu qatlamning sopollari turli xil va
o ’ ziga xos bezaklari bilan ajralib turadi . Bu yerdan noksimon sopol ko ’ zalar ,
qizg ’ ish rangdagi krujkalar , suryoning yozuv tushirilgan idishlar topilgan .
Olimlar VI - XII - asrlarda Talas , Suyab , Navakat , Merke kabi shaharlar aholisining
asosiy qismini turklar , ulardan keyin esa sug ’ diy , arab , fors va suriyaliklar tashkil
etganini uqtirishadi 1
. Chindan – da , Talas daryosining g ’ arbi – Sirdaryoning o ’ rta
havzalarida Qang ’ ning shimolida Tele qabilalar uyushmasiga kiruvchi qabila va
urug ’ lar joylashgan edi 2
. Yozma manbalarga ko ’ ra , Talas vodiysi aholisi etnik
tarixida xoqonlik G ’ arbiy qanotida yuz bergan ichki siyosiy kurashlar muhim rol
o ’ ynagan . Talas daryosi havzalarida Nushibi qabilalar uyushmasining 5 ta qabilasi
yashar edi . Bu hududning shimoliy – sharqida Chu daryosi bo’lib , u Nushibi va
Dulu o’rtasidagi chegara sanalgan 3
. To’g’rirog’i, Chu - Talas daryolari oralig’ida
yashovchi Nushibi qabilalari uyushmasi bilan Chu – Ili havzalarida joylashgan
Dulu qabilalar uyushmasi o’rtasidagi siyosiy kurashlar jarayonida ular ba’zan
Talasni , ba’zan esa Suyabni o’zlariga markaz qilib olar va shu tariqa ularning
asosiy qismi bu shaharlarda o’troqlashib borar edilar 4
.Bunday yirik shaharning
shakillanishida dehqonchilik hududlari va adirlar chegarasidagi chorvador aholi
katta qismining o’troqlashuvi bilan bog’lash kerak.Ularning izlari arxeologlar
tomonidan ulkan miqdordagi qabr qo’rg’onlar yig’indisi misolida qayd
qilingan.Hunarmandchilikning xususyati va mahsulot turlari o’rganilayotgan
asrlardagi savdo aloqalarining muhim yo’nalishlarini ochib berishi
mumkin.Shaharlarning aynan shu davrda shakillangan Shimoliy karvon yo’li
bo’ylab gullab-yashnashi voxadagi aynan yaxshi o’zlashtirilgan hududlar orqali
o’tuvchi bosh tranzit yo’l bo’lib qolganligini bildiradi.
________________________________
1
Бартолд В.В.Тараз // Соченения. Т .3.М.1965.-С.495-496;Сенегова Т.Н.Средневековый Тараз …-С.210-211.
2
Хужаев А.Хужаев К.Кадимги манбаларда халкимиз утмиши …-16.30.31-б.Ta sag ’ il A . Cin Kanyaklarina go ’ re
Eski Turk Boylari …-45,131- s .
3
Б a боёров Г.Б Гарбий Турк хоконлигининг давлат тузуми …-218-б.
4
Сенегова Т.Н .Средневековый Тараз …-206-207.

“ Talas ilk o ’ rta yuz yilliklarda mashhur tijorat shahri o ’ laroq nom chiqargan .
Ibn Xavqalning yozishicha : “
At – Taroz musulmon bo ’ lgan turklarning savdo qiladigan yeridir .[ Turk ]
larning yerlarida [ at - Taroz ] ga qarashli istehkomlar [ joylashgan ] . Islom
[mamlakatlari ] dan hech kim u yerdan [ nariga ] o’tmagan , chunki undan
[nariga ] o’tgan [ yo’lovchi ] xarluxlarning o’tovlariga kirib boradi 1
.”
So’ngi yillarda Talasdan ko’p sonli tangalarning topilishi va ulardagi
yozuvlarning yozma ma’nbalardagi ma’lumotlar bilan qiyoslab o’qilishi vodiyni
bir qator ijtimoiy – siyosiy tarixiga oid muammolarni yechishda yordam berdi.
Xususan, 2014 yili М . Елеуов boshchiligidagi arxeologik ekspeditsiya Taroz
shahar xarobasining stadeli va shahristonidan VII-VIII-asrlardan to XVIII-XIX –
asrlargacha bo’lgan davrlarga tegishli 100 ga yaqin tangalar topishgan . Bu esa
Talas vodiysida qariyb ming yildan ortiq vaqt davomida tanga – pul
munosabatlarining yo’lga ko’chirilganligini ko’rsatadi . Ular orasida ayniqsa ,
islomgacha bo’lgan davr tangalari anchaginani tashkil qiladi 2
.
Qazishmalardan bu yerda Choch tudunlari , buxorxudotlar va xitoyning Tan
sulolasi davriga tegishli tangalar topilgan . Bu esa shaharning Ipak yo’li kesishgan
joydagi savdo markazlaridan biri bo’lganligini , tangalar tijorat munosabatlari
tufayli to’lov o’rnida bu yerga chet ellik savdogorlar tamonidan keltirilganligini
ko’rsatadi . Boshqa tomondan esa Talasni o’z ta’sir doirasiga olishga uringan
kuchlar – Choch tudunlari va Tan sulolasi bilan bog’liq degan qarashlar ham
bor 3
. Shu o’rinda Talasning boshdanoq Choch hukmdorligi ichida
bo’lganligini alohida aytib o’tish kerak .
Islomgacha bo’lgan davr tangalari orasida faqat buxorxudotlarning
tangasigina kumushdan zarb etilganligi uchun xalqaro xarakterdagi universal
to’lov vositasi bo’lgan . Shuning uchun , bu tangalar Buxorodan tashqari
boshqa qo’shni xududlar , asosan , Talasda ham keng muomalada bo’lgan 4
.
_______________________________________
1Ибн Хавкал .Китоб сурат ал –ард …-77-б.
2Елеуов М.Бабаяров Г.Кубатин А.Доисламсие монеты Тараза …-С.5.
3Елеуов М.Бабаяров Г.Кубатин А.Доисламсие монеты Тараза …-С-18-19.
4Елеуов М.Бабаяров Г.Кубатин А.Доисламсие монеты Тараза …-С.

O’rganilayotgan yuz yilliklarda Talas shahrining aholisi tangrichilik , olov
va ota - bobolar kul’tiga sig’inishgan . Bu kul’tlar aholiga tashqaridan kirib
kelgan moniylik , buddaviylik va nasroniylik dinlariga qaraganda ma’qulroq
bo’lgan 1
. Talasda , shuningdek , xristianlar ham ko’pchilikni tashkil qilgan
bo’lib , hatto , shaharda ularning ibodatxonasi - kilisiya ham bo’lgan 2
. Lekin
893 - yilda Somoniylar hukmdori Ismoil bin Ahmat shaharni egallab , uni
jome’ masjidaga aylantirgan 3
.
Dehqon va chorvadorlar o’rtasidagi eng yirik chegara shahri bo’lgan
Talas aholisining etnik tarkibiga to’xtaladigan bo’lsak . Shahar aholisi asosan
turkiylar bo’lib , u yerda qisman sug’diylar ham yashagan 4
. Buni Talasdan
ancha uzoq bo’lmagan joyda buxoroliklar asos slogan Xotunkat (Jamukat )
shahri joylashgani to’g’risidagi Narshaxiyning qaydlari ham tasdiqlaydi 5
.
Talas daryosi sohillarida aholi ko’proq va qishloqlarda yashagan . Ammo
Aris vohasi chegaralaridan to Tarozgacha bo’lgan hududlar dashtlik bo’lib ,
bu yerlarda chorvador turkiy urug’ jamoalari o’tog’larda yashab , ko’chib
yurishgan . Shuning uchun , yozma manbalarda “Taroz - turklarning chegara
viloyati bo’lgan Isfijobdagi shahar ” degan ma’ lumotlar berilgan 6
.
Talas vodiysidagi Ashpara , qulon kabi shaharlardan shimoli - g’arbda
joylashgan Qoratov va uning shimolidagi dashtlarda chorvachilik bilan
shug’ullanuvchi aholi yashagan . Tarozda shimoli - sharqda to Chu daryosi
havzalarigacha bo’lgan hududlarda yashagan aholi esa dehqonchilik ,
hunarmandchilik va savdo - sotiq bilan shug’ullangan . Shuningdek , Talas
vodiysidagi shaharlar xo’jaligida foydali qazilmalarga boy Shelji viloyati
tufayli metall qazib olish va unga ishlov berish - temir eritish va temirchilik
ishlab chiqarishi ham ancha rivojlangan 7
.
___________________________________
1
Западный Тюркскйий каганат Атлас …-С.446.
2
Зуев Ю.А.Торланбаева К.У.Кулытурно –религиозное значение Таласа до арабского завоевания
//Тараз :тыячелетия и цивилизации .Материалы международной научно-практической конференции
посв .2000-летию Тараза .(26-27 сентября .2002).Унив .им.М.Х.Дулати .Тараз .2002.-С.141-143.
3
Бартолд В.В.Тараз …-С.495.
4
ДЛТ.1-том .-31-б.
5
Наршахий .Абу Бакр М ухаммад ибн Жафар .Бухоро тарихи …-91-б.
6
Закиров ШЮЙакут и его сведения …-С.121.
7
Xata м ova . M .’’ O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ’’ T .2017.

$Bu shaharlarda to ’ quvchilik , kulolchilik ham yaxshi taraqqiy etganligini arxeologik qazishmalardan bilish mumkin . Umuman , Talas vodiysida VII - XII - asrlarda Xuvikat , Chigil \ Chikil , Barsxon , Jamukat , Sus , Kul va Takobkat , Atlax , Adaxkat Dex Nudjikas , Qorato ’ rtko ’ l , Dexi - nav , Balad , Baruket , Burux , Qorliq - Oqsum , Yag ’ mo , Kinkent kabi shaharlar bo ’ lgan 1 . Xususan , Chigil shahri chorvador chigillarning o ’ troqlashuvi bilan tashkil topgan bo ’ lsa , Sus , Kul va Takobkat aholi manzilgohlari esa Talas daryosining yuqori oqimida , tog ’ li xududlarda kumush konlariga ixtisoslashgan kichik shaharchalar bo ’ lgan 2 . VIII - IX - asrlarga kelib Taroz Qarluq yabg ’ uligining poytaxtiga aylangach , shahar ikki barobar kengayadi . Shahar tevaragidagi okruglar tezlik bilan jonlanib , Jikil , Qo ’ yi Barsxon kabi shaharlar paydo bo ’ ladi 3 . Bir so ’ z bilan aytganda , Talas shahri Choch hukmdorlarining yirik tijorat va ishlab chiqarish shahri bo ’ lmish bilan birga siyosiy – ma ’ muriy markaz ham edi . Shaharning tijorat yo ’ llari kesishgan joyda , chorvador va dehqonlar o ’ zaro tig ’ iz munosabatlarga kirishgan hududda joylashganligi uning gullab – yashnashiga qulaylik tug ’ dirgan . Aynan ana shu omillar tufayli Talas xoqonlik G ’ arbiy qanotining poytaxt shaharlaridan biri ham bo ’ lgan 4 . XIII - asrlargacha gullab - yashnab kelgan bu yodgorlik o ’ z davrining yetarlicha yirik shahri bo ’ lgan . Yodgorlikning o ’ rnini aniqlash bilan bog ’ liq masalada manzilgohning nomi va u bilan aloqali afsonalarga ham e ’ tibor qaratish kerak . _______________________________ 1 Бартолд В.В.Отчет о поездке в Среднюю Азию …-С.30-36;Елеуов М.Шу мен Талас ортасырлык калалари …-164-178.189-б. 2 Массон М.Е.Из результатов поездки в долину Таласа для выявления истории горной промышленности // Б юллетнь Среднеазиатского районного разведочного управления.-Т.1930.-№2.-С.35-37. 3 Западный Тюркский каганат .Атлас…-С. 4 Xata м ova . M .’’ O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ’’ T .2017.$

Xulosa
Markaziy Osiyo mintaqasida ubranizatsiya jarayonlari bir vaqtda yuz
bermagan . Chunki jamiyat taraqqiyotining bir tekis bo ’ lmagan rivojlanish
qonuniyatiga ko ’ ra , bu jarayon mintaqaning tabiiy - geografik hamda ichki
va tashqi omillari ta ’ siridan kelib chiqqan . Masalan mintaqaning janubidagi
Marg ’ iyona , Baqtiriya , Parfiya , Girkaniya , Xorazmda urbanizasiya
jarayonlari bronza davridanoq boshlangan . Ushbu hududlar Yaqin va O ’ rta
Sharq mintaqalariga qo ’ shni bo ’ lganidan ulardagi tabiiy - geografik iqlim
sharoiti bu yerlarda sug ’ orma dehqonchilik madaniyatining ertaroq
rivojlanishiga olib kelgan . Aksincha , mintaqaning shimoliy hududlari -
Choch va Farg ’ onada urbanizatsiya jarayonlari ancha kechroq - antik
davrdan boshlab yuz bergan . Bugungi kunda ko ’ pchilik olimlar shahar
sivilizatsiyasi va ko ’ chmanchi dashtning o ’ zaro bir - biriga ta ’ siri masalasini
ilgari surishmoqda . Jumladan , shahar va dasht o ’ zaro bir - biriga qarama
- qarshi bo ’ lishdan ko ’ ra ko ’ proq ijobiy mazmunga ega bo ’ lib , birgalikdagi
tinch hamkorlik va savdo - xo ’ jalik aloqalariga tayangan munosabatlar
ularning iqtisodiy ba ’ zalarini tashkil etgan 1
. Bu masalada ayrim mualliflar
shaharning dashtga , boshqalari esa dashtning shaharga ko’rsatgan ta’ sirini
o’rganishgan 2
. Ko’pincha bu kabi ishlarda ko’proq tijoriy yoki harbiy
aloqalar , ishlab chiqarilgan maxsulotlarni ayirboshlash hamda shaharning
madaniy jihatdan dashtga ta’ siri borasida so’z yuritiladi . Bunda dasht
asosan xom - ashyo , qurol - yarog’ yetkazib beruvchi , sivilizatsiyalashgan
shahar madaniyatining resipeyinti o’laroq gavdalantirilsa , shahar
dehqonchilik, hunarmandchilik mahsulotlari hamda diniy va badiiy g’oyalar
yetkazuvchisi tarzida ko’rsatiladi . Biroq bunda dashtning shaharga
ko’rsatgan madaniiy ta’siri masalasi odatda umuman ko’rib o’tilmaydi 3
.
_______________________
1
Байпоков К.М.Взаимодействие земледельческих и кочевых культур в рамках степной цивилизации…-
С.9;Мукминова Р.Г.Взаимодействое оседлой и кочевой цивилизации как один из факторов исторического
развития народы Центральной Азии // Цивилизация Центральной Евразии:земледельцы и
скотоводы .Самарканд .2002.-С.51-52.
2
Гюль Э.Городская цивизация и кочквая степь:ешо раз о характере взаимодействий // Узбекистон
урбанистик маданияти.Халкаро илмий конференция матераллари.Т.2003.-С.116.

Tarixiy va badiiy jarayonlar tahlili dasht xalqlarining umuman O ’ rta
Osiyo sivilizasiyasi , xususan , urbanistik madaniyatida tutgan roliga yangicha
ko ’ z bilan qarash imkonini bermoqda 1
. Bu masalani o ’ z vaqtida С. П.
Толстов ham alohida uqtirib o ’ tgan edi 2
.
Ana shunday kontakt zonalaridan biri bo ’ lgan Choch vohasining shahar
madaniyati Sirdaryo havzasi bo ’ ylab shakillangan bo ’ lib , bu yerlar
dehqonchilik uchun ham , chorvachilik uchun ham birdek qulay edi .
Choch vohasida shahar madaniyati qachondan boshlanganligi masalasiga
oydinlik kiritish uchun shu paytgacha ko ’ plab arxeologik izlanishlar olib
borildi . Toshkent vohasining shahar xarobalarida o ’ tkazilgan arxeologik
qazishma ishlari natijasida shaharlarning paydo bo ’ lishi , rivojlanishi va
kengayishi turli tarzda kechganligini ko ’ rsatadi . Shaharlar poytaxt markaz
bo ’ lganligi , savdo karvoni yo ’ llari ustida joylashganligi , tog ’ konlaridan
yaxshi foydalanganligi va chorvador halqlar bilan uzviy aloqada bo ’ lganligi
uchun taraqqiy etgan . Ayniqsa , bu yerdagi o ’ zaro savdo - iqtisodiy
aloqalarning jadallashuviga vohaning qulay geografik joylashuvi va dasht
hududlariga yaqinligi ham turtki bo ’ lgan .
Yuqoridagilardan kelib chiqib , quyidagi xulosalarga kelish mumkin :
1.Chochda VI-VIII-asrlarda shahar madaniyatning shiddat bilan gullab -
yashnashiga uning dasht hududiga yaqinligi katta ta’sir ko’rsatgan ; bu
esa o’z navbatida dasht xalqlari bilan savdo - iqtisodiy va madaniy
aloqalarning keng rivojlanishiga imkon bergan.
Bu davrga kelib bir qancha omillar tufayli chorvadorlarning o’troqlashuv
jarayoni jadallashadi . Shu bilan bog’liq holda voha va uning ikki
hududlari keng o’zlashtiriladi va shaharlar soni oldingilariga qaraganda 2,5
barobarga ko’payadi . Shahar madaniyatining taraqqiy etishida
o’troqlashgan turkiy xalqlarning roli katta bo’lganligini birgina vohadagi
turkiy toponimlarning ko’pchiligida ham ko’rish mumkin .
______________________
1
Гюль Э.Городская цивизация и кочквая степь…-С.116-117.
2
Толстов С.П.Древний Хорезм .М-Л.1948.-С.275.

2. Chochdagi tog ’ lardan qazib olinadigan turli qazilmalar bu yerda tog ’ -
kon va metallurgiya ishlari bilan bog ’ liq hunarmandchilikning rivojlanishiga
keng imkon bergan . Bu esa o ’ z o ’ rnida Choch vohasining tog ’ li
hududlariga ko ’ plab yangidan - yangi manzilgohlarning paydo bo ’ lishiga
turtki bergan .
3. Bu davrda bir qator siyosiy va iqtisodiy omillar tufayli Buyk ipak
yo ’ lining shimoliy tarmog ’ i - Sirdaryo - Tangritog ’ - Oltoy qismlari janubiy
tarmoqqa qaraganda ancha rivojlanganligi ko ’ zga tashlanadi . Chunki aynan
shu hududlar Turk hoqonligining markaziy hududlar bo ’ lib , bir tamoni
vohalar bilan , ikkinchi tomoni esa dasht bilan tutashar edi . Asosiy
karvon yo ’ llarining shimol tamon ko ’ chishi va xalqaro savdoning shu yerga
jamlanishi ham Chochning gullab - yashnashiga qulay imkoniyat yaratadi .
4.Choch - Turk xoqonlarining tanga zarb qildiradigan markazlaridan biri ,
bo’lganligini so’ngi yillarda Toshkent vohasidan topilgan ko’plab tangalarning
shu davrga tegishli ekanligi ko’rsatmoqda . Xoqonlik zarbxonasi o’laroq
Choch shaharlarining iqtisodiy taraqqiy etishi yanada tezlashadi .
5.Xoqonlik g’arbiy hukimdorlarning faoliyati bilan bog’liq holda bir qator
shaharlar (Jabg’ukat va Xotunkat,Choch (Qanqa),Tunkat ,Tarband)vohaning
ma’nuriy siyosiy markazlar tevaragida ko’plab yangi shaharlarning paydo bo’lishi
tezlashadi .
Bir so’z bilan aytganda ,Choch hukimdrorligida shahar madaniyati VI-VII-
asrlarga kelib yanada gullab yashnaganligi kuzatiladi .Bu jarayonga bir qator
ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy omillar turtki bo’lgan .Shaharlar birgina daryo
havzalari bo’yida emas ,balki adir va tog’ etaklarida ham shakllana
boradi .shaharlarda hunarmandchilik ,savdo va madaniy aloqalar yuqori darajada
taraqqiy etganligini yozma manbalar va arxeologik topilmalar birdek
tasdiqlaydi .Arablar bosqini tufayli voha shaharlari bir muddat tushkinlikka
uchragan bo’lsada keyingi davrlarda ular qayta tiklanib rivijlanish yo’lidan boradi.

Foydalanilgan adabiyotlar va manbalar ro’yxa
1.
Абдуллаев К.А.Археологическое изучение городища Канка (1968-1972).-
Т..1972.-Выш.12.-С.128-154.
2.
Abduallaev B . M . Qadimgi Farg ’ ona mudofaa inshootlarida ko ’ chmanchilar
madaniyatlari izlari // O ’ rta Osiyoning qadimgi va o ’ rta asrlar shahar madanyati
an ’ analari . O ’ zbekiston Milliy universiteti Arxeologiya kafedrasining 70 yilligiga
bag ’ ishlangan ilmiy anjumaniga yo ’ llangan ma ’ ruzalar to ’ plami . T .,2010.-27-28-
b .
3.
Алимова Д.А.Филанович М.И.Тошкент тарихи (Кадимги даврдан бугунги
кунгача).Кайта ишланган ва тулдирилган иккинчи нашри.T.,2009 - y -29-б.
4.
Al – Idrisi . Kitab nuzxat al - mushtak fi - xitirak al - afak (Развелечние
истомленного и странствованние по областям (Вселенной)/Пер .с
араб .Ш.Закирова //Матереалы по этнической истории тюркских нородов
Централной Азии.Т..2003-С.51-63
5.
Al - Muqaddasi , Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad Shamsiddin . Kitab ahsan
al-taqasim fi-marifat al-aqalim [Deskirtio Imperii moslimiki],/Ed.M.J.de
Geoje.BGA,paris 3,Lugduni-Batavorum ,1967,-P,264;Ibn Haukal,Abu-1-Kasim an
Nasibi.Kitab sura al-Ard/Ed.J.H Kramers.Ledien,1939.-P.507,522.
6. Asqarov A.O’zbek xalqining kelib chiqish tarixi.T.,2015.-338-347-b.
7.
Аскаров
А.А.Буряков .Ю.Ф.Квирквеля .О.Р.Родилиловский .В.В.Теоретические и
методологические проблемы исследования в археологиию. T .,1988
8.Бартолд В.В.Отчет о поездке в Среднюю Азию …-С.30-36;Елеуов М.Шу
мен Талас ортасырлык калалари …-164-178.189-б.
9.
Бартолд В.В.Тараз // Соченения в 9 томах. Т .3.М.1965.
10.
Б o боёров Г.Б Гарбий Турк хоконлигининг давлат тузуми :Тарих фанлар
доктори-Т.2012.
11.Байпоков К.М.Взаимодействие земледельческих и кочевых культур в
рамках степной цивилизации Казахстана // Цивилизация Центральной
Евразии:земледельцы и скотоводы .Самарканд .2002.-С.9-10

12.
Бернштам А.Н.Очерк истории гуннов.Л.1951.-С.102.
13. Beal S . Si - Yu - Ki . Buddhist Records … - P .28: Ekrem E . Hsuan – Tsang
Seyahetnamesi ’ ne go ’ re …121-122- s .
14. Боровкова Л.А.Царства «Западного края»во II-I веках до н.э Восточный
Туркестан и средней Азии по сведениям из «Ши цзи » и «Хань шу»М.2004 -
С.304-306.
15.Бичурин Н.Я.Собрание сведней о народах …Т.1.-С.91;Бичурин
Н.Я.Собрание сведений о народах …Т.2.-С.184;Материалы по истории сюнну
(по кит-м ист-м)/Пер.В.С.Таскина .Вып .2.М.1973.-С126.128-129;Бан
Гу .Ханнама..-782-б;Боровкова Л.А.Царства «Западного края » во II-Iвекак до
н.е Восточный Туркестан и Средней Азии по сведениям из «Ши цзи»и «Хань
шу» .М.2001-С.303-306.
16. Буряков .Ю.Ф.Историческая топографя древних городов Ташкентско
оазиса (Историко –археологический очерк Чача и Илака )Т.:Фан.1975.
17.Буряков Ю.Ф.Горное дело и металлургия средневекого Илака.М..1974-
С.43.44.54.56.87.112.
18.Буряков Ю.Ф.Грицина А.Мавераннахр на Великом Шелковом
пути .Самарканд-Бишкек:IICAS.2006.
19.Dobrovist M.The Altaic through Byzantine eyes :some remarks on the historical
с ircumstances of Zemarchus ‘Journey to the Turks (AD569-570)//Acta Orientalia
Academiae Scientiarum Hungaricae .-Budapest ,2011.-Vol.64(4)-P.373-409.
20. Documents sur les … - P . 23-24 ; Бичурин Н.Я.Собрание сведений о
народах …Т 1-С.283
21.Добродомов И.Г.Не «река»-а «женшена »( о достоверности
топонимических этимологий)//Этиническая ономастика .М.,1984.-С138-143.
22.Древности Таджикистана Душанбе .Т.,1985-С327.рис .836.
23.Древняя и средневекова культура Чача.Т.1979.-С.93-109;Брусенко
Л.Г.Галиева .З.С.Материалы раскопок квартал Х-начала XI вв.на городище
Канка //ИМУ.-Т.1974.-Вып.19.-С.124-136.
24.
ДЛТ.3-том.-163.165-б.(Девону лугатит турк)
25.ДЛТ.1-ТОМ-388-б. .(Девону лугатит турк)

26.Вкалд Узбекистана в развитее исламиской цивилизации.Сборник тезисов
докладов и поздравлений.направленных на Международную конференцию.
Посвященную обьявлению города Ташкента столищей исламиской культуры
2007 года Исламиской организацией по образованию,наука и культуре-
ISESCO.Ташкент –Самарканд.2007.
27.Гюль Э.Городская цивизация и кочквая степь:ешо раз о характере
взаимодействий // Узбекистон урбанистик маданияти.Халкаро илмий
конференция матераллари.Т.2003.-С.116-120

28.Эйзенщтадт Ш.О цивилизационних принципах в
партимониальных.имперских и имперско –феодалных режимах //
Сравнительное изучкние цивилизации.Хрестоматия.М.2001.-С.157:Тойиби
А.Дж.Цивилизация перед судом .Т.9.М.2002.-С.39-40.
29. Eleyov M . Qaratudin ortag ’ asirliqkeruen joldari //Мат-ымежд-й
науч.конф.’’Археология Казахстана в епоху
независимости.итог,.перспективы’’посвяшенной 20-летию Независимости
Республики Казахстан и 20-летию Института археологии
им.А.Х.Маргулана.Т.3.А..2011.-11-15-б
30. Eski T ’ ang tarihi ( Chiu T ’ ang – shu )194 a :’’ Turkler ‘’ bolumu : cin
kaynaklarinda Turkler : aciklamali metin
nesri / I / Tog ’ an , G . Kara , C . Baysal . Ankara ,2006.-80- s .
31. Ekrem E . Hsuan – Tsang Seyahetnamesi ’ ne go ’ re Turkistan : Basilmamish
doktora tezi . Hachettepe Unversetesi , Sosyal Bilimler Enstutusu Ankara ,2003.-
121-122- s .
32.Елуов М.Бабаяров Г.Кубатин А.Доисламские монеты Тараза.А.:Казак
унверситети,2014-С.13
33.Закиров Ш .Йакут и его сведения о тюрских городах Верхней Сырдарьи и
Восточного Туркестана в «Словаре страна » Т.,1991.-С.116-123
34.Зданович Г.Б.Аркаим – культурный комплекс эпохи середней бронзы
ножного Зауралья //Российская археология. –М.,1997.-№2.-С.47-62;Кузьмина
Е.Е.Экология степейЕвразии и проблема происхождения номадизма //ВДИ.-
М..1997.-№2.-С.81-94:Кызласов Л.Р.Городская цивилизация Срединной и
Северной Азим.М..2006

35.Зуев Ю.А.Торланбаева К.У.Кулытурно –религиозное значение Таласа до
арабского завоевания //Тараз :тыячелетия и цивилизации .Материалы
международной научно-практической конференции посв .2000-летию
Тараза .(26-27 сентября .2002).Унив .им.М.Х.Дулати .Тараз .2002.-С.141-143.
36. Ibragimov R . Z . Xarashkat shahri iqtisodi tarixdan // O ’ zbekiston paytaxti
Toshkent 2200 yoshda . Xalqaro ilmiy konferinsiya ma ’ ruzalari . Toshkent sh .26-
27 may .2009 y . T .2009.-155-157- b .
37.Камолиддин Ш.С.Заметки по древней и средневековой истории Чача//
Проблемы древней и средневековой истории Чача / Шамсиддин
Камолиддин .2013.С.200-201.
38.Кляшторный С.Г.Древнеткские рунические памятники как источник по
истории Средней Азии.М.,1964 .-С.129-131.
39. Ковальченко И.Д.Методы истореческого исследования .М.1987.С-212.
40. Кызласов Л.Р.История Южной Сибири в средние века М..1984-С. 145-
147;Байпаков К.М.Городище типа «торткуль» // Археологические памятники
Казахстана. А-А..1978-С.89; Худяков Ю.С.Древние и средневековые
фортификационные сооружения в Южной Сибири и Центролной Азии//
Военное дело и средневсовая археология Центральной Азии. Кемерово,1995.-
С.62-73.
41.Лившиц В.А Праветели Панча(согдийцы и тюрки) //НАА.-М.1979.-№4 –С-
57;СДГМ.Вып.-2-С.78-79.
42.Ливишиц В.А.Согдийская епграфика Средней Азии и
Семиречья .СПб.,2008.-С.91.
43.Лурье П.Б.Заметки о раннеисламском дорожнике в Китай //Материалы и
исследования по археолоии Кыргызстана .-Вып.1.-Бишкек,2005.-С.81-89.
44.Лурье П.Б.Историко –лингвистический анализ согдийской
топонимии:СПб.2004.С.-96.
45. Литвиниский Б.А.Древний среднеазиатский город //Древний
Восток .Города и торговля (III-Iтыс .до н.э)Ереван .1973.-С.99-124;
46.Ковальченко И.Д.Методы истореческого исследования .М.1987.-212.
47.Массон М.Е.Ахангеран.Археолого –топографический очерк.Т.,1953-С.34.

48. Маликов А.М.Тюрки в среднеазиатском Междуречье в VI-VIIIвв.(по
археологическим и письменным источникам )Дисс…
канд.ист.наук.Самарканд.2000;Уша муаллиф.Тюрки на Средней Сырдарье //
ИМКУ.-Самарканд 2000.-Вып.31.-С.162-163;
49. Массон Б.М.От редактора // Древние города .Материалы к Всесоюзной
конференции «Культура Средней Азии и Казахстана в эпоху раннего
средневековья».Пенджикент октябрь 1977г .Л.1977.-С.3.
50.Мокрынин В.П.Византийский историк о согдийцах в Семиречье // Из
истории дореволюционного Киргизстана.Фрунзе .1985.-С.170-180.
51.Мусаев К.М.Лексикология тюркских языков .М.1984.-С.192.
52.Пугаченкова .Г.А .Ремпель Л.И.Выдающиеся памятники архитектуры
Узбекистана .Т.1958.-С.145-146.
53.Пигулевская Н.В Византия на путях в Индию .М-Л.1951.-С.205-206.
54.
Ростовцев М.И.Караванные города СПб.2010.-С.16-41.
55.Ртвеладзе Э.В.История и нумизматика Чача (вторая половина III-середина
VIII в.н.э)-С.9 .Т..2006;Бабаяров Г.Б.Древнетюрские монеты Чачского оазиса
…С.40-52.
56.Рубрук .Вилъгелъм. де.Путешествие в Восточные страны //Карпини
Джованни делъ Плано .История монголов.М.,1957.-C .92.

57.Рыспаев К.Древнеий Тараз .Тараз.2001.-С.78.
58.Сенегова Т.Н .Средневековый Тараз .А.А-1972.С-206-207.
59.СДГМ.Вып.2.-С.78-79
60.Толстов С.П.Древний Хорезм Опыт историко –археологического
исследования.М-.1948.
61. Толстов С.П.По древнем дельтам Окса и Яксарта .М.1962.-С.249.
62.УзМЭ.8-жилд.Т.2004.-123-Б.
63. Xata м ova . M .’’ O ’ zbekiston shaharlari VI - VIII - asrlarda ’’ Toshkent . Yangi
nashr ,2017.

64.Хужаев А.Хужаев К.Кадимги манбаларда халкимиз утмиши .-16.30.31-
б.Т-2001
65.Ходжаев А.Наиболее ранние сведения китайских источников
оговударстве Шаш (Ташкент)//O'zbekiston tarixi .- T .,2005-№1.-С.3-17
66. Xo ’ jayev A . qadimgi Parkana ( Yuan - Cheng ) shahri haqida xitoy
manbalari //’’ Farg ’ ona vodiysi tarixi yangi tadqiqotlarda ‘’ mavzusidagi ikkinchi
Respublika ilmiy anjumani . Farg ’ ona ,2012.-24-31- b .
67.O’zcan K.Notesh on Turkish Towns in Central Asia (Pre-Istamic
period)//Central Asiatic Jaurnal .-Wiesbaden ,2008.-№52 (2).-P-189-190.
.

Choch hukmdorligining ma’muriy-siyosiy markazlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Choch hukmdorligining ma’muriy-siyosiy markazlari

Похожие документы