Choch va Eloq shaharlarining rivojlashi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	312.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Choch va Eloq shaharlarining rivojlashi

Купить

Mavzu; Choch va Eloq shaharlarining
rivojlashi


Toshkent haqidagi dastlabki aniqroq ma lumotlar miloddan avvalgi 2-asr — millodiy 5- ʼ
asrlarga
mansub Xitoy manbalarida uchraydi. Ularda Toshkent viloyati qadimda
Loyuyeni,
Yuni, so ngra Chjeshe, Chjechji, Chjesi va Shi deb nomlangan. Bu atamalar ʻ
(avvalgi
ikkitasidan tashqari) „ Choch “ so zining xitoycha talaffuz etilishi natijasida hosil ʻ
bo lib,
hatto oxirgi ʻ „Shi“ toponimi xitoychada „tosh“ ma nosini anglatgan. ʼ

Milloddan
avvalgi 3-asrda qadimiy Choch viloyatida tashkil topib, milodning 3-
asrlarigacha
hukm surgan „Qang “ („Qang a“ yoki „Qang xa“) davlati ʻ ʻ ʻ Xitoy yozma
manbalarida
„Kangkiya“ („Kanizyuy“) nomlari bilan tilga olinadi. Qad. toxarlar tilida
„qang “
so zi ham „tosh“ ma nosini anglatgan. Bu davlatning poytaxti — Bityan sh. ʻ ʻ ʼ
bo lib,
u IoshaXasart daryosi (Sirdaryo) bo yida joylashgan. Bityan sh. Davan ʻ ʻ
(Farg ona
vodiysi)dan 1510 li (528 km) masofada bo lgan. Bityan sh.ning bizgacha ʻ ʻ
saklanib
qolgan xarobalari mahalliy aholi o rtasida „[[ ʻ Qanqatepa “ nomi bilan mashhur
(qarang
[[ Qanqa ). U Toshkentdan 70 km janubda — Sirdaryoga yaqin yerda,
Ohangaron daryosining qurib
qolgan qad. o zani bo yida joylashgan. Arxeologik ʻ ʻ
ma lumotlardan
ma lum bo lishicha, ʼ ʼ ʻ Qanqatepa mil. av. 3-asrdayoq atrofi mudofaa
devori
bilan o ralgan hamda arkli katta shahar bo lib, mayd. 160 gektarga teng ʻ ʻ
bo lgan.
Qad. Qang davlatining fuqarolari ham „qang ar“, „qanzar“, keyinchalik ʻ ʻ ʻ
„qanhi“,
„qang li“ yoki „qa ni“ deb nomlangan. Ular (qanqalar) hindlarning qad. kitobi ʻ ʼ
„Mahabharata“da
saklar va toxarlar nomlari qatorida tilga olingan.


Choch vohasining qadimgi ajralmas qismi va mulki Ohangaron vodiysidagi
Iloq edi. Mustaqil siyosiy uyushma sifatida Iloq ilk o‘rta asrlar, ya’ni VII asrga
oid manbalarda eslatiladi. 630 yilda Choch orqali o‘tgan Xitoy missioner-
buddaviysi SyuanTSzyanning ma’lumot berishicha, Iloqda “o‘z harbiy
guruhlariga ega bo‘lgan zodagonlar vakillari ko‘p, ular o‘zaro urushlar olib
boradilar va asosan Turk xoqoniga bo‘ysunadilar”. Aftidan, aynan mana shu
davrdan boshlab, Iloqdagi “hukmron dehqon”larning salohiyati iqtisodiy
hayotda, birinchi galda, oltin va kumush konlariga safarbar etiladi. Ilk o‘rta
asrlar Ohangaron vodiysida tog‘-kon ishlarining jadal rivojlanishi shaharsozlik
madaniyatiga ham ta’sir etdi.


IX-X asrlarga oid arab geograflarining asarlarida
Iloqning Chochdan mustaqil siyosiy viloyat
bo‘lganligi nisbatan aniqroq kuzatiladi. Ammo, har
ikkala viloyat ushbu manbalarda birgalikda,
yagona tarixiy-madaniy va siyosiy uyushma
sifatida eslatiladi. Bular orasida X asrning birinchi
yarmida yashab o‘tgan yirik arab geograflaridan
biri Istaxriyning ma’lumotlari ayniqsa, diqqatga
sazovordir. Uning ta’kidlashicha, Movarounnahrda
Choch va Iloq viloyatlari mavjud bo‘lib, har ikkala
viloyatning hududi 2-3 kunlik yo‘l va “butun
Movarounnahrda aholi soniga ko‘ra bu
viloyatlarga teng keladigan viloyat yo‘q”. Istaxriy
asarining arab tilidagi matnida berilishicha, “bu
viloyatlarda qishloqlar, o‘zlashtirilgan yerlar va
jome’ masjidlari (arablarda machitlar
shaharlarning asosiy belgilari hisoblangan – M.M.)
juda ko‘p va ular tekislikda joylashmagan,
yaylovlari va chorvalari ham juda ko‘p. Chochda
(arabchada – Shosh) va Iloqda darvozalari,
devorlari rabotlari va qal’alari bo‘lgan shaharlar
ko‘p, kanallar shaharlar ichidan oqib o‘tadi”.


Istaxriy o‘z asarida har ikkala viloyatning umumiy chegaralarini berib, barcha
shaharlarni sanab o‘tadi va Turkistonda Shoshdan katta viloyat yo‘qligini
ta’kidlaydi. Uning yozishicha, “Shosh va Iloq qo‘shilgan bo‘lib, ular o‘rtasida
hech qanday bo‘linish yo‘q. Qurilishlar, bog‘lar, bo‘stonlar Iloqdan to Choch
vohasigacha (fors matnida) uzluksiz cho‘zilib boradi. Iloqda oltin va kumush
konlari joylashgan”.

Oradan yarim asr o‘tgach, bu mintaqani yaxshi bilgan yana bir arab geografi
Abulqosim ibn Havqal Istaxriy ma’lumotlarini deyarli to‘liq takrorlaydi.

Choch va Iloq haqida gapirar ekan Ibn Havqal bu viloyatlarda boy shaharlar
ko‘pligini ta’kidlaydi. Choch-Iloqning shahar madaniyati rivoji asosan, tog‘-kon
metallurgiyasi ishlab chiqarishi bilan bog‘lanadi. Vohadagi shaharlarning
nisbatan to‘liq ro‘yxati va ularning tasnifi, shahar madaniyatining gullab-
yashnashi X asr geograflari tomonidan (10 dan 17 tagacha shahar markazlari)
eslatiladi.

Tadqiqotchilar tomonidan ayrim shahar markazlari Tunket, Abrlig‘, Namudlig‘,
Kuxisim kabilarni o‘rganish bo‘yicha maxsus tadqiqotlar o‘tkazilgan.


Arxeolog M.I. Filanovich yozma va moddiy ma’lumotlarni qiyosiy o‘rganishi
asosida mil. avv. I asr oxirlarida Toshkent o‘rnida shahar mavjud bo‘lganligi
haqida xulosa chiqaradi. Uning fikricha, bu davrda shahar Mingo‘rik
hududlaridan chiqib, ancha kengayadi. Poytaxt ko‘chishining asosiy
sabablaridan biri – Buyuk ipak yo‘li asosiy tarmoqlaridan biri yo‘nalishining
shimol tomonga o‘zgarishi hisoblanadi. Xitoy manbalarida hozirgi Toshkent
o‘rnidagi shahar Shi nomi bilan tilga olinadi. Manbalardan ma’lumki, bu mulk
kelib chiqishi mahalliy qabilalardan bo‘lgan zodagonlar tomonidan
boshqarilgan.


Ayrim shaharlar tadqiqotchi mintaqadagi kon markazlari haqida olingan yangi
ma’lumotlar natijasida Iloq shaharsozligini yangi asoslarda o‘rganish va uni
Choch – Iloq urbanizatsiyasi rivojlanishidagi o‘rnini belgilash imkonini berdi.

Yuqoridagilardan shunday xulosa chiqarish mumkinki, vohada ilk shaharsozlik
Sirdaryoning madaniy zonasida shakllanadi: Bu siyosiy-iqtisodiy hamda
etnomadaniy aloqalarda katta ahamiyat kasb etadi. Chirchiq va
Ohangaronning o‘rta oqimlarida Choch va Iloqning asosi bo‘lgan shaharsozlik
madaniyati jadal rivojlanishida tog‘ sohasi bilan bog‘liq hunarmandchilik va
vohadagi ziroatchilik muhim o‘rin tutgan.

ETIBORIZ UCHUN
RAHMAT

Choch va Eloq shaharlarining rivojlashi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish