chori avaz sheriyatining lisoniy xususiyatlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	105.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

chori avaz sheriyatining lisoniy xususiyatlari

Купить

MUNDARIJA:
KIRISH 4
I BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA SHE’RIY MATNLAR TILI VA
UNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
1.1. O‘zbek tilshunosligida she’riy matnlar tilining o‘rganilish masalalari 8
1.2. She’riy matnlar tilining o‘ziga xos xususiyatlari 14
1.3. Chori Avaz she’riyatining o‘ziga xos xususiyatlari 21
II BOB. CHORI AVAZ SHE’RIYATIDA BADIIY TASVIR
VOSITALARINING QO‘LLANILISHI
2.1. Chori Avaz she’riyatida o‘xshatish va metaforalarning funksional-semantik
xususiyatlari 33
2.2. Chori Avaz she’riyatida takrorlarning qo‘llanilishi 41
XULOSA 51
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 54
ISHNING UMUMIY TAVSIFI
1

Mavzuning dolzarbligi. Jahon tilshunosligida XX asrning ikkinchi
yarmidan boshlab badiiy asar tili va u bilan bog‘liq til sathi biorliklarining poetic
vazifalarini tavsiflash ustuvor bo‘lmoqda. Har bir sath birligining muayyan adib
ijodidagi poetik xususiyatlarini aniqlash, lisoniy hodisalarning nutqity voqelanish
shakllarini asoslash muhim masalalardan hisoblanadi. Mustaqillik yillarida
ma’naviy qadriyatlarimizni ulug‘lash milliy tilimizga davlat tili maqomi berilishi
tilimizning voqelanish xususiyatlarini qo‘llanish doirasini har tomonlama tadqiq
etishni taqozo etmoqda. Xususan, “… madaniyat va san’at arboblari hamisha
jamiyatning eng oldingi saflarida bo‘lishi, o‘z asarlari, faol grajdanlik pozitsiyasi
bilan odamlarni ezgu maqsad va marralar sari boshlashi, ilhomlantirishi kerak
emasmi? Mamlakatimizda olib borilayotgan bugungi keng ko‘lamli islohotlar,
yangilanish va o‘zgarishlar jarayonida ijodkor ziyolilarimizning o‘rni va hissasi”
muhim ekanligi alohida takidlanmoqda. 1
Shunga ko‘ra, til sathlari birliklarining
poetik funksiyalarini aniqlash, lingvopoetikaning nazariy masalalarini tadqiq etish,
lingvistik birliklarining lingvopoetik tavsifi va tasnifini berish, lingvopoetikaning
yangi fanlar tizimidagi o‘rnini belgilash bugungi o‘zbek tilshunosligining muhim
masalalaridan biridir.
XX asr jahon ilm fanida konkret badiiy obrazning lingvistik talqin bilan
munosabatiga oid materiallarga asoslangan tadqiqotlar ko‘lami kengaydi.
Tilshunoslik va adabiyotshunoslikning turli aspektlari negizida amalga oshirilgan
izlanishlar sirasida lingvistik tahlilga nisbatdan turli yondashuvlar kuzatildi va
shunga mos tarzdagi xulosalar olindi.
O‘zbek tilshunosligida adib va uning asarlari tilida yetakchi unsur bo‘lib
yuzaga chiquvchi tasviriy vositalarining insoniy xususiyatlarini ochib beruvchi
qator ilmiy izlanishlar amalga oshirildi. Mustaqillik yillarida adabiyot va
madaniyat mushtarakligi masalasining dolzarblashuvi mutolaa madaniyatini
yuksaltirishga, o‘zbek xalqining milliy o‘zligini anglashiga, tafakkurini
yangilashga bo‘lgan ehtiyoji natijasidir. Binobarin, “Ona tilimiz va milliy
1
Adabiyot va san’at, madaniyatni rivojlantirish – xalqimiz ma’naviy olamini yuksaltirishning mustahkam
poydevoridir. O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekiston ijodkor ziyolilari bilan
uchrashuvdagi ma’ruzasi. xz.uz/index.php/homepage/rasmiy/item/10794
2

adabiyotimizni ulug‘lash, uning boy xazinasi, tarovati va nafosatini yosh
avlodimizga yetkazish maqsadida yurtimizda atoqli shoir va adiblarimiz
nomlaridagi ijod maktablarini tashkil etdik. …Abdulla Oripov, Ibroyim Yusupov,
Halima Xudoyberdiyeva, Muhammad Yusuf nomidagi ijod maktablarida eng
avvalo o‘zbek tili va adabiyotini, badiiy ijod sirlarini chuqur o‘rganish uchun
barcha sharoit yaratilmoqda” 2
Ko‘rinib turibdiki, bugungi kunda jamiyatning ilg‘or taraqqiy etishi, avvalo,
ilm-fanning oldiga mazmunan va mohiyatan yetuk tadqiqotlar yaratish talabini
qo‘ymoqda. Bu ilm-fanning barcha sohalarida, jumladan, tilshunoslik sohasida
ham yangicha yondashish va zamon talabiga javob beradigan yetuk tadqiqotlarni
yaratish lozimligini ko‘rsatadi. Shu sababdan o‘zbek tilini yaxlit bir tizim sifatida
o‘rganish, uning nutqiy madaniyatini zamon talablari darajasiga ko‘tarish
faoliyatimizning tarkibiy qismiga aylandi. Til birliklarining semantik sutrukturasini
tekshirish va konnotativ pragmatik ma’nolarini chegaralash, bu ma’nolarning
nutqda reallashuvida til vositalarining o‘rnini belgilash kabi qator muammolar
yuzasidan qimmatli nazariy qarashlar maydonga keldi. Tilshunosligimiz qo‘lga
kiritayotgan bu kabi yutuqlar nafaqat fan, balki milliy qadriyatlarimiz rivojiga ham
munosib hissa bo‘lib qo‘shiladi. Zero, keyingi davrlarda o‘zbek tilining qo‘llanish
doirasi amalda nihoyatda kengaygani, uni ilmiy asosda rivojlantirishga qaratilgan
tadqiqotlar, tilimizning o‘ziga xos xususiyatlariga bag‘ishlangan ilmiy va
ommabop kitoblar, o‘quv qo‘llanmalar, yangi-yangi lug‘atlar ko‘plab chop
etilayotganligi jamiyat tafakkurini yuksaltirishga o‘z hissasini qo‘shmoqda.
Darhaqiqat, istiqlol necha asrlar davomida yaratilgan boy ma’naviy
meroslarimizni nafaqat o‘rganish, balki uni davr talablari asosida qaytadan idrok
etish va milliy manfaatimizga xizmat qildirish vazifasini oldimizga qo‘ydi.
Shuningdek, mustaqillik sharofati bilan badiiy adabiyotga ham, uni tahlil qilish va
o‘rganishga ham talablar butunlay o‘zgardi. Chunki bugungi kunda o‘zbek milliy
g‘ururi, Vatanga muhabbat tuyg‘usi, mustaqillik mafkurasi bilan yo‘g‘rilgan dunyo
2
O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning “Milliy o‘zligimiz va mustaqil davlatchiligimiz
timsoli” mavzusida O‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilganining o‘ttiz yillligiga bag‘ishlangan tantanali
marosimdagi nutqi //Xalq so‘zi, 2019 yil 22 oktabr, №218(7448)
3

qarashi, adabiy tili va adabiyoti, ma’naviyati va madaniyatining shakllanishi va
rivojlanishida zamonamizning eng dolzarb masalalarini ifodalab beruvchi badiiy
adabiyotning ahamiyati juda kattadir. Har qanday xalqning milliyligini, ruhiyatini,
tarixini, yashash tarzini, ajdodlardan avlodlarga o‘tib kelayotgan milliy qadriyatlari
urf-odatlarini o‘zida mujassamlashtira oladigan badiiy adabiyotdir. Shuning uchun
ham shoir va yozuvchilar asarlari tili va uslubi ularning badiiy til vositalaridan
foydalanish mahoratini o‘rganish, asarlarning badiiy estetik zavq berish
imkoniyatlarini talqin etish tilshunoslik ilmi uchun doimo dolzarb masalalardan
biri hisoblanadi. Ana shu nuqtai nazardan Chori Avaz she’riyatida leksik
vositalarning funksional xususiyatlarini o‘rganish, bir ijodkor misolida badiiy
matnlar tilining o‘ziga xos xususiyatlarini yanada chuqur o‘rganishda muhim
ahamiyatga ega ekanligi bilan xarakterlanadi. Garchi badiiy asar tili bo‘yicha
ko‘plab ishlar yaratilgan, alohida muayyan shoir, yozuvchi misolida
monografiyalar, dissertatsiyalar yaratilgan bo‘lsa-da, Chori Avaz ijodining lisoniy
jihatlari atroflicha o‘rganilmaganligi mavzuning dolzarbligini belgilaydi.
Bitiruv malakaviy ishining o‘rganilganlik darajasi. Shoir Chori Avaz
she’riyatini o‘rganish o‘z zamondoshlari davridan boshlangan. Chori А v а zning
r а fiq а si Zebo Omonov а t а sh а bbusi bil а n shoirning she rlʼ а ri turli till а rg а t а rjim а
qiling а n. Xusus а n, 2022-yil ingliz tilig а t а rjim а qiling а n а s а rl а ri n а moyishi
Misrda bo lib o tg
ʻ ʻ а n. 2023-yil Anqaraning Yildirim Boyazid univarsiteti bil а n
h а mkorlikd а shoirning turk tilig а t а rjim а qiling а n „ А ydınlık h а y а ller“ kitobi
n а shrd а n chiqq а n v а n а moyish etilg а n. Chori Avazning vafotidan so‘ng
O zbekiston Qahramoni, O zbekiston xalq shoiri Abdulla Oripov “Beg ubor eding
ʻ ʻ ʻ
bir bolamdek” deb nomlangan maqolasida “Chorijon Marsiyasi” deb nomli bir
marsiya yozadi. Iste’dodli shoir va miharrir A’zam O‘ktam Chori Avazning
zamondosh do‘sti bo‘lib, o‘zining “Do‘st haqida so‘z” deb nomlangan maqolasida
do‘stining shaxsiyati haqida bir qancha fikrlarini aytib o‘tadi va “Sharq yulduzi”
jurnalining 1993-yil e’lon qilinadigan 3-4-sonlariga Chori Avazning she’rlarini
nashrga beradi. Shoirning qizi, Zulfiya nomidagi Davlat mukofoti sohibasi, muxbir
Guli Nigor Avazova ham otasining ijod na’munalarini o‘rganib, nashrdan
4

chiqishiga o‘zining xissasini qo‘shib kelmoqda. Bundan tashqari, adabiyotshunos
olim, filologiya fanlari doktori professor Nurboy Jabborov, Ozarbayjonlik shoir va
yozuvchi Kənan Haci “Xoşbəxtlik bu deyilmi?!. - Özbək şairi Çari Əvəz üçün
xatirə notları” nomli maqolasida ham Chori Avaz ijodi haqida atroflicha fikrlar
bildirib o‘tgan.
Bitiruv malakaviy ishining maqsadi va vazifalari . Chori Avaz she’riyatida
leksik vositalarning funksional-semantik xususiyatlarini aniqlash, shoirning til
birliklaridan foydalanish mahoratini ochib berish ishning bosh maqsadi
hisoblanadi. Mazkur bitiruv malakaviy ishida quyidagi vazifalarni amalga oshirish
ko‘zda tutilgan:
- she’riy matnlar tilini tahlil etish;
- she’riy matn tilining o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishi bo‘yicha tavsif
berish;
- she’riy matnlar tiliga oid tadqiqotlarining o‘zbek tilshunosligida
o‘rganilishi;
- she’riy matnlar tilining leksik jihatdan o‘ziga xosligini aniqlash;
- leksik birliklarning Chori Avaz she’riyatida qo‘llanilish darajasini
o‘rganish;
- Chori Avaz she’riyatida qo‘llanilgan leksik birliklarning funksional-
semantik xususiyatlarini ochib berish;
- Chori Avaz she’riyatida qo‘llanilgan sinonim, omonim, antonim so‘zlar va
ularning shoir she’riyati badiiyatini ta’minlashdagi o‘rnini belgilash;
- Chori Avaz she’riyatida ifoda tasvir vositalarining qo‘llanish
xususiyatlarini ochib berish;
- leksik birliklar va ifoda tasvir vositalarining she’riyatda uchraydigan
poetik, badiiy-uslubiy, obrazli-ifodaviy, ramziy-okkazional vazifalarini o‘rganish
orqali ularning badiiy obrazli tilni yaratishdagi o‘rni va rolini belgilash;
- kuzatish natijalarini umumlashtirish.
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi quyidagilar bilan belgilanadi:
5

- Chori Avaz she’riyatida til birliklarining lingvopoetik xususiyatlari
muayyan matnlar asosida yoritildi;
- Chori Avaz she’riyatida qo‘llanilgan ifoda tasvir vositalarining
xususiyatlari va poetik imkoniyatlari olingan misollar yordamida ochib berildi;
- Chori Avaz she’riyatida qo‘llanilgan takrorning o‘ziga xosligi va uning
ko‘rinishlari tahlil qilindi;
- Chori Avaz she’riyati badiiyligini ta’minlovchi lisoniy birliklarning ifoda
imkoniyatlari misollar asosida dalillandi.
Bitiruv malakaviy ishining metodologik asoslari va tadqiq usullari.
Mavzuni yoritishda hozirgi kunda o‘zbek tilshunosligi qo‘lga kiritgan yutuqlardan,
bayon qilingan nazariy fikrlardan, semantik-uslubiy, tavsifiy metoddan
foydalanildi. Shuningdek, R.Qo‘ng‘urov, E.Qilichev, N.Mahmudov, I.Mirzayev,
S.Karimov va boshqa soha mutaxassislarining shu yo‘lda olib borgan
kuzatishlaridagi nazariy qarashlar va tadqiq metodlariga tayanildi.
Bitiruv malakaviy ishining nazariy va amaliy ahamiyati. Bitiruv
malakaviy ishining ahamiyati quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
Tadqiqotda erishilgan natijalardan oliy o‘quv yurtlarida Chori Avaz asarlari
tilini o‘rganish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borishda foydalanish mumkin.
Tadqiqotda to‘plangan materiallardan badiiy asar tili bo‘yicha, leksikologiya,
semasiologiya, stilistika, pragmatika bo‘yicha bitiruv malakaviy ishlari va
magistrlik dissertatsiyalarini tayyorlashda foydalanish mumkin. Ishda to‘plangan
misollar o‘zbek tili uslubshunosligi va nutq madaniyati, badiiy asar tili,
lingvopoetika bo‘yicha amaliy dars soatlarini o‘tishda material vazifasini o‘tashi
mumkin.
Chori Avaz ijodi, uning asarlarining lisoniy xususiyatlari bo‘yicha turli xil
davra suhbatlari, ilmiy anjumanlar o‘tkazishda foydalanish mumkin.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi. Bitiruv malakaviy ishi ikki
asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
6

I BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA SHE’RIY MATNLAR TILI VA
UNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
1.1 O‘zbek tilshunosligida she’riy matnlar tilining o‘rganilish
masalalari
O zbek tilshunosligida keyingi yillarda badiiy adabiyot tili muammolari,ʻ
muayyan bir ijodkorning so‘zdan foydalanish mahorati, yozuvchining u yoki bu til
sathlari birliklarini qo‘llashdagi o‘ziga xosliklarni aniq va batafsil ochib berishga
mo‘ljallangan juda ko‘plab tadqiqotlar yaratilmoqda. Bunday tadqiqotlarning
dastlabki namunasi sifatida bir qator ishlar mavjud. Til birliklari tadqiqiga
bag‘ishlangan tadqiqotlarning boshlanishiga Alisher Navoiyning nasriy va nazmiy
asarlari tilini badiiy mahorat jihatidan o‘rganishga bag‘ishlangan, ulug‘
mutafakkirning badiiy uslubga xos lisoniy vositalar mohiyatini ochib berishga
harakat qilingan ishlarni misol qilib keltirish mumkin.
Bugungi kunga kelib badiiy asar tili muammolari bilan shug‘ullanishning
jiddiy tus olganligi til birliklarining asarda namoyon bo‘lish xususiyatlarini tobora
oydin tasavvur qilishga, ularning ma’no rang-barangliklari badiiy adabiyotda
shakllanishi va badiiy estetik ta’sirini kengroq doirada tushunishga yordam beradi.
Tildagi barcha birliklar badiiy adabiyotda badiiy tasvir vositasi vazifasini bajarsa
ham, ularning ekspressiv jihatdan ma’no anglatishi, asardagi lisoniy va badiiy-
estetik vazifasini batafsil tahlil qilish uchun juda ko‘plab tadqiqotlar yaratilishi
lozim.
Tilshunoslikning lingvopoetikaga oid bugungi taraqqiyotida badiiy tilni
o‘rganishda ko‘proq leksik birliklar lingvopoetikasiga oid ishlar ko‘zga tashlanadi.
Adiblar badiiy asarlarining tilini chuqur tahlil etish, leksik-semantik, grammatik
birliklarning asardagi badiiy-estetik qimmatini ochib berish va ayni lingvopoetik
maqsadlar bilan yoritish borasida X.Doniyorov, S.Mirzayev, X.Samadov,
I.Qo‘chqortoyev, M.Mirtojiyev, N.Mahmudov hamda Sh.Shoabdurahmonovlar
alohida diqqatga sazovor bir qancha ishlarni amalga oshirgan Ammo bu
yo‘nalishdagi tadqiqotlar doirasi qanchalik katta bo‘lishiga qaramasdan, ular
badiiy
7

adabiyotimiz tarixida alohida o‘rin tutadigan jiddiy asarlarning barchasini qamrab
olgan deb bo‘lmaydi.
Inson faoliyatining mohiyatini turli nuqtai nazardan tadqiq etuvchi soha
sifatida til nafaqat muloqot vositasi, balki inson qalbining eng nafis tuyg‘ularini
ifodalash, o‘zligini namoyon qilish, millatning madaniy va ilmiy boyliklarini
ifodalash kabi vazifalarni bajaradi. Til jamiyat hayotining barcha sohalariga xizmat
qilar ekan, bu jarayonda uning o‘ziga xos tabiati, til birliklarining xususiyatlari,
o‘zgacha tasvir vositalari bevosita nutqda, badiiy asar va matnlarda aks etadi.
Shu kabi go‘zal nutqning betakror shakllari, namunalari sifatida yuzaga
kelgan so‘z durdonalari – xalq og‘zaki ijodi namunalari, she’rlar, dostonlar,
hikoyalar, qissalar va romanlar insoniyat badiiy mahoratining beqiyos mahsullari
sifatida tilning bor go‘zalligini namoyon qilib kelmoqda. Bu xususiyatni ilm-
fanning bir qator tarmoqlari o‘rganadi. Jumladan, tilshunoslik, adabiyotshunoslik,
estetika, psixologiya, tarix kabilar.
Garchi o‘zbek filologiyasi ilmida lingvopoetika atamasi XX asrning oxirgi
choragida qo‘llanila boshlagan bo‘lsa-da, bu yo‘nalishdagi tadqiqotlar tarixi uzoq
o‘tmishga borib taqaladi. Bu tadqiqotlarning ko‘pchiligi mumtoz adabiyotimiz
poetikasini o‘rganishga bag‘ishlangan kuzatishlar doirasida amalga oshirib
kelingan bo‘lsa, o‘zbek tilshunosligining keyingi davrlarida badiiy asar tilini
o‘rganishga bag‘ishlangan ishlarda, asosan, ikkita yo‘nalish yetakchilik
qilganligini kuzatish mumkin. X.Doniyorov va S.Mirzayevlar tildagi o‘sish-
o‘zgarishlar, adabiy til va umumxalq tili munosabatlari kabi masalalarni
o‘rganishni o‘z oldiga vazifa qilib qo‘yadigan yo‘nalishni lingvistik aspekt,
yozuvchining umumxalq tiliga bo‘lgan munosabati, til birliklaridan foydalanishi,
yozuvchi mahorati, stili haqida xulosa chiqaruvchi yo‘nalishni esa stilistik aspekt
tarzida talqin qilganlar. 3
She’riy matn tili murakkab va o‘ziga xos hodisa bo‘lgan badiiy tilning bir
ko‘rinishi bo‘lib, uni o‘rganishga oid dastlabki nazariy qarashlar Aristotelning
3
Дониёров Х., Мирзаев С. Сўз санъати. – Тошкент: Ўзадабийнашр, 1962. – Б.173-174.
8

“Poetika”, Alisher Navoiyning “Muhokamat ul-lug atayn” va boshqa ko‘plabʻ
asarlarida, Abdurauf Fitratning “Adabiyot qoidalari” asarida badiiy tilning o‘ziga
xosliklari, uslub bilan bog liq muammolar, badiiy san’atlar, ularning yuzaga
ʻ
kelishida til vositalarining o‘rni kabi masalalar tahlil etilgan.
O‘zbek tilshunosligida she’riy matnlar tilini ilmiy asosda o‘rganish XX
asrning 1-yarmidan boshlangan bo‘lib, adabiyotshunos olim va adib Izzat Sulton
va tilshunos olim A.G‘ulomov nomlari bilan bog’lanadi. Shundan so‘ng bir qator
olimlar: N. Shukurov, N.Mahmudov, S.Karimov, I.Mirzayev, D.Shodiyeva,
G.Muhammadjonova, T.Qurbonov, T.Butunboyeva kabi olimlarning tadqiqotlarida
muayyan tarixiy davrdagi holati, ayni holatga xos bo‘lgan xususiyatlar, leksik,
fonetik va grammatik o‘zgachaliklar, tilning hozirgi holati bilan umumiy va farqli
jihatlarini ilmiy tadqiq etish maqsadida o‘sha davrga oid adabiy-badiiy asarlarning
tili o‘rganilgan.
Chunki, har qanday badiiy asar tili, xoh nasriy, xoh she’riy matn tili bo‘lsin,
muayyan umumxalq tilini o‘zida aks ettiradi. Tildagi o‘zgarishlar, evrilishlar,
rivojlanishlar shu tarzda badiiy adabiyotga kirib boradi.
Hozirgi o‘zbek tili bilan bog‘liq tadqiqotlarning aksariyatida tahlilga
tortilgan materiallarning manbasi ham, o‘zbek yozuvchi va shoirlarining ijod
mahsullari hisoblanadi. Tilning holati, undagi xilma-xil hodisalar, qonun-qoidalarni
tavsiflovchi darslik va boshqa o‘quv qo‘llanmalarida ham asosiy faktik material
badiiy asarlardan olinadi.
Ma’lumki, bunday yo‘nalishlardagi tadqiqotlarda asosiy maqsad davr
tilining o‘ziga xosliklarini belgilash, umumxalq tilidagi u yoki bu hodisaning ayni
davrda, xususan, muayyan asar tilida namoyon bo‘lishini kuzatish va shu asosda
tildagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq qonuniyatlarni belgilashdan iborat bo‘ladi. Bu
ijodkorning badiiy til mahoratini o‘rganish, ya’ni adabiy-badiiy asarni yaxlit san’at
asari, estetik butunlik sifatida tadqiq etish bo‘lmaydi. Ammo ta’kidlash lozimki,
bunday yo‘nalish ham benihoya zaruriy bo‘lib, umumxalq tilining rivojlanishi,
adabiy tilning shakllanishi, til hodisasi mohiyati va taraqqiyotining qonuniyatlari
bilan bog‘liq ilmiy-nazariy va ilmiy-amaliy xulosalarni chiqarishning asosiy
9

yo‘llaridan biridir. Shuning uchun ham barcha xalqlar tilshunosligida, xususan,
o‘zbek tilshunosligida ham bunday yo‘nalishlardagi tadqiqotlar juda katta
miqdorni tashkil etadi. Shuni ham unutmaslik lozimki, mazkur yo‘nalishdagi ilmiy
tadqiqotlar, ulardagi ilmiy nazariy umumlashmalarsiz, xulosalarsiz boshqa
yo‘nalishlardagi izlanishlarni tasavvur etish qiyin. 4
Tilshunoslik ilmida lingvopoetika atamasi XX asrning oxirgi choragida
qo‘llanila boshlagan bo‘lib, bu yo‘nalishdagi tadqiqotlar tarixi uzoq o‘tmishga
borib taqaladi. Bu tadqiqotlarning ko‘pchiligi mumtoz adabiyotimiz poetikasini
o‘rganishga bag‘ishlangan kuzatishlar doirasida amalga oshirib kelingan.
XX asrning 70-80-yillaridan boshlab badiiy asar tilini lingvopoetik nuqtayi
nazardan tadqiq etishga bag‘ishlangan ishlar maydonga kela boshladi. Jumladan,
N.Mahmudovning “Oybek she’riyatidagi o‘xshatishlarning lingvopoetikasi”
maqolasida Oybek lirikasiga xos individual o‘xshatishlar misollar asosida tahlil
qilingan. Bundan tashqari, o‘tgan asrning oxiri va asrimiz boshlarida lingvopoetika
muammolari tadqiqiga bag‘ishlangan qator dissertatsiyalar yoqlandi,
monografiyalar e’lon qilindi. S.Karimovning “O‘zbek tilining badiiy uslubi”,
I.Mirzayevning “She’riy matnni lingvopoetik talqin qilish muammolari”,
M.Yoqubbekovaning “O‘zbek xalq qo‘shiqlarining lingvopoetik xususiyatlari”,
M.Yo‘ldoshevning “Badiiy matnning lingvopoetik tadqiqi” nomli doktorlik
dissertatsiyalari, M.Yo‘ldoshevning “Cho‘lponning badiiy til mahorati”,
G.Muhammadjonovaning “80-yillar oxiri 90-yillar boshlari o‘zbek she’riyatining
lingvopoetik tadqiqi”, D.Shodiyevaning “Muhammad Yusuf she’riyati
lingvopoetikasi” nomli nomzodlik dissertatsiyalari, B.Yo‘ldoshev,
Z.Shodiyevlarning “Ufq” trilogiyasining lingvopoetik tadqiqi masalalari”
monografiyalari shular jumlasidandir. O‘zbek tilining badiiy uslubi monografik
tarzda o‘rganilgan S.Karimovning “O‘zbek tilining badiiy uslubi” mavzusidagi
doktorlik dissertatsiyasi nafaqat stilistik yo‘nalishdagi, balki lingvopoetik
masalalarni ham o‘z ichiga olgan tadqiqotdir. Shuningdek, I.Mirzayevning
“She’riy matnni lingvopoetik talqin qilish muammolari” nomli doktorlik
4
Йўлдошев М. Бадиий матн лингвопоэтикаси. – Тошкент: Фан, 2008. – Б.10.
10

dissertatsiyasi o‘zbek tilshunosligida mazkur yo‘nalishdagi dastlabki yirik
ishlardan biridir. Dissertatsiyadagi lingvopoetik kuzatishlarning markaziga she’riy
nutq olinib, bu namunalar tilning barcha sathlari misolida lingvopoetik nuqtayi
nazardan tadqiq etilgan. I.Mirzayevning ushbu dissertatsiyasida qofiya, uning
leksik tuzilishi semantik tarkiblanishi bilan qiyosan o‘rganilgan. Qofiyada
so‘zlararo semantik munosabatlar, turli so‘z guruhlarining qofiya tarkibidagi o‘rni,
qofiyaning morfologik tuzilishi, so‘z turkumlariga munosabati, sintaktik jihatlari
kabi masalalar lingvopoetik aspektda yoritilgan. Ishda she’riy nutqning sintaktik
tuzilishi unsurlari: misra ko‘chishi, so‘z birikmasi yoki gapning keyingi misraga
ko‘chgan holatlarda misra ko‘chishining o‘ziga xos ko‘rinishlari tahlil qilingan.
She’riy nutqda kiritmalarning qo‘llanilish xususiyatlari uch aspektda – tarkibiy-
sintaktik, mazmuniy-uslubiy, ritm-qofiya yasash aspektida o‘rganilgan. Bundan
tashqari ishda she’riyatda so‘z tartibi, uning ikki asosiy turi (to‘g‘ri va teskari turi)
tahlil qilinib, har ikkalasi usluban betaraf va funksional nuqtayi-nazardan teng
qimmatlidir, degan xulosalar bayon qilingan. 5
G.Muhammadjonovaning «80-yillar
oxiri 90-yillar boshlari o‘zbek she’riyatining lingvopoetik o‘ziga xosligi tadqiqi»
nomli nomzodlik dissertatsiyasida tadqiqotning maqsadi qilib qamrab olingan
davrdagi o‘zbek badiiy nutqining kumulyativ, ekspressiv xususiyatlari ochib
berilgan. D.Shodiyevaning “Muhammad Yusuf she’riyati lingvopoetikasi”
mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasida esa shoir she’rlarining leksik-semantik
xususiyatlari lingvopoetika bilan aloqadorlikda tahlil etilgan. S.Umirovaning
tadqiqot ishida takror va uning turlari, parallelizm, oksyumoron, epitet kabi
lingvistik vositalarning aktuallashuvi orqali poetik individuallik hosil qilinishi
Usmon Azim she’riyati misolida o‘rganilgan. Shakl va mazmun dialektikasida
mazmunning birlamchiligi tamoyili Usmon Azim she’riyatida ham yetakchilik
qilishi, takror turlari va parallelizm matn mazmunini butunlay o‘zgartirib yubora
olmasligi konstruktiv vazifasi nuqtayi nazaridan yordamchi prinsip sifatida
maydonga chiqishi va ular muhim bir poetik vazifaga – ekspressivlikka xizmat
qilishi bir qancha misollar orqali izohlangan. Lisoniy vositalarning poetik
5
Yusupova O. Bekmuradova I. O‘zbek tilshunosligida badiiy matn lingvopoetikasini o‘rganish masalalari. //
SamDU ilmiy axborotnomasi. 2021-yil, 6-son. – B.4-8.
11

individuallikni ta’minlashdagi o‘rni tadqiq etilgan ishlardan yana biri
T.Butunboyevaning tadqiqot ishi bo‘lib, unda A’zam O‘ktam va Minhojiddin
Mirzo she’riyati asosida nazmiy diskurs individualligini ta’minlovchi fonetik,
leksik birliklar, badiiy tasvir vositalarining stilistik imkoniyatlari o‘rganilgan.
A’zam O‘ktam va Minhojiddin Mirzo ijodiga xos lingvopoetik va lingvopragmatik
xususiyatlar aniqlangan(3). Lingvopoetika sohasida yaratilgan dastlabki tadqiqot
ishlarida asosiy e’tibor leksik birliklarning funksional-stilistik xususiyatlariga
qaratilgan bo‘lsa, keyinchalik grammatik birliklarning lingvopoetik xususiyatlari
ham yoritila boshlandi va har bir lisoniy birlikning badiiy matnda qo‘llanilish
xususiyatlari alohida tadqiqot obyekti bo‘la boshladi. A.Sobirovning “She’riyatda
so‘z tartibi” nomli dissertatsiyasida esa o‘zbek tilida so‘z tartibining turlari, ifoda
imkoniyatlari, yondosh hodisalarga munosabati o‘rganilgan. She’riyatda so‘z
tartibining to‘g‘ri, o‘zgargan, kontakt, distant va aralash turlarining birlamchi va
ikkilamchi vazifalari aniqlangan. Inversiyaning asosiy vazifalari hozirgi o‘zbek
she’riyati misolida tadqiq etilgan.
Mazkur tadqiqotlarda shoir, yozuvchilarimizning individual uslubini, til
mahoratini chuqurroq o‘rganish natijasida qimmatli fikrlar bayon etilgan.
Yozuvchilarning alohida asarlari tili va uslubi, badiiy adabiyot tilidagi
frazeologizmlar, til tasviriy vositalari, emotsional-ekspressiv leksika, badiiy
adabiyot tili leksikasi, yozuvchi asarlari tilining leksik-semantik tarkibi, poetik
tilning stilistik ifoda sistemasi, an’ana va novatorlik poetik tilda leksik-grammatik
vositalarning ishlatishdagi mahorat, individual okkazionalizmlar va ularning
funksional-lingvistik va semantik xususiyatlari o‘rganilgan hisoblanadi.
Badiiy asar nafaqat stilistik, lingvopoetik jihatdan o rganilgan, balki badiiyʻ
asardagi lingvistik birliklarning statistik tadqiqi amalga oshirilgan, chastotali, ters,
alfavitli lug atlar yaratilgan. Bu davrlarda yozuvchilar asarlari tilining lug‘
ʻ atini
tuzishda tajribalar o‘tkazildi. Badiiy asar tili lingvostatistik aspektda ham kengroq
o‘rganila boshlandi. Yozuvchilar asarlari tilining lug‘atlarini yaratish bo‘yicha
tavsiya beradigan ishlar maydonga keldi. Lug‘atlar chop etildi. Ilmiy, amaliy
12

ahamiyati beqiyos bu lug‘atlardan izohli lug‘atlarni yaratishda, yozuvchilar asarlari
tili va uslubini o‘rganishda foydalanish mumkin.
Xullas, she’riy asar tili va uslubini o‘rganishga bag‘ishlangan ishlarda bayon
etilgan ilmiy mushohadalar va xulosalar milliy adabiyotimizdagi rang-barangligini
konkret yozuvchilar ijodi tahlili misolida o‘rganish va umumlashtirishning nazariy
va amaliy ahamiyati g‘oyat kattaligini, o‘zbek adabiyotining asosiy tamoyillarini
keng ko‘lamda namoyish qilib ko‘rsatishga xizmat qiladi.
S.Karimovning “Badiiy matnning uslubiy alomatlari” qo‘llanmasida o‘zbek
tili tarixida badiiy uslubning shakllanishi va taraqqiyoti haqida fikr yuritilib,
o‘zbek klassik adabiyoti asosan poetik asarlar tarzida shakllanganligi, yuzaga
kelgan janrlar taraqqiyoti ham poeziya rivoji bilan bog‘liqligi, badiiy uslubning
shakllanishida she’riy san’at va janrlarning xizmati alohida bo‘lgani ta’kidlangan.
Asarda o‘zbek adabiy tili va uning badiiy uslubining shakllanishida ma’lum o‘rin
egallagan ijodkorlar ijodi haqida bahs yuritilgan. Shu bilan birga o zbekʻ
adabiyotining rivojida boshqa omillarning ta’siri haqida ham so z yuritgan va bir
ʻ
qator dalilli fikrlarni ilgari surgan. 6
1.2. She’riy matnlar tilining o‘ziga xos xususiyatlari
She’riy asar tili o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan ifodaning alohida
turidir. She’rlardagi badiiy ifoda muhim xususiyatlarining vujudga kelishi so‘z va
uning ma’no noziklari bilan bog‘liqdir, shunki she’rdagi har bir so‘z o‘quvchiga
estetik zavq beradi. Har bir ijodkor o‘z navbatida so‘z yaratuvchi ham hisoblanadi.
Garchi u umumxalq tili boyliklaridan foydalansa-da, o‘rni bilan yangi so‘zlar
topadi, mavjud so‘zlarga libos kiygizadi, butun jilosini ko‘rsatadi, inson tabiati va
ongiga ma’naviy ozuqa beruvchi, yangi ma’no kasb etuvchi so‘zlarni ishlatadi. Shu
sababdan har bir so‘zning o‘nlab sinonimlari bor. Tilni bilish faqat qaysi so‘zning
necha xil ma’nosi borligini bilish bilangina o lchanmaydi. Shu so‘zlardan lirik
ʻ
kechinma aksini she’rga singdirish so‘zlarni o‘zaro hamohang qilish, lirik
6
Yusupova O . Bekmuradova I . O ‘ zbek tilshunosligida badiiy matn lingvopoetikasini o ‘ rganish masalalari . //
SamDU ilmiy axborotnomasi . 2021-yil, 6-son. – B.4-8.
13

qahramon portretini o‘quvchi ko‘z oldiga keltira olish va boshqa juda ko‘p
shartlarni bajarishi kerak. E’tiborlisi she’rlarda misralar soni cheklangani uchun,
shoirlar zimmasiga bu xususiyatlarning hammasini sanoqli so zlarda gavdalantirishʻ
vazifasi ham yuklanadi. Buning uchun muallif chinakam so‘z zargari bo‘lishi
kerak. Shundagina she’riy asar tili alohida lisoniy alomatlarga ega bo‘ladi,
funksional uslublarga doir matnlar orasida barcha lingvistik va ekstralingvistik
belgilari bilan yaqqol ajralib turadi. Kuzatishlarimiz shuni ko rsatadiki, she’riy
ʻ
matnlar tili jamiyat hayotini aks ettirishda asriy tajribalarga ega bo‘lgan badiiy
adabiyot bilan uzviy bog‘liq. Shu sababdan, she’riy matnlar tilini o‘rganish va
tahlil qilish she’rning butun ichki va tashqi bog‘lanishi, ijodkorning dunyoqarashi,
unda adabiy va noadabiy vositalarning qo‘llanishi jihatdan to‘la-to‘kis his etishni
talab qiladi. She’rning ichki va tashqi bog‘lanishini, matn ma’nosini his etish
she’riy matn tilining muhim xususiyatlarini ochishga yordam beradi. She’rlar
matnida qo‘llangan har bir so‘z umumxalq tilida mavjud bo‘lgan lug‘aviy
vositalarning ifodavorlik ko lamini ko‘rsatuvchi, uni rivojlantirish yo‘llarini
ʻ
belgilovchi muhim manbadir. Shu sababdan, she’riy matnlar tili tilning boshqa
shakllaridan alohida farqlanadi.
She’riy matnlar tili badiiy obrazli, ta’sirchan, emotsional-ekspressiv tildir.
Bunda badiiy obrazlilik, ifoda vositalariga boylik, so‘zlardagi emotsional
bo‘yoqdorlik darajasining kuchliligi badiiy nutqning asosiy vazifasi bo‘lgan estetik
ta’sirchanlikni kuchaytiruvchi vositalardan hisoblanadi. Badiiy nutqqa xos
metafora, metonimiya, sinekdoxa, o‘xshatish, sifatlash, jonlantirish, xilma-xil
takrorlarning mavjudligi, she’riy matnlarda ham bu kabi vositalarning badiiy
ifodaning boshqa nutq turlariga nisbatan kuchliligi, bu vositalardan bir qismining
ijodkorning individual uslubiga xos trop va figuralarni hosil qilishda ishtirok etishi
she’riy matn tilining muhim xususiyatlaridan biri sifatida ajratishni taqozo etadi.
She rning hamisha muayyan ichki tartib asosiga qurilishi, oddiy
ʼ
so zlashuvga o xshamasligi, hamma fikr va tuyg ularni bu shaklda ifodalab
ʻ ʻ ʻ
bo‘lmasligi unga qandaydir sirlilik, mumtozlik maqomini beradi. She’riy matnlar
tili axborot berish vositasigina bo lgan so zlashuvdan yoki fikrni tushuntirish yo li
ʻ ʻ ʻ
14

bo lmish ilmiy bayondan o zining alohida qurilishi, nutqning odatdagi talablarigaʻ ʻ
bo ysunmasligi, kishida hissiyot uyg otadigan ohangga egaligi bilan ajralib turadi.
ʻ ʻ
Bu o‘ziga xosliklarni quyidagicha izohlash mumkin:
- She’riy matnlarda hissiyot va kechinma ifodalari ustuvor bo‘ladi. Bunda
so zning sehrli jozibasi, odam ruhiyatiga ta sir ko rsata oladigan darajadagi
ʻ ʼ ʻ
ko tarinkiligi to‘laqonli namoyon bo ladi:
ʻ ʻ
Ma’sum kuz ming yoshli
donishman sifat
Ohista g‘udranar ko‘zlarin yumib.
Har bir lahzasida
go‘zal bir hikmat,
Unga to‘ymayapman tinglab, tikilib.
- She’rning hamisha qofiya, vazn talablariga amal qilishi o‘z-o‘zidan til
birliklarining ham shu talablarga mos qo‘llanishini yuzaga chiqaradi. Bunda
so‘zlar turli o‘zgarishlariga uchrashi, ba’zi so‘zlarning qisqa shakllaridan
foydalanish, ayrim hollarda vazn talabi nuqtai nazaridan so‘zlarda turli
fonetik o‘zgarishlar, bo‘g‘inlarning orttirilishi holatlari ham kuzatilishi
mumkin:
Sen borsan,
Umrimning har dami bahor.
Bahoriy sabolar tafti lutfingda.
Sening huzuringga qaytgali takror
Tezroq botishini so‘rayman kundan.
- Estetik ta’sirchanlikni ta’minlash uchun arxaizm, istorizm, neologizm,
okkazional so‘zlar, ko‘p ma’noli so‘zlar va shu kabilardan foydalaniladi:
Paxtazor yomg‘iru qordan ko‘pchigan,
Chaqirim uzoqda tuyular har joy.
Sen-chi, ketayapsan kuchsiz yelkangda
O‘n olti kiloyu etik dahsar loy.
- She’riy matnlarda fonetik o‘zgarishlar bilan bir qatorda ohangdorlik,
15

fonetik o‘ziga xoslik uchun ko‘tarinki ifoda talab etiladi. Nozik ma’noli,
balandparvoz so‘zlardan erkin foydalaniladi:
Bas, yetar!
Chekilgil, nozik iste’dod!
Ey, mayda istaklar, keting nariga.
Sakkizinchi osmon bo‘lib ko‘rinmang
Yigirmanchi asr shoirlariga!
- She’riy matnlarda grammatik-morfologik shakllarning tarixiy shakllari ham
erkin qo‘llanadi. Bunda tasvirga tarixiy tus berish shart bo‘lmasa ham,
muallif vazn yoxud qofiya talablaridan kelib chiqib, so‘zlarning arxaik
shakllaridan foydalanishi mumkin:
Haqiqat menga termulgay
Qilib ko‘zyosh tomonlardin,
Tamom men so‘ng judo bo‘lgum
Yurakdin, jon yoronlardin.
- Yuqorida aytgan talablar sabab she’riy matnlarda gap bo‘laklarini
tartibining o‘zgarishi, ya’ni inversiya hodisasi juda keng uchraydi:
Ular shunday yashashar inoq,
Bir-birlarin qilishmas hafa.
Gohida tong onajonim goh
Erta turar har gal, har dafa.
- She’riyatda murojaat birliklaridan ko‘p foydalaniladi. Shu bois, she’riy
matnlar tilida undalmalar ko‘p uchraydi. Chori Avaz she’riyati ko‘proq
peyzaj tasvirlarida, bevosita tabiat va undagi obrazlarga murojaat qilish
hollari bilan xarakterlidir:
O, Shabnam,
Qayerdan olgansan
visol yo‘lida
Aqiqdek jismingni nisor etmoq
va ona typroqni tark etmoq imkonini.
16

She’rlarda faqat shakl va mazmuni bilan emas, balki ifoda tarzi orqali ham
ta’sirchanlik ta’minlanadi. Bunda ko‘p jihatdan she’rni o‘qigan odamning ifodali
o‘qish tarzi ahamiyatlidir. Bu hol she’rlarning qat iy akustik xususiyatlarga egaʼ
bo lishini taqozo qiladi. Muayyan musiqiy zarb (ritm) va qofiya, poetik sintaksis
ʻ
va inversiyalar qo llanishi so zlarning harakatchanligi, ohangdorligi va
ʻ ʻ
yoqimliligini ta minlaydi. Bu hol mazmun tovlanishlariga erishish borasida she’rga
ʼ
tuganmas imkoniyatlar beradi. Nasriy asarlar o quvchi tomonidan yolg iz idrok
ʻ ʻ
etilgani, asosan, ichda o qilgani uchun ham muallif hamda qahramonlarni har bir
ʻ
kishi alohida tasavvur qiladi. She’r uchun voqea va tafsilotlar tasviri emas, balki
inson ruhiyati ifodasi muhimdir. Shu bois she’rlar uchun voqeabandlikdan ko ra,
ʻ
inson tuyg ulari jilvasi, chigal kechinmalarni hissiyotga ta sir etadigan, ruhiy
ʻ ʼ
titroqqa soladigan yo sinda ifoda etish muhimdir. Qat iy poetik qoliplarga amal
ʻ ʼ
etilgan holda she riy kashfiyotlar qilish zaruriyati bugungi davr she’riyatining
ʼ
mukammallashuviga olib keldi. Ijod olamining tamomila o zgachaligi, muayyan
ʻ
she rda ifodalangan poetik mazmunni boshqa asarlarda, bo lakcha yo sinda berish
ʼ ʻ ʻ
deyarli mumkin emasligi har bir she r o zigagina mansub qoida bilan tug iladi va
ʼ ʻ ʻ
shunga ko ra yashashini ifoda etadi:
ʻ 7
Mangu osudadir mening maydonim,
Bir umr bilmadi u nimadir jang.
Bugun sovib, tinib qolgandir qonim,
Aybdorlarni… qo‘ying, yaxshisi, tinglang.
Mangu osudadir mening maydonim.
Bu misralar nasriy matnga aylantirilsa, undagi sirlilik, ta sirchanlik,
ʼ
mukammallik butunlay yo qqa chiqib, oddiy so zlarning unchalik ham mantiqli
ʻ ʻ
bo lmagan yig indisiga aylanib qoladi. Chinakam she’r sehri uning mohiyatini
ʻ ʻ
anglash mushkulligida, mazmunning tutqich bermasligidadir.
Muallifning o zigagina xos individual uslub, ohang, faqat o zigagina tegishli
ʻ ʻ
betakror ruhiy holatning ifodasi she’rni yuksak darajaga ko taruvchi omildir.
ʻ
7
Ўзбекистон Миллий энциклопедияси. Тошкент, 2000. – Б. 289.
17

Shuni ham aytish joizki, badiiy adabiyot oliy san’at, u mutlaqo o‘ziga xos
xususiyatlar, qoida-qonuniyatlar bilan xarakterlanadi. Shuning uchun ham adabiyot
haqida haqida gap ketganda uning materialini boshqa san’atlar materialini ham
boshqa namunalar bilan tenglashtirib bo‘lmaydi. Taniqli olim G.V.Stepanovning
fikricha, til materiali san’atkorlar tomonidan ishlatiladigan boshqa barcha
materiallardan uning o‘zida moddiy va ideal tomonlarning mavjudligi bilan
farqlanadi. 8
Til birliklari badiiy adabiyotga olib kirilgunga qadar ham muayyan moddiy,
shakl va mazmun, ma’noning birligi sifatida mavjuddir. O‘z leksik, grammatik
ma’nosiga ega bo‘lgan so‘z, so‘z birikmasi gap kabi til birliklari yozuvchining
badiiy maqsadiga bo‘ysundirilgan holatda tegishli badiiy-estetik mazmunni yuzaga
chiqarish, ifodalash uchun qo‘llanadi. Shu tariqa avvaldan ma’noga ega bo‘lgan til
birliklari badiiy asarning lisoniy to‘qimasini shakllantirar ekan, ular ijodkorning
badiiy mahoratiga uyg‘un ravishda yana yangi o‘ziga xos badiiy ma’no
mazmunlarni namoyon qiladi. 9
Shu o‘rinda lingvopoetikaning yuzaga kelishi, badiiy asar tilini o‘rganishdan
ko‘zlangan asosiy maqsad masalasi haqida ham fikrlar keltirish o‘rinlidir.
Tilshunos olim Ma’rufjon Yo‘ldoshev “Badiiy matn lingvopoetikasi”
monografiyasida mazkur masala xususida so‘z yuritar ekan, quyidagi
mulohazalarni ilgari suradi: Badiiy adabiyot so‘z san’ati bo‘lganligi uchun uni
o‘rganish tilshunoslik vakolatiga kiradimi yoki adabiyotshunoslik vakolatiga
kiradimi qabilidagi bahs juda eski bo‘lib, u hamon ma’lum bir darajalarda davom
etib keladi. Adabiyotshunoslik lingvistik tushunchalar va metodlar asosida
tadqiqotlar olib borishi kerakmi yoki yo‘qmi tarzidagi savollarga javob izlash
kerakmi yoki yo‘qmi tarzidagi savollarga javob izlash filologiya ilmida u yoki bu
tarzda namoyon bo‘lmoqda. Tabiiyki, tilday murakkab hodisaning mohiyati va
sinoatli qonuniyatlaridan mukammal xabardor bo‘lmasdan turib, uning ming bir
ma’no-mazmun va jilolarda yashash manzili chin ilmiy taftish qilishga urinish
samarasiz yumushdir. Shuning uchun ham filologiya tarixida mazkur faoliyat
8
7 Yo ‘ ldoshev M . Badiiy matnning lisoniy tahlili . – Toshkent , 2008. – B .5.
9
Yo‘ldoshev M. Badiiy matnning lisoniy tahlili. – Toshkent, 2008. – B.6
18

uchun eng qulay va uyg‘un bir yo‘lni izlash harakati turli shakllarda bo‘y ko‘rsatib
keladi. 10
She’riy asarlar tili, badiiy matnning lingvopoetik xususiyatlarini o‘rganishda
badiiy asarning voqeiy mohiyati so‘z orqali qay tarzda, qaysi qonuniyatlar asosida
ifoda etilayotgani, bunda lingvistik xususiyatlar badiiylikni, shu jumladan
poetikani yuzaga keltirishga xizmat qilayotganini chuqur filologik yondashuv
asosida o‘rganilgandagina chinakam lingvopoetik xossalar namoyon bo‘ladi. Bu
xossalar esa ilmiy-nazariy filologiya uchun ham, filologik ta’lim uchun ham birday
ahamiyatli. Badiiy matnni to‘g‘ri filologik talqin, tahlil va idrok etish, undan
maksimal estetik zavq va axborot olish malakasiga erishishda lingvopoetika asosiy
omildir.
She’riy matn nihoyatda murakkab badiiy-estetik butunlik hisoblanadi. Unda
ifodalangan asosiy mazmunni tushunish ham murakkab ijodiy jarayondir. Badiiy
asar, ayniqsa, she’riy matnlarda mutlaqo o‘ziga xos, goh ochiq, goho yashirin, turli
ishoralar, tagma’nolar bilan ifoda topgan mazmunning ma’nosini to‘g‘ri anglash,
ma’naviy-madaniy, aqliy-hissiy va lisoniy-estetik faoliyat natijasidagina mumkin
bo‘ladi. Har qanday matnning mazmunini tushunish uchun til leksikasi va
grammatikasini bilish zarur va yetarli bo‘lsa, she’riy matnning mazmunini idrok
etish uchun bundan tashqari ayni paytda badiiy matnning o‘ziga xos lisoniy-poetik
qonuniyatlarini ham bilish lozim bo‘ladi.
Ilmiy adabiyotlarda badiiy matn tushunchasiga “badiiy asar mazmunini
ifodalagan, funksional jihatdan tugallangan, tilning tasvir imkoniyatlari asosida
shakllangan, o‘zida turli uslub ko‘rinishlarini muallifning badiiy niyatiga ko‘ra
erkin jamlay oladigan, tinglovchi yoki o‘quvchiga estetik zavq berish, ta’sir etish
xususiyatiga ega bo‘lgan g‘oyat murakkab butunlik” 11
degan ta’rif beriladi.
Darhaqiqat, she’riy matnni yaratish jarayonida boshqa uslub matnlarida
bo‘lganidek qat’iy mantiq, soddalik, tushunarlilik, normativlik kabi qonuniyatlarga
to‘la-to‘kis amal qilinavermaydi. Unda badiiy tasvir vositalari, o‘xshatishlar,
ma’no ko‘chishlari, takrorlar, ma’nodosh so‘zlar, zid ma’noli so‘zlar, yangi
10
Йўлдошев М. Бадиий матн лингвопоэтикаси. – Тошкент, Фан. 2008. – Б.7.
11
Йўлдошев М. Бадиий матн лингвопоэтикаси. – Тошкент: Фан, 2008. – Б.88.
19

ma’noli so‘zlar, tarixiy so‘zlar, arxaik so‘zlar qo‘llanaveradi. Bunda til
birliklarining ekspressivlik vazifasi asosiy o‘ringa qo‘yilgan holda tilning ifoda
tasvir vositalaridan unumli foydalaniladi. Ushbu xususiyatlarga qo shimcha tarzdaʻ
she’riy matnlarda qofiya talabi nuqtai nazaridan, ohang va jozibadorlikka ham
e’tibor beriladi. Bunda insonni ruhan to‘lqinlantirish, yig‘latish, kuldirish, xayolot
olamiga yetaklash, o‘yga cho‘mdirish, estetik tafakkurini shakllantirish, voqea-
hodisalarga teran, boshqacha nazar bilan boqishga o‘rgatish kabi ko‘plab
imkoniyatlarni o‘zida mujassam qilgan bo‘ladi.
Bu o‘rinda N.Mahmudovning til bajaradigan vazifalar haqidagi quyidagi
fikrlari muhim: “Til fikr ifodalash, dunyoni bilish, bilim-tajribalarni to‘plash,
saqlash va keying avlodlarga yetkazish, milliy-ruhiy munosabatlarni aks ettirish,
go‘zallik kategoriyalarini voqealantirish kabi bir qancha vazifalarni bajaradi. Tilni
faqat va faqat kishilar o‘rtasidagi aloqa vositasi sifatida talqin etish insonning
tabiiy tilini, bu benihoya murakkab va muhtasham hodisani, eng kami,
jo‘nlashtirishdan, aniq bir milliy qiyofa yoki milliy-ruhiy zamindan mosuvo
bo‘lgan sun’iy tilga tenglashtirishdan, yo‘l harakatini tartibga solish maqsadida
yaratilgan shartli “til”ga baravarlashtirishdan boshqa narsa emas… Holbuki,
odamlar til vositasida tuyg‘u va kechinmalarni, quvonch va qayg‘ularni, hayrat va
hayronliklarni, qalbdagi huzurlari kabi xilma-xil sezgilarni ham ifodalaydilarki,
bular hamisha ham sof kommunikativ maqsadlarni ko‘zda tutmaydi. Estetik vazifa
tilning asosiy kommunikativ vazifasini qulaylashtiradi, uning imkoniyatlarini
boyitadi. Til va nutq ayni shu estetik vazifasi bilan ifodalilik, ta’sir quvvatini
namoyon etadi.” 12
Yuqorida ta’kidlangani singari she’riy matn estetik butunlik sifatida qaralar
ekan, bu butunlikni faqat shakldan iborat deb o‘ylashni to‘g‘ri deb bo‘lmaydi.
Bunday matnlarda tilning estetik vazifasi asosiy o‘rinda qo‘yillsa-da,
ifodalanayotgan fikr, ya’ni, kommunikativ vazifa ham e’tibordan chetda qolmaydi.
1.3.Chori Avaz she’riyatining o‘ziga xos xususiyatlari
12
Йўлдошев М. Бадиий матн лингвопоэтикаси. – Тошкент: Фан, 2008. – Б.93.
20

Badiiy matnni tahlil qilish jarayonida fonetik birliklarning xususiyatlariga
ham alohida e’tibor berish lozim. She’riy matnda nutq tovushlarining estetik
imkoniyatlari tez va qulay idrok etiladi. Chunki she’rda o‘ziga xos jozibador ohang
bo‘ladi. Bu ohangdorlikka tovushlarni uslubiy qo‘llash natijasida erishiladi.
She’riyatda asosan alliteratsiya (undoshlar takrori) assonans (unlilar takrori),
geminatsiya (undoshlarni ketma-ket qo‘llash) kabi fonetik usullardan
foydalaniladi. She’riy matnlarda undoshlarni qavatlash, tovushlarni takrorlash,
so‘zlarning fonetik qobig‘ini o‘zgartirib yozish, tovush orttirish yoki tovush
tushirish kabi usullar yordamida ekspressivlik ta minlanadi. Tovushlarni uslubiyʼ
qo‘llash bilan bog‘liq qonuniyatlarni yozuvda aynan ifodalash imkoniyati
cheklangan. Biroq talaffuz va bayon muvofiqligiga fonetik vositalar yordamida
erishish mumkin.
Badiiy tilda ruhiy holatni yozuvda ifodalash o‘ziga xos murakkablikni
yuzaga chiqaradi. Lirik qahramon ruhiyatidagi ichki hayajon, quvonch, qayg‘u,
taajjub, hayrat, kinoya, kesatiq, so‘roq, ta’kid, talab va istak kabi elementlarni
aynan tasvirlashda muallif unli yoki undoshlarni birdan ortiq yozish usuli –
fonografik vositalardan foydalanadi.
Assonans. Badiiy nutqqa intonatsion butunlik, ohangdorlik va emotsional-
ekspressivlik bag‘ishlash maqsadida qo‘llaniladigan fonetik usullardan biri
assonans hisoblanadi. Adabiyotlarda assonans aynan yoki yaqin unlilarning
takrorlanib kelishidan hosil bo‘ladigan ohangdoshlik ekanligi bayon qilingan:
Bu sirli qudratga bo‘ldim guv o h men,
Tiriklik darsidan bo‘ldim og o h men,
Angladim kimda haq, kimda gun o h men.
Haq qal’asi, xalq qal’asi yoriltosh.
Assonans qofiyadosh so‘zlar tarkibida kelib, she’riy nutqqa ko‘tarinki ruh va
o‘ziga xos musiqiylik baxsh etadi. Keltirilgan misolda takrorlanib kelgan “o”
tovushi fonetik xarakteriga ko‘ra orqa qator, quyi keng, lablangan unli. Mazkur
xususiyatlariga ko‘ra talaffuzda biroz cho‘zib aytishga moyil tovush bo‘lib,
21

misralar yakunidagi takrorlanuvchi so‘zdan oldin kelgan so‘zlarning urg‘uli
bo‘g‘inida kelib, lirik qahramonning ruhiy holatini ifodalamoqda.
Ko‘ngil menikidir, men ham u tar a f,
Jismim ham begona emas-ku, yo R a b.
Bu holga bo‘lmagay beparvo qar a b,
Qay zot topib berar bu dardga chora.
Alliteratsiya: Badiiy nutqning ohangdorligini va ta sirchanliginiʼ
ta minlashda alliteratsiyaning o rni beqiyosdir. She’riy nutqda misralar, undagi
ʼ ʻ
so zlar hamda bo‘g‘inlar boshida yoki oxirida bir xil undosh tovushlarning
ʻ
takrorlanishiga alliteratsiya deyiladi. Tovushlar zamiridagi musiqiylikka
asoslangan usul qadimda Sharq she riyatida keyin qo llanilib kelingan ko hna
ʼ ʻ ʻ
badiiyatshunoslik ya ni “ilmi-bade”da alliteratsiya “tavze’ san’ati” deb yuritilgan.
ʼ
Alliteratsiya nasriy asarlarda ham kuzatilishi mumkin. 13
Bundan tashqari xalq
maqollarida intonatsion butunlikni ta minlash maqsadida ham keng
ʼ
foydalanilganligini kuzatiladi. Chori Avaz she’rlarida alliteratsiya ko‘p uchramasa-
da, she’rga chiroyli ohang va joziba baxsh etganini ko‘rish mumkin:
Q iz bolishga tashlar boshini,
Q iz yosh to‘ka-to‘ka charchadi.
Q arg‘ay-qarg‘ay uyquga ketdi
Tunga sherik yurgan barchani.
A sta- a sta qaytdim o‘zimga,
A qlim, yodim tiklandi bari.
A sta- a sta qaytdim izimga
Yaproq yozgan daraxt singari.
Badiiy matnni lisoniy tahlil qilish jarayonida yozuvchining tildan
foydalanish mahoratini namoyon etadigan emotsional-ekspressiv ifoda tasvir
vositalari va bu vositalar bilan bir xil vazifada qo‘llanib keluvchi leksik birliklarni
aniqlash, ularning muallif badiiy-estetik maqsadiga qay darajada xizmat qilgani
13
Йўлдошев М. Бадиий матн лингвопоэтикаси. – Тошкент: Фан, 2008. – Б.50.
22

haqida mulohaza yuritish ham zarur hisoblanadi. Buning uchun tahlilga olingan
badiiy asar tilidagi ma nodosh, shakldosh, zid ma noli, ko p ma’noli tarixiy vaʼ ʼ ʻ
eskirgan so zlar, yangi yasamalar, shevaga oid so zlar, chet tillardan o zlashgan
ʻ ʻ ʻ
so zlar ajratib olinib, asarga nima maqsad bilan olib kirilganligini izohlash
ʻ
maqsadga muvofiq bo ladi.
ʻ
Ma’nodosh so zlar.
ʻ Ma’nodosh so zlar tilning lug aviy jihatdan boylik ʻ ʻ
darajasini ko rsatib beruvchi o ziga xos vosita hisoblanadi. O zbek tili ma nodosh
ʻ ʻ ʻ ʼ
so zlarga juda boy. Shoir va yozuvchilar tilimizdagi ma nodor so zlar ichidan
ʻ ʼ ʻ
tasvir maqsadiga eng munosiblarini topib ular orqali qahramonlar ruhiyati hamda
tasvir obyektining eng kichik qirralarigacha ifodalashga harakat qiladilar.
Badiiy matndagi ma’nodosh so‘zlar tahlilida, asosan, ichki jihatga e‘tiborni
qaratish zarur. Ulardan biri muallifning ikki yoki undan ortiq ma’nodosh so‘zdan
ifodalanayotgan mazmun uchun eng maqbul birini tanlash bo lsa, ikkinchisi ayni
ʻ
bir matn tarkibida ikki yoki undan ortiq ma’nodosh birliklarni badiiy tasvir
maqsadiga uyg‘un holda qo llashi masalasidir. Halima Ahmedova she’riyati ham
ʻ
bu jihatdan boy va xilma-xildir. Tilshunoslikda ma’nodoshlikning, asosan, uch turi
farqlanadi, ya’ni: 1) leksik ma’nodoshlik; 2) frazeologik ma’nodoshlik; 3) leksik-
frazeologik ma’nodoshlik. 14
Leksik ma’nodoshlikdan bir necha maqsadlarda
foydalaniladi. Ulardan eng asosiysi, so‘z takrorlarining oldini olish orqali, go‘zal
shakl va ifoda bera olishdir. Bunda bir misra yoki bandda bir so‘zning ikkinchi
marta qo‘llanishiga ehtiyoj sezilsa, bu jarayonda so‘zning aynan o‘zi emas, balki
ma’nosi ushbu tushuncha bilan aynan bir xil yoki yaqin bo‘lgan boshqa bir so‘z
tanlanadi.
Meni qiynar butkul o‘zga o‘y,
Notanish xavf , begona xatar .
Bu xavf nahor , tong dir bu xatar ,
Bir bor umrim bo‘yi ko‘rmagan.
Har lahza shasht qaytar, titrab ketar dil,
Shugina titroqdan o‘zga umid yo‘q.
14
Kurbanova M., Yo ldoshev M. Matn tilshunosligi. – Toshkent: Universitet, 2014. – B.60
ʻ
23

Oh, men naqadar soddaman va go‘l,
Yupatmoqlik uchunnotilmas-ku o‘q.
Axir ko‘p iymonni unutgan kaslar,
Mansabdor bozori bo‘lmagan kasod,
Haq va adolatning qoshida askar,
Shunchaki erkinmiz , shunchaki ozod.
Ushbu misollarda qo‘llangan o‘zga-notanish-begona, xavf-xatar, nahor-tong ,
soda- go‘l, haq-adolat, erkin-ozod so‘zlari leksik ma’nodosh so‘zlar bo‘lib, ularni
qo‘llash orqali muallif so‘z takrorining oldini olgan va tasvirga yanada nozik
bo‘yoq berishga harakat qilgan. Shunga ko‘ra, mazkur misralardagi ma’no takrori
ifodalanayotgan mazmunni uslubiy jihatdan kuchaytirishga xizmat qilgan.
Mahoratli yozuvchilarning badiiy til imkoniyatlaridan foydalanish
borasidagi ustunliklaridan biri shundaki, ular faqat tilda mavjud bo‘lgan, tayyor
ma’nodosh so‘zlardangina foydalanib qolmasdan, badiiy tasvir ehtiyojiga ko‘ra
ma’nodosh bo‘lmagan so‘zlarni qo‘llaydilar. Buning natijasida ushbu so‘zlar ham
matnda xuddi ma’nodosh so‘zlar kabi idrok etiladi. Masalan:
Har qadam duch kelaverasan
Bir nokasga yoki yomonga .
Yoki
Aldov qancha turar?
Qanchadir yolg‘on ?
Bo‘lmasmikin yozib qo‘yishsa narxin?
Bahosi har qalay, emasdir osmon,
Uch, besh, e yo‘q, barini torting.
Zid ma’noli so‘zlar. Tilda zid ma’noli so‘zlaming mavjudligi badiiy
nutqning ifodaliligi, ekspressivligi, ta’sirchanligini ta’minlashda qulay vositalardan
biridir. Sharq adabiyotida juda qadim zamonlardan buyon tildagi bu ifoda
imkoniyatidan keng foydalanib kelingan. Ma’nosi bir-birga qarama-qarshi bo‘lgan
so‘zlar shoir va yozuvchilar uchun zarur bo lgan san’atlardan biri tazodni vujudgaʻ
24

keltiradi. Yevropa filologik an’anasida zid ma’noli so zlar antiteza san’atini hosilʻ
qiladi. Badiiy asar tiliga bag‘ishlangan ishlarda bu san’atga nisbatan zidlantirish,
qarshilantirish atamalari ishlatiladi. Zid ma’noli so‘zlarni yonma-yon qo llash
ʻ
orqali tushunchalar, belgilar, obrazlar zidlantiriladi. Odatda, lisoniy va kontekstual
yoki nutqiy zid ma’noli so‘zlar farqlanadi:
Bilasan,
Shoh erur kunduz ochunga,
Qiyin bu shohlikni zabt etib o‘tmoq.
Sen bor. Qanday oson qora sochingga
Kunduzlarni o‘rab oppoq tun etmoq.
Mazkur she’rda qo‘llanilgan kun va yor obrazlari tasvirida qiyin-oson, qora-
oppoq, kunduz-tun singari zid ma’noli so‘zlar qo‘llangan bo‘lib, bu uch qarama-
qarshi xususiyat yoki hodisalarning lirik obrazlarni tasvirlashda ishtirok etishi
poetik obrazning originalligini ta’minlab, tasvirni aniq, ixcham va ta’sirchan
ifodalab kelgan va she’rga xos poetik individuallik aynan ushbu so‘zlar orqali
ta’minlangan. Haqiqatan ham, “kunduzlarni qora sochiga o‘rab, oppoq tun etish”
xususiyatini asl individual topilma deyish mumkin.
Tasodifiy ushbu holdan
Na yig‘lar , na kulardik ,
Faqatgina turnalardan
Baland uch deb tilardik .
Bu misrada keltirilgan yig‘lardik va kulardik zid ma’noli so‘zlari yordamida poetik
obrazlarning to‘satdan ro‘y bergan voqelikka munosabati ifodalangan .
Buyuk fojeni ham
misqolday shodlikka
almashar oson.
U shunchalar dilbar,
shunchalar saxiy.
Bu misralardagi buyuk va misqolday , foje va shodlik antonim so‘zlari ham
tasvirning ta’sirchanligini oshirishga xizmat qilgan.
25

Keltirilgan misollar orqali shuni aytish mumkinki, zid ma’noli so‘zlarni
yonma-yon qo‘llash orqali muallifning estetik mqsadidan kelib chiqqan holda,
tasvirlar bir-biriga qarshilantirilgan hamda badiiy nutqning ifodaliligi,
ekspressivligi, ta’sirchanligi ta’minlangan.
Bir shoir yashaydi Toshkent shahrida,
Har kun ming tug‘ilib , har kun ming o‘lib .
Tilshunoslik nuqtai nazaridan zid ma’nolilikning turli lingvistik sathlarga oid
birliklar vositasida namoyon bo‘lishi tadqiq etilsa, adabiyotda keng ma’noda
kontrastga oid tushunchalarni umumlashtirgan hodisa sifatida tushiniladi. Zid
ma’nolilik “Adabiyotda inson xarakterini, narsa va hodisalarning sifat va
xususiyatlarini bir-biriga qarama-qarshi qo‘yib tasvirlash usuli” sifatida talqin
etilsa, uslubiyatda, ifodada so‘zlarning uslubiy bo‘yoqlari o‘zaro mos kelmay
qolishiga asoslangan, umumiy qonuniyatlarga ko‘ra o‘zaro bog‘liq bo‘lgan muhim
birliklar sifatida qaraladi. 15
Oksyumoron . Kontrastning bir ko rinishi sifatida qaraladigan oksyumoronʻ
hodisasi ham Halima Ahmedova she’riyatida faol uchraydi. Oksyumoron
yunoncha so‘z bo‘lib, zakiy, nodon degan ma’noni bildiradi. U leksik birliklarning
ma’nosiga ko‘ra zid birikishini ifodalaydi. Bunda ikkita zid ma’noli so z bir-biriga
ʻ
birikadi va natijada yangi ma’noli tushuncha hosil bo‘ladi. Oksyumoronning asosiy
vazifasi muallifning tasvirlanayotgan hodisaga bo‘lgan shaxsiy munosabatini
ifodalash hisoblanib, kuchli obrazlilik kasb etadi. Masalan:
Jilmayasan
Masrur, sarxush
Tun oppoq qor ichimdan.
Oppoq oqshom, oq tun va sen...
Tushga o xshaydi chindan.
ʻ
Keltirilgan misoldagi oq tun birikmasini hosil qilgan ikki qarama-qarshi so z
ʻ
oksyumoronni yuzaga chiqargan.
15
Sadinova N. Oksyumoron haqida mulohaza. // International scientific journal. 2023-yil, 4-son. – B.132.
26

Eskirgan so‘zlar. Jamiyat rivojlanib borar ekan, ijtimoiy-iqtisodiy,
madaniyma’naviy hayotdagi ba’zi tushunchalar tamomila eskirib, amaliyotdan
chiqib ketadi. Badiiy asarda muayyan davr voqealari tasvirlanar ekan, ana shu
davrga oid bo‘lgan eski tushunchalarga murojaat qilmaslikning aslo iloji yo‘q.
Tilshunoslikda bunday tushunchalarni ifodalaydigan so‘zlar “arxaizmlar” va
“istorizmlar” degan nomlar ostida umumlashtiriladi. Tilning hozirgi davri uchun
eskilik bo‘yog‘iga ega bo‘lgan til birligi arxaizm deb yuritiladi. Arxaizm o‘zi
nomlayotgan voqelikni anglatuvchi leksik birlik bilan yonma-yon yashaydi.
Arxaizmlar badiiy matnda tasvirlanayotgan davr voqeligini real tasvirlash, asarning
tarixiylik ruhini ta’minlash maqsadida qo‘llaniladi. Ayrim arxaik so‘zlar
zamonaviy ma’nodoshiga qaraganda kuchliroq ma’no ifodalash xususiyatiga ega.
Masalan, yo qsil – kambag‘al arxaik so‘zlariga e‘tibor beradigan bo‘lsak, “hechʻ
narsaga ega emaslik” ma’nosi yo‘qsil leksemasida kambag‘al leksemasiga
qaraganda ancha ortiq, chunki mazkur so‘zlar tarkibi tarixiyetimologik tahlil
etilganida anglanadigan yo‘q - kam so‘zlari qiyoslansa, birinchisida ayni belgining
“nol” darajada ekanligi seziladi. Arxaik so‘zlar muayyan davrning yozma uslubini
ifodalashda yoki qahramonning nutqiy xarakteristikasini berishda ham uslubiy
vosita sifatida ishlatiladi.
Hozirgi kunda uchramaydigan, faqat tarixiy narsa yoki voqea-hodisalaming
nomini bildiruvchi so‘zlar istorizm (tarixiy so‘zlar) deyiladi. Istorizmning
arxaizmdan farqi shundaki, bugungi kunda o‘sha tarixiy voqelikning o‘zi ham uni
anglatuvchi boshqa leksik birlik ham bo‘lmaydi, demak istorizm o‘zi ifodalayotgan
hodisaning yagona nomidir.
Ko‘p hollarda eskirgan so‘zlar asarga tarixiy ruh berish maqsadida
qo‘llaniladi, biroq Halima Ahmedova she’rlarida qo‘llangan arxaik so‘zlardan
maqsad mutlaqo boshqacha. Shoira modernistik she’rlarida ham eskirgan
so‘zlardan unumli foydalanadiki, bu xususiyat o‘zgacha ifoda uslubi yaralishiga
xizmat qiladi:
Ko‘zim ashki agar qondir
Rahm kutma yomonlardin.
27

Ki yo‘qsa gar ta’na toshi
Kelgay ming-ming zamonlardin.
Keltirilgan misoldagi ashk so‘zi izohli lug‘atda “ko‘z yoshi” ma’nosini anglatadi.
Yana bir misol vositasida ko‘radigan bo‘lsak:
Sho‘rlik, goho sayyoddan cho‘chib
Suvsab yurgan ohular misol.
Tilning o‘tmas qirralarida
Kun kechirar jim, aftodahol.
Ushbu to‘rtlikda qo‘llanilgan sayyod so‘zi izohli lug‘atda ovchi, tutuvchi
ma’nolarini anglatadi va misrada ham ayni shu ma’noni anglatmoqda. Aftodahol
so‘zining esa izohli lug‘atda ikki xil ma’nosi izohlangan. Birinchi ma’nosi
yiqilgan, darmonsiz bo‘lsa, ikkinchisi notavon, nochor, abgor ma’nosini ifodalaydi.
Mazkur she’rda esa yiqilgan, darmonsiz ma’nosini ifodalab kelgan.
Ish yo‘lkasin ko‘madi xazon,
Teraklarga qo‘nmagay hilol.
Yulduzidan ayrilar osmon,
Osmonidan yulduz ham, alhol .
Ushbu to‘rtlikda keltirilgan alhol so‘zi izohli lug‘atda hozir, ayni paytda, shu
paytda kabi ma’nolarni ifodalab kelgan. Bu misrada ham aynan shu ma’noda
qo‘llanilgan bo‘lib, yulduz va osmonning bir-biridan bir vaqtning o‘zida
ayrilganini anglatib kelyapti.
Lingvokulturologik birliklar. Bugungi davr o‘zbek tilshunosligida
antroposentrik nazariyaning shakllanishi tilning madaniyat bilan aloqasini tadqiq
etish, til birliklarida madaniy jihatlarning aks etish tomonlarini o‘rganish, lug‘aviy
sath birliklarini til va madaniyat munosabati nuqtai nazaridan tadqiq qilish kabi bir
qator masalalarni ko‘ndalang qo‘ydi.
Antroposentrik tilshunoslikning yetakchi yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan
tilshunoslik, madaniyatshunoslik, etnografiya, psixolingvistika sohalari
hamkorligida yuzaga kelgan, tilning madaniyat, etnos, millliy mentallik bilan
o‘zaro aloqasi va ta’sirini antroposentrik paradigma tamoyillari asosida
28

o‘rganuvchi soha lingvokulturologiyadir. 16
Mazkur sohaning asosiy maqsadi
madaniyat, xalq tafakkuri, uning olamini idrok etishdagi o‘ziga xos jihatlarning
tilda aks etishini o‘rganish, o‘zida madaniy semantikani aks ettiruvchi til
birliklarini tadqiq etish hisoblanadi. Bunday til birliklari lingvomadaniy til
birliklari termini ostida birlashadi va ularga ramz, mifologema, etalon, metafora,
paremiologik birliklar, pretsedent birliklar, nutqiy etiket kabilar kiradi.
Lingvokulturologik birliklar bevosita madaniyat bilan bog‘liq elementlar
sifatida millatimizning deyarli barcha yozuvchi va shoirlari asarlarida uchraydi. Til
va madaniyat tajassumi hisoblangan bunday birliklar ijodkorning individual uslubi,
so‘z qo‘llash mahoratidan kelib chiqqan holda u yoki bu ko‘rinishda namoyon
bo‘ladi. O‘zbek adabiyotida otashin she’rlari bilan o‘zining alohida o‘rniga ega
bo‘lgan shoir Chori Avaz she’riyatida o‘ziga xos lingvomadaniy xarakterga ega
bo‘lgan o‘xshatishlar, metaforalar, pretsedent birliklar qo‘llangan bo‘lib, ular orqali
she’rning milliy jozibasi yanada go‘zalroq namoyon bo‘ladi. Xususan:
Ishq nayzasi nishon aylagan
Qo‘lda tutib kemtik yurakni,
Yurakning o‘rnida olib qaytamiz
Shabnam yanglig‘ kelin – chechakni.
O‘zbek milliy madaniyatida kelinchak ramzi pok, nozik va nafis tuyg‘ular
xususiyatini berishda ko‘p ishlatiladi. Mazkur she’rda kelinni shabnamga
qiyoslanishida ham kelinning shabnamdek musaffo, go‘zal, jalb qiluvchi va nafis
ekanligini eskpressiv bo‘yoqdorlik bilan izohlash maqsadi ko‘zda tutilgan.
She’rda tasvir obyektini obrazli qiyoslash maqsadida ayni tushuncha har bir
lingvomadaniyatda o‘ziga xos ifoda vositalariga ega bo‘ladi. Xususan, o‘zbek
xalqining madaniy turmush-tarzida chorvachilik bilan shug‘ullanish ham qishloq
xo‘jaligining azaliy tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Shoir Chori Avaz “Do‘st bilan
suhbat” nomli she’rida bu holatni yodga oladi:
Esingdami?
Bahor edi,
16
Primov A., Qodirova X. Tilshunoslikning dolzarb muammolari. – Urganch, 2019. – B.15.
29

Qo‘y boqardik adirda.
Misralardagi qo‘y boqardik birikmasi ham o‘zbek xalqiga xos
lingvomadaniyatning bir ko‘rinishini ifidalashga xizmat qilgan.
Bundan tashqari, o‘zbek lingvomadaniyatida shunday til birliklari borki, ular
qadriyat darajasiga ko‘tarilgan: Assalomu alaykum, salomat bo‘ling, omonlik
tilayman kabilar. Poetik obrazlarlarga bunday qadriyatlarni singdirish orqali
muallif o‘zbek tilining yuksak darajadagi madaniyatli va boy til ekanligini
o‘quvchi ruhiyatida muhrlanishiga xizmat qilishini ko‘zda tutadi.
Salom! Singilginam!
Kamgap, kamtarim!
Topdingmi izlagan mushfiq hislarni .
Shoirning bolalarga atalgan “Bir dunyo savol” she’riy to‘plamidan:
Deylik,daf ’atan sizga
Uchrab qolsa, yalmog‘iz
Cho‘chimasdan “Assalom”
Deb ayta olurmisiz?
O‘xshatishlar, metaforalar, pretsedent birliklar va etalonlar mavjud bo‘lgan
badiiy matnni o‘rganish muayyan millatga xos bo‘lgan xususiyatlarning ilmiy
talqinini yaratishda muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Pretsedent birliklar til
tizimini tadqiq etishning yetakchi yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan
lingvokulturologiyaning asosiy o‘rganish obyektlaridan biri hisoblanadi. Mazkur
birliklarga bag‘ishlangan tadqiqotlarda qayd etilishicha, muayyan til sohiblariga
yaxshi tanish bo‘lgan va ularning lisoniy xotirasida saqlanadigan, nutqiy faoliyatda
qayta-qayta murojaat qilinadigan shaxs nomlari, barqaror so‘z birikmalari, jumlalar
hamda matnlar pretsedent birliklar sifatida qayd etiladi. 17
O‘zbek
lingvomadaniyatiga xos jihatlarni o‘rganishda pretsedent nomlar alohida ahamiyat
kasb etadi. Milliy xarakterga ega bo‘lgan pretsedent nomlar lingvokulturologiya
uchun muhim manba bo‘la oladi. Chori Avaz she’riyatida Odam, Alpomish va
17
Primov A., Qodirova X. Tilshunoslikning dolzarb muammolari. – Urganch, 2019. – B.19.
30

qalmoqlar, Yoriltosh kabi o‘zbek lingvomadaniyatiga oid nomlar faol qo‘llangan.
Xususan:
Nozik vujudingni titroq silkitar,
Ona Yer shoshirar – tuproq silkitar,
Faqat bir yo‘l menda – ko‘nglim zil ketar,
Elan, tosh yorilgay: “ Yoriltosh , yoril!”
Nechun menga so‘ylarding
Tun, hilolning tilidan?
Alpomishga ko‘z tikkan
Qalmoqlarning elidan?
Ushbu misollarda qo‘llangan pretsedent nomlar lingvomadaniyatimizga xos
xususiyatlarni o‘ziga xos tarzda namoyon etib kelgan. Bundan nomlar muayyan
sifatlarga ishora qilish vazifasini bajarganligi sababli lingvomadaniyatda biror
tushunchaning ramzi sifatida qo‘llanadi.
Ko‘rinadiki, til o‘zida millatning milliy o‘zligi, madaniyatini aks ettirish
jarayonida til va madaniyat o‘zaro tutashadi va bu tutashgan joyda
lingvomadaniyat paydo bo‘ladi. Lingvomadaniy birliklar nutqda yoxud badiiy
matnda qo‘llanganda muayyan millatga xos madaniy universiyalarni ifodalaydi.
Bu jarayonda lingvomadaniy konsept yuzaga chiqadi. Til o‘zining kelib chiqishiga
ko‘ra madaniyat bilan bog‘liq bo‘lib, u jamiyat bilan birga takomillashadi. Tilning
madaniyat bilan bog‘liqligi uni milliy ruhning tarkibiy qismiga aylantiradi.
Lingvomadaniy konsept milliy xarakterning, milliy ruhning shakllanishiga ta’sir
ko‘rsatuvchi madaniyat vositasi sifatida tilda alohida o‘ringa ega. Shu jihatdan,
tilimizning lingvokulturologik xususiyatlarini alohida o‘rganish, til birliklarining
lingvomadaniy tomonlarini tadqiq qilish, badiiy matnda aks etgan lingvomadaniy
konsept ifodasini tahlil qilish bugungi tilshunosligimizning asosiy vazifalaridan
biri bo‘lishi lozim.
Bob bo‘yicha xulosa
31

O‘zbek tilshunosligida she’riy matnlar tadqiqiga bag‘ishlangan ko‘p sonli
ilmiy tadqiqotlar mavjud. Kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, nasriy matnlarga
qaraganda she’riy matnlar ma’no nozikliklariga boy, emotsional-ekpressiv
ta’sirchanligi yuqori. She’riy matnlar tili axborot berish vositasigina bo lganʻ
so zlashuvdan yoki fikrni tushuntirish yo li bo lmish ilmiy bayondan o zining
ʻ ʻ ʻ ʻ
alohida qurilishi, nutqning odatdagi talablariga bo ysunmasligi, kishida hissiyot
ʻ
uyg otadigan ohangga egaligi bilan ajralib turadi.
ʻ
Til birliklari va ifoda tasvir vositalari nasriy matnda qo‘llanganda ifoda
etadigan estetik maqsad she’rlarda boshqacha tarzda yuzaga chiqishi mumkin.
Yuqorida keltirgan eskirgan so‘zlar bo‘yicha qarashlarda aynan shu xususiyat
namoyon bo‘ladi. Ya’ni nasriy asarlarda qo‘llangan tarixiy va arxaik so‘zlardan
ko‘p hollarda tasvirga tarixiy tus berish, unga qadimona ohang singdirish maqsadi
ko‘zlansa, she’riy matnlarda bunga qo‘shimcha ravishda o‘ziga xos uslub yaratish,
qofiya talablariga javob beradigan shaklni hosil qilish vazifalari ham yuklanadi.
Shunday ekan, leksik birliklarning she’riy va nasriy matndagi funksional-
lingvistik xususiyatlarni o‘rganishda umumiy tavsiflash emas, balki o‘zaro
qiyoslash orqali farqli jihatlarni ko‘rsatish, so‘z va belgilarning har ikkala shaklda
kelishiga xos xususiyatlarni alohida ajratib o‘rganish samarali bo‘ladi.
Chori Avaz she’riyati o‘zgacha lingvistik xususiyatlarga ega. Ularda
qo‘llangan ma’nodosh, shakldosh, zid man’noli so‘zlar, tarixiy va arxaik so‘zlar,
shevaga oid birliklarning har biri shoir uslubiga xos qiyofa namoyon qilishda
o‘zining ajralmas o‘rniga ega hisoblanadi.
II BOB. CHORI AVAZ SHE’RIYATIDA BADIIY TASVIR
VOSITALARINING QO‘LLANILISHI
32

2.1. Chori Avaz she’riyatida o‘xshatish va metaforalarning funksional-
semantik xususiyatlari
She’riyat maydonida qalami siyohi otashin hissiyotlarga qondirilgan, yorqin
obrazlari, mardona so‘zlari, betakror ohangi yuraklarga sabodek mayin kirib
boradigan, go‘zal tashbehlarga boy she’riyat sohibi Chori Avaz o‘zining alohida
o‘rniga egadir. Shoir ijodi o‘zining takrorlanmas o‘xshatishlarga boyligi, nafis
hislar singdirilgan misralari bilan o‘quvchini o‘ziga maftun etadi. Uning har bir
satrida o‘zgachalikni, hali hech bir asarda uchramaydigan jo‘shqinlikni va hissiyot
jozibasini ko‘rish mumkin. Shoir she’riyatida yor tasviriga bir necha marta
murojaat qiladi va yorga “o‘z-o‘zidan yonadigan olov” deya ta’rif beradi. Yorning
ruhsiz vujudga qilgan hujumidan lirik qahramon iztirobga tushadi. Shoir
she’rlarida mungli nola, tushuniksiz dard sababchisi hamisha muhabbatdir. Uning
iztirobga yo‘g‘rilgan she’rlari har qanday “yuragi” bor insonning hislarini
junbishga soladi, ularga jo‘shqinlik baxsh eta oladi. Shoir ko‘pchiligimizga
oddiydek tuyulgan hodisalardan yangicha ruh va harorat topadi, ularni shunchaki
aytib qo‘ya qolmay, o‘zigagina xos bo‘lgan uslub bilan ifodalaydi. Bilamizki,
uslub ulkan hayotiy tajriba sifatida baholanib, ijodkorning ovozi, adabiy qiyofasini
ko‘rsatadigan belgidir. Shu nuqtai nazardan qaraydigan bo‘lsak, uslub ijodkorning
hayotga, odamlar taqdiriga o‘ziga xos idrok bilan yondashishi, qalbidagi
kechinmalar va izhorlarni aks ettirishda boshqalardan farq qiladigan jihatidir.
She’r inson qalbining borliqdagi tasviriga o‘xshaydi. Ana o‘sha tasvirning
qanchalar go‘zal hamda jilvador bo‘lishi ijodkor qo‘llaydigan poetik obrazlarga
bog‘liq. Chori Avazning vatan, ona, muhabbat, yor, hijron, sog‘inch, armon, bahor,
kuz mavzularida bitilgan she’rlarini o‘qir ekansiz, ulardagi tasvir uslubi ko‘z
oldingizda aniq namoyon bo‘la boshlaydi. Buning boisi esa, shoir obraz yaratishga
o‘ziga xos tarzda yondashganidir. Obraz bu — hayotning bir bo‘lagi, hayotiy
voqelik singdirib yuborilgan, ammo ijodkor tomonidan ideallik qonuniyatlari
asosida ongda qayta ishlangan parchasidir. Shoir obraz yaratishda o‘ziga xos
uslubiga ega. Shoir she’riyatida obrazlar shakllanishida detallarning o‘rni katta. U
33

avvaliga she’rda biror detal qo‘llaydi, unga ma’lum vazifa yuklagan bo‘lsa,
she’rdan she’rga uning ma’no ko‘lami kengayib boradi, natijada ushbu detal
obrazga aylanadi. Chori Avaz yaratgan poetik obrazlar orasida tun, yol‘, quyosh,
ko‘ngil, yaproq, vaqt, ona obrazlari alohida o‘rin tutadi.
Metafora va o‘xshatish. Poetik leksikologiya yo nalishining tadqiqotʻ
ko lami juda keng qamrovlidir. U o z doirasida sinonim, omonim, antonim
ʻ ʻ
so zlarni, ma’no ko chishlarining barcha jabhalarini (metafora, metonimiya,
ʻ ʻ
sindekdoxa, vazifadoshlik, kinoya), chegaralangan leksikalarni(dialektizmlar,
istorizmlar, arxaizmlar…) tahlil qiladi .
Tilimizda shunday obrazli ifodalar, turg‘un birliklar borki, ularni
lingvopoetik yondashuvda tadqiq etish o‘zbek tilining ochilmagan qirralarini ochib
berishga xizmat qiladi. O‘xshatish – badiiy tasvir vositalaridan biri bo‘lib obyektni
obrazli, ta’sirchan, konkret va ixcham ifodalash xususiyatlari bilan ajralib turadi.
O‘xshatishlar o‘ziga xos obrazli tafakkur tarzining mahsuli sifatida yuzaga keladi.
Shuning uchun ham ular nutqda hamisha badiiy-estetik qimmatga ega bo‘lib,
nutqning emotsional-ekspressivligi, ifodaliligi, ta’sirchanligini ta’minlashga xizmat
qiladi. Tilimizda o‘xshatishga nisbatan ham metafora atamasi ko‘p qo‘llaniladi.
Lekin metafora va o‘xshatish orasida ma’lum farqlar bor. Bu farqlarni “Badiiy
matn va uning lingvopoetik tahlili asoslari” asari muallifi M.Yo‘ldoshev shunday
taqqoslaydi: “1. O‘xshatishda so‘zlar o‘z ma’nosi bilan ishtirok etadi.
Metaforalarda so‘zlar doimo ko‘chma ma’noda bo‘ladi. 2. O‘xshatishda ikki
komponent – o‘xshatiluvchi obyekt va o‘xshovchi obraz qiyoslanadi. Metafora esa
bir komponentli bo‘ladi. 3. O‘xshatishlarda kengayish imkoniyati ko‘p, bir gao
hatto abzas darajasida kengayishi mumkin. Metaforalar esa so‘z yoki so‘z
birikmasidan iborat bo‘ladi. 4. O‘xshatishda maxsus ko‘rsatkichlar bo‘ladi: -dek, -
day, -simon, -larcha, kabi, singari, o‘xshamoq va boshqalar. Metaforalarda bunday
ko‘rsatkichlar bo‘lmaydi”. 18
So‘zlashuv jarayonida, shuningdek, badiiy adabiyotda so‘zlovchi yoxud
18
Yo‘ldoshev M. Badiiy matn va uning lingvopoetik tahlili asoslari.-Toshkent, 2007.-B.96
34

yozuvchi ifodalanayotgan fikrni til birliklari vositasida ta’sirchan ifodalash,
tasvirning o‘ziga xos individual xususiyatlarini ochish uchun so‘zlarni o‘z
ma’nosidan tashqari ko‘chma ma’nolarda ham qo‘llaydi. Bunda so‘zlar o‘z
lingvistik vazifasi bilan bir qatorda qo‘shimcha ma’nolarni ham ifodalaydi.
So‘zlarning bunday ma’nolarda qo‘llanishi nutqqa yoxud badiiy asarga obrazlilik,
ekspressiv bo‘yoq beradi, ifodani erkin va to‘laqonli ochib berib, tinglovchi yoxud
o‘quvchining estetik zavq olishini ta’minlaydi. Metafora ana shunday san’atdir.
Metafora narsa va hodisalar o‘rtasidagi o‘xshashlikka asoslangan holda so‘z
ma’nosining ko‘chishi hodisasini ifodalaydi. 19
Metaforaning asosiy vazifasi badiiy
matnga obrazlilik bag‘ishlash bilan bir qatorda muallif tomonidan tasvirlanayotgan
obrazning barcha qirralarini o‘quvchi tasavvurida aniq gavdalantirish, fikrning
qisqa va aniqligini ta’minlashdan iboratdir. Chori Avaz she’riyati o‘ziga xos
betakror metafora va o‘xshatishlarga boydir. Shoir nutqning obrazliligini oshirish
maqsadida metaforadan foydalanishda asosan, ot, sifat va fe’l turkumidagi
so‘zlarni ishlatadi. Masalan, quyidagi misrada metaforik ma’noda qo‘llangan
so‘zlar ot va fe‘l so‘z turkumida:
Tun chekinar kipriklaringdan,
Chiqa boshlar ko‘zingdan quyosh.
Jon olaman kulgularingdan,
Men ruhingman, axir, qalamqosh.
Ushbu misralarda esa sifat metaforik ma’noda qo‘llangan:
Yoshman-ku, ne uchun asov yurakni
Yuvosh torttiradi bu keksa navo?
Sevaman bahorni, qo‘ng‘ir kurtakni,
Kuzni ham sevmasdan bo‘lurmi ammo…
Shoir metaforadan ayniqsa tabiat manzaralarini tasvirlashda ko‘p
foydalanadi va bu tasvirga obrazli va ta’sirchan jilo baxsh etadi:
Seni o‘ylasam
Osmon xiralashar,
19
Қўнғуров Р., Бегматов Э., Тожиев Й. Нутқ маданияти ва услубият асослари. – Т.: Ўқитувчи, 1992 . – Б.45.
35

Yulduzlar to‘kilar,
Oy ham qulaydi.
Bir sovuq zindonga qamaydi ular.
Urilar zax nafas yuzimga.
Shoir she’riyatidagi ruhiyat talqinining ochib berilishida ham
metaforalarning ahamiyati katta. Xususan:
Afsus, quvonchlarim o‘spirin yoshda,
Eng gulgun faslda hordi, qaridi.
Minba’d ko‘tarmadim hech kimni boshda,
Garchand bunday imkon menda bor edi.
Tilshunoslikda mazmuniy jihatda metaforalarning uch turi, ya’ni odatiy
metaforalar, jonlantirish va sinestetik metaforalar farqlanadi. 20
Yuqorida ko‘rib
o‘tilgan metaforalarning barchasi, asosan, odatiy metaforalardir. Jonlantirish badiiy
nutqqa obrazlilik baxsh etuvchi muhim vositalardan biridir. “Badiiy san’atlar”
kitobida jonlantirish haqida shunday deyiladi: “Jonlantirish – istioraning bir
ko‘rinishi. Jonlantirish odamlarga xos bo‘lgan xislatlarni jonsiz predmetlar, tabiat
hodisalari, hayvonot, parranda, qush kabilarga ko‘chirish orqali paydo bo‘ladigan
tasvir usulidir”. 21
“O‘zbek tili stilistikasi”da ham “kishilarning harakatlari, his-
tuyg‘ulari, so‘zlash va fikrlashlari jonsiz predmetlarga ko‘chirilishi”ga 22
jonlantirish deyilishi ta’kidlanadi. Mumtoz adabiyotimizda jonlantirishning ikki
turi farqlangan:
1. Tashxis – shaxslantirish, jonsiz narsalarni insonlarday qilib tasvirlash.
She’riyatda jonlantirishdan voqelikni obrazli tasvirlash maqsadida foydalaniladi.
Tasvir obyektiga kitobxonni yaqinlashtirish, voqelikning anglanishini
osonlashtirish va quruq-rangsiz ifodadan qochish uchun ham mazkur usulga
murojaat qilinadi. Quyida shoir Chori Avazning “Tortilgan kamon” turkumidan
keltirilgan she’riy parchada muallif “tabiat hodisalari”ni jonlantirish orqali
kitobxonning tasvirlanayotgan voqelikka munosabatini faollashtiradi:
20
Миртаджиев М. Переносные значения и их манифестация в узбекском языке. АДД.-Т.,1989, с-13
21
Boboyev T ., Boboyeva Z . Badiiy san ’ atlar . TDPU , 2001.- B .11
22
Shomaqsudov A. va boshqalar. O‘zbek tili stilistikasi.-T.: “O‘qituvchi”, 1983.-B.245
36

Tong. Quyosh ataylab chiqqanda y
Albatta olmoqqa o‘chini –
Sovuqqa, ayozga, qorlarga
Ko‘rsatib qo‘ymoqqa kuchini.
Yosh to‘ka boshladi quyoshning
Qish chidash berolmay qahriga.
Va yig‘lab bosh qo‘ydi nish urgan
Maysalar lashkarin bag‘riga.
Maysalar bezovta dildirab
Quyoshdan iltifot so‘raydi…
Kech. Quyosh maysalar lashkarin
Tun bilan qoldirib jo‘nadi.
Tun esa boqqancha ularga
Hayratdan kelmasdi hushiga –
Maysalar miriqib uxlardi
Quyoshni ko‘rishib tushida.
2. Intoq – nutq sohibi sifatida tasvirlash, insonlardek gapirtirish demak. Bu
tur jonlantirishda narsa va buyumlar, hayvonlar insonlardek gapiradi. Shoir Chori
Avazning “Tortilgan kamon” turkumidan joy olgan “Orol nidosi” deb nomlangan
she’rida intoq-jonlantirishdan unumli foydalanilgan va Orolni so‘zlatish orqali
tasvirlanayotgan voqelikni o‘quvchiga ta’sir kuchini yanada oshishiga erishilgan:
Kel, menga hamdam bo‘l, kel, meni tushun –
Ko‘p emas, bir lahzang baxsh et men uchun;
Yo‘lma-yo‘l men tashlab chiqqan vatan bo‘l,
Quyun, bo‘ronlarga bir on maskan bo‘l;
Uzoqlarda qolgan qirg‘og‘im bo‘lgin,
Tuzu qumga to‘lgan qarog‘im bo‘lgin;
Bir lahza kemam bo‘l, zangla va chiri,
Bir lahza baliqday jon ber, so‘ng tiril;
Sinestetik metaforalarda bir sezgi organi bilan idrok etiladigan narsa
37

tushuncha boshqa sezgi organi bilan idrok etiladigan narsa-tushunchaga
o‘xshatiladi, yaqinlashtiriladi vas hu asosda ko‘chma ma’no yuzaga keladi.
Masalan, Shirin tabassum, shirin gap; yengil tabassum, yengil nigoh, yengil
qadam: og‘ir gap, og‘ir masala kabi. Bu misollarda keltirilgan Shirin, yengil, og‘ir
sifatlarida sinestetik metafora sodir bo‘lgan. Maza-ta’m ma’nosini bildiruvchi
“shirin” va o‘lchovni ifodalaovchi “yengil” so‘zlari “yoqimli”ma’nosida, “og‘ir”
so‘zi esa “yoqimsiz” ma’nosida kelgan.
Chori Avaz she’rlarida o xshatish san’atidan ham mahorat bilanʻ
foydalangan. O‘xshatish shunday san atki, unda so zlarda ifodalangan ikki yoki
ʼ ʻ
undan ortiq narsa va hodisa, xususiyatlar o rtasida mavjud bo lgan o xshashlik,
ʻ ʻ ʻ
sifat va belgidagi umumiylik qiyoslanadi, o zaro solishtiriladi, tasvirlanayotgan
ʻ
narsa-hodisaning ayrim xususiyati yorqin, chuqurroq va ta sirliroq ochib beriladi.
ʼ
Narsa va hodisalar o‘rtasidagi o‘xshashlikka asoslanib, ularning biri orqali
ikkinchisining belgisini, mohiyatini to‘laroq, aniqroq, bo‘rttiribroq ko‘rsatib berish
o‘xshatish deyiladi. O‘xshatish eng qadimiy va ko‘p qo‘llanadigan tasviriy
vositalardandir. 23
Ijodkor o‘xshatishdan ifoda tasvirini badiiy ta sirchan ifodalash
ʼ
uchun, uning o‘ziga xos individual xususiyatlarini ochishda, ruhiy holatlarini aks
ettirishda, tabiat manzaralarini tasvirlashda foydalanadi. Chori Avaz qo‘llagan
o‘xshatishlar go‘zal va betakrorligi, ta’sirchanligi bilan bir-birini takrorlamaydi.
Shoir tashbehlarida o‘xshatish obyekti qilib, asosan, tabiat unsurlari olinadi.
Ochdim quchog‘imni o, kelgil, qani!
Ey, mening ruhimning izlab topgani.
Poyimda sil kabi sarg‘aygan xazon
Kelajak kunlarga o‘t qo‘yar ayon.
***
Kuz esa ming yoshli donishmand sifat
Ohista g‘udranar ko‘zlarin yumib.
Bu qanday afsungar, bu qanday xilqat,
Nechun to‘ymayapman unga tikilib.
23
Қўнғуров Р., Бегматов Э., Тожиев Ё. Нутқ маданияти ва услубият асослари. – Т.: Ўқитувчи, 1992 . – Б.89.
38

***
Kun nafis va iliq kafti-la
Sap-sariq barglarni silaydi.
Yel ko‘zim o‘ngida o‘zini
Oftobning rangiga belaydi.
Tabiat qaytadan jonlanar,
Lahzalar ardoqli kichadi.
Ufqqa termulgan tiriklik
Quyoshni – olovni ichadi.
Ko‘ksimda umidlar yonmoqda,
Ketyapti yuragim gupurib.
Nigohim bilanmi quyoshni
Olganday ufqdan sug‘urib.
O‘zbek tilida boshqa tillarda bo‘lgani kabi o‘xshatishlar to‘rt unsurdan tarkib
topadi va ular o‘xshatish subyekti, o‘xshatish etaloni, o‘xshatish asosi va
o‘xshatishning shakliy ko‘rsatkichi deb nomlanadi. 24
M.Mukarramov
o‘xshatishlarni yuqorida keltirilgan to‘rt unsurning qay darajada ishtirok etishi
belgisiga qarab ikki guruhga ajratadi:
1. Grammatik belgili o‘xshatishlar. Bunda obyekt, obraz va belgilar
grammatik ko‘rsatkichi bilan mavjud bo‘ladi. To‘rt belgidan birontasi ham tushib
qolmaydi.
Xazonlar raqsiga mayus termulib,
O‘tgan kunlarimdan mantiq axtardim.
Ilhom kelayotir do‘stimday kulib,
Munis kuzga ifsho etgali dardim.
Bu misradagi ilhom – o‘xshatish subyekti, do‘st - o‘xshatish etaloni, kulib
kelayotir – o‘xshatish asosi, -day – o‘xshatishing shakily ko‘rsatkichi. Bu to‘liq
o‘xshatish.
24
Маҳмудов Н. Ўхшатишлар – образли тафаккур маҳсули// Ўзбек тили ва адабиёти, 2011 йил, 3-сон. – Б.72.
39

2. Logik o‘xshatishlar. Bunda grammatik belgi bo‘lmaydi:
Bas…s!
Osmonlarda yashashdan to‘ydim,
Qanotim og‘irlik qilmoqda.
Men endi tosh,
Meteor kabi
Otilgan Yer tomon.
Yo‘l uzun, yo‘l uzoq, yo‘l yiroq,
Sen – orzu, sen – hayot, sen…
Biroq, bas.
Shoirning “Ro‘shnolik” she’ridan olingan parchadagi “Sen – orzu, sen
hayot, sen…” misrasida qisqargan o‘xshatishlar mavjud. Chunki ularda
o‘xshatishning asosi (qaysi xusuxiyati o‘xshashligi) va ko‘rsatkichi
ifodalanamagan. Bu logik o‘xshatishga misol bo‘ladi. Shoir qo‘llagan o‘xshatishlar
noodatiyligi, bir-birini takrorlamasligi bilan alohida ajralib turadi:
Bir hovuch nur darchadan sachrab,
Zulmatga tig‘ kabi sanchildi.
Shoir esa negadir sekin,
Sekingina jilmaydi, kuldi.
***
Koinotga tushgan yo‘lchi dek
Hayrat ichra termulaman tek.
***
Biz uchun:
g‘o‘za – botanika,
o‘g‘it – himiya,
traktor – fizika,
tabelchi – algebra
edi u paytlar.
***
40

Oromlar ko‘z qisib qiz kabi
Qo‘ymasin vujudni eritib.
Oromlar po‘lat dek qalbni ham
Bag‘rida yuborgan chiritib.
***
O‘sha bahor to‘qnash keldi
Bolalikning kuziga,
Umr esa toshqin sel dek
Oqar, qaytmas iziga .
***
Mening umrim nima? Mezon dek daydib
Haq uchun kurashga hamroh istadim.
Ammo kimlargadir dardlarim aytib,
Faqat she’rlar bitmoq bo‘ldi qismatim .
Ko‘rinadiki, o‘xshatishning asosida ham, metaforaning asosida ham
qiyoslash-o‘xshatish mazmuni yotadi. Har ikkala ifoda tasvir vositasi ham
ekspressivlik, obrazlilik xususiyatlariga ega. Biroq, metaforada obrazlilik
o‘xshatishga nisbatan kuchlidir. Chori Avaz she’rlarida ifodalanayotgan mazmun-
mohiyat, badiiy tasvir nutqning betakror ifoda tasvir vositalari: o‘xshatish va
metaforalar bezagida yanada sayqallashib, go‘zal qiyofaga kelgan. Shoira
she’riyatida bu kabi badiiy tasvir vositalari nihoyatda ko‘p uchraydi. Bu esa
shoiraning ifoda tasvir vositalarining bu turlaridan nihoyatda unumli, o‘z o‘rnida
mohirona foydalanganining o‘ziga xos dalilidir. Chori Avaz she’riyati shunday
o‘ziga xos metaforalarga, obrazli o‘xshatishlarga nihoyatda boy va uning
betakrorligini belgilab turuvchi vositalar orasida eng e’tirofga loyig‘i o‘xshatish va
metaforalardir.
Epitet. Badiiy adabiyotda, xususan she’riyatda lirik qahramon
kechinmalarini ifodalashda, narsa va hodisalarni yoki ularning ma’lum bir
xususiyatlarini aks ettirishda albatta obrazli tasvirlardan foydalaniladi. Bunday
tasvirlashning eng keng tarqalgan turi epitetdir. Epitet narsa, hodisa, tushunchalarni
41

va ularga xos xususiyatlarni obrazli tavsiflash, qisqa qilib aytganda, sifatlash
demakdir. Epitet antik davrlardan beri fanga ma’lum tasvir vositasi bo‘lib, uning
nomi grek tilidan tarjima qilinganda “izohlash”, “izohlovchi” degan ma’nolarni
bildiradi. “Epitet – poetik aniqlovchi. U boshqa doimiy aniqlovchilardan
ekspressivlik hosil qilishi, ko‘chma ma’noda ishlatilishi bilan farq qiladi.” 25
Odatiy
aniqlovchilar orqali tasvirlash o‘quvchida yoxud tinglovchida hayajon
uyg‘otmaydi. Masalan, loyqa suv birikmasi biz uchun tanish, keng tarqalgan
aniqlovchili birikma. Uni eshitganimizda yoxud o‘qiganimizda tasavvurda doimiy
tasvir aks etadi. To‘g‘ri, har qanday aniqlovchili tasvir mohiyatida obrazlilik
yotadi, ammo bu jihat yuqorida keltirilgan odatiy epitetlarda anchayin kuchsiz
bo‘ladi. Biroq, loyqa dard birikmasida esa obrazlilik kuchlilashganini, tasvirda
ekspressivlik paydo bo‘lganini ko‘rish mumkin. Bu uslubiy epitetning namoyon
bo‘lishidir. Demak, epitet obrazlilik namoyon qilishi, tinglovchida hayajon
uyg‘otishi nuqtai nazaridan odatiy va uslubiy turlarga bo‘linadi.
So‘z san’atining shakllanib borishi jarayonida ayrim uslubiy epitetlar keng
qo‘llanilish natijasida odatiy epitetlarga o‘tib qolishi mumkin. Bunga misol qilib
oltin kuz, daydi shamol kabi sifatlashlarni keltirish mumkin.
Epitet uslubiy figura sifatida yozuvchi yoxud shoirning o‘ziga xos uslubini
ham yuzaga chiqaruvchi vosita hisoblanadi. “Epitetlarning matndagi o‘rni ham har
bir shoir ijodida o‘ziga xos. Bu narsa albatta ijodkorning so‘z qo‘llashdagi niyati
bilan bog‘liqdir.” 26
Chori Avaz she’riyati betakror sifatlashlarga nihoyatda boyligi bilan
adabiyotda o‘z o‘rniga ega hisoblanadi:
So‘lim kecha. Oy kezar,
Yel – oydin tun qo‘shig‘i.
Jisming aro she’r yuzar –
Hayotingning bor-yo‘g‘i.
***
Qirg‘oq. So‘ng yam-yashil besarhad adir,
25
Қўнғуров Р., Бегматов Э., Тожиев Й. Нутқ маданияти ва услубият асослари. – Т.: Ўқитувчи, 1992 . – Б.98.
26
Каримов С. Бадиий услуб ва тилнинг ифода тасвир воситалари. – СамДУ нашри: 1994. – Б.25.
42

Rassom xolst yonida turar o‘ylanib.
Uni asir etgan peyzaj negadir
Xolstga tushmayapti rangga aylanib.
***
Men senga yo‘liqib qolmadim, axir,
Sening borligingga keltirib imon.
G‘addor sinovlarga solsa ham taqdir,
Senga talpindim va yetoldim omon.
***
Boq endi, to‘ydirib ol ko‘zlaringni,
Omonat lutflarni peshonangga surt.
Qaytadan nishonla bu zafaringni,
Achchiq iztirobim yutoqqancha yut.
***
Har zamonda sizni ko‘rgim keladi,
Ammo bu og‘ir vujudni sudramoq og‘ir.
Yana bir dard meni sil kabi qiynar –
Yuragimning bo‘m-bo‘sh o‘rni og‘ir.
Mazkur to‘rtliklarda keltirilgan so‘lim kecha, oydin tun, yam-yashil
besarhad adir, g‘addor sinovlar, achchiq iztirob, og‘ir vujud, bo‘m-bo‘sh o‘rni
sifatlashlari epitet hisoblanib, o‘ziga xos obrazli, ta’sirchan xarakter aynan mana
shu birikmalar vositasida yuzaga chiqqan.
Ko‘rinadiki, badiiy ifodalilikni kuchaytirish, o‘zi aniqlab kelayotgan narsa
yoki tushunchani bezash, uning xususiyatini ta’riflash, tasvir obyektiga nisbatan
muallifning munosabatini ravshan ifodalash epitetning uslubiy vazifasi sanaladi.
Uslubiy epitetlarda muallif tasvirlanayotgan tushunchaning o‘zi zarur deb
hisoblagan tomonini ma’lum nuqtai nazardan turib baholaydi 27
Shuncha ko‘rgiliklar yetmaganiday,
Farmon bitar
27
Қўнғуров Р., Бегматов Э., Тожиев Ё. Нутқ маданияти ва услубият асослари. – Т.: Ўқитувчи, 1992 . – Б.98.
43

O‘z baxtini o‘ylab
Imperator qish.
***
Zolimsan, toshlarga aylangan diydang
O‘xshaydi qorong‘u, tubsiz o‘pqonga.
O, qani, sen bir bor o‘rtansang, kuysang
E’tiqod, imoni kemtik insonga.
Yuqoridagi to‘rtlikda lirik qahramon yorning diydasiga “toshlarga aylangan”
sifatlashi bilan ta’rif beradi. Toshga xos qattiqlik xususiyati yor diydasiga
ko‘chirilgan. Bundan tashqari “e’tiqod, imoni kemtik” birikmasi ham epitetni
yuzaga keltirgan.
Epitetlarni hosil qilishda, odatda, asosan, sifat so‘z turkumiga oid so‘zlardan
foydalaniladi. Ammo epitet sifatida otlardan, sifatdoshlardan, ravishlardan ham
foydalanish mumkin. Masalan yuqorida keltirilgan so‘lim kecha, oydin tun, yam-
yashil besarhad adir, g‘addor sinovlar, achchiq iztirob, og‘ir vujud, bo‘m-bo‘sh
o‘rni birikmalarida sifat so‘z turkumi epitet hosil qilish vazifasini bajargan bo‘lsa,
imperator qish birikmasida bu vazifani ot, toshlarga aylangan diyda epitetida bu
vazifani sifatdosh bajargan.
Ta’kidlash joizki, epitet narsa-hodisa yoxud tushunchani uning boshqa
turlaridan ajratib ko‘rsatuvchi oddiy ta’rifdan farq qiladi. U predmetning biror
xususiyatini ajratib ko‘rsatish bilan birga istiorali sifatlash sifatida tasvir obyektiga
boshqa narsa-hodisa yoxud tushunchaning xususiyatini ko‘chiradi. Epitet
shunchaki o‘zi qo‘llangan iborani yoki gapni bezash emas, balki tasvirning
mazmuni bilan aloqador bo‘lib, o‘zi qo‘llangan gap yoki matnning mantiqiy,
lingvistik, adabiy va psixologik jihatlari bilan bog‘liq ravishda namoyon bo‘ladi.
Chori Avaz qo‘llagan epitetlar ham ana shunday bog‘liqlikda shakllangan bo‘lib,
shoiraning uslubiga yanada ravon va betakror jilo baxsh etgan hisoblanadi.
2.2. Takror san’atining shoir she’riyatida qo‘llanilishi
44

Tilimizda mavjud har bir uslubda qo‘llanayotgan so‘z anglatgan ma’noni
tinglovchi yoxud o‘quvchi ko‘z o‘ngida yanada ravshanlashtirish asosiy o‘rin
tutadi. Bunda anglashilayotgan ma’noni ta’kidlab, alohida ajratib, zarur o‘rinlarda
qayta qo‘llab bu natijaga erishish mumkin. Ana shu jihatga ko‘ra takror badiiy
uslubda eng faol qo‘llaniladigan stilistik usullardan biridir. “Badiiy uslubda
takrorning vazifasi faqatgina ma’lum narsa-hodisani yoki holatni ajratib, ta’kidlab
ko‘rsatish bilangina chegaralanmaydi. Badiiy asarda barcha uslubiy vositalarda
bo‘lgani kabi, takrorning zimmasiga ham til birliklariga emotsional bo‘yoq,
alohida ohang, joziba berish vazifasi yuklanadi. Agar imkoniyat bo‘lsa, shu
vazifalarni amalga oshirish bilan bir qatorda muallifning yoki asar qahramonining
voqelikka subyektiv munosabatini ham bera olishi kerak.” 28
Til birliklarining, xususan so‘z, ba’zan so‘z birikmasining qaysi o‘rinda
takrorlanib kelishiga ko‘ra takrorning bir qancha turlari mavjud bo‘lib, umumiy
holda ular o‘ttizga yaqinni tashkil qiladi. Ilmiy adabiyotlarda takrorning
alliteratsiya, anafora, epifora, rifma (qofiya), assonans, konsonans, tavtologiya kabi
turli xil ko‘rinishlari farqlanadi. Shunga ko‘ra, she’r yoki bandning boshida kelgan
so‘z, so‘z birikmasi yoki gap har bir misra yoki band boshida takrorlanib kelishi
anaforani tashkil qiladi. O‘rinli takrorlari, beqiyos jozibador ohangli misralari bilan
adabiyot olamida alohida o‘rin tutgan shoir Chori Avaz she’rlarida ham takrorning
ushbu turi – anaforadan ko‘p bor foydalangan. Shubhasiz, bu orqali she’r jozibador
ohang va bo‘yoq bilan ta’minlangan. Shoir qo‘llagan anaforalar soddaligi bilan
she’rxonning ko‘z o‘ngida jonlanayotgan manzarani yanada ravshan va aniq
ko‘rinishda namoyon etadi:
Sen kelsang qaytadan gullagay xazon,
Sen kelsang lojuvart tuyulgay osmon.
Sen kelsang eng dilbar yangragay navo,
Sen kelsang bag‘rimda tirilar dunyo…
Yoki
Garchand qul erurman, garchand erkim yo‘q,
28
Каримов С. Бадиий услуб ва тилнинг ифода тасвир воситалари. – СамДУ нашри: 1994. – Б.55-56
45

Garchand ozodlikka tashna, xumorman,
Garchand baxtdan o‘zga o‘yim – mulkim yo‘q,
Garchand kutganlarim ko‘pdir bahordan.
Shoirning ushbu misralaridagi sen kelsang hamda garchand so‘zlarining
takrorlanishi uslubiy jihatdan anaforani tashkil etgan, badiiy jihatdan esa she’rdagi
fikrning ifodasini ta’kidlab ko‘rsatish bilan bir qatorda ohangdorlikni ham
ta’minlagan.
Takrorning lingvostilistik va lingvopoetik ahamiyati, birinchi navbatda,
asosiy ma’nodan tashqari qo‘shimcha ma’no ifodalash, o‘quvchi yoki tinglovchiga
muayyan badiiy-estetik ta’sir o‘tkazish bilan bog‘liq. Ijodkorlar ifodani ta’sirli
qilish maqsadidan kelib chiqib, ushbu usulga faol murojaat qilishadi. Bu faollik,
o‘z navbatida, takror turlarining ko‘payishiga olib kelgan. A.Mamajonov o‘zining
“Takror va uning sintaktik-stilistik funksiyasi” nomli maqolasida takrorning
fonetik, leksik-morfologik va sintaktik turlari mavjudligini, ularning poetik nutq
uslubida alohida o‘rni borligini ta’kid;aydi, til stilistik resurslarining boyish
manbalaridan biri ekanligini va “Takrorning funksiyasi avtor nutqini ta’sirchan
etish, fikrni konkretlashtirish va eng muhimi, uning tinglovchi va o‘quvchini
ishontira olish kabi xususiyatlarni ifodalashdan iborat bo‘ladi” deb yozadi. 29
Bir shoir yashaydi Toshkent shahrida,
Doimo o‘zining ustidan kulib.
Bir shoir yashaydi Toshkent shahrida,
Har kun ming tug‘ilib, har kun ming o‘lib.
Bir shoir yashaydi Toshkent shahrida,
Katta, chiroyli va yorug‘ xonasi.
Bir shoir yashaydi Toshkent shahrida,
Chakki tomar uyda yashar onasi,
Bir shoir yashaydi Toshkent shahrida,
Tushlarida kezib qishloq, voha, qir.
Bir shoir yashaydi Toshkent shahrida,
29
Юсупова О. Хиазм – синтактик такрорнинг бир тури сифатида // “Аъзам Ўктам бадиий маҳорати” халқаро
илмий-амалий конференция материаллари. – Андижон, 2020. – Б.4
46

Onasi, qishlog‘I, sevgilisi – she’r.
Shoirning ushbu she’rida birinchi misraning har bir band boshida takrorlanib
kelishi uslubiy jihatdan sintaktik takrorni tashkil etgan, badiiy jihatdan she’rdagi
fikr ifodasini ta’kidlab ko‘rsatish bilan bir qatorda ohangdorlikni ham ta’minlagan.
Lirik qahramonning o‘z tug‘ilib o‘sgan yurti – qishlog‘idan, onasidan va
sevgilisdan uzoqda yashayotganligini hamda ulardan uzoqda yashashning
og‘irligini “Har kun ming tug‘ilib, har kun ming o‘lib” misrasidagi tasvir bilan
ochib bergan.
Meni qushlar uyg otar ʻ erta ,
Erta kutib olaman tongni.
Bahor erta aytadi ertak,
Men tinglayman hovuchlab jonni.
O n oltiga to lgan boladay
ʻ ʻ
Unutaman erta o tmishni.
ʻ
Erta meni kuylay boshlar nay,
Kuzataman ertaga qishni.
Qushlar erta yelkamga qo nar,
ʻ
Chah-chahlashar yoqimli, mayin.
Kadarlarning qaddin yoy qilib,
Tong ertaga boshqacha otar.
Men yonurman tongning muzdayin
Havosidan bot-bot yoqilib.
Yuqoridagi misollardan ko‘rinadiki, anafora nafaqat fikr ta’kidini
kuchaytiruvchi stilistik vosita, balki she’rning kompozitsion asosini belgilovchi
omil sifatida ham qo‘llaniladi. Masalan, shoirning “Erta” nomli mazkur she’rida
ifodalanmoqchi bo‘lgan fikr, muallifning xitobi har bir bandda takrorlangan erta
so‘zida aks etadi va birgina shu so‘zning o‘zi orqali muallif nima demoqchiligi
oydinlashadi. Navbatdagi satrlar esa bevosita birinchi misrani to‘ldirib, izohlab
boradi. Va shubhasiz so‘z takrori jarayonida o‘ziga xos ohang, ritm hosil bo‘ladi.
Badiiy uslubga xos takrorlarning yana bir turi epifora bo‘lib, epifora so‘zlar oxirida
47

unli yoki undosh tovushlarning, misralar, gaplar oxirida esa ma’lum bir so‘z, so‘z
birikmasi yoxud jumlaning takrorlanib kelishi orqali yuzaga keladi. Tom ma’noda
oladigam bo‘lsak, epifora anaforaga teskari takror hodisasidir. “Anafora og‘zaki va
yozma nutqda, epifora esa asosan, yozma nutqda qo‘llaniladi.” 30
Shu jihatga ko‘ra,
epifora she’riyatda ko‘p murojaat qilinadigan takror hisoblanadi:
Og ochlar gulladi, ochun ʻ uyg ondi, ʻ
Olislar uyg ondi, yaqin
ʻ uyg ondi, ʻ
Tovushlar uyg ondi, sokin
ʻ uyg ondi, ʻ
Yomg ir, guldiraklar, chaqin
ʻ uyg ondi, ʻ
Qani, endi sen ham, ey qalb, uyg ongin!
ʻ
Yoki
Ko‘ngil havolanar, dod deydi jismim,
Yer – Vatan, quchoqlab yot deydi jismim.
Ko‘ngil senga ag‘yor, yot, deydi jismim,
Jismim ning so‘zidan dil pora-pora.
Mazkur misolda misralar oxirida uyg‘ondi hamda jismim so‘zlarii takror
qo‘llangan holda epifora yuzaga kelgan. Bu orqali ohangdorlik, fikr ta’sirchanligi
va ta’kidga erishilgan. Bir qarashda band oxirida takrorlangan so‘z radifni eslatadi.
Ko‘p hollarda bu ikki tushunchani bir-biridan ajratish mushkul. Chunki radif ham
she’r misralari oxirida takrorlanuvchi so‘z yoki so‘zlar birikmasidan iborat bo‘ladi.
Ammo takror qo‘llangan so‘z radif bo‘lishi uchun o’zidan oldingi so‘z albatta
qofiyalangan bo‘lishi va she’rning boshidan oxirigacha bitta radif takrorlanishi
kerak. Epiforada esa bunday talab yo‘q. U o‘zidan oldin keluvchi so‘zning
qofiyalanishini talab qilmaydi. Ya’ni u o‘zaro ohangdosh bo‘lmagan so‘zlardan
keyin ham qo‘llanilishi va bir band davomida ham kuzatilishi mumkin.
Bundan tashqari, badiiy uslubga xos takrorlarning yana bir turi
akromonogramma bo‘lib, bu takror she’riyatda birinchi misra oxiridagi so‘zning
keying misra boshida takrorlanib kelishini ifodalaydi:
Sen maddohlik qilmagin , yurak!
30
Sultonsaidova S., Sharipova O‘. O‘zbek tili stilistikasi. – T.: Yurist-media markazi nashriyoti, 2009. – B.64.
48

Yurak , o‘zga yo‘l uchun qayg‘ur.
Bilasan-ku, yashash naqadar
Qizil rangli gullarga og‘ir.
Yoki
Tark et, orom, avrama,
Avrama, ey yorug‘ dard.
Sen ko‘z nurim, yolg‘izim,
Ammo tark etgil faqat.
Ko‘ngil sog‘inchli axir,
Axir , sog‘inch ham ozor.
Ket, ko‘ngilda yoshini
Yashab bo‘lgan sabr bor.
Bu misralardagi yurak, avrama so‘zlari va axir yuklamasi
akromonogrammani hosil qilgan. Akromonogramma shunchaki takrorni emas,
balki alohida ta’kidlangan takrorni yuzaga keltirgan. Ya’ni shoirning birinchi
misralarda yurakka murojaati takrorlanib, keying misralardagi so‘zlar yordamida
esa ma’no kuchaytirishga erishilgan.
Sintaktik takror, nafaqat, fikr ta’kidini kuchaytiruvchi stilistik vosita, balki
she’rning kompozitsion asosini belgilovchi omil sifatida ham qo‘llanilishi
mumkin. Bunda she’r bandlarining ajratilishi takror kelgan satr yoki baytning
joylashuviga qarab belgilanadi. Shubhasiz, so‘z takrori jarayonida o‘ziga xos
ohang va ritm hosil bo‘ladi. Sintaktik takror ob’yektiv olamda mavjud bo‘lgan
voqea-hodisalar haqidagi figuralarning tugal va keng ifoda etishi uchun ham uning
yordamida tugallanadigan sintaktik konstruksiyalarning biron bir komponentini
tushurib qoldirish mumkin bo‘lmaydi.
Sintaktik takror hodisasining yuzaga chiqishi uchun ikki yoki undan ortiq bir
tipdagi sintaktik konstruksiyalar parallel holatda qo‘llanishi shart. Bunday
konstruksiyalarni intonatsion xususiyatlari jihatdan ham bir xarakterga ega bo‘ladi.
Sintaktik takror semantik-stilistik kategoriya sifatida keng ma’nodagi hodisa
49

bo‘lib, u tor-yakka ma’nodagi takror hodisalarning quydagi turlarini o‘z ichiga
oladi:
1. Gap bo‘laklari takrori – bo‘lakli takror. Bunda qiyoslanayotgan sintaktik
konstruksiyalarning tuzilishidagi bir xil gap bo‘lagi aynan takrorlanadi.
Jilg alarniʻ ko rdim, ʻ haq, deb qurigan,
Chinorlarni ko rdim, haq, deb
ʻ chirigan.
Ko rdim haq, deb
ʻ jilg a bo lgan ko zyoshni, ʻ ʻ ʻ
Ko rdim haq, deb
ʻ uvoq bo lgan cho ng toshni. ʻ ʻ
Shamollarni ko rdim haq, deb
ʻ depsingan,
Tog larni
ʻ ko rdim men haq, deb ʻ silkingan.
Haq, deb avjga mingan to fonni
ʻ ko rdim, ʻ
Haq, deb guldiragan osmonni ko rdim.
ʻ
Ey inson, o zni tut endi tonmoqdan,
ʻ
Tabiat isyonga tayyorlanmoqda.
Bu she’rda gap bo‘laklaridan kesim (ko‘rdim) hamda hol (haq, deb) takror
holda qo‘llangan. Mazkur bo‘laklarning takrorlanishi shoir qalbidagi
kechinmalarni ifodalashga yordan bergan.
2. Soz birikmalari takrori - birikmali takror. Birikmali takror
qiyoslanayotgan konstruksiyalar tarkibida bir xil so’z birikmasining takrorlanishi
natijasida yuzaga keladi. Masalan:
Asta-asta qaytdim o‘zimga,
Aqlim, yodim tiklandi bari.
Asta-asta qaytdim izimga
Yaproq yozgan daraxt singari.
Bu yerda birikmali takrorning matn mazmuniga, ifodaviyligiga ko‘rsatgan
ta’sirini ko‘rishimiz mumkin. Misralarda takrorlangan so‘z birikmasi takrori lirik
qahramonning ruhiy iztiroblaridan forig‘ bo‘lish jarayoni obrazli tarzda
ifodalashga xizmat qilgan.
3. Gap takrori – predikativ takror. Ya’ni gap takrori gap qurilishidagi bir
butun predikativ birliklarning takrorlanib qo‘llanishidir. Masalan:
50

Men zamon ruhi-la voyaga yetdim ,
Aldandim, aldandim , unutdim, bildim.
Ko‘ngil istamagan yo‘llardan ketdim,
Ko‘ngil istamagan yumushlar qildim.
Men zamon ruhi-la voyaga yetdim.
Keltirilgan parchada sodda gaplar takrorlanib kelgan. Mazkur gaplar
mazmunan iqrorlik, pushaymonlik ma’nolarini ifodalashga xizmat qilgan.
Shoir she’riyatida murojaat va nidolar alohida o‘rin egallaydi. Lirik
qahramon, maysaga, shamolga, quyoshga, so‘qmoqqa, ko‘zlarga, hatto baxtga ham
nido qilib, ularni ko‘nglining kechinmalari bilan tasvirlaydi.
Chori Avaz she’riyatida qo‘llangan takrorlarning yana bir o‘ziga xos turi
xiazm hisoblanadi. Xiazm lug‘atlarda teskari tartibdagi sintaktik parallelizm,
misradagi so‘zlarni teskari tartibda takrorlashga asoslangan stilistik figura, deb
ta’riflanadi. 31
Yerning qulog‘ini axtardi bu zot,
Yuragini tutmoqlik uchun.
Yerning yuragini axtardi bu zot,
Qulog‘ini tutmoqlik uchun.
Parchada qo‘llangan birikmalar teskari takrorlanishi orqali she’rda asosiy
mazmun va g‘oyani yaqqol yuzaga chiqaruvchi vosita sifatida mazmun asosini o‘z
atrofiga birlashtirib keladi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Chori Avaz she’riyatida takrorning turli shakllari
o‘rinli, muayyan maqsad ko‘zlangan holda mahorat bilan qo‘llangan. Bu esa
yuqorida ta’kidlaganimizdek, ohangdorlik, jozibadorlik, musiqiy jilo beruvchi
vosita sifatida she’rga o‘zgacha jilva baxsh etgan. Takrorlar badiiy asarda
qo‘llanilganda muayyan obraz hosil qilmasa-da, ularning yaratilishiga, ifodaning
go‘zallashishiga, fikrning jarangdor va ta’sirchan bayon etilishiga xizmat qiladigan
31
Юсупова О. Хиазм – синтактик такрорнинг бир тури сифатида // “Аъзам Ўктам бадиий маҳорати” халқаро
илмий-амалий конференция материаллари. – Андижон, 2020. – Б.5.
51

fonetik usullardan sanaladi. Ayniqsa, she’riyatda takror orqali yuzaga chiqadigan
ekspressivlik va ohang nasriy asarlardagiga qaraganda jozibaliroq namoyon
bo‘ladi. Nasrda bir xil takrorlarning qayta-qayta kelishi, qaysidir ma’noda,
o‘quvchi tomonidan unchalik xushlanmasligi mumkin, ammo she’riy matnlarda bu
borada hech qanday cheklov bo‘lmaydi.
Bob bo yicha xulosaʻ
Chori Avaz she’riyati betakror badiiy tasvir vositalariga boy she’riyatdir.
Bunday vositalarning vazifasi badiiy adabiyotda shoir yoxud yozuvchilar
tomonidan ifodalanayotgan fikrni til birliklari vositasida ta’sirchan ifodalash,
tasvirning o‘ziga xos individual xususiyatlarini ochish uchun xilma-xil leksik
birliklardan foydalanadi. Bunda so‘zlar o‘z lingvistik vazifasi bilan bir qatorda
qo‘shimcha ma’nolarni ham ifodalaydi. So‘zlarning bunday ma’nolarda qo‘llanishi
nutqqa yoxud badiiy asarga obrazlilik, ekspressiv bo‘yoq beradi, ifodani erkin va
52

to‘laqonli ochib berib, tinglovchi yoxud o‘quvchining estetik zavq olishini
ta’minlaydi.
Yuqorida ko rib chiqilgan metafora, o xshatish, epitet, anafora, epifora,ʻ ʻ
takrorning boshqa turlari, lingvokulturologik birliklar singari badiiy nutqdagi ifoda
tasvir vositalarining har biridan qo llanilishdan maqsad shunday hisoblanadi.
ʻ
Bunday birliklardan o z o rnida foydalanish har bir qalam sohiblarining o ziga
ʻ ʻ ʻ
bog liq. Shoira tomonidan qo llangan nozik o xshatishlar, betakror ifoda va
ʻ ʻ ʻ
ko chimlar she’rlarning poetik individualligini ta’minlash va shaklga jilo baxsh
ʻ
etish bilan bir qatorda shoira uslubining yuzaga chiqishida muhim rol o ynaydi.
ʻ
Mazkur ishning ikkinchi bobida ana shunday ifoda-tasvir vositalarining
o ziga xos tomonlari misollar yordamida ochib berildi. Shoir she’rlarida takror
ʻ
qo llangan so zlar yangicha mazmun va shaklni hosil qilishda faol ishtirok etadi.
ʻ ʻ
XULOSA
She’riy mantnlar tili umumxalq tiliga ijodiy yondashish, o‘zgarish,
o‘zlashtirish asosida yuzaga kelgan, qayta ishlanib, jilo berilib, qo‘llanishning
tegishli me’yor va o‘lchovlarini olgan, milliy til madaniyatining yuksak
fazilatlarini o‘zida namoyon etgan, umumxalq tilidagi vositalar va me’yorlar
taraqqiyotiga ham ijodiy, ijobiy ta’sir etadigan badiiy tilning bir ko rinishidir. U
ʻ
badiiy obrazli, ta’sirchan, emotsional-ekspressiv xususiyatga ega. Badiiy
adabiyotda so‘z imkoniyatlari cheksiz, so‘zning obraz yaratish va ma’no ifodalash
53

doirasi keng, shuning uchun so‘z har bir ijodkor qalami ostida yangi ma’no,
o‘zgacha joziba tuyg‘uni ifodalashi mumkin. Xuddi shunday so‘zning qudratidan
o‘z maqsadlarini ochib berishda foydalana olgan, yoniq qalbi, keskin so‘zlari bilan
kitobxonlarni asir aylagan o‘z yo‘li, o‘z uslubiga ega bo‘lgan ijodkorlardan biri
Chori Avazdir.
Chori Avaz she’riyatining lingvopoetik xususiyatlari quyidagi bir qator
xususiyatlari bilan ajralib turadiki, biz shu xususiyatlarni misol keltirish bilan
fikrimizni xulosalaymiz:
1.Shoir she’riyatida novatorlik, ijodiy originallik, shakliy topilmalarning
rang-barangligi o‘ziga xos tarzda aks etgan. Shoir har bir so‘zni qo‘llashda so‘z
ma’nolariga katta e’tibor bergan. Ayniqsa, she’rlari tilining jozibador, ohangdor,
mazmunan boy va serjilo bo‘lishda ko‘p ma’noli so‘zlardan, ularning yangi ma’no
qirralaridan unumli foydalangan.
2. Sinonimlar asar tilini serqirra, boy, rang-barang qilib, qaytariq va bir
xillikning oldini oladi. So‘zlarning lug‘aviy, nominativ ma’nolarini to‘g‘ri
ifodalashda, matndagi boshqa so‘zlar bilan mutanosiblik, uyg‘unlik hosil qilishda
qo‘l keladi. She’riy vazn, qofiya hosil qilishda e’tiborli omil sanalib,
ohangdoshlikni ta’minlaydi. Chori Avaz sinonimlarning har bir ma’no qirrasini
yorqin ifodalashga harakat qilgan. Ayniqsa, kontekstual sinonimlardan unumli
foydalangan.
3. Shoir she’riyatida leksik, kontekstual antonimlar poetik nutqqa qarama-
qarshi fikr, hissiyot, voqelikni yuksak badiiy ifodalash, nutqqa ta’sirchanlik,
ohangdorlik bag‘ishlash, juft qo‘llanganda zidlilikdan ko‘ra umumlashma ma’no
ifodalab, shu voqeli va ruhiyatni butun borligicha aks ettirish kabi an’anaviy o‘ziga
xos vazifalarni bajaradi.
4. Har qanday til birligining uslubiy imkoniyatlari kabi noadabiy qatlamga
oid so‘zlarning semantik-stilistik imkoniyatlari ham matn doirasida oydinlashadi.
So‘z tanlash ijodkor ixtiyorida ekan, uni qanday uslubda bayon etish ham uning
indivudual salohiyatiga, mahoratiga bog’liq. Shu bois bu birliklar shoir asarlarida
o‘ziga xos tarzda poetik aktuallashgan. Chori Avaz she’riyatida tarixiy va eskirgan
54

so zlar orqali ham obrazlilik, estetik ta’sirchanlik katta mahorat bilan ifodalangan;ʻ
misralarda qo‘llangan etnografik so‘zlar, asosan, xalqning turmush tarzi, e’tiqodi
bilan bog‘liq bo‘lgan milliy-estetik hodisalarni yuzaga chiqarishga xizmat qilgan.
She’rlarda qo‘llangan so‘zlashuv tiliga xos leksik birliklardagi belgining ortiqligini
ifoda semasi voqelikni obrazli ifodalashda aktual vazifa bajargan. So‘zlashuv tiliga
xos birliklar orqali implitsitlikning ifodalanishi bu birliklarning lingvopoetik
imkoniyatlarini yanada oshirgan.
5. Chori Avaz she’riyatida tarixiy so‘zlarning poetik aktuallashuvga
moyilligi aniqlanadi. Kuzatishlar tarixiy so‘zlarning arxaizmlarga xos stilistik
vazifalarda kelishini tasdiqladi. Tarixiy so‘zlar va qo‘shimchalar tarixiy davr,
tarixiy lavhaning haqqoniy tasviriga davr ruhini berish, ko‘tarinkilik, ta’sirchanlik
bag‘ishlab, uslubiy g‘alizlik, qaytariqlikdan xalos bo‘lish kabi an’anaviy va o‘ziga
xos funksiyalarni bajaradi. Shoir she’riyatida tarixiy so‘zlar erkin fikrni
ifodalashda qulay va samarali usuldir. Shoira she’rlarida ashk, sayyod, aftodahol,
alhol kabi arxaik va tarixiy so zlar faol qo llangan.
ʻ ʻ
6. O‘xshatishlar she’riyatda kuchli ekspressivlik hosil qiladi. Ularning
obrazliligi, ta’sirchanligi bir necha barobar ortadi. Bu borada Chori Avazning
she’riy mahorati o‘ziga xos individuallikka ega. Shoir asarlarida o‘xshatish,
metaforalarning original, milliy ruh bilan sug‘orilgan, ijtimoiy muhit ruhiyati aks
etgan ajoyib namunalari uchraydi. Bu o‘xshatishlarning aksariyati poklik, ezgulik
erk bilan bog‘liq bo‘lib, yorqin tasvirlarni aks ettirgan.
7. Shoir she’rlarida epitetlardan shunchaki fikrni chiroyli ifodalash, badiiy
matnga ko‘tarinkilik, tantanavorlik bag‘ishlash, badiiy bezak berish uchun
foydalanmaydi, balki ularga ma’lum bir g‘oyaviy vazifa yuklashda xususiy
yashirin ma’noga, ya’ni implitsitlikka katta e’tibor qaratadi. Aynan shoir
she’riyatida epiteti orqali ifodalangan o ziga xoslik badiiy matnning lisoniy va
ʻ
badiiy-estetik qimmatini belgilashda muhim omil bo‘lib xizmat qilgan.
8. Lingvokulturologik birliklar bevosita madaniyat bilan bog‘liq elementlar
sifatida millatimizning deyarli barcha yozuvchi va shoirlari asarlarida uchraydi. Til
va madaniyat tajassumi hisoblangan bunday birliklar ijodkorning individual uslubi,
55

so‘z qo‘llash mahoratidan kelib chiqqan holda u yoki bu ko‘rinishda namoyon
bo‘ladi. O‘zbek adabiyotida otashin she’rlari bilan o‘zining alohida o‘rniga ega
bo‘lgan shoir she’riyatida o‘ziga xos lingvomadaniy xarakterga ega bo‘lgan
o‘xshatishlar, metaforalar, pretsedent birliklar qo‘llangan bo‘lib, ular orqali
she’rning milliy jozibasi yanada go‘zalroq namoyon bo‘ladi. Shoir she’riyatida
salom, alla, kelin lingvomadaniy birliklari, Odam Ato, Alpomish va qalmoqlar kabi
o‘zbek lingvomadaniyatiga oid pretsedent birliklar faol qo‘llangan.
56

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
I. Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar:
1. Adabiyot va san’at, madaniyatni rivojlantirish – xalqimiz ma’naviy olamini
yuksaltirishning mustahkam poydevoridir. O‘zbekiston Respublikasining
Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekiston ijodkor ziyolilari bilan
uchrashuvdagi ma’ruzasi. xz.uz/index.php/homepage/rasmiy/item/10794
2. O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning “Milliy
o‘zligimiz va mustaqil davlatchiligimiz timsoli” mavzusida O‘zbek tiliga
davlat tili maqomi berilganining o‘ttiz yillligiga bag‘ishlangan tantanali
marosimdagi nutqi //Xalq so‘zi, 2019 yil 22 oktabr, №218(7448)
II. Ilmiy – nazariy manbalar:
3. Абдуллаев . А . Ўзбек тилида экспрессивликнинг ифодаланиши . – Тошкент :
Фан , 1983. 90 б .
4. Дониёров Х ., Мирзаев С . Сўз санъати . – Тошкент : Ўзадабийнашр , 1962. –
226 б .
5. Йўлдошев М. Бадиий матн ва унинг лингвопоэтик таҳлили асослари. –
Тошкент: Фан, 2006. - 123 б.
6. Йўлдошев М. Бадиий матн лингвопоэтикаси. – Тошкент: Фан, 2008. – 160
б.
7. Yo‘ldoshev M. Badiiy matnning lisoniy tahlili. – Toshkent, 2008. – 242 b.
8. Каримов С. Бадиий услуб ва тилнинг ифода воситалари. – Самарқанд:
СамДУ, 1994. – 56 б.
9. Каримов С. Ўзбек тилининг бадиий услуби: Филол.фанлари д-ри... дисc.
автореф. - Тошкент, 1993. - 50 б.
10. Каримов С. Ўзбек тилининг функционал стилистикаси. – Самарқанд:
СамДУ, 2010. - 192 б.
11. Kurbanova M., Yo ldoshev M. Matn tilshunosligi. – Toshkent: Universitet,ʻ
2014. – 220 b.
12. Маҳмудов Н . Худойберганова Д . Ўзбек тили ўхшатишларнинг изоҳли
луғати .- Тошкент : Маънавият , 2013. - 318 б .
57

13. Маҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. –
Тошкент: Ўқитувчи, 1995. - 230 б.
14. Маҳмудов Н. Ойбек шеъриятидаги ўхшатишларнинг лингвопоэтикаси //
Ўзбек тили ва адабиёти. –Тошкент, 1985. -№1. –Б. 47.
15. Маҳмудов Н. Ўхшатишлар – образли тафаккур маҳсули. “Ўзбек тили ва
адабиёти” журнали, 2011-йил 3-сон. – Б.72.
16. Мирзаев И. Лингвистик поэтика ва унинг филологик таҳлилдаги ўрни //
Лингвопоэтика масалалари. – Самарқанд, -2001. –Б.72-76.
17. Миртожиев М. Лингвистик метафоралар таснифи // Ўзбек тили ва
адабиёти. –Тошкент, 1973.-№4.-Б.34-37.
18. Муҳаммаджонова Г. 80 - йиллар охири 90 - йиллар бошлари ўзбек
шеъриятининг лингвопоэтик тадқиқи: Филол.фан.ном... автореф. – Тошкент,
2004.
19. Нормуродов Р. Шукур Холмирзаевнинг метафорадан фойдаланиш
маҳорати // Ўзбек тили ва адабиёти. –Тошкент, 2002. №6.- Б .68.
20. Primov A., Qodirova X. Tilshunoslikning dolzarb muammolari. – Urganch,
2019. – 220 b.
21. Раҳматуллаев Ш. Ҳозирги ўзбек адабий тили. – Тошкент: Университет,
2006. - 464 б.
22. Sultonsaidova S., Sharipova O‘. O‘zbek tili stilistikasi. – T.: Yurist-media
markazi nashriyoti, 2009.- 192 b.
23. Умурқулов Б . Бадиий адабиётда сўз . - Тошкент : Фан , 1993.- 130 б .
24. Умурқулов Б . Поэтик метафора ва индивидуал услуб ( Асқад Мухтор
шеърий услуби ҳақида ) // Ўзбек тили ва адабиёти . – Тошкент , 1980.-№6.- Б.35-
40.
25. Усмонов С. Метафора // Ўзбек тили ва адабиёти. –Тошкент, 1964.-№4.-
Б.34-39.
26. Ҳасанов А. Абдулла Каҳҳор ҳикоялари тилининг бадииятини
таъминловчи лексик-стилистик воситалар. Филол. фанлари номзоди... дисс.
автореф. – Тошкент, 2010. 26 б.
58

27. Шомақсудов А., Расулов И., Қўнғуров Р., Рустамов Ҳ. Ўзбек тили
стилистикаси. – Тошкент: Ўқитувчи, 1983. - 247 б.
28. Шукуров Н. Индивидуaл услуб ва бадиий тил // Ўзбек тили ва адабиёти. –
Тошкент, 1972.-№3.-Б.3-9.
29. Шукуров Н. Бадиий услуб ва бадиий тил // Ўзбек тили ва адабиёти. –
Тошкент, -1972.-№4.-Б.16-20.
30. Ўзбек тили грамматикаси. 1-том. – Тошкент: Фан, 1975. - 610 б.
31. Ўзбек тилининг изоҳли луғати, икки томлик, 1-том, М., 1981.-632 б.
32. Ўзбек тилининг изоҳли луғати, икки томлик, 2-том, М., 1981. -715 б.
33. Қиличев Э. Бадиий тасвирнинг лексик воситалари. – Тошкент: Фан, 1982.
- 83 б.
34. Қиличев Э. Ўзбек тилининг амалий стилистикаси. –Тошкент: Ўқитувчи,
1992. - 157 б.
35. Қобилжонова Г. Метафоранинг системали лингвистик талқини. филол.
фанлар номзоди... дисc. автореф. - Тошкент, 2000. 22 б.
36. Қобилжонова Г. Метафора ва ўхшатиш // Ўзбек тили ва адабиёти. –
Тошкент, 1999.-№5.-Б.53.
37. Қўнғуров Р., Бегматов Э., Тожиев Ё. Нутқ маданияти ва услубият
асослари. – Т.: Ўқитувчи, 1992 . – 128 б.
38. Қўнғуров Р. Субъектив баҳо формаларининг семантик ва стилистик
хусусиятлари. – Тошкент: Фан, 1980. - 164 б.
39. Қўнғуров Р. Ўзбек тилининг тасвирий воситалари. - Тошкент, 1977, -154 б.
40. Ҳожиев А. Тилшунослик терминларининг изоҳли луғати. – Т.: Ўқитувчи,
1985. – 158 б.
41. Yusubova R. Poeziya tili va okkazionallik. // “FarDU ilmiy xabarlar” jurnali,
2018-yil, 2-son. – B.52.
42. Yusupova O. Bekmuradova I. O‘zbek tilshunosligida badiiy matn
lingvopoetikasini o‘rganish masalalari. // SamDU ilmiy axborotnomasi. 2021- yil,
6-son. – B.4-8.
59

43. Юсупова О. Хиазм – синтактик такрорнинг бир тури сифатида // “Аъзам
Ўктам бадиий маҳорати” халқаро илмий-амалий конференция материаллари.
– Андижон, 2020. – Б.5-6.
Badiiy adabiyotlar:
44. Avazov Ch. Tortilgan kamon. - Samarqand, 1990 .
45. Avazov Ch. Saylanma.-Toshkent: Ma’naviyat, 2003.
Internet manbalari:
www. ziyonet.uz
www.kh-davron.uz
www.journal-searchs.com
60

chori avaz sheriyatining lisoniy xususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish