Цтсл 7 65 35 shaffof keramikaning akustik xususiyat
![1 BOB. ЦТСЛ KERAMIKANING ASOSIY XOSSALARI
1.1. ЦТСЛ keramikaning dielektrik xossalari
Elektorooptik keramika haqidagi dastlabki ma’lumotlar 1967-1969-yillarda
Amerikalik olimlar S.Lenda va P.Techera tomonida e’lon qilindi. Bunga asosiy
sabab, qizdirib preslash usuli bilan hosil qilingan segnetokeramikalarning hosil
qilish texnikasi bo‘ldi. Hozirgi vaqtda shaffof segnetokeramikalar optik
polikristall materiallarning katta qismlarini tashkil qiladi. 200 dan ortiq
qotishmalari va bog‘lanishlari mavjud bo‘lib ular asosida 700 dan ortiq turli xil
tarkibdagi shaffof segnetokeramikalar hosil qilingan. Ulardan texnikada eng
ko‘p qo‘llaniladigani bu, (Pb, La), (Zr, Ti) O
3 (qisqartirilgan holda ЦТСЛ x/y/z)
bunda x-La konsentratsiyasi protsentlarda %, y/z - Zr/Ti (sirkoniy, titan)
nisbiyligi. ЦТСЛ- (цнатирконат-титанат свинца, модифицированный
лантаном yani, serkonat-titanat-qo‘rg‘oshin-lantan) bilan modifikatsiyalangan.
Keyinchalik bu ЦТСЛ deb yuritilgan. Bu keramikaning asosiy xususiyati
shundaki u shaffof bo‘lib, g‘ovvak bo‘lmagan va yuqori darajada g‘ovaklashgan
keramika bo‘lib fizik xossalarni o‘rganish uchun eng qulay ob’yekt hisoblanadi.
Haqiqatdan ham ma’lumki, oddiy keramika juda ko‘p nuqsonlarga ega va u
fizikaviy izlanishlarda katta qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi.
ЦТСЛ keramikaning shaffofligi faza o‘tish temperaturasi va boshqa
ko‘pgina fizik xususiyatlarni La konsentratsiyasiga bog‘liq. [1] , 1.1.1-rasm.
4](https://docx.uz/documents/e875dc65-1b56-47d3-94dd-60ad877e0346/page_4.png?v=1)
![1.1.1-rasm .
Xona haroratida ЦТСЛ keramikaning fazaviy diagrammasi [1].
1. Keramika tarkibidagi La miqdorining uncha katta bo‘lmagan
o‘zgarishi fazoviy stabillik sohasidagi katta o‘zgarishlarga olib keladi.
2. La miqdorining ortishi antisegnetoelektrik АСЭ va СЭ
segnetoelektrik fazoga nisbatan kengaytiradi.
3. La miqdorining ortishi ramboidrik fazoga nisbatan segnetoelektrik
tetroganal fazani oshishiga sabab bo‘ladi.
La bilan modifikatsiyalangan Pb Ti O
3 sistema Kyuri faza o‘tish haroratini
kamaytiradi[1]. 26% La aralashtirilganda sistemaning Kyuri nuqtasi xona
haroratiga qadar kamayadi. Rentgen tekshirishlarini tahlil qilish ko‘rsatadiki, Pb
Zr O
3 yuqori konsentratsiyalarda faza siljishi yuz bermaydi chunki ikkala
aralashma Pb Zr O
3 va La Zr
2 O
6 uchun faza siljishi bir xil bo‘ladi. Pb Zr O
3
shundan Zr / Ti ga qadar faza siljishi 90/10 nisbatda bo‘ladi.
5](https://docx.uz/documents/e875dc65-1b56-47d3-94dd-60ad877e0346/page_5.png?v=1)
![ЦТСЛ sistema uchun 1.1.2-rasmda La ning turli qiymatlari uchun fazoviy
diogrammaning temperaturaga bog‘iqligi tasvirlangan.
1.1.2-rasm
ЦТСЛ keramilasi La konsentratsiyasining fazoviy diagrammaning
haroratga bog‘liqligi [2].
Antisegnita eletrik fazaning kengayishining segnita elektrik fazaga nisbatan
yuz berishi oddiy holdir. Xuddi shunday Zr/Ti nisbatning katta qiymati uchun
ham. Bundan tashqari La konsentratsiyasi 2 dan 4 % gacha o‘zgarganda АСЭ va
СЭ fazalar chegarasi o‘zgaradi.
ЦТСЛ sistema uchun tartibsiz orentirlangan kristallarga oid yuqori bir
jinsli struktura mavjud bo‘ladi. Bundagi har bir zarralarning o‘lchamlari 2-15
mkm atrofida bo‘ladi. [2]
6](https://docx.uz/documents/e875dc65-1b56-47d3-94dd-60ad877e0346/page_6.png?v=1)
![ЦТСЛ keramikadagi dielektrik sindiruvchanlikning haroratga va
chastotaga bog‘liqligi [3] ishda o‘rganilgan. Izlanishlar ko‘rsatadiki qutblangan
ЦТСЛ keramikaning marifatrop chegarasida dielektrik singdiruvchanligi
qo‘shimcha piki kuzatiladi va uning harotati Tc kyuri haroratidan pastda bo‘ladi.
Qo‘shimcha pikining hosil bo‘lishi makroskopik signetoelektrik holati
kerakmikaning kvazisegnetoelektrik sohaning buzilishi bilan tushuntiriladi.
Bundan tashqari La konsentratsiyasining ortishi bu pikning past haroratlar
tomon siljishiga sabab bo‘ladi. ЦТСЛ 8.5/65/35 va ЦТСЛ 9/65/35 obektlarda
qo‘shimcha pik egilishi bilan kuzatiladi. Ularning paydo bo‘lishini turli turli xil
kristrografik strukturadagi makroskopik qutubli sohalarning buzilishi bilan
tushuntiriladi.
ЦТСЛ9/65/35 keramikaning dielektrik singdiruvchanligi temperaturaga
bog‘liqligi [4] turli xil chastotalarda o‘rganish va dielektrik singdiruvchanlik
yoyiq faza o‘tishiga xos bo‘lib, polyarizatsiyalangan mikro oblastlarning
spantan fruktatsiyasi mavjudligi bilan bog‘liq bo‘lgan nazariya bilan
tushuntiriladi. Tajribaralar ko‘rsatadiki chastotaning ortib borishi Tc ning
ortishiga va
maks kamayishiga olib keladi, bu polyarizatsiya mexanizimining
glarizatsion xususiyatga ega ekanligini va faza o‘tishi yoyiq ekanligini
tasdiqlaydi.La konsentratsiyasining infra past chastotalarda o‘zgarishidagi
dielektrik singdiruvchanlikning qiymatiga La konsentratsiyasining ta’siri [3]
rasmda tasvirlangan.[4]. (T
t ) va (T
c ) maksimumlarining qayta
taqsimlanishi klasterlar qutubli sohasining evolyutsiyasi bilan bog‘liq va
ularning chegarasining La miqdoriga bog‘liq bo‘ladi.
8](https://docx.uz/documents/e875dc65-1b56-47d3-94dd-60ad877e0346/page_8.png?v=1)
![Qutublangan obyektlarda va tg haroratga bog‘liq bo‘lgan qo‘shimcha
piklarni kuzatish mumkin. Bunday natijalar (5) eksperimental izlanishlarda (5 va
6) polarizatsiyalanmagan va polarizatsiyalangan obektlar uchun 1.5 va 1.6
rasmlarda tasvirlangan. Rasmlardan ko‘rinadiki ЦТСЛ9/65/35 keramika uchun
induksirlangan faza o‘tish temperaturasi asosiy faza o‘tish temperaturasidan
pastda joylashgan,
t va
c dan 10 marta kichik.
1.1.3-rasm
bog‘lanishning La turli xil konsentratsiyalariga bog‘liqligi [3].
9](https://docx.uz/documents/e875dc65-1b56-47d3-94dd-60ad877e0346/page_9.png?v=1)
![ЦТСЛ keramikaning akustik xususiyatlari ham keng o‘rganilgan. La ning
65 atm foiz konsentratsiyasi uchun 20 MHz chastotadagi bo‘ylama ultratovush
to‘lqinlarning tarqalish tezligi va yutilishi haroratga bog‘liqligi [6] ishda
o‘rganilgan.
Tajribalar natijasida 1% La tarkibiga ega bo‘lgan obektlarda elastik
to‘lqinlarning tarqalish tezligi keskin o‘zgarib ketadi. Bu ikkita (Э
1 -Э
2 )
signetoelektrik faza o‘tishlarning mavjudligi bilan tushuntiriladi. Bunday faza
o‘tish tarkibida La mavjud bo‘lmagan keramikalarda ham kuzatiladi. La
konsentratsiyasining ortishi faza o‘tish haroratining ortishiga elastik to‘lqinlar
tarqalish tezligining kamayishiga va Kyuri faza o‘tish temperaturasining
pasayishiga olib keladi.
Grafikda La konsentratsiyasining 8/10/3 atm foiz bo‘lganda 373K
haroratda anamaliya kuzatuladi ya’ni paraelektrik-segnetoelektrik faza o‘tishlar
mavjudligini ko‘rsatadi. Biroq 323K dagi ultratovush to‘lqinlarning tezligi
signetoelektrik – antisegnitoelektrik faza o‘tishlar mavjudligini ko‘rsatadi. Bu
xulosani rezonans chastotada ultratovush to‘lqinlarning yutilishi ham
tasdiqlaydi.
La ning miqdori 0.12 va 15 atm foiz bo‘lgan keramikalarda ham
antisegnetoelektrik va paraelektrik faza o‘tish mavjudligini ko‘rsatadi.
10](https://docx.uz/documents/e875dc65-1b56-47d3-94dd-60ad877e0346/page_10.png?v=1)
![1.1.4-rasm
ЦТСЛ 10/65/35 polarizatsiyalanmagan keramikadagi va tg ning
temperaturaga bog‘liqligi [4].
11](https://docx.uz/documents/e875dc65-1b56-47d3-94dd-60ad877e0346/page_11.png?v=1)
![1.1.5-rasm
Polarizatsiyalangan ЦТСЛ 10/65/35 keramikadagi va bog‘lanishlar [5].
13](https://docx.uz/documents/e875dc65-1b56-47d3-94dd-60ad877e0346/page_13.png?v=1)
![La konsentratsiyasi 1dan 15 atm % gacha bo‘lgan qutublanmagan ЦТСЛ
obektlardagi 20 MHz chastotali bo‘ylama ultratovush to‘lqinlari tarqalish
tezligining haroratga bog‘liqligi.[4]
Ultratovush to‘lqinlari 20 MHz chastotada yutilishini o‘rganilgan. Barcha
o‘rganilgan obektlarda faza o‘tish sohasida ultratovush to‘lqinlarning kuchli
yutilishi kuzatilgan.
La konsentratsiyasi 1% bo‘lgan keramikada ultratovush to‘lqinlarning
chastotasi 5-20MGHz chastotada o‘zgarganda ham yutilishi piki
o‘zgarmaydi.Bu esa СЭ
1 -СЭ
2 faza o‘tishi mexanizimi relaksatsion emasligini
ko‘rsatadi. Bu natijalarni issiqlik sig‘imini o‘lchash ham tasdiqlaydi. La
miqdorining ortib borishi СЭ
1 -СЭ
2 faza o‘tishlarda ultratovush to‘lqinlarning
yutilishi piki yuqori temperaturalar sohasiga siljiydi. Bu piklar 343K va 433K
oralig‘ida kuzatiladi.
15](https://docx.uz/documents/e875dc65-1b56-47d3-94dd-60ad877e0346/page_15.png?v=1)
![2-BOB. QATTIQ JISMLARNI O‘RGANISHNING AKUSTIK
USULLARI.
Hozirgi vaqtda qattiq jisimlarning xossalari o‘rganishning akustik usullari
eksperimental amaliyotda keng qo‘llaniladi. Akustik va elektroakustik
xususiyatlarni o‘rganish muammosini hal qilish uchun turli xil chastotalar va
haroratlarda elastik to‘lqinlarning tezligi va zaiflashuvi aniq o‘lchash imkonini
beradigan eksperimental va akustik qurilmani ishlab chiqish va birlashtirish
kerak edi.
Ma’lumki elastik to‘lqinlarning keng doiradagi ohanglarda tarqalish
xususiyatlarini o‘lchash imkonini beradigan ishonchli ilmiy ma’lumotlarni
taqdim etadigan izchil ko‘p sonli usullari mavjud. Ushbu bobda implus-exo
o‘rnatishning ishlash printsipi tasvirlagan. Shuningdek papadakis usuli
yordamida elastik to‘lqinlarning tarqalish tezligini aniq o‘lchash usuli,
zaiflashuvini o‘lchash uchun implus-exo usuli va texnikasi, qattiq jisimlarning
pielektrik xususiyatlarini o‘lchash tavsiflagan.[7]
16](https://docx.uz/documents/e875dc65-1b56-47d3-94dd-60ad877e0346/page_16.png?v=1)
![Bu ishda qattiq jisimlarni akustik tadqiq qilishning implusli usullaridan
foydalanilgan. Implusli tadqiq usuli birinchi bo‘lib, metallar va dielektriklarda
elastik to‘lqinlarning tarqalishini o‘rganish uchun ishlatilgan[8]. Rezonans
usulidan farqli o‘laroq implus usuli harakatlanuvchi elastik to‘lqinlardan
foydalanadi. Implus usulini ishlashning asosiy tamoyillari quyidagicha taqdim
etilishi mumkin.
Sinxronlashtiruvchi generatorning yuqori chastotali generator tomonidan
modulyatsiya qilinadi, uning chiqishida har bir aniq holat uchun zarur
davomiylik va chastotali radio implus hosil bo‘ladi. Rolni halqa rezanator yoki
mos keladigan transformator bajarishi mumkin b’lgan mos keluvchi moslama
yordamida hosil qilingan radio impluslar o‘rganilayotgan namunaga biriktirilgan
piezoelektrik o‘zgartirgichga beriladi. Radio impluslarini to‘ldirish chastotasi
piezoelektrik transduserning tabbiy chastotasiga yoki uning yuqori g‘alati
harmonikalaridan biriga yaqin yoki teng bo‘lishi kerak. Teskari piezoelektrik
effekt tufayli elektr tebranishlari elastik tebranishlarga aylanadi va uning
tekislik-parallel uchiga perpendikulyar bo‘lgan namunaga yupqa yopishtirish
qatlanmi orqali uzatiladi.
Kristallning qarama-qarshi uchidan aks ettirilgan qo‘zg‘atilgan elastik
to‘lqin vaqt o‘tgach t= piezoelektirik trasdusser-kristall interfiysiga
qaytadi.Bu yerda to‘g‘ridan-to‘g‘ri piezoelektirik ta’sir tufayli u birinchi aks-
sado implusiga mos keladigan elektromagnit signalga aylanadi va osiloskop
ekranida kuzatiladi.Piezoelektirik transdusser-kristall interfeysidan aks
ettirilgan elastik to‘lqin yana kristall orqali ikki marta o‘tadi va bir muncha vaqt
(t)o‘tgach, qisman elektromagnit signalga aylanadi. Shu tarzda radio impluslar
ketma -ketligi hosil bo‘ladi,ular qabul qiluvchi tomonidan ro‘yxatga olinadi va
ossiloskop ekranida kuzatiladi (2.1.1-rasm). Ularning supirilishi video implus
generatori bilan sinxronlashtiriladi.
18](https://docx.uz/documents/e875dc65-1b56-47d3-94dd-60ad877e0346/page_18.png?v=1)
![Ikki eng yaqin impluslar orasidagi vaqtni (t) aniqlab, namunaning
uzunligini(l) bilib elastik to‘lqinlarning tarqalish tezligi topiladi. Yani :
v= (1)
2.1.1- rasm
Namunada tarqalayotgan akustik impluslar osillogrammasi.
Qattiq jismlarning elastik xususiyatlarini o‘rganish uchun turli xil impluslar
mavjud bo‘lib,ular [9.10] da tasvirlangan. Chunki fazali o‘tishlar hududida biz
o‘rgangan namunalarda elastik to‘lqinlarning susayishini katta, aks ettirilgan
impluslar soni juda kichik va shuning uchun namunadagi impluslarning ikki
marta o‘tish vaqtini o‘lchash bilan bog‘liq bir qator qiyinchiliklar paydo bo‘ladi.
Bu akustik tadqiqotlar uchun [9.10] da tasvirlangan usullardan foydalanishga
ruxsat bermaydi.
Shuning uchun Papadakis tomonidan ishlab chiqilgan aks-sado impluslarini
ustma-ust joylashtirish usulidan foydalanilgan. [7]
19](https://docx.uz/documents/e875dc65-1b56-47d3-94dd-60ad877e0346/page_19.png?v=1)
![Qattiq jismlarda elastik to‘lqinlarning susayishini aniqlashning turli usullari
mavjud. Bularga quyidagilar kiradi: ossiloskop ekranida implus amplitudalarini
o‘lchash usuli, taqqoslash implus usuli, akusto-optik usul va boshqalar.
Ushbu usullarning barchasi usullarni o‘rnatishning blok diagrammasi va
qurilmalarning jihozlariga qo‘yiladigan talablar [11] da tasvirlangan.
Ushbu ishda keramikadagi elastik to‘lqinlarning zaiflashuv koeffitsientini
o‘lchash uchun impluslarni taqqoslash usuli qo‘llaniladi. Bu usul qulay, chunki
u qabul qiluvchining amplitudali xarakteristikasining chiziqli bo‘lmaganligini
etiborsiz qoldirishga imkon beradi. Buning sababi, taqqoslash zarbasi elastik
to‘lqin namunasida tarqaladigan mos keladigan impluslar kabi butun o‘lchash
yo‘lidan o‘tadi. Ushbu usulni amalga oshiradigan o‘rnatish implus rejimida
ishlaydi, uning blok diagrammasi 2.2.1- rasmda ko‘rsatilgan.
O‘rnatish quyidagicha ishlaydi: to‘g‘ri to‘rtburchak shaklidagi video
implus generatori bir tomonidan modulyatsiyalangan yuqori chastotali generator
2 radio impluslarini hosil qiladi, ularga mos keluvchi moslama 3 orqali 6 ga
uzatiladi va namuna konvertor 6 ga beriladi.
Radio implus ko‘rinishidagi taqqoslash implusi yuqori chastotali generator
8 tomonidan ishlab chiqariladi, implus signal generatori 7 tomonidan
modulyatsiya qilinadi va qabul qiluvchining kirishiga beriladi, kuchaytiriladi va
ossiloskop ekranida kuzatiladi.
Zaiflashuv koeffitsienti GCH-44 yuqori chastotali generatoriga o‘rnatilgan
kalibrlangan attenuator yordamida o‘lchanadi.
Barcha aks ettirilgan impluslarning amplitudasini o‘lchash orqali zaiflashuv
koeffitsienti aniqlanadi.
Zaiflashuv koeffitsienti quyidagicha hisoblanadi. Agar implus amplitudasi
qabul qiluvchining xarakteristikasining chiziqli qismiga to‘g‘ri keladigan bo‘lsa,
impluslarning butun seriyasining amplitudalarining nisbati hisoblab chiqiladi, bu
namunadagi elastik implus bilan mos keladigan yo‘lga bo‘linadi ya’ni 2, 4,
6 ...... va boshqalar. Keyin susaytirish koeffitsientining o‘rtacha qiymati
hisoblanadi.
25](https://docx.uz/documents/e875dc65-1b56-47d3-94dd-60ad877e0346/page_25.png?v=1)
![5. Dielektrik faza o‘tish chegarasi
T = 620 K
6. Kyuri faza o‘tish temperaturasi
T = 425 K
7. Elektr maydoni bo‘lmagandagi Kyuri faza o‘tish temperatrasi
T = 400 K
8. Elektr maydon qo‘yilgandagi faza o‘tish temperaturasi
T = 638 K
Yuqorida keltirilgan temperaturalar [1] adabiyotda keltirilgan faza o‘tish
diagrammalari asosida aniqlangan yoki haroratni T
o va T
d manfiy haroratlarni
ekstropoliatsiya qilish usuli bilan aniqlangan.
Bu ekstropoliatsiya n (T) yorug‘lik sindirish koeffitsiyentining poliar
sohalarda kamayishini ekstropoliatsiya qilish yoyiq faza o‘tishni aniqlagan.
Bo‘ylama akustik to‘lqinlar tarqalish tezligining 3.1 va 3.2 grafiklardan
ko‘rinadiki tezlikning haroratga bog‘liq holda o‘zgarishi PMN kristallidagi
akustik to‘lqinlar tarqalish tezligining haroratga bog‘liqligiga o‘xshab ketadi, bu
esa ЦТСЛ 7/65/35 shaffof segnitokeramikaning faza o‘tishi yoyiq faza o‘tish
kabi bo‘ladi.
Sanoat ЦТСЛ- 19 keramikasida faza o‘tish haroratida akustik tarqalish
tezligining o‘zgarishi sakrab o‘tish bilan kuzatiladi.
30](https://docx.uz/documents/e875dc65-1b56-47d3-94dd-60ad877e0346/page_30.png?v=1)
![3.1.2 – rasm.
ЦТСЛ – 19 da 10 MHz bo‘ylama to‘lqin tezligining haroratga bog‘liqligi.
Tajriba natijalarini solishtirish ko‘rsatadiki ЦТСЛ 7/65/35 shaffof
segnitokeramikadagi faza o‘tishni yoyiq faza o‘tish bilan izohlsh mumkin.
Yuqorida qayd etilgan [6] tajribalarga asoslangan holda yoyiq faza o‘tishning
musbat tezligi temperatura koeffitsiyentining musbat sohasi 300-350 K qadar
kengaygan bo‘ladi va shunga ko‘ra T
d > T
maks temperatura sohasida
o‘rganilayotgan namunada tartiblanish parametri 0 ga teng bo‘lmagan birinchi
soha shakillanadi. Bu soha T
f < T
min shart bajarilgunga qadar kengayib boradi va
to‘liq hajmni egallab oladi.
Shuni qayd etib o‘tish kerakki akustik ma’lumotlar tartiblanish parametrlari
haqidagi ma’lumotlarni to‘liq bera olmaydi.
31](https://docx.uz/documents/e875dc65-1b56-47d3-94dd-60ad877e0346/page_31.png?v=1)
![Rasmdan ko‘rinadiki yutilish koeffitsientining maksimal qiymati (T)
Kyuri temperaturasi T
0 ga mos keladi.
Barcha grafiklarda (T) bog‘lanishda qo‘shimcha T < T
0 temperaturada
qo‘shimcha maksimumkuzatiladi. Bu qo‘shimcha maksimumni quyidagicha
tushuntirish mumkin, ya’ni namunani T
0 haroratdan past temperaturalarga
sovutib borgan sari namuna pensegnetoelektrik fazadan segnetoelektrik fazaga
o‘tadi. Ya’ni qutubli sohalarda muzlab qolish hodisasi kuzatiladi.
Elastik to‘lqinlar chastotasining ortib borishi bilan T
i haroratdagi yutilish
koeffitsientining maksimumi yuqori haroratlar sohasiga siljiganini ko‘ramiz ,
ya’ni:
T = T
0 – T
i
T
0 – kamaya boshlaydi.
Yutilishining asosiy maksimumini esa o‘zgarmay qoladi. Qo‘shimcha
maksimum haroratning siljishini faza o‘tish mexanizimining relaksatsiyasi bilan
tushuntirsh mumkin.
ЦТСЛ keramikada elastik to‘lqinlar yutilishini o‘rganishda shuni nazarda
tutish lozimki ya’ni ЦТСЛ La miqdorining ortib borishi elastik to‘lqinlar
yutilish koeffitsientining kamayishiga olib keladi. Bundan tashqari T
0 yutilish
koeffitsientining maksimumi past temperaturalar tomon siljiydi. Buni La
konsentratsiyasining ortishi bilan faza o‘tish T
0 harorati ko‘proq yoyiq holatda
bo‘ladi va shu bilan birga T
0 yaqinlashgan sari yuqri konsentratsiyaga ega
bo‘lgan keramikalarda La qatiy muvozanat holatga o‘tadi.
Yutilish koeffitsientidagi qo‘shimcha α (T) maksimumning paydo bo‘lishi
bir qator olimlarning fikriga ko‘ra [5] namunada segnitoelektrik –
antisegnitoelektrik faza o‘tishlari yuz beradi.
La konsentratsiyasi kam bo‘lgan namunalarda esa bu holat yorqin namoyon
bo‘ladi.
34](https://docx.uz/documents/e875dc65-1b56-47d3-94dd-60ad877e0346/page_34.png?v=1)
![Shuni qayd etish lozimki keramika va kristalldagi izotrop modullarning
o‘zaro mos tushmasligini keramikadagi hajmiy kovaklarning ko‘pligi bilan
izlash mumkin.
Keramika uchun - ρ = 7.72 10 3
kg/m 3
Monokristall uchun – ρ = 8.12 10 3
kg/m 3
Izotrop modullarning temperaturaga bo‘g‘liqligi o‘zaro farq qilishini o‘rta
haroratlar sohasida yoyiq faza o‘tishda segnitoelektrik tartiblanish bilan
tushuntirish mumkin. Haqiqatdan ham yoyoq faza o‘tish sohasidan uzoqda δ
i
faktr o‘zining doimiy qiymatini saqlab qoladi. Eng katta chetlanish esa yuzi 150-
300 K haroratlar sohasida kuzatiladi. Shuni qayd etib o‘tish kerakki haroratlar
shu sohasida keramika uchun Puasson koeffitsientida o‘zgarish kuzatiladi.
= Ϭ ( 3 )
Kristall uchun esa Koshi koeffitsientida o‘zgarish yuz beradi.
=
ϻ ( 4 )
Yuqorida qayd etilgan tahlillarga asoslangan holda 150 – 300 K haroratlar
sohasida PMN elastiklik xususiyatlarga markaziy kuchlar sezilarli ta’sir qiladi.
Bu kuchlar esa δ
i , va mana shularning qiymatlarga yoyiq faza o‘tishning
ϻ ϭ
o‘rta haroratlardan uzoqlarda qo‘shimcha anizatropiyaning yuzaga kelishiga
sabab bo‘ladi.
Izotrop elastik modullar va C
11 , C
12 va C
44 elastik doimiyliklarnig past
haroratlardagi qiymatlardan foydalanilgan holda Debay θ
d harorati aniqlangan.
[ 6 ]
41](https://docx.uz/documents/e875dc65-1b56-47d3-94dd-60ad877e0346/page_41.png?v=1)
Цтсл 7 65 35 shaffof keramikaning akustik xususiyat