Daryo oqimi me’yori va uni hisoblash - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	89.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Daryo oqimi me’yori va uni hisoblash

Купить

DARYO OQIMI ME’YORI VA UNI HISOBLASH
Reja:
1. O`rtacha ko‘p yillik oqim (oqim me’yori) va uni hisoblash usullari
2. Oqimning qisqa va uzun qatorlari uchun oqim meyorini hisoblash

Daryolarning oqim meyorini to‘g‘ri aniqlashga gidrologik hisoblashlarda
alohida e’tibor beriladi. Bu mavzuda daryoning o‘rtacha ko‘p yillik oqimini
gidrometrik ma’lumotlar yetarlicha bo‘lganda va ma’lumotlar kam, ya’ni qisqa
qator bo‘lgan holllarda hisoblash usullari yoritilgan
Oqim xarakteristikalarini hisoblashda daryo va daryo havzasining quyidagi
gidrologik va tabiiy-geografik elementlari qo‘llaniladi:
1. Daryoning suv yig‘ish maydoni;
2. Daryoning uzunligi;
3. Daryoning nishabligi;
4. Daryo havzasining o‘rtacha balandligi;
5. Havzaning o‘rmon, ko‘l, botqoqliklar va muzliklar bilan qoplanganlik
darajasi.
Oqimning o‘rtacha ko‘p yillik miqdori sifatida o‘z ichiga taxminan baravar
ko‘p suvli va kam suvli yillarni kiritgan qator uchun hisoblab chiqilgan o‘rtacha
arifmetik qiymat qabul qilinadi.
Matematiklar izohi bo‘yicha oqim me’yori deb cheksizlikka intiluvchi “n”
qator uchun olingan o‘rtacha ko‘p yillik oqim qiymatiga aytilib, quyidagicha
ifodalanadi:Q0= ΣQ i
N
, N → ∞ .
Lekin gidrologiyada kuzatilgan qator “n” cheklanuvchi qiymat, shuning
uchun oqimning o‘rtacha ko‘p yillik miqdori ( )
q
formulasi bilan ifodalanadi. Bu yerda -alohida yillar uchun oqim qiymati, n-
kuzatilgan yillar soni.
Oqimning o‘rtacha ko‘p yillik qiymatini oqim me’yori deb qabul qilish
uchun maxsus qatorning o‘rtacha kvadratik xatoligini hisoblash kerak:
Q 0= Q
−
±
 ,

bu yerda, -oqim meyori; -ko‘p yillik davr uchun oqimning o‘rtacha qiymati; 
-qatorning o‘rtacha kvadratik xatoligi. Bu xatolik quyidagi formula yordamida
aniqlanadi:
= 100 ∗Cv
√n .
Bu formuladan ko‘rinib turibdiki, qatorning o‘rtacha kvadratli xatoligi yillik
oqimning o‘zgaruvchanlik koeffitsiyentiga (C
v ) to‘g‘ri va kuzatilgan yillar soniga
(n) teskari proportsionaldir. Gidrologik hisoblarda  ning qiymati 5-10 % dan
oshmasligi kerak. Agar   5-10 % bo‘lsa, unda o‘rtacha ko‘p yillik oqim
miqdori oqim meyori deb qabul qilinadi.
Yillik oqimning o‘zgaruvchanlik koeffitsiyenti S
v ning qiymati qancha katta
bo‘lsa, oqim meyorini hisoblash uchun kuzatilgan yillar soni shuncha uzun qator
bo‘lishi kerak. Quyidagi jadvalda o‘zgaruvchanlik koeffitsiyentiga qarab
kuzatilgan yillar sonining o‘zgarishini ko‘ramiz.
C
v g‘  4% 10 % 20 %
0,15 14 5 2
0,50 156 25 6

Oqim meyorini hisoblash usullari.
Oqim meyorini hisoblash amaliyotda quyidagi uch holat uchun olib boriladi:
1. Gidrometrik kuzatish yillari qatori yetarlicha uzun bo‘lganda;
2. Gidrometrik kuzatish yillari qatori qisqa bo‘lganda;
3. Gidrometrik kuzatishlar umuman olib borilmaganda.
Birnchi holat uchun oqim meyori quyidagicha hisoblanadi. Kuzatish yillari
yetarlicha uzun qator uchun oqimning o‘rtacha arifmetik qiymati va o‘rtacha
kvadratli xatoliklari hisoblanadi:
q ; va  , %.

Agar,   5-10 % bo‘lsa, kuzatish yillari yetarlicha uzun qator deb olinib,
oqimning o‘rtacha arifmetik qiymatini oqim meyori deb qabul qilamiz.
Agar  > 5-10 % bo‘lsa, olingan qator yetarli emas, ya’ni qisqa qator deb
qabul qilinib va shu davr uchun hisoblangan oqimning o‘rtacha arifmetik qiymati
oqim meyori deb qabul qilinmaydi va oqim meyori boshqa usullar yordamida
hisoblanadi.
Kuzatish yillari qisqa qator bo‘lganda oqim meyorini hisoblash usullari
Bu holatda oqim meyorini hisoblash uchun quyidagi usullar ishlatiladi:
a) analogiya (o‘xshashlik) usuli;
b) Kritskiy-Menkel regressiya tenglamasi yordamida
v) ta’minlanish egri chizig‘i yordamida.
Analogiya usuli-bu usulni ishlatishda hisoblash kerak bo‘lgan daryo uchun
“analog” daryo yoki stvor tanlanadi. “Analog” qilib kuzatish yillari yetarlicha uzun
qator bo‘lgan daryo yoki shu daryoga tegishli boshqa stvor olinishi mumkin.
“Analog” tanlashda quyidagi shartlarga e’tibor berish kerak.
1. Tabiiy-geografik sharoitning mosligi;
2. Iqlim sharoitining o‘xshashligi;
3. Oqim hosil bo‘lish sharoiti, jumladan, tuproq tuzilishi, o‘rmon, ko‘l va
botqoqlik, haydalgan yerlar bilan qoplanganlik darajasining yaqinligi;
4.Daryolarning suv yig‘ish maydonlarining (Qs) farqi 10 martadan
oshmasligi;
5. Havzalarning o‘rtacha balandliklarining farqi 300-500 metrdan oshmasligi;
6. Tabiiy oqim rejimiga keskin ta’sir qiluvchi omillar (suv omborlari,
kanallar, kollektorlar) ning bo‘lmasligidir. “Analog” daryo yoki stvor tanlab
olganimizdan keyin ikkala, ya’ni hisoblash stvori (Q
h ) va analog (Q
a ) orasidagi
bog‘lanish grafigi chiziladi va Q
h =f(Q
a ) bog‘lanishning zichligi aniqlanadi. Buning
uchun ikkala stvorning parallel kuzatish davri uchun korrelyatsiya koeffitsiyenti ( r )
hisoblanadi. Agar korrelyatsiya (bog‘lanish) koeffitsiyenti r  0,7 bo‘lsa,
bog‘lanish qoniqarli deb hisoblanadi va analog sifatida tanlangan daryo yoki stvor
mos deb topiladi. Korrelyatsiya koeffitsiyentining chegaralangan xatoligi

Ye
r = 0,67 ifoda yordamida aniqlanadi. chegaralangan xatolik 4*Ye
r
ko‘paytma bilan ifodalanadi va r  4 * Ye
r munosabat saqlanishi kerak. So‘ngra
Q
xq f (Q
a ) bog‘lanishning to‘g‘ri chiziqli regressiya tenglamasini hisoblaymiz:
(
h -
ih ) = R ,
bu yerda
h -hisoblash stvori bo‘yicha kuzatilgan yillar uchun olingan suv sarfining
o‘rtacha qiymati, m 3
 s ;
ih -hisoblash stvori bo‘yicha konkret yillar suv sarfi, m 3
 s;
-analog bo‘yicha oqim meyori;
-analog bo‘yicha alohida yillar suv sarfg‘i;
- regressiya koeffitsiyenti .
Hisoblash natijasida hosil bo‘lgan tenglamadan foydalanib, hisoblash stvori
bo‘yicha kuzatish olib borilgan alohida yillar suv sarfini (
ih ) o‘rganilgan analog
daryoning suv sarfi yordamida hisoblab, qisqa qatorni tiklaymiz, ya’ni uzun
qatorga keltiramiz. So‘ngra, hisoblash stvori bo‘yicha tiklangan suv sarflari
qatorining o‘rtacha qiymati ( ) va xatolik ( ) aniqlanadi. Agar  5-10 %
saqlansa, unda aniqlangan o‘rtacha arifmetik oqim qiymati oqim meyori deb qabul
qilinadi. Agar  5-10 % bo‘lsa, hisoblash stvori uchun boshqa analog izlanadi.
Kritskiy-Menkelü regressiya tenglamasi yordamida oqim meyorini aniqlash
quyidagi ifoda bo‘yicha olib boriladi:

N  
Na ( ),
bu yerda: -hisoblash stvori bo‘yicha oqim meyori, m 3
 s, -hisoblash stvori
bo‘yicha kuzatilgan qisqa qator suv sarflarining o‘rtacha arifmetik qiymati, m 3
 s;
r-hisoblash va analog stvorlari bo‘yicha parallel kuzatish yillari suv sarflari
orasidagi bog‘lanishni belgilovchi korrelyatsiya koeffitsiyenti;


N -hisoblash stvori bo‘yicha tiklangan uzun qator uchun o‘rtacha kvadratli
chetlanish qiymati, u quyidagi formula yordamida hisoblanadi:
bu yerda: -analog stvori bo‘yicha hisoblangan o‘rtacha kvadratli chetlanish:

na -analog stvori bo‘yicha qisqa qator uchun o‘rtacha kvadratik cheklanish.
-analog stvori bo‘yicha oqim meyori.
-analog stvori bo‘yicha qisqa qator (n) uchun oqimning o‘rtacha
arifmetik qiymati
Kritskiy-Menkelü regressiya tenglamasi bog‘lanish koeffitsiyenti r  0,7
holda va kuzatish yillar soni 12-15 dan kam bo‘lmagan vaziyatda ishlatiladi.
Oqim meyorini ta’minlanish egri chizig‘i yordamida aniqlash
Analog daryo bo‘yicha suv sarflari ta’minlanishining nazariy egri chizig‘i
chiziladi va shu grafikga haqiqiy kuzatilgan suv sarflari (empirik nuqtalar)
tushiriladi. Empirik nuqtalarning ta’minlanishi quyidagi ifoda bo‘yicha aniqlanadi:
%,
bu yerda m-tartib nomeri; n-kuzatish yillarning umumiy soni. Ta’minlanishning
nazariy egri chizig‘ini ifodalash uchun shu chiziq ordinatalari berilgan maxsus
jadvaldan foydalaniladi. Bu jadvaldan ta’minlanish (R, %) va unga mos ravishda
modul koeffitsiyenti (K) ning qiymati olinadi. Bu jadvaldan yillik oqimning
o‘zgaruvchanlik koeffitsiyenti (C
v ) va assimetriya koeffitsiyenti (S
S ) qiymatlarini
bilishimiz kerak. Gidrologik hisoblarda, ko‘pincha, C
S = 2S
v tenglik qabul qilinadi.
Olingan natijalar asosida hisoblash stvori va analog stvorlari suv sarflarining
ta’minlanish egri chizig‘i chiziladi.
Ta’minlanish egri chizig‘i bo‘yicha oqim meyorini hisoblash uchun analog
daryosining kuzatish nuqtalaridan hisoblash stvori kuzatish yillariga moslari

tanlab olinadi, va shu nuqtalarga mos tushuvchi “K” ning qiymati hisoblash stvori
ta’minlanish egri chizig‘idan aniqlanadi. Natija quyidagi jadvalga ¸ziladi.
T.r. Hisoblash stvori
Q
i Ta’minlanish chizig‘idan olingan K
i
1 Q
1 K
1
2 Q
2 K
2
3 Q
3 K
3
4 Q
4 K
4
N Q
n K
n
va qiymatlari ma ’ lum bo ‘ lsa , oqim me ’ ri munosabatdan aniqlanadi .

ADABIYOTLAR
1. Gandin L.S. Kogan R.L. Statisticheskiye metodi interpretatsii
meteorologicheskix dannix. -L.: GMI, 1976.
2. Gruza G.V., Reytenbax R.G. Statistika i analiz gidrometeorologicheskix
dannix. -L., GMI, 1982.
3. Gandin L.S., Danovich A.M. i dr. Praktikum po chislennim metodam
prognoza pogodi. -L.: GMI, 1978.
4. Belov P.N Chislennie metodi prognoza pogodi. –L. GMI, 1975.
5. Panovskiy G.A., Brayer. Statisticheskiye metodi v meteorologii. –L.
GMI, 1972.
6. Grigorev V.I. Avtomatizirovannaya obrabotka gidrometeorologicheskoy
informatsii. –L. GMI, 1979.

Daryo oqimi me’yori va uni hisoblash

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish