Daryo oqimining hosil bo‘lish xususiyatlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	35.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Daryo oqimining hosil bo‘lish xususiyatlari

Купить

DARYO OQIMINING HOSIL BO‘LISH XUSUSIYATLARI
Reja:
1. Iqlimiy omillarning oqim hosil bo‘lishiga ta’siri.
2. Daryo havzasi relefining oqim hosil bo‘lishiga ta’siri.
3. Tuproq qoplamining oqim hosil bo‘lishiga ta’siri
4. O‘simlik qoplamining oqim hosil bo‘lishiga ta’siri.
5. Inson xo‘jalik faoliyatining daryo oqimiga ta’siri.

Daryo oqimi yomg‘ir suvlari hamda tog‘lardagi qor va muzlikning erishi
hisobiga hosil bo‘ladi. Har ikki holda ham hosil bo‘lgan suvning bir qismi
bug‘lanadi, faqat qolgan qismigina oqimning hosil bo‘lishida ishtirok etadi.
¨mg‘irning yog‘ishi yoki qor va muzliklarning erishi jadalligi, yer ostiga
shimilishi hamda bug‘lanishning birgalikdagi jadalligidan katta bo‘lgandagina
oqim hosil bo‘ladi.
Daryo oqimining hosil bo‘lishi juda murakkab jarayon bo‘lib, uning hosil
bo‘lishiga quyidagi tabiiy-georafik omillar ta’sir etadi:
 havzaning iqlim sharoiti;
 havzaning relefi;
 havzaning tuproq sharoiti;
 havzaning o‘simlik qoplami;
 havzaning geologik tuzulishi;
 havzada ko‘llar, botqoqliklar va muzliklarning mavjudligi.
Sanab o‘tilgan omillar, faqat oqimning hosil bo‘lishi va uning umumiy
miqdoriga ta’sir ko‘rsatibgina qolmaydi. Bu omillar daryo oqimining yil ichida va
shuninngdek hududlar bo‘ylab taqsimlanishiga ham ta’sir qiladi.
U yoki bu omilning daryo oqimiga bo‘lgan ta’sirini alohida ajratib ko‘rsatish
va uni tekshirish juda qiyin vazifadir. Chunki bu omillarning hammasi birgalikda
harakat qiladi, ko‘pchilik hollarda esa bir-birlari bilan bog‘langandir.
Iqlimiy omillarning oqim hosil bo‘lishiga ta’siri.
Ma’lumki, iqlimiy omillar deganda atmosfera yog‘inlari, havoning harorati,
havo namligi, shamol kabilar tushuniladi. Shu omillardan qaysi birining oqimga
hal etuvchi va bevosta ta’sir etishini bilish uchun daryo havzasining suv
muvozanati tenglamasiga murojat etaylik. Ma’lumki, u quyidagi ko‘rinishga ega:
X
0 =U
0 +Z
0 yoki U
0 =X
0 -Z
0
bu yerda: X
0 -havzaga yog‘adigan o‘rtacha ko‘p yillik yog‘in miqdori, Z
0 -havzada
bo‘ladigan bug‘lanishning o‘rtacha ko‘p yillik miqdori, U
0 -daryo oqimining
o‘rtacha ko‘p yillik miqdori.

Shu tenglamalardan ko‘rinib turibdiki, iqlimning daryo oqimiga ta’sir etuvchi
asosiy elementlari atmosfera yog‘inlari va bug‘lanishdir.
Bir xil tabiiy sharoitda daryo havzasiga qancha ko‘p yog‘in yog‘sa, oqim
shuncha ko‘p miqdorda hosil bo‘ladi. Ular orasidagi bog‘liqlikni analitik
ko‘rinishda quyidagicha ifodalash mumkin:
U
0 = f(X
0 ).
Biroq bu bog‘liqlik hamma vaqt ham bo‘lavermaydi. Chunki oqim miqdoriga
faqat yog‘inning oz va ko‘p bo‘lishi ta’sir ko‘rsatibgina qolmasdan, balki uning yil
ichida taqsimlanishi harakteri ham muhim o‘rin tutadi. Masalan, yog‘inning ko‘p
qismi yilning sovuq davrilarida yog‘sa, u vaqtda uning ancha qismi oqim sifatida
daryoga kelib qo‘shiladi, ya’ni daryo oqimi bilan yog‘in o‘rtasida yetarli darajada
bog‘liqlik bo‘ladi. Agar yog‘inning asosiy qismi yilning issiq fasllarida yog‘sa, u
vaqtda yog‘inning katta qismi bug‘lanishga va yer ostiga shimilishga sarf bo‘ladi.
¨g‘inning qolgan qismigina oqimni hosil bo‘lishida qatnashadi.
Yuqorida aytib o‘tilganidek, daryo oqimiga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi
ikkinchi iqlimiy omil-bu bug‘lanishdir . Bu yerda shu narsani hisobga olish
zarurki, bug‘lanish havo haroratiga bog‘liq bo‘lish bilan birga u ma’lum darajada
yog‘in miqdoriga ham bog‘liq bo‘ladi.
Yuqorida aytilganlardan shunday hulosa chiqadiki, daryo oqimining asosiy
iqlimiy omillaridan bo‘lgan yog‘in va bug‘lanishni alohida tekshirib bo‘lmas ekan.
Huddi shu kabi oqim hosil bo‘lishida qolgan iqlimiy omillar (havo namligi,
shamol va boshqalar) ham bir-biriga bog‘liq holda doimiy ta’sir etib turadi.
Daryo havzasi relefining oqim hosil bo‘lishiga ta’siri.
Daryo oqimining hosil bo‘lishiga havza relefi bevosita va bilvosita ta’sir
etishi mumkin. Relefning oqimga bevosita ta’siri havzaning nishabligi orqali
ifodalanadi. Agar havzaning nishabligi katta bo‘lsa, oqim jadal suratda hosil
bo‘lib, uning daryo o‘zaniga oqib kelish vaqti qisqaradi. Shu bilan birga yer ostiga
shimilish va bug‘lanishga ham kam miqdorda miqdorda suv sarflanadi.
Havzaning, yonbag‘irlarining nishabligi nisbatan kichik bo‘lganda esa yuqorida
bayon qilinganlarning aksi kuzatiladi.

Havza relefining oqim hosil bo‘lishiga bilvosita ta’siri juda kattadir. Bu ta’sir
suv muvozanatining asosiy elementlari bo‘lgan yog‘in-sochin, bug‘lanish. yer
ostiga shimilish va havzada to‘planadigan suv miqdori orqali seziladi.
Suv muvozanati elementlariga va ular orqali daryo oqimiga balandlik
mintaqalari juda katta ta’sir ko‘rsatadi. Ortiqcha va yetarli darajadagi namlikka
ega bo‘lgan tekislik hududlarida balandlikning uncha katta bo‘lmagan o‘zgarishi
ham yog‘in miqdoriga va daryo oqimiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Masalan,
Valday tepaliklarida (dengiz sathidan 200-300 m) yillik yog‘in miqdori 700mm ga
yetsa, u bilan yonma-yon joylashgan xududlarda 550mm yog‘in yog‘adi.
Tog‘li hududlarda daryo havzasining suv muvozanati elementlari balandlik
bo‘yicha keskin o‘zgaradi. Yillik yog‘in miqdori (tog‘ tizimining o‘rniga bog‘liq
holda) ma’lum balandlikkacha ortib boradi, shundan so‘ng balandlik ortib borishi
bilan yog‘in miqdori kamaya boradi. Masalan, Iliorti Olatovining shimoliy yon
bag‘irlarida yog‘in miqdori 2250m balandlikkacha ortsa, Jung‘or Olatovida bu
balandlik 3200-3400m ni tashkil etadi.
¨g‘in miqdoriga yonbag‘irlarning nam havo oqimi yo‘nalishiga nisbatan
joylashishi katta ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, Hisor tog‘ tizmasining janubi-g‘arbiy
yon bag‘irlariga yiliga 1500-2000mm yog‘in yog‘sa, Pomir tog‘ining ichki
hududlarida yillik yog‘in miqdori atigi 400-600 mm ni tashkil etadi.
Balandlikning ortishi yog‘in turiga ham ta’sir etadi, balandlikka mos ravishda
yog‘inning umumiy miqdoriga nisbatan qorning hissasi ortib boradi. Bu esa o‘z
navbatida oqim koeffitsiyentining o‘sishiga olib keladi.
Umuman tog‘li o‘lkalarning gidrologik sharoitida relefning ahamiyati
nihoyatda kattadir. Relef gidrologik xodisalarga, shu jumladan oqim hosil bo‘lish
jarayoniga ko‘pincha bevosita emas, balki tabiiy-geografik, ayniqsa, iqlimiy
omillar orqali ta’sir etadi.
Tuproq qoplamining oqim hosil bo‘lishiga ta’siri
Har qanday daryo havzasi yuzasining ma’lum qismi tuproq bilan qoplangan
bo‘ladi. Tuproq qoplamining oqim hosil bo‘lishiga ta’siri uning suv shimilish va
shimilgan suvni o‘zida ushlab tura olish imkoniyati bilan harakterlanadi. Tuproq

qoplamining shu xususiyatiga bog‘liq holda yer osti va yuza oqimlar miqdori ham
turlicha bo‘ladi.
Tuproq qoplamining suv shimish qobiliyati, uning tabiiy-mexanik va tabiiy-
kimyoviy xususiyatlariga bog‘liqdir. Tuproq zarrachalarining o‘lchamlari qancha
katta bo‘lsa, u shuncha ko‘p miqdordagi suvni shimadi. Masalan, qumli tuproq,
loy tuproqqa nisbatan 5-10 marta ko‘p suvni shimadi. Natijada birinchi turdagi
tuproqlar ko‘p tarqalgan havzalarda daryo oqimining asosiy qismini yer osti
suvlari tashkil etadi.
Tuproq qoplamining oqimning hosil bo‘lishiga ta’siri haqida gap ketganda
havzadagi haydalgan yerlar maydonlariga ham e’tibor berish kerak. Ayrim
kuzatishlar va ilmiy tadqiqot ishlari natijalarining ko‘rsatishicha haydalgan
yerlarda haydalmagan maydonga nisbatan oqim 40-80% miqdorda kam hosil
bo‘ladi.
O‘simlik qoplamining oqim hosil bo‘lishiga ta’siri.
Daryo havzasidagi o‘simlik qoplamining oqim hosil bo‘lishiga ta’siri
quyidagi ko‘rinishlarda o‘z ifodasini topadi:
1) o‘simlik qoplami atmosfera yog‘inlarining bir qismini o‘zida ushlab qoladi
va bu bilan yog‘inning yanada ko‘proq qismining bug‘lanishiga imkon beradi.;
2) o‘simlik qoplami ildizlari yordamida doimiy ravishda tuproqdan ma’lum
miqdordagi namlikni olib, o‘z tanasi orqali bug‘latib turadi (transpiratsiya);
3) o‘simlik qoplami o‘z tanasi bilan tuproq yuzasini to‘sadi, uni isib ketishiga
yo‘l qo‘ymaydi va natijada bug‘lanish miqdorini kamaytiradi;
4) o‘simlik qoplami yer yuzasi g‘adir-budirligini orttiradi, bu esa yuzada
suvning oqish tezligini kamaytirib, ko‘p miqdordagi suvning yer ostiga
shimilishiga imkon beradi;
5) o‘simlik qoplami, ayniqsa o‘rmonlar yer sirtidagi qorning erishini
sekinlashtiradi va bu bilan yer ostiga shimilishni kuchaytiradi;
6) o‘simlik qoplami tuproqning tabiiy hususiyatlarini keskin o‘zgartirib
yuboradi;

7) ayrim olimlarning kuzatishicha o‘rmon bilan qoplangan maydonlarda yon
atrofga nisbatan yog‘in miqdori ko‘proq bo‘ladi.
Demak, o‘simlik qoplamining oqim hosil bo‘lishiga ta’siri yog‘in, bug‘lanish,
yer ostiga shimilish miqdorinig o‘zgarishida seziladi.
Yuqorida sanab o‘tilganlardan ko‘rinib turibdiki, o‘simlik qoplami ayrim
hollarda oqimning ko‘payishiga sabab bo‘lsa, ayrim hollarda esa buning aksidir.
Daryo havzasi geologik tuzilishining oqim hosil bo‘lishiga ta’siri.
Daryolar to‘yinishida ishtirok etadigan yer osti suvlarining to‘planishi va
sarflanishi sharoiti havzaning geologik tuzilishiga bog‘liqdir. Shu bilan bir qatorda
tog‘ jinslarining litologik tarkibi , suv o‘tkazmas qatlamlarning joylashish
chuqurligi oqim hosil bo‘lishiga, uning miqdoriga hamda yil ichida
taqsimlanishiga ta’sir etadigan jiddiy omillardan hisoblanadi.
Ma’lumki, suvni yaxshi o‘tkazadigan tog‘ jinslaridan iborat qatlamlar ko‘p
miqdordagi suvni o‘ziga shimib oladi. Bunday sharoitda ular nam to‘plagichlar
vazifasini o‘tab , yil davomida daryolarning yer osti suvlari bilan tekis to‘yinishini
ta’minlaydi.
Karst hodisalari keng tarqalgan hududlarda daryo havzasi geologik
tuzilishining oqim hosil bo‘lishiga ta’siri yanada yaqqol seziladi. Bunday
maydonlarda daryolar deyarli uchramaydi, chunki yog‘inning asosiy qismi yer
ostiga shimilib, natijada yuza oqim hosil bo‘lmaydi.
Ko‘llar, botqoqliklar va muzliklarning oqim hosil bo‘lishiga ta’siri.
Daryo havzasida mavjud bo‘lgan ko‘llar, botqoqliklar ma’lum darajada
oqimni boshqarib, uning yil ichida nisbatan tekis taqsimlanishiga sabab bo‘ladi,
havzadagi ko‘llar ta’sirida kam suvli davrda oqim nisbatan ko‘p bo‘lib, to‘lin suv
davrida esa oqim ko‘lsiz daryolarga nisbatan kam bo‘ladi.
Ikkinchi tomondan ko‘llar yuzasidan bo‘ladigan bug‘lanish hisobiga umumiy
oqim miqdori kamayadi. Oqimning kamayish miqdori, birinchidan, ko‘llarning
suv yuzasi maydoniga, so‘ngra esa shu xududda suv yuzasidan va quruqlikdan
bo‘ladigan bug‘lanish farqiga bog‘liqdir. Suv yuzasi maydoni va bug‘lanishlar

farqi qancha katta bo‘lsa, bug‘lanishga shuncha ko‘p miqdorda suv sarf bo‘ladi va
binobarin daryo oqimi miqdori ham shuncha kamayadi.
Markaziy Osiyo davlatlari hududida ko‘llar yuzasidan bo‘ladigan bug‘lanish
hisobiga oqimning kamayishi nihoyatda sezilarlidir. Masalan, A.A.Sokolov
hisobiga ko‘ra mazkur hududda ko‘llar yuzasi umumiy maydonga nisbatan 1% ni
tashkil etganda ko‘lsiz havzalarga nisbatan oqimning 70-80 foyizi bug‘lanishga
sarflanadi [6].
Botqoqliklar haqida ham yuqoridagi kabi fikrlarni bildirish mumkin.
Ularning daryo oqimiga ta’siri, ayniqsa shimoliy hududlarda sezilarlidir.
Daryo havzalarida muzliklarning mavjudligi oqimning yil ichida va yillararo
taqsimlanishiga sezilarli darajada ta’sir qiladi. Masalan, Markaziy Osiyo
hududidagi muzliklar hisobidan to‘yinadigan daryolar (Zarafshon, Norin, Vaxsh)
oqimining asosiy qismi iyul-sentyabr oylariga to‘g‘ri keladi. Shu davrdagi issiqlik
muvozanati esa u yildan bu yilga kam o‘zgaradi, binobarin oqim miqdori ham
yildan yilga kam o‘zgaradi.
Inson xo‘jalik faoliyatining daryo oqimiga ta’siri.
Inson ho‘jalik faoliyatining daryo oqimiga ta’siri juda qadimga borib
taqaladi, lekin bu ta’sir avvallari keng miqyosda bo‘lmagani uchun uncha sezilarli
bo‘lmagan.
Asrimizning o‘rtasidan boshlab esa insonning tabiatga ta’siri juda kuchaya
bordi. Jumladan, inson ho‘jalik faoliyatining daryo oqimiga ta’siri quyidagi
ko‘rinishlarda o‘z aksini topadi:
1.Suv omborlari, suv elektr stansiyalari (GESlar), selxonalar qurish;
2. Daryo oqimini havzalararo qayta taqsimlash;
3. Sug‘oriladigan yerlar maydonini kengaytirish;
4. Daryo havzasidagi botqoqlik yerlarni quritish;
5. Daryolar suv to‘playdigan yirik maydonlarda agrotexnika tadbirlarini
o‘tkazish;
6. Yirik shaharlar va aholi punktlarini suv bilan ta’minlash;

7. Yirik sanoat korxonalari (qog‘oz ishlab chiqaruvchi, kimyo, metallurgiya,
to‘qimachilikni suv bilan ta’minlash va hokazo.
Yuqorida sanab o‘tilgan omillar daryo oqimining miqdoriga ham, sifatiga
ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bugungi kunda ana shu ta’sirni har tomonlama
o‘rganish va uni miqdoriy jihatdan baholash gidrologiya fanining asosiy
muammolaridan biri hisoblanadi.

ADABIYOTLAR
1. Gandin L.S. Kogan R.L. Statisticheskiye metodi interpretatsii
meteorologicheskix dannix. -L.: GMI, 1976.
2. Gruza G.V., Reytenbax R.G. Statistika i analiz gidrometeorologicheskix
dannix. -L., GMI, 1982.
3. Gandin L.S., Danovich A.M. i dr. Praktikum po chislennim metodam
prognoza pogodi. -L.: GMI, 1978.
4. Belov P.N Chislennie metodi prognoza pogodi. –L. GMI, 1975.
5. Panovskiy G.A., Brayer. Statisticheskiye metodi v meteorologii. –L.
GMI, 1972.
6. Grigorev V.I. Avtomatizirovannaya obrabotka gidrometeorologicheskoy
informatsii. –L. GMI, 1979.

Daryo oqimining hosil bo‘lish xususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish