Daryolar oqimining yil davomida taqsimlanishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	103.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Daryolar oqimining yil davomida taqsimlanishi

Купить

DARYOLAR OQIMINING YIL DAVOMIDA TAQSIMLANISHI
Reja:
1. Oqim normasini aniqlashda daryo oqimining o‘zgaruvchanligini hisobga
olish
2. Daryo oqimining yil davomida taqsimlanishi

Daryo oqimi yillararo o‘zgarib turadi, ya’ni daryoda bir yil suv ko‘p bo‘lsa,
ikkinchi yili unga nisbatan kamroq bo‘lishi mumkin. Bu o‘zgarishlar iqlimiy
omillarga bog‘liq bo‘lib, aniq bir qonuniyatga bo‘ysunmaydi, lekin oqimning
ma’lum bir o‘rtacha miqdori atrofida tebranib turadi. Tebranish amplitudasi turli
daryolarda turlicha qiymat larga ega bo‘ladi.
Daryo oqimini bir necha yillar (25 30 yil) davomida uzluksiz kuzatish
natijasida hosil bo‘lgan qatorni taso difiy miqdorlar qatori deb qarash mumkin.
Ma’lumki, tasodifiy miqdorlardan hosil bo‘lgan qator o‘zgaruvchan variatsion
qator deyiladi.
Kam suvli va ko‘p suvli davrlarning to‘la sikli uchun aniqlangan o‘rtacha
ko‘p yillik oqim miqdori oqim nor masini ifodalaydi.
O‘zgaruvchan qatorning asosiy ko‘rsatkichlaridan biri o‘rtacha arifmetik
miqdor yoki boshqacha aytganda norma (me’yor)dir. U quyidagi ifoda yordamida
hisoblanadi:У0=
∑i=1
n
Уi
n
,
ifodada
У0 oqim me’yori, ∑i=1
n
Уi oqimning yillik miqdorlari yig‘indisi, n kuzatish
yillari soni.
Oqim normasini aniqlashda hisoblash davrini bel gilab olish muhimdir,
chunki daryo oqimi ham Quyosh faol ligi hamda iqlimning davriy siklli o‘zgarishiga
bog‘liq holda o‘zgarib turadi.
I.P.Drujinin, G.P.Kalinin, D.Ya.Ratkovich kabi olim lar tadqiqotlarining
natijalari shuni ko‘rsatadiki, daryo oqimining davriy o‘zgarishi 2 3, 5 7, 10 12, 22 28
yillarda takrorlanib turadi.
Oqim normasini hisoblash uchun tanlab olingan qator bir yo‘la ko‘p suvli va
kam suvli davrlarni qamrab olishi zarur. Shu maqsadda daryo oqimining yig‘indi
(integral) egri chizig‘i chizmasidan foydalaniladi (24 rasm, a). Integral egri chi ziqni
chizishda daryo oqimini modul koeffitsiyent lari orqali ifodalash katta qulaylik
yaratadi. Bu egri chi ziq daryo oqimining yillar bo‘yicha siklli o‘zgarishi davr larini

yaqqol ko‘rsatib turadi.
Ma’lumki, oqimning modul koeffitsiyenti (Кi ) quyi dagi ifoda bilan
aniqlanadi:
Кi=
Уi
У урт
,
bu yerda
Уi ma’lum yildagi oqim miqdori, Уурт oqim miqdo rining butun kuzatish
yillari bo‘yicha hisoblangan o‘rtacha qiymati.

2. Daryo oqimining yil davomida taqsimlanishi
Daryo oqimining yil davomida taqsimlanishini o‘n kun liklar (dekada), oylar,
fasllar, mavsumlar bo‘yicha o‘rganish mum kin. Mazkur muddatlar bo‘yicha
oqimning taqsimlanishi daryoning to‘yinish manbalariga bog‘liq bo‘lib, shu daryo suv
rejimining xususiyatlarini o‘zida aks ettiradi. Ma’lum mud datlar (dekada, oy, fasl)
bo‘yicha oqimning yil ichida taq simlanishini yillik oqimning umumiy miqdoriga
nisbatan hissalarda yoki foizlarda ifodalash mumkin.
Ma’lumki, yilning istalgan muddati uchun daryo hav zasining suv
muvozanati tenglamasini quyidagi ko‘rinishda yozish mumkin:Уi= Xi− Zi±U i
,
bu yerda:
Уi berilgan muddat ichidagi oqim miqdori; Xi shu muddat ichida havzaga
yoqqan atmosfera yog‘inlari miqdori;
Zi bug‘lanish miqdori; ±Ui shu muddat
ichida namlikning to‘planishi yoki sarflanishi.
Yuqoridagi tenglama elementlari orasidagi munosabat yil davomida o‘zgarib
turadi. Bu xulosa O‘rta Osiyo daryolari uchun ham o‘rinlidir, chunki ular
havzasida kuz va qish fasllarida namlik to‘planib, sarflanish asosan bahor va yoz
oylarida kuzatiladi. Shu tufayli daryolar suv rejimini o‘rganishda ba’zan kalendar
yil o‘rniga gidrologik yildan foy dalaniladi. Gidrologik yil namlikning to‘planish va
sarflanish siklini to‘la qamrab oladi. O‘rta Osiyo daryolari uchun gidrologik yil
boshi sifatida 1 oktyabr qabul qilin gan (2.11.3 mavzuga qarang).
Havzaga yog‘in faqat yomg‘ir ko‘rinishida yog‘sa, daryo oqimi uning yil
ichida taqsimlanishini takrorlaydi. Lekin, oqimning asosiy qismi yilning sovuq
davrlariga to‘g‘ri ke ladi, chunki bu vaqtda yer sirtida namlikning kattaligi tuproq-
gruntlarga bo‘ladigan shimilishni kamaytirsa, havo haroratining pastligi tufayli esa
bug‘la nish kamayadi. Bu holat o‘z navbatida oqim koeffitsiyentining yuqori bo‘li -
shi ni ta’minlaydi. Yilning issiq mavsumlarida esa yuqo ri da gi larning aksi
kuzatiladi.

Havzaga yog‘adigan yog‘inning ma’lum qismi qor ko‘ri nishida yog‘sa, qor
qoplami hosil bo‘lib, faqat havo harorati iligandagina oqim hosil bo‘ladi. Agar
daryoning to‘yinishida boshqa manbalarning hissasi uncha katta bo‘lmasa, bunday
daryo larda oqimning 70 90 foizi bahorga to‘g‘ri keladi. Qo zo g‘istondagi Ishim
daryosining irmoqlarida xuddi shu holat kuzatiladi.
Qish uzoq davom etadigan shimoliy hududlarda esa to‘linsuv davri yozga
to‘g‘ri kelib, oqimning asosiy qismi ham shu davrda oqib o‘tadi.
Baland tog‘lardan boshlanadigan daryolarda, shu jum ladan Amudaryo va
Sirdaryoning yuqori qismidagi irmoqlari (Vaxsh, Panj, Katta Norin) da oqimning
yil ichida taqsimlanishi havo haroratining yillik o‘zgarishiga mos tushadi. Chunki,
bunday daryolar baland tog‘lardagi doimiy qor va muzliklarning erishidan hosil
bo‘ladigan suvlar hisobiga to‘yinadi. Turli balandlik mintaqalaridagi qor va
muzliklarning turli vaqtlarda erishi to‘linsuv davrining cho‘zilishiga sabab bo‘ladi.
Shu bilan birga ularda to‘linsuv davrida, tekislik daryolariga nisbatan, oqimning
bir ma-romda bo‘lishi kuzatiladi.
Daryoning to‘yinishida yer osti suvlari hissasining katta bo‘lishi, havzada
ko‘llarning mavjudligi ham oqimning yil davomida bir maromda taqsimlanishiga
ta’sir etadi. Bu holat Ladoga ko‘lidan boshlanadigan Neva daryosida, Onega
ko‘lidan boshlanadigan Svir daryosida, Sarez ko‘lidan bosh lanadigan Murg‘ob
(Pomirdagi) daryosida yaqqol kuzatiladi. Oqimning yil davomida taqsimlanishiga
ko‘lning ta’siri darajasi uning o‘lchamlariga, shakliga, suv hajmiga, ko‘ldan
suvning oqib chiqish sharoitiga va boshqalarga bog‘liqdir.
Oqimning yil davomida taqsimlanishini suv sarfini kuzatish ma’lumotlariga
ega bo‘lgan daryolarda istalgan mud dat uchun hisoblash mumkin. Quyida
oqimning yil da vomida oylar bo‘yicha taqsimlanishini hisoblash jadvali keltirilgan
(4 jadval).
4 jadval
Daryo oqimining yil davomida oylar bo‘yicha taqsimlanishini kuzatish
(Qashqadaryo – Varganza qishlog‘i, 1988 yil)

Oylar I II III IV V VI VI
I VII
I IX X XI XII YilQ ,м3/c
3,6
7 4,9
9 11,
5 25,
2 16,
5 7,
05 3,9
6 3,0
3 2,6
3 2,6
0 2,4
9 2,6
1 7,1
9
Т,106c
2,5
8 2,4
2 2,5
8 2,5
9 2,6
8 2,
59 2,6
8 2,6
8 2,5
9 2,6
8 2,5
9 2,6
8 31,
54
W ,10 6м3
9,8
3 12,
0 30,
8 65,
2 44,
2 18
,2 10,
6 8,1
2 6,8
1 6,9
7 6,4
5 6,9
9 226
,2
W,
 4,3
4 5,3
0 13,
6 28,
8 19,
5 8,
04 4,6
8 3,5
8 3,0
1 3,0
8 2,8
5 3,0
9 100
Izoh: Q -suv sarfi; T -vaqt; W -oqim hajmi

Mazkur jadval ma’lumotlaridan foydalanib, daryo oqi mining yil ichida
taqsimlanish chizmasi gidrograf chi ziladi

ADABIYOTLAR
1. Gandin L.S. Kogan R.L. Statisticheskiye metodi interpretatsii
meteorologicheskix dannix. -L.: GMI, 1976.
2. Gruza G.V., Reytenbax R.G. Statistika i analiz gidrometeorologicheskix
dannix. -L., GMI, 1982.
3. Gandin L.S., Danovich A.M. i dr. Praktikum po chislennim metodam
prognoza pogodi. -L.: GMI, 1978.
4. Belov P.N Chislennie metodi prognoza pogodi. –L. GMI, 1975.
5. Panovskiy G.A., Brayer. Statisticheskiye metodi v meteorologii. –L.
GMI, 1972.
6. Grigorev V.I. Avtomatizirovannaya obrabotka gidrometeorologicheskoy
informatsii. –L. GMI, 1979.

Daryolar oqimining yil davomida taqsimlanishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish