Dasturiy injenering” fanidan “Dorixona ma’lumotlar bazasini loyihasini loyihalashtirish va ishlab chiqish” mavzusida 29v
![ko’rsatmaydi.ma’lumotlarning to’g’ri yaratilishi, saqlanishi va olinishiga
qaratilgan qoidalar [6]. Ma’lumotlar muhim rol o’ynashini hisobga olib,
ma’lumotni boshqarish har qanday biznes, davlat idorasi, xizmat ko’rsatish
tashkiloti yoki xayriya faoliyatining asosiy yo’nalishi ekanligi biz to’liq
anglashimi lozim.Ma’lumotni samarali boshqarish odatda kompyuter
ma’lumotlar bazasidan foydalanishni talab qiladi. Ma’lumotlar bazasi bu
quyidagilar to’plamini saqlaydigan umumiy, birlashtirilgan kompyuter
tuzilmasi: Tashqi foydalanuvchi ma’lumotlari, ya’ni oxirgi foydalanuvchini
qiziqtirgan muhim faktlar;Metadata (ma’lumotlar haqidagi ma’lumotlar [6]),
ular orqali oxirgi foydalanuvchi ma’lumotlari birlashtiriladi va
boshqariladi.Metadata ma’lumotlar xarakteristikalarini va ma’lumotlar
bazasida topilgan munosabatlar to’plamini tavsiflaydi. Masalan, meta-
ma’lumotlar komponenti har bir ma’lumot elementining nomi, har bir
ma’lumot elementida saqlanadigan qiymatlar turi (raqamlar, sana yoki matn)
va ma’lumotlar elementini bo’sh qoldirish mumkinligi kabi ma’lumotlarni
saqlaydi. Metadata ma’lumotlarning qiymati va ishlatilishini to’ldiruvchi va
kengaytiradigan ma’lumotlarni taqdim etadi. Qisqa qilib aytsak, metadata
ma’lumotlar bazasida ma’lumotlarning yanada to’liq tasvirini taqdim
etadi.Ma’lumotlar bazasini loyihalash uchun axborot va ma’lumotlar
o’rtasidagi farqni tushunib olish kerak. Axborot - bu ma’lumotlarning
ma’nosini ochib berish uchun qayta ishlash natijasidir. Axborotdan qaror
qabul qilish uchun asos sifatida foydalanish mumkin. Masalan, OTM
professor-o’qituvchilari haqidagi ma’lumotlarning qisqacha tavsifi
attestatsiya organlariga OTM uchun attestatsiyani o’tkazish yoki
o’tkazmaslikni belgilashda foydali bo’lgan tushunchalarni beradi.Kalit
so'zlar va funktsiyalar nomlaridan jadval identifikatorlari va ustun nomlari
sifatida foydalanish taqiqlanadi. Kalit so'zlar va funksiyalar nomlarining
to'liq ro'yxatini (va u juda ko’p) ma'lum bir MBBT hujjatlarida topish
mumkin. Operator kalit so'z fe'ldan boshlanadi (masalan, CREATE -
yaratish, UPDATE - yangilash, SELECT - tanlang va hokazo) va ; (nuqta-
15](https://docx.uz/documents/060cbb50-73ac-4ca8-866d-f8dcdedacbda/page_15.png?v=1)
![qamrab oladigan terabaytgacha o‘zgarishi mumkin. Ma’lumotlar bazalari,
kompyuterlarga asoslangan tizimlarga ma’lumotlarni tezda saqlash,
boshqarish va olish imkonini beradigan ixtisoslashgan tuzilmalardir.
Ma’lumotlar bazasi tushunchasi maydon, yozuv, fayl atamalari bilan
bog‘liq.Maydon – bu saqlanadigan ma’lumotlarning eng kichik birligi. Tipik
ma’lumotlar bazasida bir qancha tiplarning yoki saqlanadigan
maydonlarning har birini tavsiflovchi ko‘plab nusxalari (occurrence yoki
instance) mavjud. Masalan, OTMlar haqida ma’lumot mavjud bo‘lgan
ma’lumotlar bazasida "OTM raqami" nomi bilan saqlanadigan maydon turini
o‘z ichiga olishi mumkin va ma’lumotlar bazasida tavsiflangan OTMlarning
har bir turi uchun (fakultetlar, yo‘nalishlar, guruhlar, talabalar va boshqalar)
ushbu saqlanadigan maydonning alohida nusxasi mavjud bo‘ladi.Yozuv – bu
tegishli saqlanadigan maydonlar to‘plamidir. Bunday holda, saqlangan
yozuvning nusxasi saqlanadigan maydonlarning tegishli nusxalari guruhidan
iborat. Fayl - bu bir xil turdagi saqlangan yozuvlarning barcha mavjud
nusxalari to‘plami. Oddiylik uchun har qanday berilgan fayl faqat bitta
turdagi saqlanadigan yozuvlarni o‘z ichiga olishi mumkin deb qabul qilinadi.
Ushbu soddalashtirish keyingi mulohazalarga jiddiy ta’sir ko‘rsatmaydi.
Ma’lumotlar bazasini loyihalash uchun axborot va ma’lumotlar o‘rtasidagi
farqni tushunib olish kerak. Axborot - bu ma’lumotlarning ma’nosini ochib
berish uchun qayta ishlash natijasidir. Axborotdan qaror qabul qilish uchun
asos sifatida foydalanish mumkin. Masalan, OTM professor-o‘qituvchilari
haqidagi ma’lumotlarning qisqacha tavsifi attestatsiya organlariga OTM
uchun attestatsiyani o‘tkazish yoki o‘tkazmaslikni belgilashda foydali
bo‘lgan tushunchalarni beradi. Ushbu misoldan ko‘rinib turibdiki, ma’lumot
o‘z vaqtida va aniq ma’lumotlarni talab qiladi. Bunday ma’lumotlar to‘g‘ri
yaratilishi va ularga kirish va qayta ishlash oson bo‘lgan formatda saqlanishi
kerak. Bundan tashqari, har qanday asosiy manba kabi ma’lumotlar muhiti
ehtiyotkorlik bilan boshqarilishi kerak. ma’lumotlarning to‘g‘ri yaratilishi,
saqlanishi va olinishiga qaratilgan qoidalar [6]. Ma’lumotlar muhim rol
17](https://docx.uz/documents/060cbb50-73ac-4ca8-866d-f8dcdedacbda/page_17.png?v=1)
![o‘ynashini hisobga olib, ma’lumotni boshqarish har qanday biznes, davlat
idorasi, xizmat ko‘rsatish tashkiloti yoki xayriya faoliyatining asosiy
yo‘nalishi ekanligi biz to‘liq anglashimi lozim.Ma’lumotni samarali
boshqarish odatda kompyuter ma’lumotlar bazasidan foydalanishni talab
qiladi. Ma’lumotlar bazasi bu quyidagilar to‘plamini saqlaydigan umumiy,
birlashtirilgan kompyuter tuzilmasi:Tashqi foydalanuvchi ma’lumotlari,
ya’ni oxirgi foydalanuvchini qiziqtirgan muhim faktlar;Metadata
(ma’lumotlar haqidagi ma’lumotlar [6]), ular orqali oxirgi foydalanuvchi
ma’lumotlari birlashtiriladi va boshqariladi.Metadata ma’lumotlar
xarakteristikalarini va ma’lumotlar bazasida topilgan ma’lumotlarni
bog‘laydigan munosabatlar to‘plamini tavsiflaydi. Masalan, meta-
ma’lumotlar komponenti har bir ma’lumot elementining nomi, har bir
ma’lumot elementida saqlanadigan qiymatlar turi (raqamlar, sana yoki matn)
va ma’lumotlar elementini bo‘sh qoldirish mumkinligi kabi ma’lumotlarni
saqlaydi. Metadata ma’lumotlarning qiymati va ishlatilishini to‘ldiruvchi va
kengaytiradigan ma’lumotlarni taqdim etadi. Qisqa qilib aytsak, metadata
ma’lumotlar bazasida ma’lumotlarning yanada to‘liq tasvirini taqdim etadi.
(MBBT) bu ma’lumotlar bazasi tuzilishini boshqaruvchi va unda
saqlanadigan ma’lumotlarga kirishni boshqaradigan dasturlar to‘plami.
Qaysidir ma’noda ma’lumotlar bazasi juda yaxshi tashkillashtirilgan
elektron topshirish kabinetiga o‘xshaydi, unda kuchli dasturiy ta’minot
(MBBT) kabinet tarkibini boshqarishga yordam beradi. Har bir ma’lumotlar
bazasi ma’lum bir ma’lumot to‘plamini saqlaydi va ma’lum maqsadda
foydalaniladi. Yillar o‘tishi bilan, ma’lumotlar bazalaridan texnologiya va
innovatsion foydalanish rivojlanib borgan sari ma’lumotlar bazalarini
tasniflashda turli xil usullar qo‘llanilmoqda. Masalan, ma’lumotlar bazalari
qo‘llab-quvvatlanadigan foydalanuvchilar soni, ma’lumotlar joylashgan
joyda, saqlanadigan ma’lumotlar turi, ma’lumotlardan maqsadli foydalanish
va ma’lumotlar tuzilish darajasi bo‘yicha tasniflanishi
mumkin.Foydalanuvchilar soni ma’lumotlar bazasi bitta foydalanuvchi yoki
18](https://docx.uz/documents/060cbb50-73ac-4ca8-866d-f8dcdedacbda/page_18.png?v=1)
Dasturiy injenering” fanidan “Dorixona ma’lumotlar bazasini loyihasini loyihalashtirish va ishlab chiqish” mavzusida 29v