Информация о документе

Цена 10000UZS
Размер 588.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Информатика и ИТ

Продавец

Bohodir Jalolov

Dasturiy injinering fanidan “Airaport” loyihasini loyihalashtirish va ishlab chiqish mavzusida 36 v

Купить
Dasturiy injinering fanidan “Airaport” loyihasini loyihalashtirish va ishlab chiqish mavzusida KURS ISHI 1 MUNDARIJA I . Kirish 1.1.Loyihashtirish haqida……………………………………3 II. NAZARIY QISM 2.1.Malumotlar bazasi tushunchasi…………………………………….…….…..6 2.2. “AIRAPORT” ma’lumotlar bazasining mantiqiy strukturasi va uni shakllantirish ………………...................................................….…….11 III. AMALIY QISM 3.1. Jadvallarning o`zaro bog`lanishi ………………...............……..………13 3.2. SQL operatorlari yordamida jadvallarni hosil qilish va jadvallarga ma’lumotlar kiritish ………………………………………………………………..….…14 3.3. SQL operatorlari yordamida jadvallarga yozuvlar qo’shish..….15 3.4 Dastur kodlari………………………………………………......16 Xulosa…………………………………………………………………………..……………….18 Foydalanilgan adabiyotlar………………….………………..…………………………19 Kirish 2 1.1.Loyihashtirish va ishlab chiqish haqida Loyixalash lug’atda rеja asosida biror bir ko’rinishga kеltirish dеb aniqlangan. Dasturiy maxsulotni loyixalash komplеks tuzilishini ishlab chiqarish uning komponеntalarini aniqlash, ayrim modullarni dasturlash va xamma modullarni sinashdan tashkil topgan. Dasturlash ichki loyixalash bosqichida maxsulotni tashkil qiluvchi modullar, prodtsеduralar aniqlangan bo’lishi shart. Bu bosqichda modullarni birlashtirish, xosil qilingan loyixani kodlash, dasturni sozlash va tеstlash. Barcha modullarni dasturlangandan kеyin va zarur bulgan xujjatlar bilan ta'minlagandan so’ng bu bosqich tugallanadi. Tajriba ishining mahsulotga to’la kompleksini aniqlash ishlab chiqarishning asosiy maqsadi hisoblanadi. Sifatsiz qo’yilgan talablar noto’g’ri shakllangan masalani to’g’ri yechadigan dasturni yaratilishiga olib keladi, bunday dasturiy mahsulot esa buyurtmachining haqqoniy talablariga to’g’ri kelmaydi. Shuning uchun dasturiy mahsulotga talablar qo’yilayotganda imkon qadar maksimal ravishda batartiblik va aniqlilik talab qilinadi, so’ng bu talablarni ishlab chiqilayotgan loyihada minimal sondagi xatolarga olib kelishi uchun imkon berishi mumkin. Talablar oddiy tilda berilib juda aniq ifodalanish zarur, chunki dasturiy mahsulotni ishlab chiqarishda shu talablar asosi “qonun” bo’lib qoladi. Talablar hujjat ko’rinishida rasmiylashtirilib, dasturiy mahsulot chiqarilayotganda unda bo’ladigan va bo’lmaydigan narsalar yozma ravishda bayon qilinadi. O’quv yurtlarida bu hujjat “masalaning qo’yilishi”, korxonalarda esa “texnik topshiriq” deyiladi. Dasturni funksional xarakteristikalarini ro’yhatini tuzish 3 oddiy tilda yozilib foydalanuvchiga va dasturchiga tushunarli terminlarda yoziladi va quyidagi bo’limlarga ega: 1. Kirish. Dasturiy mahsulotning umumiy vazifalari aniqlanadi. 2. Ishni boshlash (tamomlash) vaqti. Dasturiy mahsulotning ishlab chiqarishning oyi va yili ko’rsatilsin. 3. Ishlab chiqarishda asos (dalil). Dasturiy mahsulot foydalanuvchi buyurtmasi, o’quv yurti topshirig’i, biror-bir tashkilot bilan o’quv yurti orasida tuzilgan shartnomasi asosida ishlab chiqarilishi mumkin. 4. Foydalanuvchi Dasturiy mahsulotning foydalanuvchisi ko’rsatiladi va dasturiy mahsulotning zarurligi ko’rsatiladi. 5. Yaratilayotgan obyektning qisqacha ta’rifi. Yaratilayotgan obyektda, hozirgi ayni vaqtda hali ishlab chiqilmagan dastursiz qo’yilgan masala qanday yechilayotganini va dastur yaratilgandan so’ng qo’l mehnatining qancha qismi dasturga almashtirilishi ta’riflanadi. 6. Ishlab chiqarishning maqsadi va vazifasi. Dasturiy mahsulotning maqsadi va vazifalari aniqlanadi. 7. Asosiy shartlar. 4 Foydalanuvchining dasturiy mahsulotga asosiy shartlari ko’rsatiladi. Shu yerning o’zida foydalanuvchining nuqtai nazaridan kelib chiqqan holda batafsil (to’la) ravishda dasturninng funksiyalarini sanab o’tish kerak. 8. Kirish ma’lumotlari. Berilgan dasturiy mahsulotning tarkibi va vazifalaridan kelib chiqqan holda hamma kirish ma’lumotlari sanab o’tiladi: ularning mumkin bo’lgan tashuvchilari va informatsiyani ko’rsatadigan vositalar, hisobotlar, fayllar, yozuvlar, ma’lumotlar maydoni, jadvallar va hokazo. 9. Chiqish ma’lumotlari. Chiqish ma’lumotlari kirish ma’lumotlari bandida ko’rsatilgan. 10. Dasturlash va apparat ta’minotiga talablar. Yaratilgan dastur boshqa dasturiy mahsulotlar bilan bog’liq holda ishlashi mumkin bo’lgan dasturlash va apparat ta’minotining joylashinishi (konfiguratsiyasi) tavsiflanadi.Davlat standartlari va xalqaro satndartlar ko’rsatiladi. 11. Tashkiliy cheklash. Masalan: mahsulot seriyasiga bog’liq. 12. Effektivligi. Vaqt va hajm xarakteristikalari, o’tkazish xususiyatlari, resurslardan foydalanish va shunga o’xshash bo’lgan ishlab chiqarishning maqsadlari. 13. Sanksiyalanmagan kirishdan axborot (ma’lumot)larning xavfsizligi. 5 II.Nazariy qism. 2.1 Malumotlar bazasi haqida tushuncha Ma’lumotlar bazasi - bu EHM ning tashqi xotirasida saqlanadigan, har qanday jismoniy, ijtimoiy, statistik, tashkiliy va boshqa obyektlar, jarayonlar, holatlarning o‘zaro bog‘liq va tartiblashtirilgan majmuidir. Ma’lumotlar bazasi (MB) har xil foydalanuvchilarning axborot yetishmovchiligini ta’minlash uchun mo‘ljallangan. Amaliyotda ko‘pchilik ma’lumotlar bazasi chegaralangan predmet sohasi uchun loyihalashtiriladi. Bitta EHMda bir qancha ma’lumotlar bazasi yaratiladi.Vaqti bilan turdosh vazifalarni bajarishga mo‘ljallangan ba’zi bir ma’lumotlar bazasi birlashishi ham mumkin. Har qanday axborot tizimi bizni qamragan real dunyoning ba’zi tomonlarini yoki predmet sohasini yoki muammoni yoritishi mumkin. Muammoli muhit vaqti o‘zgarishi bilan o‘zgarishi, ya’ni ob’yektlar xususiyatining o‘zgarishida, eski ob’yektlarning yo‘qolishi va yangilarining paydo bo‘lishida ifodalanadi. Bu o‘zgarishlar voqealar natijasida bo‘lib o‘tadi. Voqealarning ketma-ketligi jarayonni tashkil etadi.Har qanday axborot tizimi ob’yektlarning o‘zlari bilan emas, mavjudiy borliq singari, balki ularning belgili yoritqichi-idenfikatori bilan ishlaydi. Belgi - idenfikatorlarning bosh vazifasi - ob’yektni guruhdagi turdosh ob’yektlardan farqlash.Ob’yektning idenfikatori, umumiy aytganda, ob’yektning xususiyati haqida yoki, ya’ni shunga o‘xshash, uning u yoki bu sinfga tegishligi haqida hech qanday axborot bermasligi mumkin. Ma’lumotlar. Belgili shaklda ifodalangan ob’yekt yoki ob’yektlarning muomalasi haqidagi axborotlar ma’lumotni tashkil qiladi. Bu ma’lumotlar inson yoki qandaydir texnik qurilma tomonidan qabul qilinishi va tegishli tarzda interpretatsiya qilinishi mumkin. Ma’lumotlarning tavsifli xususiyati shu hisoblanadiki, ya’ni ularni bir belgili tizimdan boshqasiga qayta kodlash axborotni yuqotmagan holda o‘tkazish mumkin.Belgili 6 ifodalanishning bunaqangi xususiyatining ahamiyati - mavjud predmetli holatning qabul qiluvchiga yo‘naltirilgan, belgilarning har xil tizimlarida ifodalanish imkonini beradi. Ma’lumotlar bazasini qurishda insonga yo‘naltirilgan mantiqiy ifodalanish haqida va uzoq muddatli xotira qurilmasiga yo‘naltirilgan jismoniy ifodalanish haqida gapirish an’anaga aylangan. Ma’lumotlar ba’zasi - ma’lum masalaga yoki biror faoliyatga taalluqli o’zaro bog’langan va aloxida ko’rinishda tashkil etilgan ma’lumotlar. MB ma’lumotlarni xsusiyatlari: – tuliklik; – aktuallik; – kulaylik; – Tugri tashkil etish. Ma’lumotlar banki - bir nechta MB, texnik vosita va dastur ta’minotidan iborat avtomatlashtirilgan tizim. Malumotlar bazasini (MB) yaratish “MYSQL” dasturi bilan ishlash. MB tashkil qilish, ularga qo’shimcha ma’lumotlarni kiritish va mavjud MBdan foydalanish uchun maxsus MBlar bilan ishlaydigan programmalar zarur bo’ladi. Bunday programmalar majmui ma’lumotlar bazasini boshqarish sistemalari (MBBT) deb yuritiladi. Aniqroq qilib aytganda, MBBT–bu ko’plab foydalanuvchilar tomonidan MBni yaratish, unga qo’shimcha ma’lumotlarni kiritish va MBni birgalikda ishlatish uchun zarur bo’lgan programmalar majmuidir. MBBTning asosiy tarkibiy qismi–ma’lumotlar bo’lsa, boshqa tarkibiy qismi– foydalanuvchilardir. Bulardan tashqari Hardware- texnik va Software-dasturiy ta’minoti ham MBBTning samarali ishlashini ta’minlovchi tarkibiy qismlar hisoblanadi. Hardware tashqi qo’shimcha qurilmadan iborat bo’lsa, programma qismi esa MB bilan foydalanuvchi o’rtasidagi muloqotni tashkil qilishni amalga oshiradi. MBning tuzilishi o’rganilayotgan ob’ektning ma’lumotlari ko’rinishi, ma’nosi, tuzilishi va hajmiga bog’liq bo’ladi. Odatda, foydalanuvchilar quyidagi kategoriyalarga bo’linadilar:  foydalanuvchi-programma tuzuvchi; 7  sistemali programma tuzuvchi;  ma’lumotlar bazasi administratori. Bunda programma tuzgan foydalanuvchi MBBT uchun yozgan programmasiga javob beradi, sistemali programma tuzuvchi esa butun sistemaning ishlashi uchun javobgar hisoblanadi. U holda MB administratori sistemaning saqlanish holatiga va ishonchliligiga javob beradi. MBBT quyidagicha tavsiflanadi: Ispolnimost-Bajarilishlik, foydalanuvchi so’roviga hozirjavoblik bilan muloqotga kirishish; Minimalnayapovtoryaemost- Minimal takrorlanishlik, MBdagi ma’lumot iloji boricha kam takrorlanishi lozim, aks holda ma’lumotlarni izlash susayadi; Yaxlitlik –axborotni MBda saqlash iloji boricha ma’lumotlar orasidagi bog’liqlikni asragan holda bo’lgani, ayni muddao; Bezopasnost–Xavfsizlik, MB ruxsat berilmagan kirishdan ishonchli himoya qilingan bo’lishi lozim. Faqat foydalanuvchi va tegishli tashkilotgina ma’lumotlarga kira olish va foydalanish huquqiga egalik qilishi mumkin; Migratsiya–ba’zi bir ma’lumotlar foydalanuvchilar tomonidan tez ishlatilib turiladi, boshqalari esa faqat talab asosida ishlatiladi. SHuning uchun ma’lumotlar tashqi xotiralarda joylashtiriladi va uni shunday tashkil qilish kerakki, eng ko’p ishlatiladigan ma’lumotlarga murojaat qilish qulay bo’lsin. Ma’lumotlar bazasini boshqarish sistemasida har bir MB modeli quyidagi xususiyatlari bo’yicha tavsiflanadi:  Ma’lumotlar tuzilmalarining turi;  Ma’lumotlar ustida bajariladigan amallar;  Butunlikning cheklanganligi. Bu xususiyatlarni e’tiborga olgan holda ma’lumotlar bazasi modellari quyidagi turlarga bo’linadi:  Daraxtsimon (ierarxik) modellar;  Tarmoqli (to’rli) modellar; 8  Relyatsion modellar. Yana shu narsani ta’kidlash lozimki, ma’lumotlar bazasi modellarining faqatgina yuqorida qayd qilingan modeli mavjud deyish noto’g’ri. CHunki bulardan tashqari yana ma’lumotlar bazasining binar munosabatlar modeli, ER – modellari, semantik model kabi boshqa turlari ham mavjud. Lekin amalda asosan dastlabki ta’kidlangan 3 turli modellar ko’proq qo’llanilib kelinmoqda.SHuning uchun ham biz ushbu modellarga qisqacha to’xtalib o’tamiz. Daraxtsimon (ierarxik) modelda ob’ektlar yozuvlar ko’rinishida ifodalanadi. Ierarxik modelda ikki yarusdagi elementlar bog’langan bo’lsa, unday ma’lumotlar tarmoqli (to’rli) modelda ifodalangan deyiladi.Tarmoqli modellarda ham ob’ektlar daraxtsimon modellardagi kabi yozuvlar ko’rinishida tasvirlanadi.Ob’ektlarning o’zaro aloqalari yozuvlar o’rtasidagi aloqalar sifatida tavsiflanadi. Relyatsion modellarda esa ob’ektlar va ularning o’zaro aloqalari ikki o’lchovli jadval ko’rinishida tasvirlanadi. Ma’lumotlarning bunday ko’rinishda tasvirlanishi ob’ektlarning o’zaro aloqalarini yaqqol tasvirlanishiga asos bo’ldi. MBBT alohida olingan quyidagi modullardan tashkil topadi: MBni boshqarish bloki-disklardagi ma’lumotlar bilan foydalanuvchi programmasi va sistemaning so’rovi orasidagi interfeysni aniqlaydi; Fayl menedjeri-ma’lumotlar tuzilmasi bilan disklar o’rtasidagi bog’lanishni boshqaradi; Guery protsessor-ingliz tilida yozilgan guery gaplarini MBni boshqarish bloki tushunadigan tilga o’tkazadi; Prekompilyator DML(Data Manipulation Language)- ma’lumotlar bilan manipulyatsiya qiladigan til bo’lib, u quyidagi operatsiyalarga javob beradi: MBdan ma’lumotlarni ajratib olish; MBga ma’lumotlarni kiritish; MBdan ma’lumotlarni olib tashlash; MBni modifikatsiya (o’zgartirishlar) qilish; 9 Kompilyator DDL(Data Definition Language)-MB tilini, uning tuzilmasini va tashqi xotiralardagi axborot turini aniqlaydi. MBning tuzilmasi ko’pincha jadval shaklida bo’ladi. MBga qo’yiladigan talablar :  Minimum xatolik va dulikat. MBBT ga ma’lumot kiritilayotganda dublikat bo’lmasligiga tekshiriladi;  Aktualizatsiya imkoniyati. MB saklanayotgan ma’lumotlar eskirishi mumkin, bunda ma’lumotlar strukturasi yangi ma’lumotlarni kiritishga va eskisini uchirishga imkon berishi kerak.  Ma’lumotlarni butunligini ta’minlash. MBBT ma’lumotlarni buzilishlardan ximoya kilishni ta’minlashi va buzilgan ma’lumotlarni tiklash imkoniyatini yaratish kerak;  Yuqori qidirish tezligi. Xotira qurilmalarida ma’lumotlarni saklash usullari ma’lumotlar banki bilan ishlashni dialog rejimini ta’minlashi kerak;  Xavfsizlik va maxfiylik. Foydalanuvchi fakat uziga berkitilgan zaruriyma’lumotlari bilan ishlashi kerak.  Murakkab surovlar. Foydalanuvchilarni xar xil kurinishdagi surovlarini kayta ishlashni ta’minlashi kerak MBni yaratishda predmet sohasini tahlil qilish MB ni loyihalashtirishda asosan ikkita masala yechiladi: 1.Predmet sohasi ob’ektlarini qanday qilib ma’lumotlar modellarining abstrakt obektlari shaklida ifodalash. Ayrim hollarda bu masalaga ma’lumotlar bazasini mantiqiy loyihalash masalasi deyiladi. 2.Ma’lumotlar bazasiga so’rovlarning bajarilish effektivligini qanday ta’minlash. Bu masalaga ma’lumotlar bazasini fizik loyihalash masalasi deyiladi. Ixtiyoriy turdagi MBni loyihalashtirishning birinchi bosqichdagi predmet sohasini tahlil qilish bo’lib, u axborot tuzilmasini (kontseptual sxemalar) tuzish bilan yakunlanadi. Bu bosqichda foydalanuvchining so’rovlari tahlil qilinadi, axborot ob’ektlari va uning xarakteristikalari tanlanadi, hamda o’tkazilgan tahlil 10 asosida predmet sohasi tuzilmalashtiriladi. Predmet sohasini tahlil qilishni uch bosqichga bo’lish maqsadga muvofiqdir:  kontseptual talablar va axborot ehtiyojlarini tahlil qilish;  axborot ob’ektlari va ular orasidagi aloqalarni aniqlash;  predmet sohasining kontseptual modelini qurish va MBni kontseptual sxemasini loyihalashtirish. Kontseptual talablar va axborot extiyojlarini tahlil qilishda quyidagi masalalarni hal qilish kerak:  foydalanuvchilarning MBga bo’lgan talablarini tahlil qilish;  MBdan o’rin olishi lozim bo’lgan axborotlarga ishlov berish bo’yicha mavjud masalalarini aniqlash;  kelajakda hal qilinishi lozim bo’lgan masalalarni aniqlash;  tahlil natijalarini hujjatlashtirish. MBBT da jadvallar,so’rovlar,formalar va hisobotlar bilan ishlash. Ma’lumot bazasi (MB) buyurtmachisi bilan birgalikda , ma’lumot bazasiga so‘rovlar tizimini ishlab chiqish zarur. Ishlab chiqilgan so‘rovlar tizimi relevant yaratilgan Mohiyat aloqa modeliga va buyurtmachini talablarini maksimal darajada qondirishi kerak . Agar buyurtmachini qo‘ygan talablariga qurilgan mohiyat aloqa modeli so‘rovlar tizimiga , uni to‘la javob bermasa, unda predmet sohani qushimcha o‘ranib chiqib, mohiyat aloqa modeli kerakli elnementlar , bog‘lanishlar va munosobatlar bilan to‘ldiriladi. 1. So‘rovlar tizimini ma’lumotlar bazasidan foydalanuvchiga beriladigan axborot bo‘yicha standart va nostandart (reglamentlamagan) so‘rovlarga sinflanadi. 2. Ma’lumot bazasiga reglamentlanmagan so‘rovlar- shunday so‘rovlarki, ular foydalanuvchilarni joriy ehtiyojlariga qarab , lekin qurilgan model imkoniyatlari chegarasida va bu surovlarni unga relevantligini saqlagan xolda o‘zini ta’rifini uzgartirish imkonini beradi. "Omborxona" predmet sohasi uchun surovlar sistemasi 1. Omborxonada mavjud barcha materiallarni tashki tavsifini toping; 11 2. Materiallarni nomlarini va qabul qilish sanasini toping; 3. Omborxonada mavjud materiallar nomini toping; 4. Iste’molchilar va materiallar nomini toping; 5. Materiallarni olgan, omborxona nomlarini toping; 6.bir material uchun omborxona nomeru ularning kirim chiqimini toping; 7.№1 nomerli materiallar sonini va iste’molchini toping; 8. Vazni >100 bulgan materiallarni kirim va chiqim sonini toping; 9. S1 omborxonadagi materiallar nomini va ularni sonini aniklang; 10. Maksimal ogirlikka ega bulgan qizil rangli materiallarni nomini toping; 11. Eng engil vaznli detal uchun zarur bulgan materialga talab (son va iste’molchi)ni toping; 12. 31.04 kunda kabul k.ilingan material nomerini toping; 13. P1 iste’molchiga zarur bulgan barcha materiallar saqlanadigan hamma omborxonalarni toping; 14. Qizil rangli materiallar kerak bulgan barcha iste’molchilarni toping; 15. Vazni 40 dan katta bulgan talab kilingan mivdordagi materiallarni va ular uchun barcha iste’molchilarni toping; 16. K1 va K2 materiallar saqlanaetgan barcha omborxonalarni toping; 17.31.04 sanada olingan materiallar zarur bulgan barcha iste’molchilarni toping; 18. S1 raqamli omborxonadagi materiallar nomini va ularni mivdorini aniqlang; 19. P1 iste’molchi zarur bulgan materiallarni umumii mikdorini aniqlang; 20. P1 iste’molchiga zarur bulgan materiallar umumii sonini toping; 21. Xar bir material va har bir omborxona uchun omborxona yangi xolatini kuyidagi formula bilan hisoblang 22. kol = kol0 + kol1 - kol2 | | | Qoldiq kirim chikim 12 23. bir material buiicha kirimlarni umumii sonini toping; bir omborxona va har bir material uchun chik;imlarni umumii sonini toping; 24. Talab eng ko‘p miqdorda bo‘lgan materiallarni toping; 25. kirim munosabatiga tanlash quying 26.Omborxona joriy holatini uzgartiring (kirim va chikim hisobga olinsin); 27.Barcha munosabatlarda tanlashlarni olib tashlang; 28.har bir material uchun etishmaslikni hisoblang; 29. Oq materialni ortiqchasini hisoblang; 30. maksimal ortiklikka ega materiallarni tanlang; 31. K1 va K2 materiallar saqlanadigan barcha omborxonalarni kushimcha munosabat yaratib toping. MBBT tillari haqida ma’lumot. SQL - kompyuter berilganlar bazasida saqlanuvchi ma’lumotlarni qayta ishlash va o‘qish uchun muljallangan instrumentdir. SQL – bu strukturlashgan so‘rovlar tilining (Structured Query Language) qisqartirilgan nomlanishidir. SQL abbreviaturasi odatda “sikvel” deb o‘qiladi. Ba’zi xollarda, “ESKYUEL” talaffuzi xam SQL abbreviaturasini o‘qishda ishlatiladi. Nomlanishidan ko‘rinib turibdiki, SQL foydalanuvchining berilganlar bazasi bilan o‘zaro aloqasini tashkil etish uchun qo‘llaniluvchi dasturlashtirish tilidir. Xaqiqatda esa SQL faqat relyasion deb nomlanuvchi bir turdagi berilganlar bazasi bilan ishlaydi. Hozirda bu til MBBT foydalanuvchilariga taqdim etayotgan barcha funksional imkoniyatlari qo‘llanilmoqda. Bu imkoniyatlar quyidagilardir: 1. Ma’lumotlar strukturasini tuzish. SQL foydalanuvchilarga ma’lumotlar strukturasini tuzish, o‘zgartirish xamda berilganlar bazasi elementlari o‘rtasida aloqalarni o‘rnatish imkoniyatini beradi. 2. Ma’lumotlarni o‘qish. SQL foydalanuvchi yoki dasturga berilganlar bazasida saqlanuvchi ma’lumotlarni o‘qish va ulardan foydalanish imkonini beradi. 13 3. Ma’lumotlarni qayta ishlash. SQL foydalanuvchiga yoki dasturga berilganlar bazasini o‘zgartirish, ya’ni unga yangi ma’lumotlar qo‘shish, mavjud ma’lumotlarni o‘zgartirish va o‘chirish imkonini beradi. 4. Berilganlar bazasini ximoyalash. SQL yordamida ma’lumotlar bazasi foydalanuvchilarini undagi ma’lumotlarni o‘qish va o‘zgartirish imkoniyatlarini chegaralab qo‘yish mumkin. Bu orqali ruxsat berilmagan foydalanuvchilardan axborotlar ximoyalanadi. 5. Ma’lumotlardan birgalikda foydalanish. SQL ma’lumotlardan birgalikda foydalanishni koordinatsiya qiladi, bu esa paralel ishlayotgan foydalanuvchilar birbirlariga xalaqit bermasdan berilganlar bazasidagi ma’lumotlardan foydalanishlari imkonini beradi. 6. Ma’lumotlar yaxlitligini ta’minlash. SQL berilganlar bazasini yaxlitligini ta’minlashga imkon beradi va unda noo‘rin o‘zgartirishlar qilishni oldini oladi. MySQL ni faqat mSQL kamchiliklariga javob sifatida qarash noto‘g‘ridir. Uning ixtirochisi Maykl Videnius (+ yana Monty sifatida ma’lum) shved kompaniyasi TsX xodimi ma’lumotlar bazasi bilan 1979 yildan beri ishlaydi. Yaqin paytgacha Videnius TsX da faqat dasturchi edi. 1979 yilda firma ichida foydalanish uchun UNIREG nomli ma’lumotlar bazasini boshqarish vositasini yaratdi. 1979 yildan so‘ng UNIREG bir necha tillarda yozildi va katta ma’lumotlar bazalarini qo‘llash uchun kengaytirildi. Bitta dastur bajarilayotgan har bir jarayon bu dastur nusxasi deyiladi, chunki xuddi o‘zgaruvchi nusxasi kabi xotiradan joy oladi. 1994 yilda TsX WWW uchun Amaliy dasturlar yarata boshladi va bu loyihani qo‘llashda UNIREG dan foydalandi. Baxtga qarshi, UNIREG katta harajatlar talab qilgani uchun, undan veb-sahifalarni dinamik generatsiya qilish uchun muvaffaqiyatli foydalanib bo‘lmadi. Va TsX shundan so‘ng SQL va mSQL ga murojaat qildi Lekin o‘sha paytda mSQL faqat 1.x relizlari shaklida mavjud edi. Yuqorida aytganimizdek mSQL 1.x versiyalari hech qanday indekslarni qo‘llamas edi va shuning uchun UNIREG dan unumdorligi past edi.Videnius mSQL avtori s Xyuz bilan bog‘landi va mSQL ni UNIREG dagi V+ ISAM qayta ishlovchisiga 14 ulash fikri Bilan qiziqtirmoqchi bo‘ldi. Lekin Xyuz shu paytga keldib mSQL 2 yaratish yo‘lida anchaga ketgan va indekslar Bilan ishlash vositalarini yaratgan edi. TsX o‘z talablariga ko‘proq mos keluvchi ma’lumotlar bazalari serverini yaratishga qaror qildi. TsX xodimlari Yangidan velosiped ixtiro qilib o‘tirmadilar. Ular UNIREG ni asos qilib oldilar va soni oshib borayotgan o‘zga dasturchilar utilitalaridan foydalandilar. O‘z tizimlari uchun boshida mSQL uchun yaratilgan API bilan deyarli ustma-ust tushuvchi API yaratdilar. Natijada Yangi kengroq imkoniyatga ega TsX ma’lumotlar bazasiga o‘tmoqchi bo‘lgan mSQL foydalanuvchisi o‘z kodiga juda kam o‘zgartirish kiritishi talab qilinardi. Shu bilan birga Yangi ma’lumotlar bazasi kodi to‘la original edi. 1995 yil may oyiga kelib TsX kompaniya ichki talablarini qanoatlantiruvchi ma’lumotlar bazasi, - MySQL 1.0 ga ega edi. Firma biznes-partneri Detron HB dan David Aksmark (David Axmark) TsX ga o‘z serverini Internetda ko‘rsatishni taklif qildi. Serverni Internetda ko‘rsatishdan maqsad - birinchi bo‘lib Aladdin Peter Deych (Aladdin Peter Deutsch) qo‘llagan biznes modelldan foydalanishdir. Natijada MySQLni mSQL ga nisbatan «tekinroq» qiluvchi o‘ta moslashuvchan avtorlik huquqlari olindi. Nomiga kelganda Videnius bu haqida shunday deydi: «Xozirgacha noma’lum MySQL nomi qaerdan kelib chiqqani. TsX da asosiy kattalog, hamda bibliotekalar va utilitalar ko‘p qismi bir necha o‘n yildan beri «mu» prefiksiga ega. Shu bilan birga mening qizim (bir necha yilga kichik) ismi ham May (My). Shuning uchun haligacha sir, bu ikki manbaning qaysi biri MySQL nomini bergan». 2.2. “AIRAPORT” ma’lumotlar bazasining mantiqiy strukturasi va uni shakllantirish "Bolim" ma'lumotlar bazasi berilgan bo’limlar, xodimlar mehnatining dinamikasi, bo’limda ishash shartlari,. Ushbu mavzu sohasida ob'ektlarning izini ajratish mumkin: -AIRAPORT (AIRAPORT nomi, telifoni, email pochtasi) -Bo’limi (Bo’lim nomi, Rahbari). 15 -Mijoz (To'liq ismi, pasport ma'lumotlari,Clientik turi,). -RESTORAN xodimlari. (hujjatlarni yig'ish, (agar filialga so'rov yuborilsa) yordam berish). Ob'ektlarning o'zlaridan tashqari, ular o'rtasida ham bog'liqlik mavjud. Ob'ektlar o'rtasidagi munosabatlar - predmet sohasidagi ob'ektlarning aloqasi. Mavzu maydoniga muvofiq tizim quyidagi xususiyatlarni hisobga olgan holda quriladi: - Client Sog’ligiga javob berish. - Clientning clientik turini aniqlash. - Clientning yotoq joyi va tinchligi - xodim mijozga xizmat qiladi. “ AIRAPORT ” – AIRAPORT haqida ma’lumotni saqlovchi jadval Maydon nomi Tipi Izoh id AIRAPORT int(6) Kalit maydon AIRAPORT _name varchar(255) AIRAPORT nomi AIRAPORT _Adress varchar(255) AIRAPORT Manzili AIRAPORT _Maneger varchar(255) AIRAPORT Menijeri phone varchar(255) AIRAPORT telifoni email varchar(255) Email pochta manzili AIRAPORT _Sete varchar(255) AIRAPORT Internit “ Bo’lim ” – Bo’lim haqida ma’lumotni saqlovchi jadval Maydon nomi Tipi Izoh idBolim int(5) Kalit maydon Bolim_Nomi varchar(60) Bo’lim nomi 16 “ Lavozim ” –jadvali Maydon nomi Tipi Izoh idLavozim int(11) Kalit maydon LavozimName varchar(100) Lavozim Nomi “ X ona ” – haqidag saqlovchi jadval Maydon nomi Tipi Izoh idHona int(11) Kalit raqami HonaTuri varchar(45) Hona Turi HonaSoni int(11) Honalar soni HonaRaqami int(11) Hona raqami “ Employee ” – Xodimlar haqida ma’lumot saqlovchi jadval Maydon nomi Tipi Izoh idEmployee int(5) Kalit maydon Full_name varchar(45) F.I.O Phone varchar(45) Telifoni Position varchar(45) Lavozmi EmployeeDate varchar(45) Ishchi kelgan vaqti 17 III. AMALIY QISM 3.1. Jadvallarning o`zaro bog`lanishi AIRAPORT va Bo’lim jadvallari n:1 bog’lanish turini hosil qilgan. Bo’lim va Hoxa 1:1 bog’lanish jadvali Lavozim va Xodim jadvallari 1:1 bog’lanish 18 AIRAPORT va Xodim jadvallari n:1 bo’lanish 3.2.SQL operatorlari yordamida jadvallarni hosil qilish va jadvallarga ma’lumotlar kiritish 1-jadval. “ AIRAPORT ” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish CREATE TABLE AIRAPORT ( idRESTORAN INT(11) NOT NULL PRIMARY KEY, RESTORAN_name VARCHAR(55) NOT NULL, phone VARCHAR(55) NOT NULL, email VARCHAR(15) NOT NULL AIRAPORT VARCHAR(15) NOT NULL AIRAPORT VARCHAR(15) NOT NULL ); 2-jadval. “Xodim” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish 19 CREATE TABLE Hodim ( idHodim INT(11) NOT NULL PRIMARY KEY, EmployeEFullName VARCHAR(45) NOT NULL, EmployeeDate INT(10) NOT NULL, EmployeeAdres Varchar(45) NOT NULL, phone VARCHAR(45) NOT NULL, ); 3-jadval. “Client” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish CREATE TABLE Client ( idClient INT(11) NOT NULL PRIMARY KEY, Full_name VARCHAR(45) NOT NULL, ClientAdresi VARCHAR(45) NOT NULL, ClientDate DATETIME(2) ); 4-jadval. “Xona” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish CREATE TABLE Hodim ( IdHona INT(11) NOT NULL PRIMARY KEY, HonaTuri VARCHAR(20) NOT NULL, HonaSoni INT(2) NOT NULL, HonaRaqami INT(2) NOT NULL ); 5-jadval. “Bo’lim” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish CREATE TABLE Bolim ( idBolimINT(11) NOT NULL PRIMARY KEY, BolimNomi VARCHAR(45) NOT NULL, ); 6-jadval. “Lavozim” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish CREATE TABLE Lavozim ( idLavozim INT(11) NOT NULL PRIMARY KEY, LavozimNomi VARCHAR(45) NOT NULL, ); 7-jadval. “ AIRAPORT va Hona n:1 bog’lanish” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish CREATE TABLE AIRAPORT _has_Hona( 20 AIRAPORT _idRESTORAN INT(4) NOT NULL PRIMARY KEY, Hona_idHona INT(3)) NOT NULL, ); 8-jadval. “ AIRAPORT va Bo’lim n:1 bog’lanish” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish CREATE TABLE AIRAPORT _has_Bolim( AIRAPORT INT(4) NOT NULL PRIMARY KEY, AIRAPORT _idSgifohona INT(3) NOT NULL, Hodim_idHodim INT(3) NOT NULL, ) 3.3. SQL operatorlari yordamida jadvallarga yozuvlar qo’shish 1-jadval. “ AIRAPORT ” jadvaliga INSERT operatori yordamida yozuv qo’shish INSERT INTO AIRAPORT VALUES(1,’Ko’p karimbek','Samarqand’,’+998986987858’,’Rahmatova Mashhura’, ’, Karimbek@gmail,com',’Karimbek.uz’); INSERT INTO AIRAPORT VALUES(2,‘Sangzor',‘Samarqand’,’+998986574892’,’Odilova Charos’,’Sangzor@gmail.com’,’Sangzor.uz’ ); INSERT INTO AIRAPORT VALUES(1,’Zafarchoyxona','Samarqand’,’+9989865835689’,’Karimov Abdurahim’, ’, SamMiK@gmail,com',’Zafarchoyxona.uz’); 21 Xulosa Hozirgi kunda Respublikamizda keng tarqalib borayotgan ish joylarini avtomalashtirish va ish joylarida axborot kommunikatsiya vositalaridan keng foydalanishga katta e’tibor berilmoqda. Men ushbu “ AIRAPORT loyihasini loyihalashtirish” mavzusidagi kurs ishimni bajarish davomida ko`plab izlanishlar olib bordim. Jumladan, Xodimlarni oylik maoshini ishlab chiqish bo`yicha yaratilgan ma’lumotlar bazasi bilan tanishib chiqdim. U yerda kerakli ma’lumotlarni qanday olish haqida tassavvurga ega bo`ldim. MB ni yaratish davomida dasturlash texnologiyasi bilan chuqurroq tanishib chiqdim va chuqur malaka hosil qildim. Shuningdek ma’lumotlar bazasi bilan ishlash, ularni oddiy va dinamik usullarda tashkil qilish malakasini hosil qildim. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari bilan tanishib chiqdim va “ AIRAPORT tarmog`ini loyihalashtirish” ma’lumotlar bazasini bilan shuningdek undagi turli xil so’rovlar orqali ishlar olib bordim. Xulosa qilib shuni ta’kidlash mumkin, hozirgi fan-texnika xamda informatsion texnologiyalarining yordamida restoran ishlarini yanada qulay va oson qilish mumkin. AIRAPORT lar ishini takomillashtirish va ish unumdorligini yuqori darajada oshirishga erishishimiz mumkin ekan. 22 Foydalanilgan adabiyotlar. 1. Karimov I.A. “Bizning bosh maqsadimiz – jamiyatni demokratlashtirish va yangilash, mamlakatni modernizatsiya va isloh etishdir”. – T.,”Xalq so‘zi”, 2005- yil 29-yanvar. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish to‘g‘risida”gi Farmoni (№PF-3080 30.05.2002 y.). 3. O‘zbekiston Respublikasining “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi Qonuni. (№563-11. № 560-II 11.12.2003 y.). 5. “Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlar” fani bo’yicha elektron o’quv qo’llanma, TATU FF. 4. Ayupov R.X., Ismoilov S.I., Azlarov A.X., “MS Access 2002 - ma’lumotlar majmuasini boshqarish tizimi”(o’quv qo’llanma) Toshkent.: Toshkent Moliya instituti, 2004. 5. Кодд Э.Ф., “Реляционная модель данных для больших совместно используемых банков данных”. СУБД . 1995 г . Internet saytlari 1. www.ictcouncil.gov.uz-Kompyuterlashtirishni rivojlantirish bo`yicha Vazirlar Maxkamasi muvofiqlashtiruvchi Kengashining sayti. 2. www.ecsoman.edu.ru–Rossiya Federatsiyasi Oliy o`quv yurtlarida o`qitilayotgan fanlar bo`yicha o`quv-uslubiy komplekslar. 3. http://www.voydod.uz/ - qidiruv tizimi. 4. ziyonet.uz–O`zbekistonning axborotlarni izlab topish tizimi. 5. http://ITPortal sayti. 23

Dasturiy injinering fanidan “Airaport” loyihasini loyihalashtirish va ishlab chiqish mavzusida 36 v

Купить