Dasturiy injinering fanidan “bank kredit bo‘limi” mb ni loyihalashtirish mavzusida bajargan 32v
![Kirish
Biz axborot asrida yashamoqdamiz. Hozirgi kunda axborotni boshqarish
juda muhim tushunchaga aylanib bo’ldi. Axborot dunyosidagi eng asosiy
vazifa – uni qayta ishlashdir. Axborotni qayta ishlash esa eng murakkab
jarayonlardan biridir. Umuman olganda, ma’lumotlarni qayta ishlash
deganda, ular ustida bajariladigan amallar – saqlash, uzatish, tahrirdan
o’tkazish kabilarni tushunishimiz mumkin. Axborotlar ustida amallar
bajarish uchun ularni bir joyga to’plash muhim hisoblanadi. Axborotlar
miqdori oz bo’lmaganligi sababli bu jarayon, albatta, kompyuterlar
yordamida amalga oshirilmoqda. Axborotlarning bir joyga jamlanishi
“ma’lumotlar bazasi” tushunchasini vujudga keltirdi.
Ma’lumotlar bazasi texnologiyalarining paydo bo’lishi va rivojlanishi
tarixini tor ma’noda qarab chiqaylik. Chunki bu tushuncha tarixi
tushunchasi keng ma’noda, insoniyat ma’lumotlarni saqlaydigan va ishlov
beradigan har qanday vositalar tarixiga umumlashtiriladi.
Ma’lumotlar bazasi tarixi tor ma’noda ma’lumotlar bazalarini an’anaviy
(zamonaviy) ma’noda ko’rib chiqadi. Ushbu tushuncha paydo bo’lishiga
1955-yilda dasturlashtiriladigan yozuv uskunalari paydo bo’lgani bilan
bog’lash mumkin. Bu vaqtda dasturiy ta’minot fayllarga asoslangan
yozuvlarni qayta ishlash modelini qo’llab-quvvatlar edi. Ma’lumotlarni
saqlash uchun perfokartalardan foydalanilgan [1]. Internet tarmog’ining
ma’lumotlar bazasi 1960-yillarning o’rtalarida paydo bo’ldi. Ma’lumotlar
bazasidagi operatsiyalar terminallar yordamida interaktiv ravishda qayta
ishlandi. Keyingi muhim qadam Edgar Koddning ishi tufayli 1970-
yillarning boshlarida relyatsion ma’lumotlar modelining paydo bo’lishi
bilan bog’liq. Kodd ishi amaliy ma’lumotlar bazasi texnologiyasini
matematika va mantiq bilan chambarchas bog’lash uchun yo’l ochdi.
“Ma’lumotlar bazasi” atamasi 1960-yillarning boshlarida paydo bo’lgan,
3](https://docx.uz/documents/95a11f3a-5397-423c-a319-caf602595950/page_3.png?v=1)
![va boshqalar) ushbu saqlanadigan maydonning alohida nusxasi mavjud
bo‘ladi.
Yozuv – bu tegishli saqlanadigan maydonlar to‘plamidir. Bunday holda,
saqlangan yozuvning nusxasi saqlanadigan maydonlarning tegishli
nusxalari guruhidan iborat.
Fayl - bu bir xil turdagi saqlangan yozuvlarning barcha mavjud
nusxalari to‘plami. Oddiylik uchun har qanday berilgan fayl faqat bitta
turdagi saqlanadigan yozuvlarni o‘z ichiga olishi mumkin deb qabul
qilinadi. Ushbu soddalashtirish keyingi mulohazalarga jiddiy ta’sir
ko‘rsatmaydi. Ma’lumotlar bazasini loyihalash uchun axborot va
ma’lumotlar o‘rtasidagi farqni tushunib olish kerak.
Axborot - bu ma’lumotlarning ma’nosini ochib berish uchun qayta
ishlash natijasidir. Axborotdan qaror qabul qilish uchun asos sifatida
foydalanish mumkin. Masalan, OTM professor-o‘qituvchilari haqidagi
ma’lumotlarning qisqacha tavsifi attestatsiya organlariga OTM uchun
attestatsiyani o‘tkazish yoki o‘tkazmaslikni belgilashda foydali bo‘lgan
tushunchalarni beradi. Ushbu misoldan ko‘rinib turibdiki, ma’lumot o‘z
vaqtida va aniq ma’lumotlarni talab qiladi. Bunday ma’lumotlar to‘g‘ri
yaratilishi va ularga kirish va qayta ishlash oson bo‘lgan formatda
saqlanishi kerak. Bundan tashqari, har qanday asosiy manba kabi
ma’lumotlar muhiti ehtiyotkorlik bilan boshqarilishi kerak.
Ma’lumotlarni boshqarish - bu ma’lumotlarning to‘g‘ri yaratilishi,
saqlanishi va olinishiga qaratilgan qoidalar [6]. Ma’lumotlar muhim rol
o‘ynashini hisobga olib, ma’lumotni boshqarish har qanday biznes, davlat
idorasi, xizmat ko‘rsatish tashkiloti yoki xayriya faoliyatining asosiy
yo‘nalishi ekanligi biz to‘liq anglashimi lozim.
Ma’lumotni samarali boshqarish odatda kompyuter ma’lumotlar
bazasidan foydalanishni talab qiladi. Ma’lumotlar bazasi bu quyidagilar
to‘plamini saqlaydigan umumiy, birlashtirilgan kompyuter tuzilmasi:
8](https://docx.uz/documents/95a11f3a-5397-423c-a319-caf602595950/page_8.png?v=1)
![ Tashqi foydalanuvchi ma’lumotlari, ya’ni oxirgi foydalanuvchini
qiziqtirgan muhim faktlar;
Metadata (ma’lumotlar haqidagi ma’lumotlar [6]), ular orqali oxirgi
foydalanuvchi ma’lumotlari birlashtiriladi va boshqariladi.
Metadata ma’lumotlar xarakteristikalarini va ma’lumotlar bazasida
topilgan ma’lumotlarni bog‘laydigan munosabatlar to‘plamini tavsiflaydi.
Masalan, meta-ma’lumotlar komponenti har bir ma’lumot elementining
nomi, har bir ma’lumot elementida saqlanadigan qiymatlar turi (raqamlar,
sana yoki matn) va ma’lumotlar elementini bo‘sh qoldirish mumkinligi kabi
ma’lumotlarni saqlaydi. Metadata ma’lumotlarning qiymati va ishlatilishini
to‘ldiruvchi va kengaytiradigan ma’lumotlarni taqdim etadi. Qisqa qilib
aytsak, metadata ma’lumotlar bazasida ma’lumotlarning yanada to‘liq
tasvirini taqdim etadi.
Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT) bu ma’lumotlar
bazasi tuzilishini boshqaruvchi va unda saqlanadigan ma’lumotlarga
kirishni boshqaradigan dasturlar to‘plami. Qaysidir ma’noda ma’lumotlar
bazasi juda yaxshi tashkillashtirilgan elektron topshirish kabinetiga
o‘xshaydi, unda kuchli dasturiy ta’minot (MBBT) kabinet tarkibini
boshqarishga yordam beradi.
Ma’lumotlar bazasining turlari. Har bir ma’lumotlar bazasi ma’lum
bir ma’lumot to‘plamini saqlaydi va ma’lum maqsadda foydalaniladi. Yillar
o‘tishi bilan, ma’lumotlar bazalaridan texnologiya va innovatsion
foydalanish rivojlanib borgan sari ma’lumotlar bazalarini tasniflashda turli
xil usullar qo‘llanilmoqda. Masalan, ma’lumotlar bazalari qo‘llab-
quvvatlanadigan foydalanuvchilar soni, ma’lumotlar joylashgan joyda,
saqlanadigan ma’lumotlar turi, ma’lumotlardan maqsadli foydalanish va
ma’lumotlar tuzilish darajasi bo‘yicha tasniflanishi mumkin.
Foydalanuvchilar soni ma’lumotlar bazasi bitta foydalanuvchi yoki ko‘p
foydalanuvchi sifatida tasniflanganligini aniqlaydi. Bitta foydalanuvchi
9](https://docx.uz/documents/95a11f3a-5397-423c-a319-caf602595950/page_9.png?v=1)
![2.2 SQL operatorlari yordamida jadvallarni
hosil qilish va jadvallarga ma’lumotlar kiritish
Bank table
CREATE TABLE [dbo] . [Banks] (
[Id] INT IDENTITY ( 1 , 1 ) NOT NULL,
[BankName] NVARCHAR ( 45 ) NOT NULL,
[BankAddres] NVARCHAR ( 255 ) NOT NULL,
[BankPhone] INT NOT NULL,
CONSTRAINT [PK_Banks] PRIMARY KEY CLUSTERED ( [Id]
ASC )
);
Part table
CREATE TABLE [dbo] . [Parts] (
[Id] INT IDENTITY ( 1 , 1 ) NOT NULL,
[Name] NVARCHAR ( 45 ) NOT NULL,
[EmplCOunt] INT NOT NULL,
[BankId] INT NULL,
CONSTRAINT [PK_Parts] PRIMARY KEY CLUSTERED ( [Id]
ASC ),
CONSTRAINT [FK_Parts_Banks_BankId] FOREIGN KEY
( [BankId] ) REFERENCES [dbo] . [Banks] ( [Id] )
);
26](https://docx.uz/documents/95a11f3a-5397-423c-a319-caf602595950/page_26.png?v=1)
![Employee table
CREATE TABLE [dbo] . [Employees] (
[Id] INT IDENTITY ( 1 , 1 ) NOT NULL,
[FirstName] NVARCHAR ( 45 ) NOT NULL,
[LastName] NVARCHAR ( 45 ) NOT NULL,
[Phone] INT NOT NULL,
[Addres] NVARCHAR ( 255 ) NOT NULL,
[Email] NVARCHAR ( 100 ) NOT NULL,
[PartId] INT NULL,
CONSTRAINT [PK_Employees] PRIMARY KEY CLUSTERED
( [Id] ASC ),
CONSTRAINT [FK_Employees_Parts_PartId] FOREIGN KEY
( [PartId] ) REFERENCES [dbo] . [Parts] ( [Id] )
);
Client table
CREATE TABLE [dbo] . [Clients] (
[Id] INT IDENTITY ( 1 , 1 ) NOT NULL,
[FirstName] NVARCHAR ( 45 ) NOT NULL,
[LastName] NVARCHAR ( 45 ) NOT NULL,
[Phone] INT NOT NULL,
[Phone2] INT NOT NULL,
[Addres] NVARCHAR ( 255 ) NOT NULL,
[Addres2] NVARCHAR ( 255 ) NOT NULL,
[CreditType] NVARCHAR ( 45 ) NOT NULL,
[CreditAmount] INT NOT NULL,
27](https://docx.uz/documents/95a11f3a-5397-423c-a319-caf602595950/page_27.png?v=1)
![[Email] NVARCHAR ( 100 ) NOT NULL,
CONSTRAINT [PK_Clients] PRIMARY KEY CLUSTERED ( [Id]
ASC )
);
ClientEmpoyee table
CREATE TABLE [dbo] . [ClientEmployee] (
Id INT NOT NULL IDENTITY ,
[ClientsId] INT NULL,
[EmployeesId] INT NULL,
CONSTRAINT [FK_ClientEmployee_Clients_ClientsId] FOREIGN
KEY ( [ClientsId] ) REFERENCES [dbo] . [Clients] ( [Id] ) ON DELETE
CASCADE ,
CONSTRAINT [FK_ClientEmployee_Employees_EmployeesId]
FOREIGN KEY ( [EmployeesId] ) REFERENCES [dbo] . [Employees] ( [Id] )
ON DELETE CASCADE ,
CONSTRAINT [PK_ClientEmployee] PRIMARY KEY ( [Id] )
);
ClientPart table
CREATE TABLE [dbo] . [ClientPart] (
Id Int not null IDENTITY ,
[ClientsId] INT NULL,
28](https://docx.uz/documents/95a11f3a-5397-423c-a319-caf602595950/page_28.png?v=1)
![[PartsId] INT NULL,
CONSTRAINT [FK_ClientPart_Clients_ClientsId] FOREIGN KEY
( [ClientsId] ) REFERENCES [dbo] . [Clients] ( [Id] ) ON DELETE
CASCADE ,
CONSTRAINT [FK_ClientPart_Parts_PartsId] FOREIGN KEY
( [PartsId] ) REFERENCES [dbo] . [Parts] ( [Id] ) ON DELETE CASCADE ,
CONSTRAINT [PK_ClientPart] PRIMARY KEY ( [Id] )
2.3 SQL operatorlari yordamida jadvallarga
yozuvlar qo’shish
1-jadval. “Bank” jadvaliga INSERT operatori yordamida yozuv
qo’shish
INSERT INTO Bank VALUES ( 'AgroBank', 'Samarqand shahar
Beruniy kuchasi',2294514);
2-jadval. “Part” jadvaliga INSERT operatori yordamida yozuv
qo’shish
INSERT INTO Part VALUES ( 'Kredit', 10, 2);
3-jadval. “Employee” jadvaliga INSERT operatori yordamida
yozuv qo’shish
INSERT INTO Employee VALUES ( ‘Zebiniso’, Muxsinova’,
997789626, 'Samarqand shahar Beruniy kuchasi', ‘Zebo9626@mail.ru'’,2);
29](https://docx.uz/documents/95a11f3a-5397-423c-a319-caf602595950/page_29.png?v=1)
Dasturiy injinering fanidan “bank kredit bo‘limi” mb ni loyihalashtirish mavzusida bajargan 32v