Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 86.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Davlat boshqaruv asoslari: qaror topishi va rivojlanish tendensiyalari

Купить
KURS ISHI MAVZU: DAVLAT BOSHQARUV ASOSLARI: QAROR TOPISHI VA RIVOJLANISH TENDENSIYALARI MUNDARIJA № Boblar va paragraflarning nomlanishi Betlar KIRISH. 3-5 I-BOB: DAVLAT TUSHUNCHASI VA UNING ASOSIY SIYOSIY INSTITUT EKANLIGI. 1 .1 Davlatning kelib chiqishi to’g’risidagi yetakchi nazariyalar 5-12 1 .2 Hozirgi davr davlatining tuzilishi 12-18 IKKINCHI BOB. SIYOSIY PARTIYA TUSHUNCHASI, PARTIYAVIY TIZIM HAMDA SIYOSIY HARAKATLAR. 2 .1 Boshqaruv predmeti va izlanish uslublari 19-21 2 .2 Davlat boshqaruv ilmining kelib chiqishi 21-22 2.3. Boshqaruv ilmining o’ziga xos xususiyatlari 23-24 2.4. Davlat boshqaruvining kelajakka yo’naltirilganligi va rivojlanishi 24-25 XULOSA 26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR RO’YXATI 27-28 2 KIRISH Ma’lumki har qanday faoliyat turi boshqaruv asosiga quriladi, chunki shu faoliyatni amalga oshirishdan ko‘zlangan maqsadga erishish, bajariladigan vazifalami taqsimlash, ijrosini nazorat qilish, shuningdek, samaradorlikka erishish uchun shu faoliyatda ishtirok etuvchilar manfaatlarini himoya qilish, rag‘batlantirish chora-tadbirlari boshqaruv jarayonida tashkil etiladi va muvofiqlashtiriladi. Bunda boshqaruvga iqtisodiyotda mavjud tizim ham o‘z ta’sirini o‘tkazadi. Mustaqilligimizni qo’lga kiritishimizdan oldin iqtisodiyotda ma’muriy-buyruqbozlikka hamda markaziy rcjalashtirishga asoslangan tizim hukmron edi. Faqatgina mulkchilikning davlat mulki va shirkat mulki shakliga ega bo’lgan, markazdan turib belgilangan rejalar asosida ishlab chiqarishni tashkil etish, qattiq nazorat qilish, qolaversa, jamiyatda mulkdorlar sinfining shakllanishiga to‘sqinlik qiluvchi iqtisodiy tizim o‘zini oqlamaganligi tarixdan ma’lum. O‘zbekiston jahon tajribasiga asoslanib, mulkchilikning turli shakllari tengligi ta’minlangan, ishlab chiqarishning zamonaviy milliy manfaatlarga mos tuzilmasini yaratish ko‘zda tutilgan, erkin narx-navo borasida ularning xususiyatiga mos keladigan xo‘jalik yurituvchi subyektlarga iqtisodiy erkinlik berishga yordamlashadigan, tadbirkorlikning rivojlanishini va bozorqonunlari asosida boshqariladigan ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotiga o‘tish yo’lini tanladi va iqtisodiy islohotlarni bosqichma-bosqich amalga oshirmoqda. Iqtisodiy islohotlarning birinchi bosqichidanoq iqtisodiyotni boshqaruv tizimini isloh qilishga alohida e’tibor qaratildi. Olib borilgan iqtisodiy islohotlar institutsional o‘zgarishlarni amalga oshirishga, iqtisodiyot tarmoqlari va sohalarini boshqarish rag‘batlantiradigan tashkiliy-huquqiy shakllarvujudga kelishiga qaratilgan edi va bu boshqarishda yangi bir tizimvujudga kelishiga zamin yaratdi. Bunday bozor munosabatlari sharoitidabutun jamiyatga xizmat qiluvchi zamonaviy boshqaruv ilmini o‘rganishda, iqtisodiyotning butun tarmoqlarida, boshqaruvni amalga oshirish yo’lida mamlakatimiz rivoji yo’lida olib, oshira oladigan malakali rahbarlarni tayyorlashda «Boshqaruv nazariyasi» fani 3 muhim o‘rin tutadi. Zero, rahbar, boshqaruvni amalga oshirishda bosh bo‘g‘in hisoblanib, uning tashkil etilishi, samaradorligi ko‘p jihatdan rahbar egallagan bilim, malaka, tajriba, qolaversa uning muhim xislatlari va boshqaruv uslubiga bevosita bog‘liq bo‘ladi. Bu fanning maqsadi, vazifalari ham shularni o‘rganishni nazarda tutadi. Bu fan boshqaruvning qonuniyatlari, qonun va tamoyillari, funksiya va vazifalari, shuningdek, boshqaruv tizimida menejer madaniyati va uslubi, boshqaruv samaradorligi va unga ta’sir qiluvchi boshqaruv qarorlari mazmuni, mohiyatini ochib berishga qaratilgan. “Dunyo hamjamiyatidan munosib o‘rin egallashni maqsad qilib qo‘ygan har qaysi davlat avvalo davlat boshqaruv asoslarini rivojlantirishga intiladi. 1 1 O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning “Ma`naviy-ma`rifiy ishlar tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to`g`risida”gi Qarori. PQ-5040-son.: 2021-yil . https://lex.uz 4 I BOB: DAVLAT TUSHUNCHASI VA UNING ASOSIY SIYOSIY INSTITUT EKANLIGI 1.1.Davlatning kelib chiqishi to’g’risidagi yetakchi nazariyalar. Davlat uzoq davom etgan tarixiy jarayonlar – urug‘chilik-qabilaviy tuzumning buzilib borishi, mehnat taqsimotining takomillashishi, asta-sekinlik bilan urug‘ va qabila boshliqlari, ularning atrofidagilarni bir qatlam sifatida shakllanishi, ularni jamiyatdan ajralib chiqishi, bu qatlam qo‘lida hokimiyat resurslari va boshqarish funksiyalarini to‘planib borishi, yana qator omillar ta’sirida boshqaruvchi qatlamning alohida ijtimoiy imtiyozlarga erishish jarayonlari bilan bog‘liq holda kechdi. Ular asosan quyidagilardir: -mehnatni ijtimoiy taqsimlanishining rivojlanishi, uning unumdorligini yanada oshirish maqsadida boshqaruv mehnatning alohida sohasi sifatida ajralib chiqishi; ishlab chiqarishning rivojlanishi va jamiyatning takomillashi natijasida qo‘shimcha mahsulot ishlab chiqarishning paydo bo‘lishi, insoniy birliklarning yiriklashuvi, xo‘jalikaro va boshqa aloqalarning ko‘payishi, jumladan, urushlarning ko‘payishi natijasida jamiyatda boshqaruv funksiyalarini keskin oshirish va uni amalga oshiradigan maxsus organ – davlatni tashkil etish zaruriyatining paydo bo‘lishi; -bir necha ming yillar mobaynidagi ijtimoiy taraqqiyot jarayonida xususiy mulkchilik, ijtimoiy guruhlar va ekspluatatsiya qilishning qaror topishi. Bu kabi nuqtai nazar marksizmga tegishli bo‘lib, u davlatning boshqarish va boshqa umumiy ishlarni amalga oshirish funksiyalarini tan oladi, lekin birinchi o‘ringa davlat faoliyatining sinfiy zulm qilish funksiyasini qo‘yishi bilan so‘l qarashlarga qo‘shilib ketadi. Albatta, hozirgi davrdagi nazariy qarashlar ishlab chiqarish munosabatlari va iqtisodiy hukmron sinflarning davlatga muhim ta’sirini inkor etmaydi. Lekin, shu bilan birga, davlatning kelib chiqishini faqat xususiy mulk va sinflarning kelib chiqishi bilan bog‘lashning noto‘g‘riligini ham e’tirof etadi. Ijtimoiy taraqqiyot jarayonida sinfiy ziddiyatlarning barham topib borishi va jamiyatni demokratlashtirish natijasida davlat turli-tuman sinflardan yuqori turuvchi 5 umummilliy tashkilotga aylanib borganligi markscha nuqtai nazarlarni bu masalada boshi berk ko‘chaga kirib qolganligini isbotlaydi; -urushlar, bosib olishlar natijasida bir xalqning ikkinchisi tomonidan bosib olinishi. Davlatning paydo bo‘lishiga doir bu omil F.Oppengeymer (1864–1943 yy.) va L. Gumpilovichlar (1938–1909 yy.) tomonidan ilgari surilgan. Oppengeymer fikricha, davlat marksizm talqin etganidek, jamiyatning sinfiy tabaqalashuvi natijasida emas, balki ijtimoiy tengsizlikni chuqurlashtirgan, sinflar va ekspluatatsiya qilishni keltirib chiqargan – tashqi tomondan bosib olishlar va siyosiy kuch ishlatish natijasida kelib chiqqandir. Davlat – bu “bir guruhning – bosib oluvchilarning boshqa guruhni – bosib olinuvchilarni ekspluatatsiya qilish maqsadlaridagi kuch ishlatishning huquqiy institutidir” . Albatta, bosqinchilik urushlarining davlat tashkil topishi va rivojlanishiga ma’lum ta’siri bo‘lgan. Lekin bu kabi ta’sirlarni mutloqlashtirish davlat kelib chiqishining boshqa sabablarini cheklab qo‘yadi; 2 -davlatni demografik omillar, ya’ni insonning o‘zini o‘zi takror ishlab chiqarishidagi o‘zgarishlar natijasida kelib chiqqanligini asoslash. Bunda aholi soni va zichligining o‘sib borishi, xalqlarni ko‘chmanchilik hayot tarzidan o‘troq hayot kechirishiga o‘tish jarayoni, urug‘lar o‘rtasida nikoh munosabatlarini tartibga solinishi va urug‘lar qon-qardoshligining aralashib ketishini taqiqlash uchun davlat tuzishga nisbatan zaruriyat paydo bo‘lganligi nazarda tutiladi. Bu jarayonlar ma’lum bir hududda yashayotgan, etnik jihatdan bir-biriga yaqin hududda kishilarning o‘zaro aloqalarini muvofiqlashtirish uchun jamiyatda paydo bo‘lgan ehtiyojlar sifatida paydo bo‘ladi; -psixologik (rasional va emosional) omillar. Bunda davlat inson tafakkurining ma’lum bir ehtiyojlar va inson his-tuyg‘ulari ta’sirida yetilgan mahsuli sifatida qaraladi. Bunday nuqtai nazar birinchi marta davlat to‘g‘risidagi shartnomaviy 2 Siyosatshunoslik: oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma / M.Qirg‘izboev; Andijon davlat universiteti. -Toshkent: YAngi asr avlodi, 2013. -148-219 b. 6 nazariyalarda o‘zining atroflicha isbotini topdi. Taniqli ingliz olimi T.Gobbsning fikricha, insonni davlat tuzishga intilishining kuchli motivi – bu boshqa odamlar tomonidan bosib olinishidan xavfsirashi, o‘z hayoti, erki va mulkini saqlab qolishga doir intilishlaridir. Yana bir ingliz olimi J.Lokk esa birinchi o‘ringa an’anaviy va davlat paydo bo‘lgunga qadar o‘tgan davrga nisbatan o‘z tabiiy huquqlarini yaxshiroq himoyalash uchun qobiliyatli bo‘lgan maxsus tashkilotni – davlatni tuzish inson tafakkurining mahsulidir, degan g‘oyani ilgari suradi. Davlatning shartnomaviy nazariyasi bir qadar haqiqiy voqeliklarni o‘zida ifodalaydi. Masalan, ilgari ko‘p davlatlarda hukmdor bilan aholi o‘rtasidagi shartnomalar asosida davlat boshqaruvi amalga oshirilgan. Jumladan, AQSH davlati ham ijtimoiy shartnomalar asosida tashkil topgan; -antropologik omillarga binoan insoniy uyushishning davlat shakli inson ijtimoiy tabiatiga xosdir. O‘z davrida Aristotel inson oliy darajadagi mavjudot sifatida jamoaviy holda faqat turmush tarzining ma’lum bir shakli doirasidagina hayot kechira oladi, degan fikrni bildirgan edi. Ya’ni, davlat oila va qishloqqa o‘xshab “turmush kechirishning tabiiy shaklidir”. Davlat inson tabiatining rivojlanishi natijasida paydo bo‘ladi va huquq yordamida insoniyat hayotiga adolatli va ma’naviy qadriyatlarni olib kiradi; -jug‘rofiy omillarga binoan, hududiy joylashuv, tabiiy chegaralarning mavjudligi - mavjud emasligi, iqlim sharoitlari, yerning unumdorligi kabi sifatlar ham davlat paydo bo‘lishiga ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi; -D.Jentile davlatning paydo bo‘lishini axloqiy ruhning real hayotga kirishi, deb talqin etgan. Nemis mutafakkiri G.Gegel esa davlat – bu tafakkur, erkinlik va huquqning ifodalanishi, shuningdek, “Xudoning bu yerdagi yurishi”, deb hisoblagan. Turli xil yo‘nalishdagi tadqiqotlar davlatning paydo bo‘lishida yana ko‘plab omillar mavjudligini talqin etmoqda ; -teologik nazariyaga binoan davlat Yaratganning irodasi bilan abadiy yashaydi, chunki har bir inson uning irodasiga rozilik bildirishga majburdir, unga hamma bo‘ysunishi lozim. Yerdagi hamma narsani, jumladan davlatni ham Yaratuvchining o‘zi vujudga keltirgan; 7 -davlatning kelib chiqishiga doir organik nazariyalarning paydo bo‘lishi XIX asrdagi tabiiy fanlar yutuqlari bilan bog‘liqdir. Darvinizmning paydo bo‘lishi natijasida huquqshunos va sosiolog olimlar biologik qonuniyatlar (turlararo va turlar ichidagi kurashlar, evolyusiya, tabiiy tanlanish va hokazo) bilan chuqur tanishib, ularni ijtimoiy jarayonlarga ham tatbiq eta boshladi. Ularning yirik namoyandalari – Blyunchli, Spenser, Vorms, Preys va boshqalar ta’limotiga binoan insoniyat hayvonot dunyosining pastdan yuqoriga qarab evolyusiyasi natijasida paydo bo‘ldi. Keyingi taraqqiyot tabiiy tanlanish jarayonida (qo‘shnilar bilan kurashlarda) insonlarni yagona birlik va boshqaruvga birlashishini taqozo etganligi uchun yagona organizm – davlat paydo bo‘ldi. Hukumat davlatning miyasi funksiyasini bajarib, u barcha organizmni miyadan beriladigan ichki signallardan foydalangan holda boshqaradi. Pastki sinflar ichki funksiyalarni (hayot faoliyatini ta’minlaydigan), hukmron sinflar esa tashqi (mudofaa, hujumlar qilish va boshqa) funksiyalarni amalga oshiradi; -davlatni shartnomalar asosida kelib chiqishi nazariyasi dastlab qadimgi Yunonistonda ba’zi sofistlarning davlat adolatni ta’minlash maqsadida turli insoniy birliklarning shartnomalar asosida birlashuvi natijasida paydo bo‘lgan, degan qarashlari asosida shakllandi. Dastlab Epikur qarashlarida «davlat odamlarning o‘zaro shartnomalari ustiga qurilgan» degan tasavvurlar paydo bo‘ldi. Ancha keyinroq, XVII–XVIII asrlarda G. Grosiy, B. Spinoza, T. Gobbs, J. Lokk, J. J. Russo kabilar bu ta’limotni yanada rivojlantirdi. Ular davlatgacha bo‘lgan davrda tabiiy holat bo‘lganligi omiliga suyanib, tadqiqotlar olib bordi. Russo uchun tabiiy holat – bu insonlarning tug‘ilishdan boshlab oladigan huquq va erkinliklari bo‘lsa, Gobbs uchun tabiiy holat – bu “hammaning hammaga qarshi urushidir”. Har ikkala holatda ham ijtimoiy shartnomaga asoslangan davlatni tuzishga zaruriyat tug‘iladi. Suverenitet butunlay xalqqa tegishlidir, idora etuvchilar – ular xalqning vakillaridir, ular xalq oldida hisobot berib boradi, xalq irodasi bilan hokimiyatdan tushirilishi mumkin . Bu oqim vakillari AQSH Mustaqillik Deklaratsiyasining mazmuniga katta ta’sir ko‘rsatdi. 8 Davlatning tarixiy rivojlanishi. Bir necha ming yillardan buyon jamiyat insoniy yashash tarzi sifatida rivojlanib va takomillashib bormoqda. Davlat instituti ham jamiyat bilan uyg‘un ravishda taraqqiy etib kelmoqda. Jamiyat va shaxs, davlat va fuqaro o‘zaro munosabatlari xususiyatlari rivojlanish darajasi, siyosiy tizimda maqsadga muvofiqlik, erkinlik va inson huquqlarini himoya qilish prinsiplarini amalga oshirilishi darajasi va mohiyatiga qarab davlat institutini rivojlanishi ikkita global bosqichga bo‘linishi rusumga kirdi: an’anaviy va konstitutsiyaviy. Shu bilan bir qatorda, an’anaviy va konstitutsiyaviy davlatlarning belgilarini qanday darajalarda va shakllarda namoyon bo‘lishidan kelib chiqib, an’anaviy va konstitutsiyaviy davlatlar belgilari birikuvi natijasi o‘laroq oraliq bosqichlarga ham bo‘lindi. Misol tariqasida totalitar davlatchilikni keltirish mumkin. An’anaviy davlatlar tarixiy va milliy meroslar – madaniyat, urf-odat, me’yorlar asosida stixiyali ravishda rivojlandi. Bu kabi davlatlar xalq ustidan institutlashgan va cheklanmagan hokimiyatga ega bo‘ldi, ular barcha kishilarning teng huquqli ekanligini inkor etdi, erkin insonni davlat hokimiyatining manbai ekanligini tan olmadi. Bu kabi davlatlarga tipik misol sifatida monarxiyani ko‘rsatish mumkin. Konstitutsiyaviy va nokonstitutsiyaviy davlatlar o‘rtasidagi chegaralar davlatning erkinlikka nisbatan munosabati, shuningdek, inson huquqlarini saqlash amaliyoti, shaxs, jamiyat va davlat o‘zaro munosabatlaridagi ustuvor yo‘nalishlar asosida belgilanishi qoidaga kirdi. Davlat rivojlanishining konstitutsiyaviy bosqichi davlatning jamiyatga bo‘ysunishi, fuqarolar oldida mas’uliyatli bo‘lishi, davlatning jamiyat va inson hayotiga nisbatan aralashuv vakolatlari va yo‘nalishlarining qat’iy tarzda konstitutsiyaviy belgilab va chegaralab qo‘yilishi, davlat faoliyati va inson huquqlarining kafolatlarini huquqiy jihatdan aniq va qat’iy prinsiplar bilan belgilab qo‘yilishiga bog‘liq xususiyatlar kasb etdi. Shuningdek, konstitutsiyaviy davlatlar an’anaviy davlatlardan o‘zining shakllanishi, ichki tuzilishi va funksiyalari bilan keskin farqlandi. Shu bilan birga, davlatning mohiyati, uning rivojlanishi, funksiyalari va jamiyatda tutgan o‘rnidan kelib chiqib, turli nazariyalar shakllandi. Hozirgi davrga qadar davlatning mohiyatiga doir asosan quyidagi nazariyalar shakllandi: 9 1) Elita nazariyasi. Bu nazariya XX asrning boshlarida (V.Pareto va G.Moski asarlarida) shakllanib, XX asr o‘rtalarida (X. Lassuel, D. Sartori, T. Day va boshq. asarlarida) rivojlandi. Bu nazariyaga binoan,xalq ommasida davlatni boshqarish uchun qobiliyat yetishmaydi, shuning uchun davlatni jamiyatning yuqori doiralari boshqaradi. Elita turli belgilar bo‘yicha shakllanadi (kelib chiqishi, ma’lumoti, tajribasi, qobiliyati va hokazo), lekin u ommaning qobiliyatli vakillari hisobiga to‘ldirilishi mumkin. Albatta, aholini davlat hokimiyatidan ajratib qarash bu nazariyaning salbiy tomonidir. Lekin davlat hokimiyatini doimo odamlarning cheklangan guruhi amalga oshirishini tan olmay bo‘lmaydi. Davlat apparati xizmatchilari, deputatlar va boshqalar. Lekin, eng muhimi, bu ularning xalq manfaatlarini qanchalik ifoda etishidir. 2) Texnokratik nazariya. Bu nazariya XX asrning 20-yillarida shakllanib, 60-70- yillarda keng tarqaldi. Bu nazariyaning rivojlanishiga T. Veblen, D. Barnxeym, G. Saymon, D. Bell va boshqalar katta hissa qo‘shdi. Bu nazariya deyarli yangilik bo‘lmay, balki elita nazariyasini zamonaviy nuqtai nazardan sharhlashdan iborat bo‘ldi. Unga muvofiq, jamiyatni mutaxassislar – tajribali boshqaruvchilar va menejerlar boshqarishi lozim. Faqat ular jamiyatning haqiqiy ehtiyojlarini chuqur anglash, uni rivojlantirishning optimal yo‘lini topish va zaruriy vositalarni ishga solish qobiliyatiga egadirlar. Ularning boshqaruvi natijasida boshqaruv ilmiy ahamiyat kasb etadi, jamiyat rivoji ta’minlanadi. 3 3) Plyuralistik demokratiya nazariyasi. Bu nazariya ham XX asrda shakllangan bo‘lib, uning rivojlanishiga G. Laski, M. Dyuverje, R. Darendorf, R. Dal va boshqalar katta hissa qo‘shdi. Bu nazariyaga binoan “Zamonaviy jamiyatlarda hokimiyat o‘z ahamiyatini yo‘qotdi, shu tariqa, uning sinfiylik xarakteri ham barham topdi. Jamiyat o‘zida turli belgilarni hosil qiladigan odamlarning ijtimoiy birlashmalarini (stratalarni) ifoda etadi: yoshi, kasbi, yashash joyi, manfaatlari doirasi va hokazo. Shu tariqa, ular qariyalar va yoshlar, sportchilar va musiqa 3 Siyosatshunoslik: oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma / M.Qirg‘izboev; Andijon davlat universiteti. -Toshkent: YAngi asr avlodi, 2013. -148-219 b. 10 havaskorlari kabilarga bo‘linib hayot kechiradi. Har bir odam ko‘plab stratalarga kirishi mumkin. Ana shu asosda davlat organlariga va davlat siyosati yo‘nalishlariga ta’sir etuvchi turli siyosiy va jamoat tashkilotlari tuziladi Shunday qilib, har bir odam, har bir birlashma davlat hokimiyatining “zarrasi” sifatida namoyon bo‘ladi, davlat boshqaruvida ishtirok etadi, davlat esa umumiy iroda va butun bir jamiyat manfaatlari ifodachisiga aylanadi”. Bu nazariyaning ijobiy tomoni – uning haqiqatan ham demokratik xarakterda ekanligi va barcha fuqarolarning davlat ishlarini boshqarishda ishtirok etishiga asoslanganligidir. 4) “Umumiy farovonlik davlati” nazariyasi ikkinchi jahon urushidan keyin shakllanib, davlat huquqbuzarliklar ro‘y bergan holatlardan tashqari ijtimoiy hayotga aralashmasligi lozimligini (“davlat – tungi qo‘riqchi” nazariyasi) asoslovchi konsepsiyaga qarama-qarshi nazariya sifatida rivojlandi. Bu nazariyaga XX asrning 30-yillarida D. Keyns tomonidan asos solinib, D. Myurdal, A. Pigu, K. Boulding, V. Mund kabilar asarlarida rivojlantirildi. Bu nazariyaning mazmuni shundaki, unga binoan “Davlat sinfiylikdan yuqorida turadi, u aholining barcha qatlamlari manfaatlari, barchaning farovonligini ta’minlaydi”. Nazariya ijtimoiy, madaniy va boshqa sohalarda yirik davlat dasturlarini amalga oshirish jarayonida aholi hayotining yuqori darajasini ta’minlagan rivojlangan mamlakatlar yutuqlariga suyangan holda rivojlandi. Bu nazariyaga binoan har bir insoniy shaxsga chuqur e’tibor berilib, uning manfaatlari davlat siyosatining asosi sifatida ta’riflanadi. Bu nazariyaning ijobiy tomonlari shundaki, umuminsoniy qadriyatlar, inson manfaatlari va huquqi ustuvorligini asoslaydi. Uning kamchiligi esa “umumiy farovonlik”ni yarim mustamlaka va rivojlanayotgan, ya’ni aholi turmush darajasi past bo‘lgan mamlakatlar hisobiga ta’minlash va amalga oshirishga qaratilganligidir 4 . 5) Huquqiy davlat nazariyasi jamiyatdagi turli masalalarni davlat faoliyatining maqsadlari (ijtimoiy hayotning hamma sohalarida huquq hukmronligiga erishish) sifatida, shu bilan bir vaqtda, davlatning faoliyati usullari va vositalari asosida hal etishga asosiy urg‘u beradi. Davlatning hamma faoliyati huquq va huquqiy vositalar 4 Politika//Aristotel. Soch. v 4t. -Moskva: Mmsl, 1984.-S.378-379. 11 asosidagi huquqiy maqsadlarga qaratiladi. Bu nazariyaning ijobiy tomoni – jamiyatni demokratlashtirishga qaratilganligi, barcha davlat organlari faoliyatida o‘zboshimchalik va qonunsizlikni istisno qilishni ilgari surganligidir. 6) “Texnokratik davlat” nazariyasi davlat faoliyatini tashkil etuvchi vositalar rivojiga qaratildi. Uning asosi aksariyat mamlakatlarda texnika vositalari, jumladan, radioelektronikaning rivojlanishini o‘zlashtirish va foydalanish bilan bog‘liqdir. Unga binoan, texnikani yanada rivojlantirish davlat boshqaruvining aksariyat masalalarini yangicha usullarda yechish mumkin. Masalan, fuqarolar o‘rtasida so‘rovnomalar, hattoki saylovlar (referendumlar) o‘tkazishda radiotelevizion texnika va kompyuterlardan keng foydalanish fuqarolarning alohida olingan shaxs irodasidan mustaqil bo‘lish imkoniyatini beradi, shuning uchun ham adolatli va optimal qarorlar qabul qilishga erishiladi. 7) Konvergensiya nazariyasi davlat rivojlanishini bashorat qilishga qaratilgan bo‘lib, u XX asrning 50-60-yillarida (D. Gelbreyt, R. Aron, P. Sorokin va boshq. asarlarida) shakllandi. Bu nazariya ikki tizimdagi davlatlarning o‘zaro ta’sirini tahlil etishga qaratildi: g‘arbiy - AQSH, Buyuk Britaniya va boshqalar; sovet ittifoqi va boshqa sosialistik mamlakatlar tizimi. Unda bu tizimlar o‘rtasida “almashuv”lar bo‘lishi, har bir tizim boshqasidan eng yaxshi sifatlarni olishi lozimligi ilgari suriladi. Buning natijasida davlatlar o‘zaro bir-birlariga yaqinlashishi o‘laroq ularning mohiyati, tashkilotlari, faoliyat shakllari ijobiy tomonga o‘zgaradi. Bu holat qandaydir muddat ichida farqlar qisqara borib, bir xil turdagi “postindustrial davlat”, ya’ni “umumiy farovonlik” davlati paydo bo‘lishiga olib keladi. Albatta, bu nazariyaning ma’lum jihatlarini dunyodagi hozirgi jarayonlar tasdiqlamoqda. 1.2. Hozirgi davr davlatining tuzilishi Hozirgi davrdagi aksariyat davlatlar o‘zining konstitutsiyaviy prinsiplar asosida tuzilishi va faoliyat ko‘rsatishi bilan ajralib turishi an’anaga kirdi. Konstitutsiya – keng ma’noda u yoki bu boshqaruv tizimida turli institutlarning funksiyalari va kompetensiyalari, burchlari va majburiyatlari belgilab qo‘yiladigan maxsus qoidalar 12 to‘plamidir. Shuningdek, unda davlat tuzumi, uni tashkil etish prinsiplari, siyosiy irodalarni ifodalash usullari, qarorlar qabul qilish, shuningdek, shaxsning davlatdagi huquqiy holati aniqlab va belgilab qo‘yiladi. 5 Hozirgi davr demokratik davlatlarning aksariyatida konstitutsiya asosan quyidagi muhim qismlardan iborat: birinchi qismda davlat bilan fuqarolar o‘zaro munosabatlari, inson huquqlari me’yorlari aniqlab qo‘yiladi, barcha fuqarolarning huquqiy tengligi, diskriminatsiyaning taqiqlanganligi ifodalanadi; keyingi qismda esa davlatning xarakteri (respublika, monarxiya, federatsiya va boshqalar), turli hokimiyatlar maqomlari, parlament, prezident, hukumat va sudning o‘zaro munosabatlarini amalga oshirish qoidalari, shuningdek, boshqaruv organlarining tuzilmasi, faoliyat ko‘rsatish tartibotlari mustahkam belgilab qo‘yiladi. Eng dastlabki konstitutsiyalar 1789 yilda AQSHda (1791 yilda “Inson huquqlari to‘g‘risida Bill”) va Fransiyada (1789 yilda “Inson va fuqaro huquqlari Deklaratsiyasi”) 1791 yilda qabul qilingan. Konstitutsiyaviy aktlar xarakterini kasb etuvchi, rasman esa huquqiy hujjatlar qabul qilish ancha ilgari – 1215, 1628, 1679 va 1681 yillarda Buyuk Britaniyada qabul qilingan edi. 6 Qoidaga binoan konstitutsiyada uzoq davrlar ichida siyosiy hayotni muvofiqlashtirish ko‘zda tutiladi. Lekin ularning amal qilish muddati turli mamlakatlarda turlichadir. Masalan, Fransiyada 16 ta konstitutsiya tan olingan bo‘lsa, AQSHda hozirga qadar bitta va birinchi konstitutsiya amal qilib kelmoqda. Unga hammasi bo‘lib 26 ta tuzatish kiritilgan bo‘lib, undan 10 tasi 1791 yilga qadar taalluqlidir. Lekin AQSH konstitutsiyasining bir qancha moddalari talqini Amerika Oliy federal sudi tomonidan bir necha marta o‘zgartirildi. Hozirgi davrda demokratik konstitutsiyaning mavjudligi davlatni konstitutsiyaviyligining muhim belgisi sifatida xarakter kasb etishining mezoni – konstitutsiya prinsiplari va qoidalarini davlat organlariga nisbatan amalda tatbiq qilinishi, ularning hokimiyat organlari va tashkilotlari hamda fuqarolar tomonidan so‘zsiz ijro etilishi bilan o‘lchanadi. 5 Siyosiy institutlar: maqsadlari, xususiyatlari va funktsiyalari - Fan – 2024.-147-179-b. 6 Siyosiy institutlar: maqsadlari, xususiyatlari va funktsiyalari - Fan – 2024.-180-191-b. 13 Davlatlarning qanday tuzilishlarga ega ekanligini uning shakllari xarakterlab beradi. tuzilmasi, mansabdor shaxslar va fuqarolar o‘zaro munosabatlari mujassamlashadi.Davlatning shakllarida oliy hokimiyatni tashkil etish, oliy davlat organlari Davlatlar shakllarida boshqaruv shakllari va davlatning hududiy tuzilishi shakllari an’anaviy ravishda bir-biridan ajralib turadi. Boshqaruv shakli hokimiyatni tashkil etish usuli va uning rasmiy manbaidan kelib chiqilgan holda monarxiya va respublikaga bo‘linadi. Monarxiyada hokimiyatning rasmiy manbai bir shaxsdan iborat bo‘ladi. Davlat boshlig‘i saylovchilar yoki hokimiyatning vakillik organlaridan mustaqil bo‘lib, u o‘z lavozimini merosiylik asosida egallaydi. Boshqaruvning monarxik shakllari bir necha turlarga bo‘linadi: mutlaq (absolyut) monarxiya (Saudiya Arabistoni, Katar, Oman) – davlat boshlig‘ining cheksiz hukmronligi xarakterlidir; konstitutsiyaviy monarxiya – bunda monarxning vakolatlari konstitutsiya bilan cheklab qo‘yiladi. Konstitutsiyaviy monarxiya dualistik va parlament monarxiyalariga bo‘linadi. Dualistik monarxiyada (Iordaniya, Quvayt, Morokko) monarx asosan ijroiya hokimiyati bilan, qisman qonun chiqaruvchi hokimiyat bilan ta’minlangan bo‘ladi. Parlament monarxiyasi shaklida monarx davlat boshlig‘i hisoblansa ham, u aslida qisman vakillik vakolatlariga, yana qisman ijroiya hokimiyati vakolatiga, ba’zan esa parlament qaroriga nisbatan veto huquqiga ega bo‘lishi mumkin. Lekin monarxning veto huquqidan foydalanganligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar uchramaydi. Hozirgi davrdagi aksariyat demokratik monarxiyalar parlament monarxiyalaridir. Ularda hukumat parlament ko‘pchiligi tomonidan shakllantirilib, hukumat monarx oldida emas, balki parlament oldida hisobdordir. Monarxiya bir necha ming yillar davomida idora etishning hukmron shakli sifatida yashab keldi. Bu kabi shakllar hozirgi davrda ham o‘ziga xos tarzda davlatlarning deyarli uchdan bir qismida yashab kelmoqda. Jumladan, monarxiyaga G arbiy Yevropaning 8 mamlakatida amal qilinadi: Buyuk Britaniya, Shvesiya,ʻ Daniya, Ispaniya va boshqalar. Hozirgi davr parlament monarxiyalari o‘zlarining siyosiy an’analarini saqlagan holda idora etishning respublika shaklidan kam 14 farqlanadi. Idora etishning respublika shaklida hokimiyatning manbai xalqning ko‘pchilik qismi hisoblanib, davlatning oliy organlari fuqarolar tomonidan saylanadi. Hozirgi davrda respublikaning uchta asosiy turi mavjud: parlament, prezident va aralash yoki yarim prezidentlik. Albatta, tarixdan ma’lumki, respublikaning quldorlik, aristokratik, sovet, teokratik va boshqa turlari ham yashagan. Parlament respublikasining asosiy belgisi – hukumatning parlament asosida (parlamentdagi ko‘pchilik tomonidan) shakllantirilishi va uning parlamentga nisbatan rasmiy mas’ulligi hisoblanadi. Parlament hukumatga nisbatan qator funksiyalarni amalga oshiradi: hukumatni shakllantiradi va qo‘llab-quvvatlaydi; hukumat tomonidan ijro etiladigan qonunlarni qabul qiladi; davlat byudjetini tasdiqlaydi, hukumatning moliyaviy faoliyati doirasini belgilaydi; hukumat ustidan nazorat o‘rnatadi, zaruriy holatlarda hukumatga ishonchsizlik vetosini e’lon qiladi. Bunday paytlarda hukumat iste’foga chiqadi yoki navbatdan tashqari parlament saylovlari o‘tkaziladi; hukumat siyosatini tanqid qiladi, hukumat siyosiy yo‘li va hukumat qarorlarining muqobillarini taklif etadi. 7 Hukumat ijroiya hokimiyati hisoblanib, u qonun ishlab chiqarish tashabbusi huquqiga ham ega bo‘ladi. Shuningdek, ba’zi mamlakatlarda hukumat parlamentni tarqatish to‘g‘risida prezidentga taklif kiritishi ham mumkin. Aksariyat holatlarda prezident bunday takliflarni qondiradi. Ko‘pchilik mamlakatlarda hukumat a’zolari o‘zlarining deputatlik mandatlarini ham saqlaydi. Bunday holatlar hukumatga nafaqat partiyalar yetakchilarini jalb etish, balki parlamentda katta ta’sirga ega bo‘lishiga, parlamentni qandaydir darajada nazorat qilishiga, shu bilan birga partiyaviy ko‘mak olishiga zamin yaratadi. Parlament respublikalarida hukumat boshlig‘i (bosh vazir, hukumat raisi, kansler) rasman davlat boshlig‘i hisoblanmasa ham, amalda u siyosiy iyerarxiyada birinchi shaxs darajasida turadi. Prezident esa bu iyerarxiyada kamtarona joyni egallaydi. Prezident parlament yoki saylovchilar majlisi yoki xalq tomonidan 7 Saydullayev Sh. Davlat va huquq nazariyasi. Darslik. T.: TDYU, 2018. – 47-66-betlar. 15 to‘g‘ridan-to‘g‘ri saylanadi. Uning siyosiy salobati saylovlar xarakteri bilan unchalik bog‘liq emas. Prezident, odatda, vakillik organiga yoki tantanali marosimga doir funksiyalar bilan cheklanadi. Prezident parlament monarxiyalaridagi davlat boshlig‘i funksiyalariga o‘xshash vazifalarni bajaradi. 8 Idora etishning respublika shaklini ikkinchi keng tarqalgan turi prezidentlik respublikasidir. Uning asosiy belgisi shuki, unda prezident bir vaqtning o‘zida ham davlat, ham hukumat boshlig‘idir. Prezident tashqi va ichki siyosatga rahbarlik qiladi, qurolli kuchlarning oliy bosh qo‘mondoni hisoblanadi. Ko‘pincha prezident to‘g‘ridan-to‘g‘ri xalq tomonidan saylanadi. Lekin ba’zi holatlarda saylovchilar jamoasi (AQSH) tomonidan ham saylanishi mumkin. Prezidentning o‘zi (AQSHda senat roziligi bilan) hukumat a’zolarini tayinlaydi, vazirlar parlament oldida emas, balki prezident oldida mas’ul bo‘ladi. Prezidentlik respublikasida hukumat o‘zining barqarorligi bilan ajralib turadi. Unda qonun chiqaruvchi va ijroiya hokimiyatlar bir- biridan keskin ravishda bo‘linadi, ularning birbiridan birmuncha mustaqilligi tan olinadi. Parlament bilan prezident o‘rtasidagi munosabatlar vazminlik, o‘zaro muvozanat, o‘zaro bir-biriga bog‘liqlik tizimi asosiga quriladi. Parlament prezident faoliyatini qonunlar yordamida va byudjetni tasdiqlash vositasida cheklab qo‘yishi mumkin. Prezident esa, odatda, parlament qarorini to‘xtatib qo‘yadigan – veto huquqiga egadir. Ular o‘z vakolatlarini talablar darajasida bajarish uchun umumiy til topishga va hamkorlik qilishga majburdirlar. O‘zbekiston Respublikasi ham prezidentlik respublikasi hisoblanadi. Mamlakat Prezidenti davlat boshlig‘I hisoblanadi va davlat hokimiyati organlarining kelishilgan holda faoliyat yuritishini hamda hamkorligini ta’minlaydi. G arbiy Yevropada prezidentlik respublikasi keng tarqalmadi. Lotin Amerikasi,ʻ Osiyo va Afrikadagi ko‘plab mamlakatlarda uzoq davom etgan avtoritar an’analar natijasida prezidentlik respublikasi ko‘pincha “superprezidentlik respublikasi” 8 Ergashev I., Abdullayev B. “Mutaxassislikka kirish” O’quv qo’llanma. T.: Toshkent 2022, 180-bet. 16 sifatida namoyon bo‘lmoqda. Bu mamlakatlarda haqiqiy hokimiyat president qo‘lida to‘plangan bo‘lib, hukumat faoliyati parlament va sud organlari nazoratidan chetda qoladi, natijada amalda prezidentlar yarim diktatorlik vakolatlarini egallab oladi. Zoir, Malavi kabi davlatlarda davlat rahbari abadiyligi e’lon qilingan. Respublikaning uchinchi xil ko‘rinishi – bu yarim prezidentlik yoki “aralash” respublikadir. Bunday respublikalar Avstriya, Irlandiya, Portugaliya, Polsha, Finlyandiya, Bolgariya va boshqa bir qancha mamlakatlarda faoliyat ko‘rsatmoqda. Bunday shakldagi idora etish usuli yuqori maqomdagi prezidentlik hokimiyati bilan parlament hokimiyatlari o‘zaro uyg‘un holda hukumat faoliyati ustidan samarali nazorat o‘rnatish amaliyoti an’anaga kirib bormoqda. Bu kabi respublikalar parlament va prezidentlik respublikalariga xos bo‘lgan barqaror tipik belgilarni butunlay o‘zlashtira olmaganligi uchun turli xil mamlakatlarda prezidentlik hokimiyati yoki parlament hokimiyati xususiyatlarini ko‘proq namoyon qilmoqda. Yarim prezidentlik respublikasining eng xarakterli belgisi – bu hukumatning ham prezident, ham parlament oldidagi ikki tomonlama mas’ulligidir. 9 Yarim prezidentlik respublikasining mumtoz namunasi Fransiyaga tegishlidir. Bu mamlakatda prezident va parlament bir-biridan mustaqil ravishda saylanadi. Parlament prezidentni o‘z lavozimidan tushira olmaydi. Prezident esa navbatdan tashqari parlamentga saylovlar muddatini e’lon qilish sharti bilan parlamentni tarqatishi mumkin. Prezident davlat boshlig‘i hisoblanib, bir vaqtning o‘zida oliy bosh qo‘mondon hisoblanadi. Shuningdek, president davlatning xalqaro munosabatlardagi bosh vakilidir. U parlament qarorlarini to‘xtatishga – ya’ni veto, shuningdek, favqulodda holatni e’lon qilish huquqlariga egadir. Lekin, shu bilan bir vaqtda, favqulodda holat paytida uning parlamentni tarqatish huquqi amal qilmaydi. II-BOB: DAVLATNING BOSHQARUV NAZARIYASI . 2.1. Boshqaruv predmeti va izlanish uslublari 9 . https://lex.uz sayti ma’lumotlaridan foydalanildi. 17 Har qanday fan o‘z predmeti, nazariyasi va uslublariga egadir. Predmet fanning qaysi sohaga tegishli ekanligini belgilaydi. Nazariya bu sohada ro‘y beradigan jarayon va hodisalarning ro‘y berish qonuniyatlarini aniqlaydi. Izlanish usullari nazariyadan kelib chiqqan holda kishilar ilmiy va amaliy faoliyati qanday amalga oshishini ko‘rsatib berishi, fanning shu sohasida hodisalarni umumlashtirish va o‘rganishning turli vositalari va usullari tizimini ishlab chiqishi lozim. Boshqaruv predmeti xo‘jalik yuritishning barcha darajalarida boshqarishning qonunlari (qonuniyatlari), tamoyillari va munosabatlarini o‘rganishdan iboratdir. Boshqaruv munosabatlari ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlaming ajralmas qismi bo‘lib, turli iqtisodiy, tashkiliy, ijtimoiy, mehnat, psixologik va boshqa ko‘rinishlarda bo’ladi. Boshqaruv munosabatlari boshqaruvqo‘l ostidagi xodimlar o‘rtasidagi aloqa va o‘zaro ta’siring murakkabmajmuyini ifodalaydi, demak, boshqaruv bu, eng avvalo, kishilarni boshqarishdir. Iqtisodiyotni boshqarishda bevosita boshqaruv obyekti (chizmaga qarang) mehnat jamoalari va alohida xodimlardan iboratdir. Faqat ularning mehnat faoliyati vositasida ishlab chiqarishning moddiy unsurlari, ya’ni mehnat vositalari va predmetlariga ta’sir etiladi. Boshqarish ishini bajaruvchi idoralar va ularning rahbarlari boshqaruv subyektlari hisoblanadi. 10 10 Xeyvud E. Politologiya: uchebnik dlya studentov vuzov / Per.s angl. pod. red. G.G.Vodolazova, V.YU.Belskogo. — Moskva: YUNITIDANA,2005. - 109-110 bet. 18 Boshqarish usullari kishilarni, jamiyatni obyektiv ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish qonunlari talablarini bajarishga undaydi. Ular aniq bir usul, uslub, maqsadga erishish yo'lini ifodalaydi. Demak, boshqaruv uslubi ishchi va xodimlarga, umuman, boshqarish obyektiga qo‘yilgan maqsadga erishish jarayonida ularning faoliyatini muvofiqlashtirishning maxsus izlanish usullari sifatida quyidagilarni keltirish mumkin: 1. Tizim usuli boshqaruv muammolarini yechishda ishlatiladi va tizimning butunligiga asoslanadi. Taraqqiy etgan davlatlarda tizimli- majmuali, tizimli-tarkib, tizimli-funksional, tizimli-kommunikatsion va boshqa ko‘rinishlari mavjud. 2. Izlanishning majmuali usuli voqealarni va ularning bir-biri bilan bo‘lgan aloqalarini faqat ushbu fan usuli bilan emas, balki boshqa xil hodisalarni o‘rganuvchi fanlar bilan o‘rganadi. 3. Izlanishning tarkibiy usuli murakkab hodisalarni bo’laklarga ajratishdan iborat. 4. Vaziyatli yondashish — boshqaruv faoliyatining maqbul usullarini ichki va tashqi sharoitga qarab belgilash. 5. Integratsion yondashish usuli boshqa usullar ko‘rsatkichlarini hisobga olish asosida boshqarish hisoblanadi. 6. Modellashtirish - boshqariluvchi obyektni boshqarish turli sxema, grafik va chizmalar, xomaki materiallar tayyorlash yordamida boshqarish usuli. 7. Matematik yondashuvda optimal qaror qabul qilish maqsadida matematik uslublar va kompyuterlar keng miqyosda qo‘llanadi. 19 8. Kuzatish usuli, bu boshqaruv obyekti to‘g‘risidagi ma’lum otni rejali, ilmiy, uyushtirilgan asosda to‘plash usuli. 9. Eksperiment - boshqarish asosida boshqariluvchi obyektga nisbatan namunaviy tajribadan o’tgan usullarni qo‘llash. Bulardan tashqari, boshqaruvning eng asosiy bilish uslubi dialektik uslub bo‘lib, u boshqaruvga o‘rganilayotgan ijtimoiy hodisalarning mohiyatini ochishga yordam beradi. Boshqarish usullarini ta’sir etishning o‘ziga xos xususiyatlariga ko'ra: ma’muriy-tashkiliy, iqtisodiy, ijtimoiy-psixologik va huquqiy shakllarga ajratish mumkin. Boshqaruv mahorati uning barcha uslublarini egallash, ularni to‘g‘ri baholab qo‘llash, har bir aniq vaziyatda eng samaralisini topish qobiliyatiga ega bo‘lishdan iboratdir. 11 Boshqaruv obyekti va subyekti tarkibi Boshqaruv subyekti: — qonun chiqaruvchi hokimiyat — ijro etuvchi hokimiyat — sud hokimiyati — vazirlar kengashi — oliy sud, viloyat sudlari — tuman xalq deputatlari hokimliklar — qo‘mitalar va Boshqaruv obyekti: — mamlakat — respublika — viloyat — tuman — konsem — tarmoq — korxona — xodimlar — ishlab chiqarish 2.2. Boshqaruv ilmining kelib chiqishi 11 Ergashev I., Abdullayev B. “Mutaxassislikka kirish” O’quv qo’llanma. T.: Toshkent 2022, 180-bet. 20 Ilmiy usulning boshqaruv muammolariga muntazam ravishda qo ‘ llanilishi ilmiy boshqaruvning asosi bo ‘ lgan . Ammo boshqaruv tafakkuri maktabi yaqinda kelib chiqqan . Boshqaruv ilmi Ikkinchi jahon urushi davrida Angliyada olimlar guruhi fuqarolar mudofaasi va o ‘ t ochish pozitsiyalari inshootlarini optimal joylashtirish , kemaga qarshi bombalarni portlatish chuqurligini va transport karvonlarining konvoyini optimizatsiyalash kabi murakkab harbiy masalalarni yechish topshirig ‘ ini olganda paydo bo ‘ lgan . 50 - 60- yillarda uslubiyot yangilanib , bir qator o ‘ ziga xos usullarga aylanib sanoatda muammolarnii yechishda va har xil vaziyatlarda qaror qabul qilishda kengroq ishlatila boshladi . Bugungi kunda boshqaruv ilmining model va usullari quyidagi masalalarni hal qilishda ishlatiladi : shaharlarda transport oqimlarini boshqarish va aeroportlarda harakat jadvalini optimizatsiyalashda , universitetlarda sinf va auditoriyalar ish jadvallarini tuzishda , supermark et va univermaglarda g ‘ amlangan mollarni boshqarishda , mahsulotlarning yangi turlarini ishlab chiqarishda , turli xil mahsulotlarning reklamasiga xarajatlarni taqsimlashda , moddiy ta ’ minlashni rejalashtirishda , zavodda turli xil mahsulotlami ishlab chiqarish uchun asbob - uskunalar va mehnat resurslarini taqsimlashda , mavsumga beysbol bo ‘ yicha oliy liganing o ‘ yin jadvalini tuzishda va h . k . Boshqaruv ilmining markaziy joyi tashkilot rahbarlarini tashkilotni bir butun holdagi narsa sifatida uning manfaatlari uchun tashkilot tarkibiy qismlarining o ‘ zaro munosabatlari bilan bog ‘ liq muammolarni 21 hal qilishda ilmiy asos bilan ta ’ minlashdan iborat . Bu hamma tashkilotlar uchun muhimdir , lekin bu tamoyilni yirik tashkilotlarda qo ’ llash ixtisoslashtirishning yuqori darajasi tufayli qiyin bo ’ lishi mumkin . Cherchmen , Akoff va Arnofflarning tasdiqlashicha : « Tashkilotda har bir funksional birlik ( bo ' linma , bo ‘ lim yoki sektor ) umumiy ishning bir qismini bajarishga majbur . Shu har bir qism tashkilotning umumiy maqsadlariga erishish uchun zarurdir . Biroq , mehnatning bunday taqsimlanishining natijasi har bir funksional bo ’ linma o ‘ ziga tegishli bo ’ gan maqsadlarini ishlab chiqishidan iborat . Masalan , ishlab chiqarish bo ’ limi , odatda , ishlab chiqarish chiqimlarini kamaytirish va ishlab chiqarish hajmini ko ‘ paytirish bilan shug ‘ ullanadi . Marketing bo ‘ limi sotish hajmining birligi chiqimlarini minimum ga keltirish va u hajmni maksimumga chiqarishga harakat qiladi . Moliya bo ‘ limi tashkilotning sarmoya yo ‘ naltirish siyosatini optimizatsiya qilishga urinadi . Kadrlar bo ’ limi yaxshi ishchilarni minimal chiqimlarda yo ’ llash va ularni tashkilotda ushlab qolishga bor kuchini sarflaydi . Bu maqsadlar har doim ham mohiyati bo ‘ yicha bir - biri bilan kelishmasdan ko ' pincha bir - biriga zid bo ' ladi » Qaror qabul qilishni modellash va munosib usullar bo ' yicha idora xizmatlari mutaxassislari maqsadlar farq qilishi munosabati bilan mumkin bo ’ lgan murosalarni baholashga harakat qilib qaraa - qarshi maqsadlarning balansini ta ’ minlab beradigan alternativ qarorlarni aniqlamoqdalar . Boshqaruv ilmi nuqtayi nazaridan yondashuvni tushunish sizga idora mutaxassislari bilan muomala qilishga va tashkilot 22 muammolarining unumli yechimini aniq ifoda qilib , ular bilan ishlashga yordam beradi 12 . 2.3. Boshqaruv ilmining o ’ ziga xos xususiyatlari Bugungi kunda « boshqaruv ilmi », « qabul qilish ilmi », « tizimli tahlil », « tizimlar haqida ilm », lekin ko ‘ proq « operatsiyalar tadqiqoti » kabi bir - birini almashtiradigan tushunchalarni uchratish mumkin . Boshqaruv ilmining yondashish sifatida o ‘ ziga xos xususiyatlari quyidagicha : — ilmiy usulning qo ‘ llanilishi ; — tizimli yondashish ; — modellar ishlatilishi . Ilmiy usul boshqaruv ilmi maktabining amaliyotda birinchi bor ishlatilgan har qanday ilmiy tadqiqotning fundamental tadbiridir . U uch bosqichdan iborat . 1. Kuzat uv . Gap muammo va vaziyat haqida axborotni obyektiv tarzda yig ’ ish va tahlil qilish ustida ketmoqda . Masalan , mahsulotlarga ehtiyoj va zaxiralar darajasi o ‘ rtasidagi bog ‘ liqlik ko ‘ rib chiqilayotganda , rahbar zaxiralar darajasi ehtiyojga qarab o ‘ zgarishini baholashi kerak . 2. Gipot ezaning ifoda qilinishi . Gipotezani ifoda etayotib , tadqiqotchi mavjud imkoniyatlar ( alternativlar ), faoliyat ( harakat ) variantlari va vaziyat uchun ularning oqibatlarini aniqlaydi , shuningdek , ushbu kuzatuvlar asosida bo ‘ lgan prognozni qiladi . Maqsad — muammoning tarkibiy qismlari o ' rtasidagi o ‘ zaro bog ‘ liqlikni o ‘ matish . Masalan , kuzatuv oy davomida ehtiyoj 10 foizga o ' sganda zaxiralar 12 . https://wikipediya 23 kamayishini ko ‘ rsatsa , rahbar gipotezaga asoslanishi mumkin , qaysiki zaxiralarning muayyan miqdorga o ‘ sishi ularning bunday vaziyatda qisqarishining oldini oladi . 3. Verifi k at siy a . Verifikatsiyaning yoki gipotezaning to ‘ g ‘ riligini 13 tasdiqlanishining uchinchi bosqichida tadqiqotchi gipotezani qabul qilingan qarorning natijalarini kuzatib tekshiradi . Bizning misolni davom ettirib , rahbar aslini olganda zaxiralar darajasini idora mutaxassisi taklif etgan miqdorga ko ‘ paytirishi mumkin . Agar bunda zaxiralar kamaymasa yoki haddan ziyod ko ‘ paymasa , gipotezani to ‘ g ‘ ri deb tan olish kerak . Agar har holda ehtiyojning o ‘ sishi bilan mahsulotlarning yetishmasligi paydo bo ‘ lsa yoki zaxiralar shunchalar o ‘ ssaki , ularni saqlash chiqimlari haddan ziyod bo ‘ lib qolsa , unda gipotezani noto ‘ g ‘ ri deb tan olish kerak . Bu holda , rahbar birinchi bosqichga qaytib , mavjud axborotga gipotezani tekshirish bosqichida yig ‘ ilgan axborotni va boshqa ma ’ lumotlarni qo ‘ shgandan keyin , yangi gipotezani ifoda qilishi kerak Boshqaruv muammolarini hal etayotganda ilmiy usulni qo ‘ llab turib shuni esda tutish kerakki , tashkilot - bu o ‘ zaro bog ‘ langan qismlardan iborat ochiq tizimdir . Shuning uchun boshqaruvga ilmiy yondashishning ikkinchi xususiyati bo ‘ lib tizimli yondashish turadi . Boshqaruv ilmining uchinchi xususiyati - modellarni ishlatishdir. Modellashtirish ko‘p hollarda boshqaruv muammolarining murakkabligi va ilmiy tajribalarni real hayotda o‘tkazish qiyinchiligi tufayli zarurdir. 13 Osnovm politicheskoy nauki. Uchebnoe posobie. Pod.red.V.P. Pugacheva.Chast I. -Moskva: MGU, 1996. -St.204- 208. 24 Modellashtirish — bizning muhokamada ko‘p e’tibor berilgan konsepsiyadir. Ilmiy boshqaruv maktabining eng ko’rinadigan va ehtimol eng yirik hissasi oddiy sabab-oqibatli baholash uchun judda murakkab vaziyatlarda obyektiv qaror qabul qilishga imkoniyat beradigan muqobil modellarni ishlab chiqishdadir. Bunday modellarning ko‘pi shunchalik murakkabki, har bir o‘rta rahbar mustaqil ravishda ularni ishlatishga qodir emas. Biroq, modellar haqida ishonarli tasavvurning yo‘qligi rahbarni sinash va xato usullarni qo‘llashga va tekshirilgan usullarni qo’llash o‘miga o‘ylanmagan qarorlarni qabul qilishga olib keladi 14 . 2.4. Boshqaruvning kelajakka yo’naltirilganligi To‘g‘ridan to‘g‘ri tajriba o‘tkazish mumkin bo‘lmaganday, mavjud bo‘lmagan va hech qachon bo'lmaydigan hodisani kuzatish mum kin emas. Ammo, ko‘p rahbarlar faqat real va his qiladigan narsani ko‘rishga va bu, natijada, ulaming qandaydir ko‘rib bo‘ladigan narsaga e’tibor berishida ifodalanishi shart. Modellashtirish, — bugungi vaqtga kelib kelajakning variantlarini ko'rishning va alternativ qarorlarning potensial oqibatlarini obyektiv solishtirishga imkon beradigan aniqlashning yagona tizimlashtirilgan usuli. Devid B. Xers ta’kidlashicha: «Rahbar mavjud eng yaxshi alternativani o‘z resurslarini taqsimlash, o‘zi va boshqalar uchun harakatlar navbatini belgilashga, yangi odamlar va material resurslami jalb etish uchun tanlab olishi kerak. Buning uchun u qisqa va uzoq muddatli kelajakda qarorlarning oqibatlari paydo bo‘ladigan muhit xususiyatlari va barqarorligi ta’rifiga ishonishi kerak. U bunday 14 . https://wikipediya 25 bir paytning o‘zida muqarrar va oldindan aytib bo'lm aydigan muhitning butun noaniqligini tasavvur qilishi kerak». Boshqaruv ilmining modellari yuqori darajada bu maqsadlarga moslashgan va kuchli tahliliy vosita sifatida murakkab vaziyatlarda qaror qabul qilish bilan bog‘liq ko‘p muammolami hal etishga imkon beradi. Xulosa Boshqaruv insonlarni ongli mehnatga, tadbirkorlikka qiziqtirish, ishga mas’uliyatliligini nazorat qilish, ularning bilim va ko‘nikmalari faoliyatga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini ta’minlash, rag‘batlantirishni tashkil etishdir. Bu fan predmeti ham xo‘jalik yuritishning barcha bo‘g‘inlarida boshqarishni 26 tashkil etish shakllari, uslublarini ifodalovchi nazariy va amaliy tamoyillari majm uyidan iborat. Boshqaruv usullarini puxta egallagan, qo’lllay biladigan rahbar shu faoliyatni samarali boshqarishda nafaqat ishlab chiqarishga, qolaversa, butun iqtisodiyotning rivojlanishga katta ta’sir ko‘rsatadi. Bugungi kunning eng muhim vazifasi, deb ta’kidlaydi Prezidentimiz Islom Karimov, «hayotimizning barcha sohalarida, ayniqsa, boshqaruvda, respublika miqyosida, viloyat, tuman, qishloq va mahallalarni boshqarishda, tarmoq bo‘g‘inlarini idora etishda yangicha fikrlaydigan, qiyin damlarda mas’uliyatni o‘z zimmasiga oladigan, hayot bilan ham qadam yurishga qodir, iymoni pok, bilimdon, ishbilarmon odamlarni topish, ularga ishonch bildirishdan iborat» To‘g‘ridan to‘g‘ri tajriba o‘tkazish mumkin bo‘lmaganday, mavjud bo‘lmagan va hech qachon bo'lmaydigan hodisani kuzatish mum kin emas. Ammo, ko‘p rahbarlar faqat real va his qiladigan narsani ko‘rishga va bu, natijada, ulaming qandaydir ko‘rib bo‘ladigan narsaga e’tibor berishida ifodalanishi shart. Modellashtirish, — bugungi vaqtga kelib kelajakning variantlarini ko'rishning va alternativ qarorlarning potensial oqibatlarini obyektiv solishtirishga imkon beradigan aniqlashning yagona tizimlashtirilgan usuli. Devid B. Xers ta’kidlashicha: «Rahbar mavjud eng yaxshi alternativani o‘z resurslarini taqsimlash, o‘zi va boshqalar uchun harakatlar navbatini belgilashga, yangi odamlar va material resurslami jalb etish uchun tanlab olishi kerak. Buning uchun u qisqa va uzoq muddatli kelajakda qarorlarning oqibatlari paydo bo‘ladigan muhit xususiyatlari va barqarorligi ta’rifiga ishonishi kerak. U bunday bir paytning o‘zida muqarrar va oldindan aytib bo'lm aydigan 27 muhitning butun noaniqligini tasavvur qilishi kerak». Boshqaruv ilmining modellari yuqori darajada bu maqsadlarga moslashgan va kuchli tahliliy vosita sifatida murakkab vaziyatlarda qaror qabul qilish bilan bog‘liq ko‘p muammolami hal etishga imkon ber 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI I. O’zbekiston respublikasi qonunchilik hujjatlari. 1. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning “Ma`naviy-ma`rifiy ishlar tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to`g`risida”gi Qarori. 2021- yil. II. Ilmiy asarlar, monografiyalar va risolalar: 1. Ergashev I., Abdullayev B. “Mutaxassislikka kirish” O’quv qo’llanma. T.: Toshkent 2022, 180-bet. 2. Politika//Aristotel. Soch. v 4t. -Moskva: Mmsl, 1984.-S.378-379. 3. Xeyvud E. Politologiya: uchebnik dlya studentov vuzov / Per.s angl. pod. red. G.G.Vodolazova, V.YU.Belskogo. —Moskva: YUNITIDANA,2005. - 109-110 bet. 4. Osnovm politicheskoy nauki. Uchebnoe posobie. Pod.red.V.P. Pugacheva.Chast I. -Moskva: MGU, 1996. -St.204-208. 5. Siyosiy institutlar: maqsadlari, xususiyatlari va funktsiyalari - Fan – 2024 6. Muntyan M. Gosudarstvo kak politicheskiy institut. – M.: IZD-vo ISN, 2003. – 302bet. 7. Saydullayev Sh. Davlat va huquq nazariyasi. Darslik. T.: TDYU, 2018. – 47- 66-betlar. 8. Siyosatshunoslik: oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma / M.Qirg‘izboev; Andijon davlat universiteti. -Toshkent: YAngi asr avlodi, 2013. - 148-219 b. III. Internet saytlari: 1. https://www.insonhuquqlari.uz/uz/news/fuqarolik-jamiyati-institutlarining- ijtimoiy-siyosiy-jarayonlardagi-ishtiroki- kuchaytirilmoqda 2. https://lex.uz 3. https://wikipediya. 4. https://einfolib.uz 5. https://ziyo.uz 6. https://kutubxona.uz 29 30

MUNDARIJA

KIRISH

I-BOB: DAVLAT TUSHUNCHASI VA UNING ASOSIY SIYOSIY INSTITUT EKANLIGI

Davlatning kelib chiqishi to’g’risidagi yetakchi nazariyalar

Hozirgi davr davlatining tuzilishi

IKKINCHI BOB. SIYOSIY PARTIYA TUSHUNCHASI, PARTIYAVIY TIZIM HAMDA SIYOSIY HARAKATLAR

Boshqaruv predmeti va izlanish uslublari

Davlat boshqaruv ilmining kelib chiqishi

Boshqaruv ilmining o’ziga xos xususiyatlari

Davlat boshqaruvining kelajakka yo’naltirilganligi va rivojlanishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR RO’YXATI

Купить