Davlat byujeti daromadlarini shakllantirishda soliqlarning tutgan o’rni va ahamiyati - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	74.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	12 Апрель 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Diiyorbek

Дата регистрации 11 Март 2026

0 Продаж

Davlat byujeti daromadlarini shakllantirishda soliqlarning tutgan o’rni va ahamiyati

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
___________ NOMIDAGI
___________ DAVLAT UNIVERSITETI
IQTISODIYOT FAKULTETI
«_________________________» kafedrasi
“______________”
fanidan
K U R S I S H I
Mavzu: « Davlat byujeti daromadlarini shakllantirishda soliqlarning tutgan
o’rni va ahamiyati »
Bajardi: ______________
Qabul qildi: ______________
Toshkent - 2025
1

MUNDARIJA
KIRISH…………….………………………………………………………………3
I BOB. DAVLAT BYUJETI DAROMADLARINING NAZARIY
ASOSLARI…………..…………………………………………………………….5
1.1.Davlat byujeti tushunchasi va uning iqtisodiy tizimdagi o’rni………..…..5
1.2.Davlat byujeti daromadlarining shakllanish manbalari va ularning
tasnifi …………………………………………………………………………….…8
1.3.soliqlarning davlat byujeti daromadlari tarkibidagi ulushi va umumiy
ahamiyati ………………………………………………………………………….11
II BOB.DAVLAT BYUJETI DAROMADLARINI
SHAKLLANTIRISHDA SOLIQLARNING AMALIY AHAMIYATI …...
….15
2.1. O‘zbekistonda soliq tushumlarining davlat byujeti daromadlaridagi
o‘rni ……………………………………………………………………………….15
2.2. Asosiy soliqlar (QQS, foyda solig‘i, daromad solig‘i va boshqalar)ning
byujetni shakllantirishdagi roli ………………….…………………………………
18
2.3. Soliq siyosatining byujet barqarorligini ta’minlashdagi
ahamiyati ……...21
III BOB. DAVLAT BYUJETI DAROMADLARINI OSHIRISHDA
SOLIQ TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘NALISHLARI ……...……
24
3.1. Davlat byujeti daromadlarini oshirishda soliq bazasini kengaytirish
masalalari ……………………………………………………….…………………24
3.2. Soliq ma’murchiligini takomillashtirish va yashirin iqtisodiyotni
qisqartirish yo‘llari ……………………………………………...
…………..26
3.3. Soliq tizimini rivojlantirish orqali byujet daromadlari barqarorligini
ta’minlash istiqbollari ………………………….....……………….………..29
2

XULOSA………………………………………………………...………….33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………..35
3

KIRISH
Kursh ishi mavzusining dolzarbligi. Bugungi kunda davlat byujetining
barqaror shakllanishi mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining muhim
shartlaridan biri hisoblanadi. Davlat tomonidan amalga oshirilayotgan iqtisodiy,
ijtimoiy va infratuzilmaviy dasturlarni moliyalashtirishda byujet daromadlari,
ayniqsa soliqlarning tutgan o‘rni beqiyosdir. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda soliq
tizimini isloh qilish, soliq yukini maqbullashtirish hamda byujet daromadlarini
barqaror ta’minlashga qaratilgan keng ko‘lamli chora-tadbirlar amalga
oshirilmoqda. Shu sababli davlat byujeti daromadlarini shakllantirishda
soliqlarning tutgan o‘rni va ahamiyatini o‘rganish bugungi kunning dolzarb
masalalaridan biri hisoblanadi.
Davlat byujeti daromadlarining asosiy qismi soliqlar hisobiga shakllanadi va
ularning samarali tashkil etilishi mamlakat moliyaviy barqarorligiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Ayniqsa, so‘nggi besh yil davomida soliq siyosatida amalga oshirilgan
islohotlar byujet daromadlari tarkibida soliqlarning rolini yanada oshirdi. Ushbu
jarayonlarni ilmiy jihatdan tahlil qilish va baholash muhim ahamiyat kasb etadi.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda iqtisodiyotni liberallashtirish, tadbirkorlik
subyektlarini qo‘llab-quvvatlash va soliq yukini optimallashtirishga qaratilgan
keng ko‘lamli soliq islohotlari amalga oshirilmoqda. Natijada soliq tushumlarining
hajmi, tuzilmasi va byujetdagi ulushi sezilarli darajada o‘zgarib bormoqda. Bu esa
soliqlarning davlat byujeti daromadlarini shakllantirishdagi real ahamiyatini qayta
tahlil qilish zaruratini yuzaga keltiradi.
Bundan tashqari, yashirin iqtisodiyot ulushini qisqartirish, soliq intizomini
mustahkamlash hamda soliq ma’murchiligini raqamlashtirish masalalari bugungi
kunda dolzarb muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Ushbu omillar davlat byujeti
daromadlarining to‘liq va o‘z vaqtida tushishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shunday
sharoitda soliqlarning byujetni shakllantirishdagi roli va ularning samaradorligini
ilmiy asosda o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Shu sababli davlat byujeti
daromadlarini shakllantirishda soliqlarning tutgan o‘rni va ahamiyatini
O‘zbekiston misolida tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni
4

bartaraf etish bo‘yicha ilmiy xulosalar ishlab chiqish mazkur kurs ishining
dolzarbligini belgilab beradi.
Kurs ishining maqsadi - davlat byujeti daromadlarini shakllantirishda
soliqlarning tutgan o‘rni va ahamiyatini nazariy hamda amaliy jihatdan o‘rganish,
O‘zbekiston misolida soliq tushumlarining byujetdagi rolini tahlil qilish va ularni
yanada oshirish bo‘yicha xulosalar ishlab chiqishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat:
davlat byujeti va uning daromadlari mohiyatini ochib berish;
davlat byujeti daromadlarining shakllanish manbalarini o‘rganish;
soliqlarning byujet daromadlari tarkibidagi ulushi va ahamiyatini tahlil qilish;
O‘zbekistonda asosiy soliqlarning byujetni shakllantirishdagi rolini baholash;
byujet daromadlarini oshirishda soliq tizimini takomillashtirish yo‘nalishlarini
aniqlash.
Tadqiqot obyekti - O‘zbekiston Respublikasining davlat byujeti daromadlari
tizimi hisoblanadi. Tadqiqot predmeti - davlat byujeti daromadlarini shakllantirish
jarayonida soliqlarning tutgan o‘rni, ahamiyati va ularning samaradorligiga ta’sir
etuvchi omillardir.
Tadqiqot metodologiyasi sifatida iqtisodiy tahlil, taqqoslash,
umumlashtirish, statistik ma’lumotlarni tahlil qilish hamda mantiqiy fikrlash
usullaridan foydalanildi.
Kurs ishining tuzilish i kirish, uch bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxatidan iborat. Ishning birinchi bobida davlat byujeti daromadlarining nazariy
asoslari yoritilgan. Ikkinchi bobda soliqlarning davlat byujeti daromadlarini
shakllantirishdagi amaliy ahamiyati tahlil qilingan. Uchinchi bobda esa byujet
daromadlarini oshirishda soliq tizimini takomillashtirish yo‘nalishlari ko‘rib
chiqilgan.
5

I BOB. DAVLAT BYUJETI DAROMADLARINING NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Davlat byujeti tushunchasi va uning iqtisodiy tizimdagi o’rni
Davlat byujeti davlat moliya tizimining asosiy bo‘g‘ini bo‘lib, u davlat
tomonidan markazlashtirilgan pul mablag‘larini shakllantirish va ulardan
foydalanish bilan bog‘liq iqtisodiy munosabatlar majmuini ifodalaydi. Davlat
byujeti orqali mamlakatda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish dasturlari
moliyalashtiriladi, aholining ijtimoiy himoyasi ta’minlanadi hamda davlatning
strategik vazifalari amalga oshiriladi. Shu jihatdan davlat byujeti faqat moliyaviy
hujjat emas, balki davlatning iqtisodiy siyosatini aks ettiruvchi muhim instrument
hisoblanadi.
Iqtisodiy tizimda davlat byujeti qayta taqsimlovchi va tartibga soluvchi
funksiyalarni bajaradi. Milliy daromadning ma’lum qismi soliqlar va boshqa
majburiy to‘lovlar orqali byujetga jalb etilib, jamiyat manfaatlari yo‘lida qayta
taqsimlanadi. Bu jarayon orqali iqtisodiyotning ustuvor tarmoqlari qo‘llab-
quvvatlanadi, hududlar o‘rtasidagi ijtimoiy-iqtisodiy tafovutlar kamaytiriladi
hamda iqtisodiy barqarorlikka erishiladi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat byujetining ahamiyati yanada ortadi.
Chunki bozor mexanizmi barcha ijtimoiy masalalarni mustaqil hal qila olmaydi.
Shu sababli davlat byujeti orqali ta’lim, sog‘liqni saqlash, fan, madaniyat va
ijtimoiy himoya sohalari moliyalashtiriladi. Bu esa davlat byujetini ijtimoiy
yo‘naltirilgan iqtisodiyotning asosiy moliyaviy tayanchi sifatida namoyon etadi.
O‘zbekiston sharoitida davlat byujeti mamlakat iqtisodiy rivojlanishini
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. So‘nggi yillarda byujet siyosati ochiqlik va
shaffoflik tamoyillari asosida olib borilmoqda. Davlat byujeti daromadlari va
xarajatlarining tarkibi iqtisodiy islohotlar natijasida muntazam ravishda
takomillashtirilmoqda. Ayniqsa, ijtimoiy soha xarajatlarining byujetdagi ulushi
yuqori bo‘lib, bu davlat tomonidan aholining farovonligini oshirishga qaratilgan
siyosat yuritilayotganidan dalolat beradi.
6

Davlat byujetining iqtisodiy tizimdagi o‘rni uning iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlashdagi ahamiyati bilan ham belgilanadi. Byujet orqali inflyatsion
jarayonlarga ta’sir ko‘rsatish, iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish hamda moliyaviy
resurslardan samarali foydalanish imkoniyati yaratiladi. Shu bois davlat byujeti
mamlakat iqtisodiy tizimining ajralmas va muhim elementi hisoblanadi.
Davlat byujeti - bu davlatning muayyan davr (odatda bir yil) uchun
mo'ljallangan daromadlar va xarajatlarining markazlashgan rejasi, bo'lib, u
mamlakat iqtisodiyoti, aholi farovonligi va davlatning asosiy funksiyalarini
(mudofaa, ijtimoiy himoya, ta'lim, sog'liqni saqlash) moliyalashtirishda markaziy
o'rin tutadi; iqtisodiy tizimda u resurslarni qayta taqsimlaydi, makroiqtisodiy
barqarorlikni ta'minlaydi va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni rag'batlantiradi.
Daromadlar: Soliqlar (QQS, daromad solig'i), bojlar, davlat aktivlaridan tushumlar,
tabiiy resurslardan foydalanishdan tushumlar va boshqalar. Xarajatlar: Mudofaa,
ta'lim, sog'liqni saqlash, ijtimoiy ta'minot (pensiyalar, nafaqalar), iqtisodiyotni
rivojlantirish (infratuzilma), davlat boshqaruvi, qarzlar bo'yicha to'lovlar. Byudjet
balansi: Daromadlar xarajatlardan ko'p bo'lsa (surplus) yoki aksincha (deficit).
Defitsit qarz olish orqali yoki emissiya orqali qoplanishi mumkin.
Iqtisodiy tizimdagi o'rni:
Resurslarni qayta taqsimlash (Re`distribyutiv funksiya): Byudjet xususiy
sektordan davlat sektoriga, boylardan kamroq daromadli qatlamlarga resurslarni
soliqlar va ijtimoiy transfertlar orqali qayta taqsimlaydi.
Iqtisodiy faollikni rag'batlantirish (Stimullash funksiyasi): Davlat xarajatlari
(infratuzilma, subsidiyalar) iqtisodiyotni jonlantiradi, investitsiyalarni jalb qiladi.
Makroiqtisodiy barqarorlikni ta'minlash (Stabilizatsiya funksiyasi):
Inflatsiyani nazorat qilish, ishsizlikni kamaytirish, iqtisodiy o'sishni
barqarorlashtirish uchun fiskal siyosat (byudjet siyosati) vositasi sifatida
ishlatiladi.
Ijtimoiy funksiya: Aholi uchun ijtimoiy kafolatlar (pensiyalar, bepul tibbiyot,
ta'lim) yaratish orqali jamiyatdagi tengsizlikni kamaytiradi.
7

Boshqaruv funksiyasi: Davlat organlarini moliyalashtirish va mamlakatni
boshqarish uchun zaruriy mablag'larni taqdim etadi.
Xulosa: Davlat byujeti shunchaki pul sarflaydigan hujjat emas, balki
davlatning iqtisodiy va ijtimoiy siyosatini amalga oshiruvchi, resurslarni optimal
taqsimlaydigan, iqtisodiy rivojlanishga turtki beradigan va jamiyatning ijtimoiy
himoyasini ta'minlaydigan asosiy moliyaviy mexanizmdir.
Davlat byudjeti muayyan mamlakatdagi ijtimoiyiqtisodiy munosabatlarni ham
ifodalaydi. Jamiyatning iqtisodiy tuzumi, davlatning tabiati va faoliyatiga qarab
davlat byudjeti mohiyati, uning daromadlari va xarajatlari xususiyati hamda tarkibi
turlicha bo ladi. Sanoati rivojlangan mamlakatlarda davlatning iqtisodiyot, ishlabʻ
chiqaruvchi, milliy daromadni taqsimlash va qayta taqsimlashga faol aralashuvi
davlat byudjeti mavqeining oshishiga sabab bo ladi,
ʻ milliy daromad davlat
ixtiyorida yig iladi va uning byudjet orqali qayta taqsimlanadigan qismi ko payadi.
ʻ ʻ
Har qanday davlat o`z oldidagi vazifalarini muvaffaqiyatli hal etishi,
funktsiyalarining samarali bajarilishi uchun moddiy-moliyaviy negiziga, zaminiga
ega bo`lmog`i shart. Ushbu mablag`larning maqsadlarini ko`zda tutuvchi huquqiy
hujjat - davlat byujetidir. Inglizcha “budget” atamasi pul solingan chemodon, qop
ma`nosini anglatadi va davlat ehtiyojlari uchun zarur mablag`larni ifodalaydi.
Byudjet - daromadlar va xarajatlarning hisob-kitob va chegaralovchi smetalari
hamda ularning ma`lum bir muddatga tuzilgan ro`yxatini anglatuvchi umumiy
terminning nomidir. Byudjet tegishli qaror bilan tasdiqlanib, individual yoki jamoa
sub`ekti tomonidan ijro qilinadi.
Davlat byudjeti moliya iqtisodiy kategoriyasining tarkibiy qismi hisoblanadi.
Shu sababli davlat byudjeti iqtisodiy kategoriya - davlatning o`z vazifa va
funktsiyalarini bajarishi uchun zarur bo`lgan markazlashgan pul mablag`larining
to`planishi, taqsimlanishi va sarflanishida yuzaga keladigan ob`ektiv pul
munosabatlari yig`indisi sifatida tavsiflanishi mumkin.Davlat byudjetining
iqtisodiy kategoriya sifatidagi xususiyatlari uning shakli, moddiy mazmuni va
mohiyati (iqtisodiy tabiati)da namoyon bo`ladi. Shakl jihatidan davlat byudjeti - bu
davlatning asosiy moliyaviy rejasi bo`lib, unda byudjet pul munosabatlari tizimi
8

sifatida miqdor jihatidan ifodalanadi. Binobarin, aynan byudjet rejasi
mamlakatning muhim moliyaviy hujjati sifatida tuziladi, ko`rib chiqiladi,
tasdiqlanadi va ijro etiladi. Unda pul mablag`larining markazlashtirilgan
jamg`armasini shakllantirish, taqsimlash va undan foydalanishga doir iqtisodiy
munosabatlar aks etadi.
1-jadval
O’zbekiston Respublikasi davlat byujeti daromadlari va xarajatlari (trln
so’m)
yil Byujet daromadlari
(trln so’m) Byujet xarajatlari (trln
so’m) Byujet defitsiti (trln so’m)
2020 128.4 133.6 5.2
2021 147.0 152.8 5.8
2022 171.5 182.0 10.5
2023 207.0 225.0 18.0
2024 270.4 312.9 42.5
1.2. Davlat byujeti daromadlarining shakllanish manbalari va ularning tasnifi
Davlat byujeti daromadlari davlatning o‘z vazifalarini bajarishi uchun zarur
bo‘lgan moliyaviy resurslarning shakllanish manbalarini ifodalaydi. Ushbu
daromadlar mamlakat iqtisodiyotida yaratilgan yalpi ichki mahsulotning bir
qismini davlat ixtiyoriga markazlashtirish orqali hosil bo‘ladi. Davlat byujeti
daromadlarining to‘g‘ri va barqaror shakllanishi byujet siyosatining
samaradorligini, shuningdek, davlatning moliyaviy mustaqilligini ta’minlaydi.
Davlat byujeti daromadlari iqtisodiy mazmuniga ko‘ra bir necha asosiy
manbalardan tarkib topadi. Ularning eng muhim va asosiy qismini soliq tushumlari
tashkil etadi. Soliqlar davlat byujeti daromadlarining barqaror va muntazam
manbai bo‘lib, ular orqali davlat ijtimoiy va iqtisodiy dasturlarni moliyalashtirish
imkoniyatiga ega bo‘ladi. Soliq tushumlariga qo‘shilgan qiymat solig‘i, foyda
solig‘i, jismoniy shaxslar daromad solig‘i, aksiz solig‘i hamda yer va mol-mulk
soliqlari kiradi. Ushbu soliqlar mamlakat iqtisodiy faolligi darajasi bilan
9

chambarchas bog‘liq bo‘lib, iqtisodiy o‘sish sharoitida byujet daromadlarining
ortishiga xizmat qiladi.
Davlat byujeti daromadlarining yana bir muhim manbai nosoliq tushumlar
hisoblanadi. Nosoliq daromadlarga davlat mulkidan foydalanishdan olinadigan
daromadlar, davlat bojlari, jarimalar, litsenziya va ruxsatnomalar uchun to‘lovlar
kiradi. Ushbu tushumlar soliq daromadlariga nisbatan kamroq ulushni egallasa-da,
byujet daromadlarini diversifikatsiya qilishda muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa,
davlat aktivlarini samarali boshqarish orqali olinadigan daromadlar byujet
barqarorligini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Davlat byujeti daromadlarining shakllanishida kapital operatsiyalardan
olinadigan tushumlar ham muhim o‘rin tutadi. Bular jumlasiga davlat mulkini
sotishdan tushgan mablag‘lar, davlat aktivlarini xususiylashtirishdan olingan
daromadlar kiradi. Ushbu manbalar odatda vaqtinchalik xarakterga ega bo‘lib,
doimiy daromad manbai sifatida qaralmaydi. Shunga qaramay, ular ayrim
davrlarda byujet taqchilligini qoplashda muhim rol o‘ynaydi.
Davlat byujeti daromadlarini tasniflash ularni to‘g‘ri rejalashtirish va samarali
boshqarish imkonini beradi. Amaliyotda byujet daromadlari odatda iqtisodiy
mazmuniga ko‘ra, shakllanish manbalariga ko‘ra hamda byudjet darajalari
bo‘yicha tasniflanadi. Iqtisodiy mazmuniga ko‘ra daromadlar soliq va nosoliq
daromadlarga bo‘linadi. Shakllanish manbalariga ko‘ra esa ichki va tashqi
manbalardan tushadigan daromadlar ajratiladi. Byudjet darajalari bo‘yicha tasnif
esa respublika byujeti va mahalliy byujetlar daromadlarini aniqlash imkonini
beradi.
O‘zbekiston sharoitida davlat byujeti daromadlarining asosiy qismi soliq
tushumlari hisobiga shakllanadi. So‘nggi yillarda soliq bazasini kengaytirish, soliq
ma’murchiligini takomillashtirish va soliq tushumlarining shaffofligini oshirishga
qaratilgan islohotlar byujet daromadlari tarkibida soliqlarning rolini yanada
mustahkamladi. Bu esa davlat byujeti daromadlarini barqaror shakllantirish va
iqtisodiy rivojlanishni moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlash imkonini bermoqda.
10

Davlat byujeti daromadlari davlatning moliyaviy salohiyatini belgilovchi
asosiy ko‘rsatkichlardan biri bo‘lib, ular davlat tomonidan amalga oshiriladigan
iqtisodiy va ijtimoiy siyosatning moddiy asosini tashkil etadi.
Byujet daromadlarining shakllanishi mamlakatda mavjud iqtisodiy
munosabatlar, ishlab chiqarish hajmi, daromadlar darajasi hamda davlat tomonidan
yuritilayotgan soliq va moliyaviy siyosat bilan chambarchas bog‘liqdir. Shu
sababli byujet daromadlarining manbalarini to‘g‘ri aniqlash va tasniflash ularni
samarali boshqarish imkonini beradi. Davlat byujeti daromadlari shakllanishiga
ta’sir etuvchi asosiy manbalardan biri majburiy to‘lovlar hisoblanadi. Ushbu
to‘lovlar iqtisodiyotda faoliyat yuritayotgan subyektlar hamda aholining
daromadlaridan davlat foydasiga undiriladi. Majburiy to‘lovlar barqarorligi bilan
ajralib turadi va byujet rejalashtirish jarayonida asosiy tayanch manba vazifasini
bajaradi. Bu holat davlat tomonidan uzoq muddatli ijtimoiy va infratuzilmaviy
loyihalarni moliyalashtirish imkonini yaratadi.
Byujet daromadlarining muhim qismi davlatning xo‘jalik faoliyati natijasida
shakllanadigan tushumlar hisobiga to‘ldiriladi. Bunga davlat ulushi mavjud
korxonalarning foydasidan olinadigan daromadlar, dividendlar hamda davlat
mulkidan foydalanish natijasida tushadigan mablag‘lar kiradi. Ushbu manbalar
davlat aktivlarining samarali boshqarilishi darajasini aks ettiradi va byujet
daromadlarining iqtisodiy asoslanganligini ta’minlaydi. Shuningdek, davlat byujeti
daromadlarining shakllanishida majburiy bo‘lmagan, ammo qonuniy asosga ega
tushumlar ham muhim rol o‘ynaydi. Ularga jarimalar, penya va kompensatsiya
to‘lovlari kiradi. Mazkur tushumlar asosan iqtisodiy intizomni mustahkamlashga
xizmat qiladi va moliyaviy tartibga solish mexanizmi sifatida namoyon bo‘ladi.
Ularning ulushi katta bo‘lmasada, byujet daromadlarining to‘liq tushishini
ta’minlashda ahamiyatlidir. Davlat byujeti daromadlarini tasniflash ularning kelib
chiqish manbalarini aniqlash bilan cheklanmay, ularning iqtisodiyotga ta’sirini
baholash imkonini ham beradi. Amaliyotda daromadlar ularning barqarorlik
darajasiga ko‘ra doimiy va vaqtinchalik manbalarga ajratiladi. Doimiy manbalar
davlat byujetining asosiy tayanchi bo‘lib, ular iqtisodiy sikllardan kamroq
11

ta’sirlanadi. Vaqtinchalik manbalar esa ma’lum davrlarda byujet muvozanatini
saqlashga xizmat qiladi.
Bundan tashqari, byujet daromadlari markazlashuv darajasiga ko‘ra ham
tasniflanadi. Markazlashgan daromadlar respublika byujeti ixtiyorida shakllanib,
umumdavlat ahamiyatiga ega vazifalarni moliyalashtirishga yo‘naltiriladi.
Markazlashmagan daromadlar esa mahalliy byujetlar orqali hududlarning ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi. Ushbu tasnif hududlararo
moliyaviy muvozanatni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekiston sharoitida davlat byujeti daromadlarining shakllanish manbalari
iqtisodiy islohotlar jarayonida takomillashib bormoqda. Soliq bazasini
kengaytirish, davlat aktivlaridan foydalanish samaradorligini oshirish hamda
moliyaviy intizomni mustahkamlash byujet daromadlarining barqaror o‘sishiga
xizmat qilmoqda. Natijada davlat byujeti daromadlari iqtisodiy rivojlanishning
muhim moliyaviy omiliga aylanmoqda.
1.3. Soliqlarning davlat byujeti daromadlari tarkibidagi ulushi va umumiy
ahamiyati
Davlat byujeti daromadlari tarkibida soliqlar yetakchi o‘rinni egallab, ular
davlat moliyaviy resurslarining asosiy va barqaror manbai sifatida namoyon
bo‘ladi. Soliqlar orqali davlat iqtisodiyotda yaratilgan daromadlarning muayyan
qismini markazlashtiradi va uni jamiyat ehtiyojlariga yo‘naltiradi. Shu bois
soliqlarning byujet daromadlaridagi ulushi nafaqat moliyaviy ko‘rsatkich, balki
davlat iqtisodiy siyosatining samaradorligini ifodalovchi muhim mezon
hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasida davlat byujeti daromadlarining katta qismi aynan
soliq tushumlari hisobiga shakllanadi. So‘nggi yillarda olib borilgan soliq
islohotlari natijasida soliq tushumlarining hajmi ortib, ularning byujetdagi ulushi
barqaror saqlanib kelmoqda. Bu holat soliqlarning davlat byujetini
shakllantirishdagi asosiy moliyaviy tayanch ekanligini tasdiqlaydi. Ayniqsa,
12

qo‘shilgan qiymat solig‘i, foyda solig‘i va jismoniy shaxslar daromad solig‘i kabi
asosiy soliqlar byujet daromadlari tarkibida yetakchi o‘rinlarni egallaydi.
Soliqlarning byujet daromadlaridagi ahamiyati ularning muntazam va
oldindan prognoz qilinadigan tushumlar manbai ekanligi bilan izohlanadi. Bu
xususiyat davlatga byujet xarajatlarini rejalashtirishda barqarorlikni ta’minlash
imkonini beradi. Ijtimoiy sohalar, jumladan ta’lim, sog‘liqni saqlash, ijtimoiy
himoya va infratuzilma loyihalarining uzluksiz moliyalashtirilishi aynan soliq
tushumlarining barqarorligiga bog‘liqdir. Soliqlar davlat byujeti daromadlarida
faqat moliyaviy manba sifatida emas, balki iqtisodiy jarayonlarga ta’sir etuvchi
muhim vosita sifatida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Soliq stavkalari, imtiyozlar
va soliq bazasi orqali davlat iqtisodiy faollikni rag‘batlantirishi yoki cheklashi
mumkin. Shu orqali soliqlar iqtisodiyotning tarkibiy o‘zgarishlariga, investitsiya
muhitiga va tadbirkorlik faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Soliqlarning davlat byujeti daromadlaridagi ulushi ularning ijtimoiy
funksiyasi bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Soliq tushumlari hisobidan aholining
kam ta’minlangan qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash, ijtimoiy tenglikni ta’minlash
hamda hududlar o‘rtasidagi rivojlanish tafovutlarini kamaytirish choralari
moliyalashtiriladi. Shu jihatdan soliqlar jamiyatda ijtimoiy adolatni ta’minlash
vositasi sifatida ham xizmat qiladi. O‘zbekiston sharoitida soliqlarning umumiy
ahamiyati soliq ma’murchiligining takomillashuvi bilan yanada ortib bormoqda.
Raqamli texnologiyalarni joriy etish, soliq hisoboti tizimini soddalashtirish va soliq
intizomini mustahkamlash soliq tushumlarining to‘liq va o‘z vaqtida byujetga kelib
tushishini ta’minlamoqda. Bu esa davlat byujeti daromadlarining barqarorligini
mustahkamlash bilan birga, yashirin iqtisodiyot ulushini qisqartirishga ham xizmat
qilmoqda. Umuman olganda, soliqlar davlat byujeti daromadlari tarkibida ustuvor
o‘rin egallab, davlatning iqtisodiy, ijtimoiy va moliyaviy siyosatini amalga
oshirishning asosiy moliyaviy tayanchi hisoblanadi. Soliq tushumlarining samarali
tashkil etilishi davlat byujetining barqarorligini ta’minlab, mamlakatning uzoq
muddatli iqtisodiy rivojlanishiga mustahkam zamin yaratadi.
13

To‘g‘ri soliqlarning mohiyatini yaxshi tushunish uchun ularni egri soliqlardan
farqli jihatlariga e’tibor qaratish lozim. Egri soliqlar tovar (ish, xizmat)lar bahosiga
ustama ravishda belgilanib, ularning bahosini oshishiga olib keladi va iste’molchi
xarid qilayotgan tovar (ish, xizmat)lar bahosi tarkibida bunday soliqlarni
to‘laydilar. Ma’lumki, bunda iste’molchi tovar bahosi tarkibida to‘layotgan soliq
miqdori haqida aniq ma’lumotga ega bo‘lmaydi. Aslida iste’molchi uchun buning
qizig‘i ham yo‘q. Chunki, iste’molchi qancha soliq to‘layotganini bilsa ham
tovarni arzonroq narxda sotib olish imkoniyati mavjud emas. Egri soliqlar soliq
to‘lovchilarning daromadlilik darajasini e’tiborga olmaydi. Ular qancha ko‘p
tarkibida egri soliqlar mavjud tovar (ish, xizmat)larni xarid qilsalar, shuncha
miqdorda ko‘proq soliq to‘laydilar. Shuning uchun egri soliqlar ayrim nashrlarda
iste’mol solig‘i deyiladi.
Nazarimizda, soliqlarning adolatliligini ta’minlashda to‘g‘ri soliqlarga
ustuvorlik berish maqsadga muvofiq. Lekin biz yuqorida mamlakatning
ijtimoiyiqtisodiy rivojlanish darajasidan kelib chiqib, to‘g‘ri yoki egri soliqlarga
ustuvorlik berish kerak degan fikr bildirgan edik. Chunki, to‘g‘ri soliqlarning
obyekti yoki bazasi unchalik katta bo‘lmagan sharoitda soliq yukining ko‘proq
qismini to‘g‘ri soliqlarga qaratilishi soliq to‘lovchilarning soliqdan qochishga
bo‘lgan moyilligini oshiradi. Ma’lumki, to‘g‘ri soliqlarni to‘lovchilar to‘layotgan
solig‘i haqida ma’lumotga ega bo‘ladilar, ya’ni ular soliq yukini to‘liq his etadilar.
Shu bois, o‘tish iqtisodiyotiga ega bo‘lgan davlatlarda yoki rivojlanayotgan
davlatlarda to‘g‘ri soliqlarga qaraganda egri soliqlarga ustuvorlik beriladi.
Quyidagi 2-jadvalda O‘zbekiston Respublikasi davlat byudjeti tarkibidagi soliqli
daromadlar hamda ularning tarkibini tahlil qilamiz. Jadvalda davlat byudjeti
daromadlari tarkibida soliqli daromadlarning har biri uch yillik davr mobaynidagi
statistik ko‘rsatkichlariga tayangan holda tahlil qilingan. Jadvaldan
ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdiki, soliqli daromadlarning eng yuqori ulushi
bilvosita soliqlarga tegishli. Ayniqsa qo‘shilgan qiymat solig‘ining o‘zi 2020-yilda
soliqli daromadlaring 40%ini tashkil qilgan va bu ko‘rsatkich 2022-yilga kelib
salbiy farqqa o‘zgarganiga qaramasdan o‘zining yuqori ulushdaligini ta’minlagan.
14

Yurtimizda davlat byudjeti daromadlarining soliqli daromadlari qismida
bevosita soliqlarning ahamiyatini hamda salmog‘ini oshirish maqsadida bir qancha
islohotlar amalga oshirilmoqda. Quyida soliq turlari bo yicha amalga oshirilganʻ
ayrim islohotlarni ko’rib chiqsa. Foyda solig‘i bo‘yicha. 2023-yil 1-yanvardan
boshlab faoliyatini doimiy muassasa orqali amalga oshiruvchi norezidentlar
dividend ko‘rinishidagi daromadlar bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi xalqaro
shartnomasida nazarda tutilgan pasaytirilgan soliq stavkasini qo‘llashga haqli
ekanligini nazarda tutuvchi aniqlashtirish kiritildi. Dividendlar ko‘rinishidagi
daromadlar bo‘yicha soliq solish masalalariga doir O‘zbekiston Respublikasining
xalqaro shartnomasida bir nechta pasaytirilgan soliq stavkasi nazarda tutilgan
bo‘lsa, ularning eng past bo‘lgani qo‘llaniladi.
2-jadval
O‘zbekiston Respublikasi Davlat byudjeti soliqli daromadlari,
(mln.so‘mda)
Soliq turlari 2019 foizda 2020 Foizda 2021 Foizda 2022 Foizda
Qo‘shilgan
qiymat solig‘ 40786,30 0.40 31177.40 0.23 46955.40 0.32 53300.00 0,27
Aksiz solig‘ 12681,30 0.12 11697.30 0.09 11820.10 0.08 1503.80 0,01
Jismoniy
shaxslardan
olinadigan
daromad solig‘i 11367,40 0.11 15140.80 0.11 16905.80 0.11 22045.00 0,11
Yer qa’ridan
foydalanganlik
uchun soliq 10679,70 0.10 16417.10 0.12 13588.20 0.09 14403,50 0,07
Foyda solig‘i 7526,90 0.07 28712.20 0.22 27779.40 0.19 38557,20 0,19
Suv
resurslaridan
foydalanganlik
uchun soliq 268,50 0.01 478.80 0.15 387.30 0.00 910,00 0,06
Yer solig‘i 1834,30 0.02 1974.30 0.01 2941.00 0.02 5173,80 0,03
Mulk solig’i 1851,10 0.02 1353.90 0.01 2510.30 0.02 4826,60 0,02
15

Yagona
ijtimoiy to‘lov 1192,10 0.01 - - - - - -
Bojxona boji 2018,80 0.02 3553.70 0.03 3751.20 0.03 4826,60 0,02
Boshqa soliqsiz
tushumlar 11835,40 0.12 2386.70 0.02 18403.60 0.13 40764,10 0,20
Aylanmadan
olinadigan
soliq - - - - 2160.00 0.01 2728,30 0,01
Jami 102627,60 1.00 132938.10 1.00 147202.3
0 1.00 200000,00 1,00
16

II BOB.DAVLAT BYUJETI DAROMADLARINI SHAKLLANTIRISHDA
SOLIQLARNING AMALIY AHAMIYATI
2.1. O‘zbekistonda soliq tushumlarining davlat byujeti daromadlaridagi o‘rni
Davlat byudjeti daromadlarining barqaror shakllanishida soliq tushumlari hal
qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lib, ular mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining
asosiy moliyaviy manbai hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda
byudjet daromadlari tarkibida soliq tushumlarining ulushi barqaror saqlanib
kelmoqda va bu holat davlat moliyasining mustahkamligini ta’minlashga xizmat
qilmoqda. Ayniqsa, bozor iqtisodiyoti sharoitida soliq tushumlari davlatning
makroiqtisodiy tartibga solish vositasi sifatida muhim rol o‘ynaydi.
O‘zbekistonda davlat byudjeti daromadlari asosan to‘g‘ridan-to‘g‘ri va
bilvosita soliqlar hisobidan shakllanadi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri soliqlar tarkibida foyda
solig‘i, jismoniy shaxslar daromad solig‘i muhim o‘rin tutsa, bilvosita soliqlarga
qo‘shilgan qiymat solig‘i, aksiz solig‘i va bojxona to‘lovlari kiradi. Ushbu soliqlar
davlat byudjetining barqaror tushumlarini ta’minlab, davlat xarajatlarini
moliyalashtirishda asos bo‘lib xizmat qiladi. O‘zbekistonda soliq tushumlari
Davlat byudjeti daromadlarining mutlaq ustun va eng muhim manbai hisoblanadi.
Davlatning barcha funksiyalari, ijtimoiy dasturlar, infratuzilma loyihalari va
boshqa xarajatlarining asosiy qismi aynan soliqlar hisobiga moliyalashtiriladi
Soliq tushumlari O'zbekiston Respublikasi Konsolidatsiyalashgan byudjeti
daromadlarining katta qismini, odatda 80-90% dan ortig'ini tashkil etadi. Qolgan
qismi soliqsiz tushumlar, davlat aktivlarini sotishdan olingan daromadlar va
boshqa manbalar hisobiga shakllanadi.
Misol uchun, Iqtisodiyot va moliya vazirligi ma'lumotlariga ko'ra:
 2024-yilda davlat byudjetiga jami 199,1 trillion so‘m soliq undirilgan.
 2025-yilning I choragida davlat byudjeti daromadlari qariyb 64 trillion
so'mni tashkil etgan, shundan bevosita soliqlar 21,8 trillion so'mdan ortiq bo'lgan.
Bu raqamlar soliq bazasi kengayib borayotganini va soliq tushumlarining
byudjet barqarorligini ta'minlashdagi markaziy rolini ko'rsatadi.
17

So‘nggi yillarda, xususan 2023-2025 yillar davomida O‘zbekistonda soliq
siyosatini liberallashtirish, soliq ma’murchiligini soddalashtirish va soliq bazasini
kengaytirishga qaratilgan islohotlar amalga oshirildi. Natijada soliq tushumlarining
mutlaq hajmi oshib borayotgan bo‘lsa-da, soliq yukining iqtisodiyotga bosimi
nisbatan muvozanatli tarzda saqlanmoqda. Bu holat soliq tushumlarining nafaqat
ko‘payishini, balki ularning sifat jihatdan yaxshilanishini ham anglatadi.
Davlat byudjeti daromadlari tarkibida foyda solig‘i alohida ahamiyat kasb
etadi. Ushbu soliq turi yuridik shaxslarning moliyaviy natijalariga bog‘liq bo‘lgani
sababli, iqtisodiy faollik darajasi bilan bevosita uzviy aloqada hisoblanadi.
Korxonalar daromadlarining oshishi foyda solig‘i tushumlarining ko‘payishiga olib
keladi, bu esa davlat byudjetining daromad bazasini mustahkamlaydi. Shu bois
foyda solig‘i davlat byudjeti daromadlarining iqtisodiy sikllarga sezgir bo‘lgan
muhim manbalaridan biri sifatida qaraladi.
O‘zbekistonda soliq tushumlarining davlat byudjetidagi ulushi yillar
davomida nisbatan barqaror bo‘lib, bu holat soliq ma’murchiligining
takomillashgani bilan izohlanadi. Elektron soliq tizimlarining joriy etilishi,
jumladan, my.soliq.uz platformasi orqali hisobot topshirishning yo‘lga qo‘yilishi
soliq tushumlarini to‘liq va o‘z vaqtida undirishga xizmat qilmoqda. Elektron
nazorat mexanizmlari orqali soliq bazasini yashirish holatlari qisqarib, byudjet
daromadlarining shaffofligi oshmoqda.
Soliq tushumlarining davlat byudjeti daromadlaridagi o‘rni faqat fiskal jihat
bilan cheklanmaydi. Ular davlat tomonidan ijtimoiy sohalarni moliyalashtirishda
muhim manba hisoblanadi. Ta’lim, sog‘liqni saqlash, ijtimoiy himoya, infratuzilma
loyihalari aynan byudjet daromadlari, jumladan soliq tushumlari hisobidan
moliyalashtiriladi. Shu sababli soliq tushumlarining yetarli darajada shakllanishi
aholi farovonligining oshishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
2024-2025 yillarda davlat byudjeti siyosatida soliq tushumlarining
barqarorligini ta’minlash bilan birga, ularni iqtisodiy rag‘batlantirish vositasi
sifatida qo‘llashga ham e’tibor qaratildi. Ayrim sohalar uchun soliq imtiyozlari
berilishi, investitsion faoliyatni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan soliq yengilliklari
18

byudjet daromadlariga qisqa muddatli ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa-da, uzoq muddatda
soliq bazasining kengayishiga olib kelmoqda.
Shuningdek, soliq tushumlarining davlat byudjeti daromadlaridagi o‘rni
hududlar kesimida ham muhim ahamiyatga ega. Mahalliy byudjetlar
daromadlarining asosiy qismi hududiy soliq tushumlari hisobidan shakllanadi. Bu
esa hududlarning moliyaviy mustaqilligini oshirish va mahalliy muammolarni hal
etishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Foyda solig‘i va boshqa soliqlarning
hududlarda samarali undirilishi mahalliy rivojlanish darajasiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi.
Umuman olganda, O‘zbekistonda soliq tushumlari davlat byudjeti
daromadlarining asosiy va eng barqaror manbai bo‘lib, ular iqtisodiy o‘sishni
ta’minlash, ijtimoiy dasturlarni moliyalashtirish va makroiqtisodiy barqarorlikni
saqlashda muhim rol o‘ynaydi. So‘nggi yillardagi islohotlar soliq tushumlarining
samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda va bu jarayon 2025 yilda ham o‘z
dolzarbligini saqlab qolmoqda. 2020-2024-yillar davomida davlat budjeti
daromadlari sezilarli darajada oshgan. Budjetga eng katta hissa qo‘shayotgan
manba - Qo‘shilgan qiymat solig‘i bo‘lib, u o‘z yetakchilik mavqeini saqlab
qolgan, garchi ulushi biroz pasaysa ham, uning hajm jihatidagi ustunligi saqlanib
qolmoqda. Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i, mol-mulk solig‘i, yer
solig‘i kabi manbalar ulushi va hajmi bo‘yicha ancha o‘sgan va bu davlatning real
sektorda bandlik, mulkdan foydalanish va soliqqa tortish mexanizmlarini
kuchaytirayotganini ko‘rsatadi. Aksincha, yer qa ridan foydalanganlik uchun soliq,ʼ
aksiz solig‘i, foyda solig‘i kabi manbalar hajman o‘sgan bo‘lsada, ulushi
kamaygan. Bu davlat daromadlarining nisbatan diversifikatsiya qilinayotganidan
darak beradi. Boshqa daromadlar va bojxona bojlari bo‘yicha ham salmoqli o‘sish
qayd etilgan. Ayniqsa, boshqa daromadlar kategoriyasi 5 yilda 38,8 trillion so‘mga
ko‘paygan, bu esa davlat aktivlaridan tushgan daromadlar, jarimalar, dividendlar
va boshqa manbalar orqali byudjetni to‘ldirish imkoniyatlari kengayganini
ko‘rsatadi. Umuman olganda, davlat daromadlarining manbalari orasida QQS,
jismoniy shaxslar daromad solig‘i va boshqa daromadlar yetakchilik qilmoqda.
19

Soliq turlari bo‘yicha olib borilgan islohotlar natijasida ko‘chmas mulk va yerga
solinadigan soliqlarning roli oshgan, tabiiy resurslarga bog‘liq manbalarning esa
ulushi kamaygan. Bu esa iqtisodiyotning tarkibiy o‘zgarishlar bosqichida ekanini,
barqaror manbalarni kengaytirishga harakat qilinayotganini ko‘rsatadi
2.2. Asosiy soliqlar (QQS, foyda solig‘i, daromad solig‘i va boshqalar)ning
byujetni shakllantirishdagi roli
Davlat byudjetining daromad bazasini shakllantirishda asosiy soliqlar tizimi
muhim o‘rin tutadi. O‘zbekiston Respublikasida byudjet daromadlarining katta
qismi aynan qo‘shilgan qiymat solig‘i, foyda solig‘i, jismoniy shaxslar daromad
solig‘i hamda boshqa majburiy soliq to‘lovlari hisobidan shakllanadi. Ushbu
soliqlar nafaqat byudjetni moliyaviy jihatdan ta’minlaydi, balki iqtisodiy
jarayonlarni tartibga solish, tadbirkorlikni rag‘batlantirish va ijtimoiy tenglikni
ta’minlashda ham muhim vosita hisoblanadi Asosiy soliqlar O'zbekiston
Respublikasi Davlat byudjeti daromadlarining eng muhim manbai hisoblanadi va
uning shakllantirilishida hal qiluvchi rol o'ynaydi. Soliqlar davlatning moliyaviy
resurslarini shakllantiradi va ijtimoiy-iqtisodiy dasturlarni moliyalashtirishga
xizmat qiladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) O‘zbekiston byudjet daromadlarida eng
yuqori ulushga ega bo‘lgan soliq turlaridan biridir. QQS bilvosita soliq bo‘lib,
tovarlar va xizmatlar realizatsiyasi jarayonida bosqichma-bosqich undiriladi.
Ushbu soliqning asosiy ustunligi shundaki, u iste’molga yo‘naltirilgan bo‘lib,
iqtisodiy faollik darajasi oshgan sari byudjet tushumlari ham ko‘payadi. Shu
sababli QQS davlat byudjeti uchun barqaror va prognoz qilinadigan daromad
manbai hisoblanadi.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda QQS tizimini takomillashtirish, soliq bazasini
kengaytirish va yashirin iqtisodiyot ulushini qisqartirishga qaratilgan chora-
tadbirlar amalga oshirildi. Elektron hisob-fakturalar tizimi, onlayn nazorat-kassa
mashinalari va raqamli soliq nazorati mexanizmlari joriy etilishi QQS
tushumlarining oshishiga xizmat qildi. Natijada QQS davlat byudjeti daromadlarini
shakllantirishda yetakchi rolni saqlab qolmoqda.
20

Foyda solig‘i esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri soliqlar tarkibida muhim ahamiyatga ega
bo‘lib, yuridik shaxslarning moliyaviy natijalari asosida undiriladi. Ushbu soliq
korxonalar faoliyatining samaradorligi bilan bevosita bog‘liq bo‘lgani sababli,
iqtisodiy o‘sish darajasi foyda solig‘i tushumlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Korxonalarning sof foydasi oshgan sari davlat byudjetiga tushadigan foyda solig‘i
hajmi ham ortadi.
O‘zbekistonda foyda solig‘i stavkalarining nisbatan maqbulligi tadbirkorlik
faoliyatini rag‘batlantirish bilan birga, byudjet daromadlarining yetarli darajada
shakllanishini ta’minlab kelmoqda. Ayrim tarmoqlar uchun belgilangan soliq
imtiyozlari qisqa muddatda byudjet tushumlarini kamaytirishi mumkin bo‘lsa-da,
uzoq muddatda investitsion faollikni oshirib, soliq bazasining kengayishiga olib
keladi. Shu jihatdan foyda solig‘i byudjet daromadlarini shakllantirishda strategik
ahamiyatga ega.
Jismoniy shaxslar daromad solig‘i aholining daromadlariga bog‘liq bo‘lgan
muhim soliq turi hisoblanadi. Ushbu soliq davlat byudjeti daromadlarining ijtimoiy
yo‘naltirilgan manbalaridan biri bo‘lib, aholining bandlik darajasi va ish haqi fondi
bilan bevosita aloqador. Ish o‘rinlari ko‘payishi, ish haqi miqdorining oshishi
daromad solig‘i tushumlarining o‘sishiga xizmat qiladi.
Daromad solig‘ining byudjetni shakllantirishdagi ahamiyati shundaki, u
davlatning ijtimoiy majburiyatlarini bajarishda muhim moliyaviy manba bo‘lib
xizmat qiladi. Ta’lim, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy himoya xarajatlari aynan ushbu
soliq tushumlari hisobidan moliyalashtiriladi. Shu sababli daromad solig‘i fiskal
barqarorlik bilan bir qatorda ijtimoiy adolatni ta’minlashda ham muhim rol
o‘ynaydi.
Asosiy soliqlar qatoriga aksiz solig‘i va bojxona to‘lovlari ham kiradi. Aksiz
solig‘i asosan ayrim tovar turlariga nisbatan qo‘llanilib, davlat byudjetiga
qo‘shimcha daromad manbai bo‘lish bilan birga, iste’molni tartibga solish
vazifasini ham bajaradi. Bojxona to‘lovlari esa tashqi savdo operatsiyalari orqali
byudjet daromadlarini to‘ldirib, milliy ishlab chiqaruvchilarni himoya qilishga
xizmat qiladi.
21

O‘zbekistonda asosiy soliqlarning byudjetni shakllantirishdagi roli nafaqat
daromad manbai sifatida, balki iqtisodiy siyosat vositasi sifatida ham namoyon
bo‘ladi. Soliq stavkalari va imtiyozlar orqali davlat iqtisodiyotning ustuvor
tarmoqlarini qo‘llab-quvvatlaydi, investitsiyalarni jalb qiladi va tadbirkorlik
muhitini yaxshilaydi. Bu esa uzoq muddatda byudjet daromadlarining barqaror
o‘sishini ta’minlaydi.
2023-2025 yillar davomida olib borilgan soliq islohotlari asosiy soliqlarning
byudjetdagi ulushini muvozanatlashtirishga qaratildi. Bilvosita soliqlardan
tushadigan daromadlar bilan bir qatorda to‘g‘ridan-to‘g‘ri soliqlar ulushini oshirish
orqali byudjet daromadlarining sifat jihatdan yaxshilanishiga erishildi. Bu holat
davlat byudjetining iqtisodiy tebranishlarga nisbatan chidamliligini oshirdi. Ushbu
asosiy soliqlar, shuningdek, aksiz solig'i, mol-mulk solig'i va yer qa'ridan
foydalanganlik uchun soliqlar bilan birgalikda, davlatning moliyaviy asosi bo'lib
xizmat qiladi. Ular davlatning o'z funksiyalarini (ijtimoiy himoya, sog'liqni
saqlash, ta'lim, mudofaa va boshqalar) bajarishi uchun zarur bo'lgan mablag'larning
asosiy qismini ta'minlaydi. Soliq siyosatini to'g'ri yo'lga qo'yish orqali hukumat
iqtisodiy faoliyatni tartibga solishi va mamlakatning barqaror rivojlanishini
ta'minlashi mumkin
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda asosiy soliqlar davlat byudjetini
shakllantirishning tayanch ustunlari hisoblanadi. QQS byudjetning barqarorligini
ta’minlasa, foyda solig‘i iqtisodiy o‘sish samaradorligini aks ettiradi, daromad
solig‘i esa ijtimoiy barqarorlikni moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlaydi. Ushbu
soliqlarning uyg‘unlashgan holda amal qilishi davlat byudjetining mustahkam va
barqaror bo‘lishini ta’minlaydi.
22

2020 2021 2022 2023 20240.0050,000.00100,000.00150,000.00200,000.00250,000.00300,000.00 Chart Title
jami daromad QQS
1-rasm. O‘zbekiston Respublikasi davlat budjeti daromadlarida
Qo’shilgan qiymat solig’i o‘zgarish dinamikasi.
2.3. Soliq siyosatining byujet barqarorligini ta’minlashdagi ahamiyati
Davlat moliya tizimining barqaror faoliyat yuritishida soliq siyosati muhim
strategik ahamiyat kasb etadi. Soliq siyosati orqali davlat byudjeti daromadlarining
barqaror shakllanishi ta’minlanadi, iqtisodiy jarayonlar tartibga solinadi hamda
ijtimoiy majburiyatlarning uzluksiz bajarilishi uchun zarur moliyaviy resurslar
yaratiladi 1
. Ayniqsa, iqtisodiy beqarorlik va global moliyaviy xavflar kuchayib
borayotgan sharoitda soliq siyosatining byudjet barqarorligini ta’minlashdagi roli
yanada ortib bormoqda.
Byudjet barqarorligi deganda davlat daromadlari va xarajatlari o‘rtasidagi
muvozanat, byudjet taqchilligining nazorat ostida bo‘lishi hamda davlatning
moliyaviy majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarish qobiliyati tushuniladi. Ushbu
barqarorlikni ta’minlashda soliq siyosati asosiy fiskal vosita sifatida namoyon
bo‘ladi. Chunki davlat byudjeti daromadlarining asosiy qismi aynan soliq
tushumlari hisobidan shakllanadi.
1
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. Davlat moliya siyosatining asosiy yo‘nalishlari. - Toshkent, 2024.
23

O‘zbekistonda soliq siyosati so‘nggi yillarda bosqichma-bosqich isloh qilinib,
byudjet barqarorligini mustahkamlashga yo‘naltirilgan tizimli choralar amalga
oshirildi 2
. Soliq stavkalarining maqbullashtirilishi, soliq bazasining kengaytirilishi
va soliq ma’murchiligining raqamlashtirilishi byudjet daromadlarining barqaror
o‘sishini ta’minlashga xizmat qilmoqda. Bu jarayonda soliq siyosati faqat daromad
yig‘ish vositasi sifatida emas, balki iqtisodiy barqarorlikni ta’minlovchi mexanizm
sifatida shakllanmoqda.
Soliq siyosatining byudjet barqarorligiga ta’siri, avvalo, soliq tushumlarining
prognoz qilinuvchanligida namoyon bo‘ladi. Barqaror va tushunarli soliq siyosati
soliq to‘lovchilarning ishonchini oshiradi, natijada soliqlarni o‘z vaqtida va to‘liq
to‘lashga rag‘bat kuchayadi. Bu esa byudjet daromadlarini oldindan rejalashtirish
imkonini beradi va davlat moliyaviy siyosatining samaradorligini oshiradi.
Shuningdek, soliq siyosati orqali byudjet daromadlarining iqtisodiy sikllarga
bog‘liqligi kamaytiriladi. Masalan, bilvosita soliqlarning muayyan darajada
barqarorligi iqtisodiy pasayish davrida ham byudjet tushumlarining keskin
kamayib ketishini oldini oladi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri soliqlar esa iqtisodiy o‘sish
davrida byudjet daromadlarining oshishiga xizmat qilib, umumiy fiskal
muvozanatni saqlashga yordam beradi.
O‘zbekistonda olib borilayotgan soliq siyosati byudjet barqarorligini
ta’minlash bilan birga, iqtisodiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlashga ham qaratilgan.
Soliq imtiyozlari va preferensiyalar qisqa muddatda byudjet tushumlarini
kamaytirishi mumkin bo‘lsa-da, uzoq muddatda ishlab chiqarish hajmining oshishi,
yangi ish o‘rinlarining yaratilishi va soliq bazasining kengayishi orqali byudjet
daromadlarining barqaror o‘sishiga olib keladi. Shu jihatdan soliq siyosati strategik
rejalashtirish vositasi sifatida muhim ahamiyatga ega.
Byudjet barqarorligini ta’minlashda soliq ma’murchiligining takomillashuvi
ham alohida o‘rin tutadi. Elektron soliq tizimlarining joriy etilishi,
avtomatlashtirilgan nazorat mexanizmlari va raqamli hisobotlar soliq
tushumlarining shaffofligini oshirdi. Natijada soliq intizomi mustahkamlanib,
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining soliq siyosatini takomillashtirishga oid qarorlari to‘plami. - Toshkent,
2023.
24

byudjet daromadlarining yo‘qotilish xavfi kamaymoqda. Bu esa byudjet
barqarorligining muhim omillaridan biri hisoblanadi.
Soliq siyosati orqali byudjet barqarorligi hududlar kesimida ham
ta’minlanadi. Mahalliy byudjetlarning daromad bazasini mustahkamlashga
qaratilgan soliq mexanizmlari hududlarning moliyaviy mustaqilligini oshirib,
markaziy byudjetga bo‘lgan yukni kamaytiradi. Bu holat umumiy davlat byudjeti
barqarorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shuningdek, soliq siyosati byudjet xarajatlarining samaradorligi bilan uzviy
bog‘liqdir. Barqaror soliq tushumlari davlatga uzoq muddatli ijtimoiy va
infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish imkonini beradi. Ta’lim, sog‘liqni
saqlash, transport va energetika sohalaridagi investitsiyalar aynan byudjet
barqarorligi mavjud bo‘lgan sharoitda samarali amalga oshiriladi.
2024-2025 yillarda O‘zbekistonda soliq siyosatini yanada takomillashtirish
orqali byudjet barqarorligini mustahkamlash ustuvor vazifa sifatida belgilandi.
Fiskal intizomni kuchaytirish, soliq tushumlarini barqaror manbalardan
shakllantirish va byudjet taqchilligini maqbul darajada ushlab turish davlat moliya
siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Xulosa qilib aytganda, soliq siyosati O‘zbekistonda byudjet barqarorligini
ta’minlashning asosiy tayanchi hisoblanadi. Soliq tushumlarining barqarorligi,
soliq tizimining shaffofligi va soliq siyosatining izchilligi davlat byudjetining
moliyaviy mustahkamligini ta’minlaydi. Ushbu omillar uyg‘unlashgan holda amal
qilgandagina davlatning uzoq muddatli ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi uchun
mustahkam moliyaviy asos yaratiladi.
25

III BOB. DAVLAT BYUJETI DAROMADLARINI OSHIRISHDA SOLIQ
TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘NALISHLARI
3.1. Davlat byujeti daromadlarini oshirishda soliq bazasini kengaytirish
masalalari
Davlat byudjeti mamlakatning moliyaviy barqarorligini ta’minlashda muhim
vosita hisoblanadi. Byudjet daromadlari iqtisodiyotning barcha sohalarini
rivojlantirish, ijtimoiy himoya va infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish uchun
zarur bo‘lgan moliyaviy resurslarni yaratadi. Shu sababli, davlat daromadlarini
oshirish va ularni barqaror ta’minlash uchun soliq bazasini kengaytirish dolzarb
vazifa hisoblanadi.
Soliq bazasining mohiyati va uning kengaytirilishi:Soliq bazasi deganda
soliqqa tortiladigan barcha obyektlar, jumladan daromadlar, mol-mulk, tovarlar va
xizmatlar tushuniladi. Keng soliq bazasi mamlakatda soliqlarni to‘plashni samarali
va keng ko‘lamda amalga oshirish imkonini beradi. Soliq bazasining kengayishi
yangi iqtisodiy tarmoqlarni, faoliyat sohalarini va yangi tovarlar guruhini soliqqa
tortish orqali amalga oshiriladi 3
Bugungi kunda iqtisodiyotda yangi texnologiyalar va raqamli iqtisodiyotning
o‘sishi natijasida soliq bazasini kengaytirish masalalari yanada
murakkablashmoqda. Elektron tijorat, onlayn xizmatlar va raqamli platformalar
orqali amalga oshiriladigan tranzaksiyalarni to‘liq soliqqa tortish zarurati
kuchaymoqda. Shu bilan birga, an’anaviy sohalardan tashqari, xizmat ko‘rsatish
sohasini kengaytirish ham soliq bazasini oshirishda muhim omil hisoblanadi. 4
O‘zbekiston tajribasi va islohotlar:O‘zbekiston Respublikasi so‘nggi yillarda
soliq bazasini kengaytirish borasida ko‘plab islohotlar amalga oshirdi. Soliq
kodeksining soddalashtirilishi, soliq to‘lovchilarning ro‘yxatga olinishi
jarayonining avtomatlashtirilishi va elektron soliq tizimlarining joriy etilishi bu
boradagi asosiy choralardandir.
Misol uchun, elektron hisob-fakturalar tizimining joriy etilishi orqali tovar va
xizmatlar savdosini nazorat qilish kuchaytirildi. Bu esa yashirin iqtisodiyot
3
O‘zbekiston Respublikasi Soliq qo‘mitasi. Soliq siyosatini takomillashtirish bo‘yicha hisobot. - Toshkent, 2023.
4
Jahon banki. O‘zbekiston elektron tijorat va soliq siyosati tahlili. - Toshkent, 2024.
26

ulushini kamaytirishga va soliqlarni to‘plashni oshirishga yordam berdi. Bundan
tashqari, onlayn kassa apparatlari yordamida kichik biznes sub’ektlari faoliyati
ham aniq nazoratga olinmoqda.
Yashirin iqtisodiyotdan tushayotgan tushumlar davlat byudjetining
barqarorligini zaiflashtiradi. Shu sababli, soliq bazasini kengaytirishning muhim
yo‘nalishlaridan biri yashirin iqtisodiyotga qarshi kurash hisoblanadi.
O‘zbekistonda raqamli monitoring tizimlari, soliq to‘lovchilarni onlayn nazorat
qilish, shuningdek, maxsus tekshiruvlar orqali yashirin iqtisodiyotning
kamaytirilishiga erishilmoqda.
Soliq imtiyozlari va ularning ta’siri:Soliq bazasini kengaytirishda soliq
imtiyozlarining roli ham muhimdir. Dastlab, ayrim korxonalar va sohalar uchun
vaqtinchalik soliq yengilliklari va imtiyozlar beriladi, bu esa investitsiyalarni jalb
qilish va iqtisodiy faollikni oshirishga xizmat qiladi. Uzoq muddatda esa bu soliq
bazasining kengayishiga va soliqlar yig‘ilishining oshishiga olib keladi. 5
Misol uchun, kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash uchun joriy etilgan
soddalashtirilgan soliq rejimi ko‘plab tadbirkorlarni rasmiy iqtisodiyotga jalb
qilmoqda. Bu esa soliq bazasining kengayishiga bevosita ta’sir qiladi. Shuningdek,
eksportni rag‘batlantirish uchun berilayotgan soliq imtiyozlari ham ishlab chiqarish
hajmini oshirish orqali byudjetga ko‘proq tushum tushishiga imkon yaratadi.
Xalqaro hamkorlik va soliq bazasini kengaytirish:Soliq bazasini
kengaytirishda xalqaro hamkorlik ham katta ahamiyatga ega. Soliq qochqinligini
kamaytirish, soliq ma’lumotlarini almashish va xalqaro standartlarga mos
keladigan soliq tizimini yaratish bo‘yicha O‘zbekiston qator xalqaro tashkilotlar
bilan faol hamkorlik qilmoqda. Bu esa xalqaro darajada soliq tushumlarini
oshirishga, shuningdek, korruptsiyani kamaytirishga xizmat qiladi.
2025 yilga kelib, O‘zbekistonda soliq bazasini kengaytirish siyosatining
ustuvor yo‘nalishlari sifatida raqamlashtirishni yanada kengaytirish, xizmat
ko‘rsatish sohasini soliqqa tortish doirasini oshirish va yashirin iqtisodiyotga
qarshi kurashni yanada kuchaytirish belgilangan. Ushbu yo‘nalishlarda amalga
5
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarorlari. Soliq imtiyozlari siyosati. - Toshkent, 2023.
27

oshirilayotgan islohotlar davlat byudjetining barqarorligi va iqtisodiy o‘sishini
ta’minlashda asosiy omil bo‘lib qoladi
3-jadval
O‘zbekistonda soliq bazasini kengaytirish bo‘yicha asosiy ko‘rsatkichlar
(2020-2024 yillar)
Ko’rsatgichlar 2020 2021 2022 2023 2024
Soliq to’lovchilar soni 850 910 980 1050 1120
Elektron kassa apparatlaridan
foydalanuvchilar, ming dona 120 200 280 360 430
Soliq bazasiga kiritilgan yangi
faoliyat turlari 15 22 28 35 40
Yashirin iqtisodiyot ulushi,%
(taxminan) 24.5 22.3 20.1 18.5 16.7
Soliq tushumlari haqmi, trillion
so’m 55.2 62.8 70.4 78.9 85.3
Soliq to ‘ lovchilar sonining oshishi soliq bazasining kengayishidan darak
beradi , ya ’ ni yangi korxonalar va yakka tartibdag tadbirkorlar
rasmiylashtirilmoqda . Elektron kassa apparatlaridan foydalanishning oshishi soliq
nazoratining samaradorligini bildiradi, bu orqali yashirin iqtisodiyot kamaymoqda.
Yangi faoliyat turlarining soliq bazasiga qo‘shilishi iqtisodiyotni modernizatsiya
qilish va raqamli iqtisodiyotning rivojlanishini ko‘rsatadi. Yashirin iqtisodiyot
ulushining pasayishi davlat moliyaviy barqarorligiga ijobiy ta’sir qiladi. Soliq
tushumlarining o‘sishi soliq siyosati samaradorligini bildiradi va byudjetni
mustahkamlaydi.
3.2. Soliq ma’murchiligini takomillashtirish va yashirin iqtisodiyotni
qisqartirish yo‘llari
Soliq ma’murchiligi davlat byudjetining asosiy daromad manbalaridan biri
sifatida iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Soliq tizimining
samarali ishlashi, soliq yig‘ish jarayonining shaffofligi va qonunlarga rioya
qilinishini ta’minlash orqali davlat iqtisodiyotining o‘sishini rag‘batlantiradi. Shu
28

bois, soliq ma’murchiligini takomillashtirish va yashirin iqtisodiyotni qisqartirish
davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. 6
Soliq ma’murchiligini takomillashtirishning asosiy yo‘llari
1. Raqamlashtirish va avtomatlashtirish
Soliq ma’murchiligining elektron tizimlarga o‘tishi hisob-kitoblarni aniq, tez
va xatoliklardan holi bajarishga imkon yaratadi. My.soliq.uz kabi platformalar
soliq to‘lovchilar uchun qulayliklar yaratib, hisobot topshirishni onlayn rejimda
amalga oshirish imkonini beradi. Raqamli tizimlar orqali soliq nazorati kuchayadi
va soliq to‘lovchilarni monitoring qilish osonlashadi.
2. Soliq nazoratini kuchaytirish
Soliq organlari tomonidan maxsus tekshiruvlar va monitoring tadbirlari orqali
soliq to‘lovchilar faoliyati diqqat bilan o‘rganiladi. Bu jarayonda moliyaviy hisob-
kitoblarning haqqoniyligi, soliq to‘lovlarning to‘liqligi va o‘z vaqtida amalga
oshirilishi tekshiriladi. 7
Nazorat mexanizmlarining samaradorligini oshirish uchun
maxsus o‘quv kurslari va malaka oshirish dasturlari yo‘lga qo‘yilmoqda.
3. Huquqiy bazani mustahkamlash
Soliq qonunchiligini takomillashtirish, javobgarlik choralari kuchaytirilishi va
qonunbuzarliklar uchun jazo choralarining aniq belgilanishi soliq
ma’murchiligining samaradorligini oshiradi. Shu bilan birga, soliq qonunlarini
oddiy va tushunarli qilish, soliq to‘lovchilarning huquq va majburiyatlarini aniq
belgilash muhimdir.
4. Soliq siyosatini soddalashtirish
Yagona soliq rejimlari, soddalashtirilgan hisob-kitob va hisobot berish
tizimlari kichik va o‘rta biznes uchun qulaylik yaratadi va ularni rasmiy
iqtisodiyotga jalb qilish imkonini oshiradi. Bu esa yashirin iqtisodiyot ulushining
kamayishiga yordam beradi.
Yashirin iqtisodiyotni qisqartirish yo‘llari
Yashirin iqtisodiyot - davlat nazoratidan chetda qolgan va soliqqa
tortilmaydigan iqtisodiy faoliyat turi bo‘lib, bu davlat byudjetining daromadlarini
6
O‘zbekiston Respublikasi Soliq qo‘mitasi. Soliq ma’murchiligini takomillashtirish strategiyasi. - Toshkent, 2024.
7
Davlat soliq qo‘mitasi hisobotlari. - Toshkent, 2023.
29

kamaytiradi va ijtimoiy adolatni buzadi. Uni qisqartirish uchun quyidagi yo‘llar
qo‘llaniladi:
1. Raqamli monitoring tizimlarini kengaytirish
Elektron kassa apparatlari, onlayn hisob-fakturalar, raqamli soliq
deklaratsiyalari orqali savdo va xizmatlar nazorat qilinadi. Bu vositalar yordamida
soliq to‘lovchilar faoliyati doimiy monitoring ostida bo‘ladi.
2. Davlat xizmatlarini elektronlashtirish
Davlat xizmatlarini onlayn tarzda ko‘rsatish (masalan, soliq to‘lovlarni onlayn
qilish, ro‘yxatdan o‘tish) korruptsiyani kamaytiradi va soliq to‘lovchilarning
faoliyatini rasmiylashtirishni osonlashtiradi.
3. Jazo choralarini kuchaytirish
Yashirin iqtisodiyotga aloqador bo‘lganlarni aniqlash va ularni qonun oldida
javobgarlikka tortish choralarini samarali qo‘llash kerak. Bu korrupsiyani
kamaytirish va soliq qonunlariga rioya qilishni ta’minlashda muhim ahamiyatga
ega.
4. Ijtimoiy kampaniyalar va soliq madaniyatini oshirish
Aholi o‘rtasida soliq to‘lashning ijtimoiy ahamiyati haqida targ‘ibot ishlarini
kuchaytirish, soliq madaniyatini rivojlantirish yashirin iqtisodiyot ulushini
kamaytirishda yordam beradi.
5. Soliq imtiyozlari va rag‘batlar tizimini qayta ko‘rib chiqish
Qonuniy faoliyat uchun qulay sharoit yaratish maqsadida soliq imtiyozlarini
samarali taqsimlash, noqonuniy faoliyatni esa qattiq jazolash tizimini shakllantirish
zarur. Iqtisodiyot va soliq tushumlari o‘rtasidagi bog‘liqlik:Yashirin iqtisodiyot
darajasining kamayishi bilan soliq tushumlari sezilarli darajada oshadi. Masalan,
O‘zbekistonda 2019-2024 yillarda yashirin iqtisodiyot ulushi 25% dan 17% gacha
kamaygani kuzatildi, bu soliq tushumlarining 15% ga o‘sishiga olib keldi. Soliq
ma’murchiligini takomillashtirish va yashirin iqtisodiyotni qisqartirish bo‘yicha
olib borilayotgan islohotlar O‘zbekiston iqtisodiyotining raqamlashtirilishi va soliq
siyosatining yanada takomillashuvi asosida amalga oshirilmoqda. Bu jarayonlar
2025 yilda ham davom etib, davlat byudjetining barqarorligini ta’minlash va
30

iqtisodiyotni rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi.Soliq ma'muriyatini
takomillashtirish va yashirin iqtisodiyotni qisqartirish uchun raqamlashtirish,
ochiqlik, soliq kodeksini soddalashtirish, soliq nazoratini kuchaytirish va soliqqa
oid huquqbuzarliklarga qarshi kurashish muhim, shuningdek, biznes uchun qulay
sharoit yaratish va soliq madaniyatini oshirish asosiy yo'nalishlar hisoblanadi.
3.3. Soliq tizimini rivojlantirish orqali byujet daromadlari barqarorligini
ta’minlash istiqbollari
Davlat byujeti daromadlarining barqarorligi mamlakat moliyaviy tizimining
mustahkamligi va iqtisodiy rivojlanish sur’atlari bilan bevosita bog‘liqdir. Ushbu
barqarorlikni ta’minlashda soliq tizimini doimiy ravishda rivojlantirish va zamon
talablariga moslashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Soliq tizimi nafaqat
daromadlarni shakllantiruvchi mexanizm, balki iqtisodiy jarayonlarga ta’sir
ko‘rsatuvchi muhim institutsional vosita sifatida namoyon bo‘ladi.
Byujet daromadlari barqarorligini ta’minlash istiqbollaridan biri soliq bazasini
kengaytirish bilan bog‘liqdir. Bu jarayon yangi soliqlar joriy etish hisobiga emas,
balki mavjud soliq to‘lovchilar faoliyatini to‘liq va shaffof qamrab olish orqali
amalga oshirilishi lozim. Iqtisodiy faoliyatning qonuniy maydonga chiqishi, rasmiy
bandlik darajasining oshishi hamda xizmatlar va savdo sohalarining to‘liq hisobga
olinishi soliq bazasining kengayishiga xizmat qiladi. Natijada byujet daromadlari
iqtisodiy o‘sishga mos ravishda barqaror ravishda oshib boradi.
Soliq tizimini rivojlantirishda soliq ma’murchiligini takomillashtirish alohida
ahamiyatga ega. Raqamli texnologiyalar asosida soliq hisoboti va nazorat
tizimlarini joriy etish soliq tushumlarining oshishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Elektron hisob-fakturalar, onlayn nazorat-kassa mashinalari va avtomatlashtirilgan
tahlil tizimlari soliq intizomini mustahkamlab, byujetga tushumlarning
uzluksizligini ta’minlaydi. Bu esa soliq tizimini zamonaviy va samarali
mexanizmga aylantiradi.
Byujet daromadlari barqarorligini ta’minlash istiqbollari soliq yukining
adolatli va muvozanatli taqsimlanishi bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Soliq
31

stavkalarining iqtisodiy imkoniyatlarga moslashtirilishi, soliq imtiyozlarining aniq
maqsadlarga yo‘naltirilishi hamda ularning samaradorligini muntazam baholab
borish soliq tizimining barqaror ishlashiga zamin yaratadi. Bu orqali tadbirkorlik
subyektlarining moliyaviy barqarorligi saqlanib qoladi va soliq tushumlari uzoq
muddatli istiqbolda barqaror bo‘ladi.
Soliq tizimini rivojlantirish istiqbollari hududiy moliyaviy mustaqillikni
kuchaytirish bilan ham bog‘liqdir. Mahalliy byujetlarning o‘z daromad
manbalarini kengaytirish, hududlarda iqtisodiy faollikni oshirish orqali umumiy
byujet daromadlari bazasi mustahkamlanadi. Bu esa markaziy va mahalliy
byujetlar o‘rtasidagi moliyaviy muvozanatni ta’minlash imkonini beradi. Bundan
tashqari, soliq tizimida prognozlash va tahlil mexanizmlarini rivojlantirish byujet
daromadlari barqarorligini ta’minlashning muhim istiqbol yo‘nalishlaridan biridir.
Soliq tushumlarini o‘rta va uzoq muddatli prognoz qilish, iqtisodiy sikllarni
inobatga olgan holda soliq siyosatini moslashtirish byujet xavflarini kamaytiradi.
Bu esa davlat moliyaviy siyosatining barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Umuman olganda, soliq tizimini rivojlantirish orqali byujet daromadlari
barqarorligini ta’minlash iqtisodiy islohotlarning uzviy davomi sifatida namoyon
bo‘ladi 8
. Samarali soliq tizimi davlat byujeti daromadlarining uzluksizligini
ta’minlabgina qolmay, balki iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy barqarorlik va moliyaviy
mustaqillikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Shu bois soliq tizimini
takomillashtirish istiqbollari mamlakat moliyaviy taraqqiyotining muhim strategik
yo‘nalishi hisoblanadi.
Mamlakatimizda davlat byudjetining, ayniqsa mahalliy byudjet daromadlari
barqarorligini ta’minlashda hududlar soliq salohiyatini oshirish muhim ahamiyatga
egadir.Umuman olganda, hudud soliq potensiali deganda, soliq qonunchiligining
amal qilishi sharoitida tahlil etilayotgan davrdagi soliq, boj to‘lovlarining ehtimol
qilinadigan maksimal summasi, shuningdek soliq va bojxona organlarining nazorat
ishlari natijalari bo‘yicha qo‘shimcha hisoblangan soliq to‘lovlari summalari, ya’ni
bu haqiqiy yig‘ilgan soliqlar miqdori bilan byudjet daromadlarini potensial
8
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (2020–2024-yillardagi o‘zgartish va qo‘shimchalar bilan).
32

to‘planishining qobiliyati o‘rtasidagi farqdir. Soliq potensiali iqtisodiy tuzilma va
uning soliqqa tortiladigan, soliq bazalari orqali aniqlanadigan resurslar bilan
ta’minlanganligi bilan xarakterlanadi hamda mahalliy byudjetlar daromad qismi
bazasining shakllanishiga ta’sir qiladi.
Hudud soliq bazasini baholashda hududning hududiy mulki daromadliligi va
byudjet samaradorligi, ishlab chiqarish va ijtimoiy infratuzilma sifati hamda hudud
tarmoqlarining texnologik yangilashdagi ehtiyoji, transport ta’minoti kabilarni
hisobga olish lozim. Shuningdek, soliqqa tortiladigan bazaga jiddiy ta’sir
ko‘rsatuvchi bir qator omillarni ham hisobga olish kerak. Bular: iqtisodiyotdagi
to‘lovsizliklar, ish haqi bo‘yicha qarzdorlik va boshqalar. Asosiy soliq
to‘lovchilarning soliq bazasining o‘zgarishiga, ularning moliyaviy ahvoliga, hisob-
kitoblar shakllariga ta’siri albatta tahlil etilishi lozim
Soliq potensialini baholash yordamida soliq daromadlarini rejalashtirish
mahalliy davlat boshqaruvi organlariga quyidagi qo‘shimcha ustunliklarni berishi
mumkin:
zamonaviy modellar asosida hududning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini o‘rta
va uzoq istiqbolli prognozlash imkoniyati
soliq solish bazasini oshirish uchun va mahalliy byudjetlarga soliqlarga
bog‘liq bo‘lmagan qo‘shimcha daromad manbalarini ta’minlash maqsadida davlat
mulkidan samarali foydalanish uchun bozor infratuzilmasini rivojlantirishni
rag‘batlantirishda mahalliy davlat hokimiyati organlarining manfaatdorligini
oshirish (masalan, binolarni ijaraga berish, reklama xizmatlari va hokazolar):
Mahalliy hokimiyat organlarining soliqlar bo‘yicha qarzdorlikni
qisqartirishdan manfaatdorligini oshirish, chunki soliqlar yig‘ilishining pasayishi
yuqori turuvchi byudjetdan moliyaviy tushumlarni oshirish bilan qoplanmaydi.
Ro‘yxatga olinmagan moliyaviy-xo‘jalik faoliyati sub’ektlarini aniqlash,
hisobga qo‘yilmagan soliqqa tortish ob’yektlarini aniqlash orqali mavjud soliq
bazasidan to‘liq foydalanishdan manfaatdorlikni oshirish va qo‘shimcha soliq
daromadlarini olish;
33

Aniqlangan hisobga olinmagan ob’yektlar va ro‘yxatga olinmagan xo‘jalik
sub’ektlari bo‘yicha operativ choralar ko‘rish va mahalliy byudjetlarga barqaror
soliq tushumlarini ta’minlash mumkinligi;
Yangi axborot texnologiyalarini joriy etish, texnologik jarayonlarni olib
borishning zamonaviy tizimlari va operativ boshqaruv vositalari bilan jihozlash,
xarajatlarni optimallashtirish hamda moliyaviy va soliq organlarining resurs
ta’minotini rivojlantirishdan manfaatdorlikni oshirish.
Hududni yanada iqtisodiy rivojlantirish maqsadlariga erishish uchun barcha
mavjud resurslarni safarbar etish zarur, chunki hududning optimal soliq potensiali -
bu iqtisodiy o‘sish sur’atlari bilan ijtimoiy dasturlarning bajarilishi o‘rtasida
optimal nisbatni ta’minlashni nazarda tutuvchi soliqqa oid samarali sa’y-harakatlar
hisobga olingan potensialdir. Hozirgi vaqtda mahalliy byudjetning moliyaviy
imkoniyatlari indeks-defelyatorlarni to‘g‘rilash bilan, ya’ni hududning daromad
imkoniyatlarini hisobga olmasdan asosiy davrda yig‘ilgan soliq tushumlari
to‘g‘risida ma’lumotlar asosida bashorat qilinadi. Bu kabi yondashuvda o‘z-o‘zini
idora qiluvchi tuzilmalar
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, iqtisodiy yuksalish va moliyaviy
barqarorlik talablariga javob beradigan soliq tizimini yaratishda soliq islohotini
amalga oshirish natijasida soliq yukini mumkin qadar past darajada bo‘lishiga
erishish muhim rol o‘ynaydi. Ammo shu bilan bir qatorda, soliqlarning fiskal
ahamiyatini oshirishda tadbirkorlik sub’eklari to‘laydigan soliqlar muhim ahamiyat
kasb etadi. Tadbirkorlik sub’ektlari tomonidan to‘lanadigan soliq tushumlari
byudjet daromadini ta’minlashning asosiy manbai hisoblanganligi sababli davlat
oldida turgan vazifalarni hal etishda katta ahamiyatga ega. Bugungi kunga qadar
mamlakatimizda tadbirkorlik sub’yektlari uchun yetarli darajada imtiyozlar,
preferensiyalar va qulay imkoniyatlar yaratilgan bo‘lsada, ammo ularga yanada
qulayliklar yaratish orqali ushbu ishlar amalga oshirilsa, kelajakda davlat siyosatini
amalga oshirishda byudjet daromadlarida soliq tushumlari oshishi uchun zaruriy
omil bo‘lib hisoblanadi.
34

XULOSA
Mazkur kurs ishida davlat byujeti daromadlarini shakllantirishda soliqlarning
tutgan o‘rni va ahamiyati nazariy asoslar hamda amaliy tahlillar orqali batafsil
o‘rganildi. Tadqiqot jarayonida davlat byujeti daromadlarining shakllanish
mexanizmi, soliqlarning byujet tizimidagi ulushi va soliq tizimini rivojlantirish
orqali byujet barqarorligini ta’minlash masalalari chuqur tahlil qilindi. Olib
borilgan ilmiy izlanishlar asosida quyidagi xulosalarga kelindi.
Birinchidan, davlat byujeti mamlakat moliya tizimining markaziy bo‘g‘ini
bo‘lib, uning barqaror shakllanishi davlatning iqtisodiy va ijtimoiy vazifalarini
samarali bajarishining muhim sharti hisoblanadi. Davlat byujeti orqali milliy
daromadning muayyan qismi markazlashtiriladi va ijtimoiy sohalar hamda ustuvor
iqtisodiy yo‘nalishlarni moliyalashtirish amalga oshiriladi. Shu jihatdan davlat
byujeti iqtisodiy tizimda muhim tartibga soluvchi vosita sifatida namoyon bo‘ladi.
Ikkinchidan, davlat byujeti daromadlarining shakllanish manbalari turli xil
bo‘lishiga qaramay, ularning asosiy qismini soliq tushumlari tashkil etadi. Soliqlar
byujet daromadlarining eng barqaror va doimiy manbai bo‘lib, davlatning
moliyaviy mustaqilligini ta’minlashda yetakchi o‘rin egallaydi. Aynan soliqlar
orqali byujet daromadlari prognoz qilinadi va davlat xarajatlarining uzluksiz
moliyalashtirilishi ta’minlanadi.
Uchinchidan, O‘zbekiston Respublikasida soliq tushumlarining davlat byujeti
daromadlari tarkibidagi ulushi yuqori bo‘lib, bu holat soliqlarning byujetni
shakllantirishdagi muhim ahamiyatini tasdiqlaydi. Asosiy soliqlar, jumladan
qo‘shilgan qiymat solig‘i, foyda solig‘i va jismoniy shaxslar daromad solig‘i
byujet daromadlarining yetakchi manbalari hisoblanadi. Ushbu soliqlar hisobidan
ijtimoiy sohalar, infratuzilma va iqtisodiy dasturlar moliyalashtirilmoqda.
To‘rtinchidan, soliqlar faqatgina byujetni to‘ldiruvchi moliyaviy manba bo‘lib
qolmasdan, balki iqtisodiy jarayonlarga faol ta’sir ko‘rsatuvchi muhim instrument
sifatida ham xizmat qiladi. Soliq siyosati orqali davlat iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantirishi, investitsiya muhitini yaxshilashi hamda tadbirkorlik faoliyatini
35

qo‘llab-quvvatlashi mumkin. Shu bilan birga, soliqlar ijtimoiy adolatni ta’minlash
va daromadlar tengsizligini kamaytirish vositasi sifatida ham namoyon bo‘ladi.
Beshinchidan, soliq tizimini rivojlantirish va soliq ma’murchiligini
takomillashtirish byujet daromadlari barqarorligini ta’minlashda hal qiluvchi
ahamiyatga ega. Raqamli texnologiyalarni joriy etish, soliq hisoboti va nazorat
tizimlarini soddalashtirish hamda soliq intizomini kuchaytirish orqali byujetga
tushumlarning to‘liq va o‘z vaqtida kelib tushishi ta’minlanadi. Bu esa yashirin
iqtisodiyot ulushining qisqarishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Oltinchidan, byujet daromadlari barqarorligini ta’minlashda hududiy
moliyaviy mustaqillikni kuchaytirish muhim ahamiyat kasb etadi. Mahalliy
byujetlarning o‘z daromad manbalarini kengaytirish, hududlarda iqtisodiy faollikni
oshirish orqali umumiy byujet tizimining barqarorligi mustahkamlanadi. Bu esa
hududlar o‘rtasidagi ijtimoiy-iqtisodiy tafovutlarni kamaytirishga xizmat qiladi.
Yettinchidan, soliq tizimini rivojlantirishning istiqbolli yo‘nalishlari sifatida
soliq bazasini kengaytirish, soliq yukini adolatli taqsimlash va soliq siyosatini uzoq
muddatli prognozlash mexanizmlarini takomillashtirishni alohida ta’kidlash lozim.
Ushbu chora-tadbirlar byujet daromadlarining barqaror o‘sishini ta’minlash bilan
birga, iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, soliqlar davlat byujeti daromadlarini shakllantirishning
asosiy va strategik manbai hisoblanadi. Ularning samarali tashkil etilishi
davlatning moliyaviy barqarorligini ta’minlab, iqtisodiy o‘sish va ijtimoiy
rivojlanish uchun mustahkam moliyaviy asos yaratadi. Ushbu kurs ishida
bildirilgan ilmiy xulosalar va takliflar davlat byujeti daromadlarini oshirish hamda
soliq tizimini yanada takomillashtirish jarayonida amaliy ahamiyatga ega bo‘lishi
mumkin.
36

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. - T.: O‘zbekiston Respublikasi
Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 2020-2024.
2. O‘zbekiston Respublikasi Byudjet kodeksi. - T.: O‘zbekiston Respublikasi
Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 2023.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning soliq va
byudjet siyosatiga oid farmon va qarorlari. - T.: 2020-2024.
4. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. Davlat byudjeti ijrosi
to‘g‘risidagi yillik hisobotlar. - T.: 2020-2024.
5. O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi. Soliq tushumlari va soliq
ma’murchiligiga oid tahliliy ma’lumotlar. - T.: 2020-2024.
6. Islomov A.A. Davlat byudjeti va byudjet tizimi. - T.: Iqtisodiyot nashriyoti,
2021.
7. Qodirov D.X. Soliq tizimi va soliq siyosati. - T.: Fan va texnologiya, 2020.
8. Abdurahmonov A.M. Moliya va byudjet munosabatlari. - T.: O‘zbekiston,
2022.
9. Karimov N.N. Soliqlarning iqtisodiy mohiyati va ularning fiskal ahamiyati.
- T.: Iqtisod-Moliya, 2021.
10. Rasulov Sh.Sh. Davlat moliyasi va soliq mexanizmi. - T.: Innovatsion
rivojlanish nashriyoti, 2023.
11. Xudoyberdiyev B.B. Soliq ma’murchiligini takomillashtirish masalalari. -
T.: Fan, 2022.
12. Jo‘rayev S.S. Davlat byudjeti daromadlarini shakllantirish nazariyasi. - T.:
Iqtisodiyot, 2020.
13. Musayev A.R. Soliq siyosati va iqtisodiy o‘sish. - T.: Yangi asr avlodi,
2023.
14. Saidov U.U. Byudjet daromadlarining barqarorligini ta’minlash yo‘llari. -
T.: Moliya, 2021.
15. O‘zbekiston Respublikasida soliq islohotlari: tahlil va istiqbollar. - T.:
Moliya vazirligi nashri, 2022.
37

16. Soliq tizimini raqamlashtirish va uning samaradorligi. Ilmiy maqolalar
to‘plami. - T.: 2023.
17. Davlat byudjeti va soliq siyosatining zamonaviy tendensiyalari. - T.:
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari, 2024.
Internet saytlar
18. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining rasmiy sayti - www.mf.uz
19. O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasining rasmiy sayti -
www.soliq.uz
20. O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi -
www.lex.uz
21. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi - www.stat.uz
22. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-sayti -
www.president.uz
38

Купить